Nr 2(54)2012. dr Krzysztof Szmyd. Codziennie patrzę w niebo

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nr 2(54)2012. dr Krzysztof Szmyd. Codziennie patrzę w niebo"

Transkrypt

1 Nr 2(54)2012 dr Krzysztof Szmyd Codziennie patrzę w niebo

2

3 W numerze: Gazeta dofinansowana przez Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu oraz Wrocławski Klub ANIMA Szanowni Państwo, kolejny numer Ludzkiej Sprawy, a w nim nie zawsze łatwe tematy. Rozmowa Miesiąca z prezesem Fundacji Wrocławskie Hospicjum dla Dzieci, dr Krzysztofem Szmydem: poważna, trudna, ale pełna ciepła i mimo wszystko optymizmu. Warto przeczytać. Warto też dowiedzieć się, jak można wspomóc jedyne takie miejsce na Dolnym Śląsku. Ludzka Sprawa objęła patronatem ciekawą kampanię społeczną organizowaną przez Fundację Integracji Społecznej PROM. JEDNI Z WIELU to projekt, którego celem jest zmiana nastawienia Polaków do mniejszości romskiej. Polecamy kolejną opowieść z cyklu HISTORIE OCA- LONE, publikowanych na naszych łamach dzięki uprzejmości Ośrodka KARTA. Po raz już ostatni, przeczytamy o zmaganiach naszej koleżanki redakcyjnej Magdy Wieteskiej, czytając opowieść o matce, żonie, dziennikarce. O niej. Niepijącej alkoholiczce. W tym numerze otwieramy też nowy dział porad prawnych. Zachęcamy do zadawania pytań, na które odpowiadać będzie doświadczony radca prawny Wioletta Dyl. Razem z Zofią Kociatkiewicz i Jackiem Budziszewskim namawiamy Państwa do posłuchania Listy Przebojów Parkowych, z Anną Molską zachęcamy do lektury i spaceru po naszej stronie internetowej: Redakcja Redaktor naczelny: Anna Morawiecka Redaguje zespół Projekt okładki: anief Korekta: Anna Molska Skład: Jacek Budziszewski Wydawca: Stowarzyszenie NASZE MIASTO WROCŁAW Adres do korespondencji: Wrocław, ul. Orzechowa 42/14 Dystrybucja i reklama: Janusz Ogrodnik Na okładce: Krzysztof Szmyd Fot. Anna Smarzyńska 4 Codziennie patrzę w niebo Mówi dr Krzysztof Szmyd szef Wrocławskiego Hospicjum dla Dzieci 7 Krzysztof Dobrecki I jego historia ocalona od zapomnienia 8 Jedni z wielu Czyli rzecz o polskich Romach 10 Matka, żona, dziennikarka Alkoholiczka 11 Cichy zabójca kobiet Co powinno się wiedzieć o raku jajnika 12 Bezpieczne wakacje na drodze Jak udzielić pierwszej pomocy w przypadku wypadku 13 Porady prawne 14 Nim nadejdzie mróz Nowa powieść Henninga Mankella 15 Spacer po Wrocławiu Lista Przebojów Parkowych Informacja Lucka Dzięki Ośrodkowi Kultury i Sztuki (Instytucji Kultury Samorządu Województwa Dolnośląskiego) Ludzką Sprawę można znaleźć we Wrocławiu między innymi: w Urzędzie Marszałkowskim (Wybrzeże Juliusza Słowackiego 12-14), Wydziale Zdrowia Urzedu Miejskiego (ul. G. Zapolskiej 2/4), w MOPS (ul. Strzegomska 6) i w Urzędzie Pracy (ul. Powstańców Ślaskich 98), Centrum Informacji Kulturalnej (Rynek-Ratusz 24), Centrum Informacji i Rozwoju Społecznego (pl. Dominikanski 6). Ponadto jesteśmy w publicznych i niepublicznych placówkach służby zdrowia. Na Dolnym Śląsku o numer gazety pytaj w urzędach powiatowych i w stowarzyszeniach zajmujących się problemami społecznymi. Aktualne oraz archiwalne numery Ludzkiej Sprawy dostępne są na naszej stronie internetowej Nasz adres mailowy: adres do korespondencji: Wrocław, ul. Orzechowa 42/14 Czekamy na listy od Państwa, młodzież zachęcamy do udziału w konkursie organizowanym wspólnie z Wrocławskim Klubem Anima. UWAGA Redakcja Ludzkiej Sprawy poszukuje pracownika (umowa zlecenie) odpowiedzialnego za pozyskiwanie reklam do internetowego i papierowego wydania magazynu. Kontakt: LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI 3

4 Rozmowa miesiąca Codziennie patrzę w niebo Dr Krzysztof Szmyd w rozmowie z Anną Morawiecką Anna Morawiecka: Panie doktorze, praca w hospicjum musi być bardzo ciężka i przygnębiająca. Krzysztof Szmyd: Jesteśmy w hospicjum, słyszy pani odgłosy dobiegające z pokoju odpraw, nie są one jakoś bardzo smutne, a po ludziach nie widać większego przygnębienia. To na pewno nie jest bardzo łatwa praca. Bywa trudna, szczególnie gdy coś niedobrego dzieje się z pacjentem, z jego rodziną, a my nie zawsze jesteśmy w stanie pomóc. Choć zawsze się staramy. Niezwykłe w tej pracy są międzyludzkie relacje. Nie każdy ma przywilej bycia z drugim człowiekiem tak bardzo blisko. Choroba powoduje, że nasze kontakty stają się bardzo intymne. I to są doświadczenia niezwykle budujące i ważne. Zapamiętuje się pacjentów. Nawet jeśli oni odeszli, ale wcześniej udało się coś dla nich zrobić: opanować objawy choroby, ulżyć w cierpieniu, pomóc rodzinie, spełnić marzenie, to wszystko powoduje, że po latach człowiek właśnie to pamięta najlepiej. Ta praca zmusza do patrzenia na świat z trochę innej perspektywy. Nie można nastawiać się na wyleczenie wszystkich, bo to niestety nierealne. Trzeba natomiast otworzyć się na radości dnia codziennego. Cieszyć z drobnych kroczków i wtedy ta praca daje satysfakcję, poczucie spełnienia. Kiedy kilka lat temu powiedziałem, że lubię tę pracę, spotkałem się z niezbyt pozytywną reakcją. Jak można lubić pracę w hospicjum dla dzieci. Owszem, można. Powiem więcej: trzeba, jeśli chce się tu pracować. Nazwa hospicjum kojarzy się bardzo źle. Z reguły ludzie uważają, że to ładniejsza nazwa dla umieralni Czy tak jest? Czy może warto odczarować to słowo? Nie wiem, czy my jesteśmy w stanie to zrobić. Czasem tłumaczę studentom lub lekarzom, że hospicjum to nie jest miejsce do umierania, ale miejsce do godnego życia. Nawet jeśli niewiele tego życia zostało. Jeśli medycyna nie radzi sobie z jakimś przypadkiem, jeśli narastają kolejne objawy chorobowe, to trzeba myśleć o miejscach, które się specjalizują w tych konkretnych problemach. Troszkę inna jest sytuacja w hospicjach stacjonarnych pacjenci przyjeżdżają jak do szpitala, mają swoje łóżko, tam leżą. Nie da się też ukryć, że w hospicjum stacjonarnym problemem jest samotność przebywających tam ludzi. Czasem nie mają rodziny, bywa że rodzina się nimi nie interesuje albo bliscy są też schorowani i niedołężni. Wtedy los takiego pacjenta jest naprawdę smutny. My mamy szczęście, że jesteśmy hospicjum domowym, co znaczy, że nasi pacjenci są w domu. To personel do nich jeździ. Zwykle kilka razy w tygodniu ktoś u nich bywa. Pielęgniarka regularnie, lekarz gdy jest potrzeba. Mamy też psychologów, kapelana, pracownika socjalnego. Rodzina jest w domu, natomiast pacjent ma obok siebie kogoś życzliwego, przynajmniej tak staramy się pracować. Przede wszystkim wspierać. Nie rozwiążemy, oczywiście, wszystkich problemów, nie jesteśmy w stanie wyleczyć, ale mam nadzieję, że jesteśmy w stanie pomóc. Oni wiedzą, że zawsze mogą zadzwonić do hospicjum. Ktoś z nas przyjedzie, pomoże, podpowie albo tylko wysłucha Panie doktorze, jak się czuje lekarz, który wybrał zawód powołany do ratowania życia, a widzi, że przegrywa, że nie ma szans i jedyną rzeczą jaką może zrobić, to podać rękę albo To wszystko zależy od punktu widzenia i perspektywy. Jeśli uważalibyśmy, że sukces jest tylko wtedy, kiedy ktoś został wyleczony, poszedł do domu, jest zdrowy i szczęśliwy, to z takim nastawieniem nie da się w hospicjum pracować. My mamy jeszcze jedno doświadczenie. Mianowicie, pracujemy z dziećmi. Proszę pamiętać, że dla dziecka perspektywa tego, co będzie za kilkanaście czy kilkadziesiąt lat jest kompletną abstrakcją. Dziecko cieszy się, że dzisiaj mogło pobawić się ze swoim psem, że przyjechała ukochana babcia, a mama zrobiła przepyszne pierogi To znacznie prostsze postrzeganie świata i wbrew pozorom znacznie bardziej rozsądne. My też tak próbujemy działać. Szukać tych drobnych radości, z których składa się życie. Ono nie składa się z tego, co będzie za pięćdziesiąt lat, ale z tego, co dzisiaj. A na to dzisiaj mamy swój niewielki wpływ. Nie odpowiedział Pan na pytanie. Może jeszcze raz: co Pan czuje, kiedy umiera Pana pacjent? Jeśli udało mi się temu pacjentowi przynieść ulgę, jeśli udało nam się nawiązać kontakt z rodziną, jeśli mamy poczucie, że mimo wszystko odnieśliśmy kilka nawet maleńkich sukcesów: pacjenta nie bolało, poszedł na swój ostatni spacer to w chwili, gdy go tracimy, jest nam smutno, ale myślimy o tym wszystkim, co udało się zrobić i nie jest to myślenie negatywne. To nie tylko patrzenie przez pryzmat śmierci, ale właśnie przez pryzmat tych drobnych załatwionych spraw i mocnych więzi, które nas łączyły. Jeśli miałbym jednym słowem opisać swoje odczucia po śmierci pacjenta, to jest to spokój i wyciszenie, a nie frustracja i złość. Wierzy Pan w Boga? Tak, wierzę. Wydaje się, że bez perspektywy dalszego ciągu po ludzkiej śmierci pracowałoby się tu dużo trudniej. To wiara, że tu i teraz nie kończy się w momencie fizycznej śmierci sprawia, że ta praca nabiera dodatkowego sensu. Wydaje mi się, że dla większości rodziców naszych pacjentów nie ma wątpliwości, że nawet jeśli tracą dziecko, to dla nich kończy się jedynie jakiś etap w życiu. Nie wszystko się kończy. W perspektywie ciężkiej, nieuleczalnej choroby każdy myśli: co dalej i znaczna część osób wierzy, że jednak jest coś dalej To pozwala żyć i funkcjonować. Wydaje mi 4 LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI

5 Rozmowa miesiąca Krzysztof Szmyd doktor nauk medycznych, specjalista pediatra oraz medycyny paliatywnej. Pracownik Kliniki Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej na stanowisku adiunkta. Od czterech lat kieruje pracą Hospicjum. Fot. Anna Smarzyńska. się, że większość personelu pracującego w hospicjum to osoby głęboko wierzące. Jak to się stało, że zajął się Pan taką dziedziną medycyny? Nie jest to typowe dla zawodu lekarza. Oczywiście, że nie. Myślę jednak, że to na swój sposób dobrze. Dobrze, że nie każdy lekarz, nie każdy pacjent musi się zmierzyć z nieuleczalną chorobą. Bo, cokolwiek by nie powiedzieć, jest to trudne i bolesne doświadczenie. Dla mnie był to świadomy wybór, od dawna we mnie dojrzewał. Oczywiście, nie od początku wyobrażałem sobie, że będę kierował hospicjum, podejmował kluczowe decyzje czy jeździł na te najtrudniejsze spotkania. Natomiast rzeczywistość okazała się jeszcze lepsza niż mogłem przypuszczać. Uważam, że jest to naprawdę fascynujące miejsce pracy. Jakie są te kluczowe decyzje i najtrudniejsze wyjazdy? Nie chciałbym wchodzić w szczegółowe przypadki konkretnych pacjentów, ale wiadomo, że są sytuacje kryzysowe. Albo coś się dzieje w rodzinie niedobrego, albo stres powoduje, że ludzie zupełnie przestają sobie radzić. Trzeba wtedy stanąć naprzeciw, wysłuchać ich, ale też powiedzieć, jak my to widzimy, postarać się dać oparcie, spróbować pomóc im stanąć na nogach i żyć dalej. My nie możemy żyć za tych ludzi i nie wchodzimy w tę rolę. Nie ukrywam, że bardzo często są to problemy rodziny, a nie pacjentów. Ludzie, którzy do tej pory byli dla siebie oparciem, nagle się rozstają. Najczęściej to mama zostaje sama z problemem i czuje się zupełnie bezradna. Wtedy też rozmawiamy i słuchamy. Próbujemy pomóc. Hospicjum z definicji jest miejscem, które zajmuje się kompleksowym podejściem do pacjenta, więc wchodzimy także w te rodzinne problemy. Mamy dział socjalny, prawników, kapelana, mamy mocną grupę psychologiczną. Ludzie często w trudnych sytuacjach potrzebują jakiegoś autorytetu, a lekarz z racji swojego zawodu ten autorytet ma i jest słuchany. Trzeba tylko umieć mądrze z tego skorzystać. Co Pan mówi matce, która traci dziecko. Nie ma chyba nic gorszego na świecie. Jak dalej żyć? Człowiek, który staje w obliczu tak dramatycznej sytuacji, rodzic szczególnie jest zrozpaczony, załamany, często stawia pytania, ale nie czeka na odpowiedź. Nie czeka na wizytę pana doktora, który powie coś mądrego i od razu będzie lepiej. Natomiast ci ludzie czekają, że przyjedzie ktoś, kto ich wysłucha, usiądzie z nimi przy stole i zwyczajnie przez chwilę posiedzi. Nasze społeczeństwo jest coraz mniej gotowe na takie sytuacje. Kiedy w domu jest umierające dziecko, często zdarza się, że rodzina znika jak kamfora, znajomi byli, ale już ich nie ma i zostaje tylko personel hospicjum. Mamy w sobie na tyle odwagi, żeby pójść do tych ludzi. Ja nie jeżdżę, żeby wygłaszać jakieś mądrości. Jadę, żeby pobyć z tymi ludźmi, posłuchać. I zapewniam panią, że oni na to czekają. Nie jest tak, że w obliczu śmierci ktoś czeka na jakieś mądre zdanie. Bo nie da się nic mądrego wymyślić. Ja nie potrafię. Ale potrafię pojechać i być. Głęboko wierzę, że to ma sens. Czy potem, jeśli tak można powiedzieć, utrzymujecie kontakty, czy kończą się one wraz ze śmiercią pacjenta? Jeśli tylko rodzina sobie życzy, to utrzymujemy. Mamy grupę wsparcia, czyli cykliczne spotkania co miesiąc. Wszystko zależy od rodziny. Przyjęliśmy zasadę, że po stracie dziecka kilka razy dzwonimy. Jeśli rodzina nie chce, to na tym nasz kontakt się kończy, jeśli natomiast chce, to jesteśmy na te kontakty otwarci i gotowi. Czy zdarza się, że rodzice po śmierci dziecka angażują się w działania hospicjum? Bywa naprawdę bardzo różnie. Mamy na przykład taką mamę, która robi dla nas anioły. Rozdajemy je później darczyńcom, przyjaciołom czy osobom szczególnie zasłużonym dla hospicjum. Nie ma reguł. Trzeba zdawać sobie sprawę, że ludzie po stracie własnego dziecka nie są gotowi albo zwyczajnie nie mają siły, by pójść do kolejnej rodziny i raz jeszcze przeżywać podobne dramaty. Jeszcze jedno, może bardziej osobiste pytanie. Zapewne stawał Pan w obliczu konieczności powiedzenia rodzicom, że dziecko jest nieuleczalnie chore, że przegrywacie i medycyna nie jest w stanie już nic zrobić. Co Pan wtedy mówi? Myślę, że rodzic, pacjent w takiej sytuacji potrzebuje szczerości. Tego uczą się nasi lekarze i osoby, które do nas przychodzą. Ja po prostu mówię prawdę, bo uważam, że tak trzeba. Z naszego doświadczenia wynika, że rodzice nie oczekują okłamywania, że będzie dobrze, jeśli sami widzą, że nie jest dobrze. Czasem wciąż jeszcze pokutuje pogląd, że jak pacjentowi nie powiemy, to będzie się lepiej czuł i w ogóle będzie uważał, że jest całkiem zdrowy. Natomiast rzeczywistość jest taka, że chore dziecko, także małe chore dziecko, jest doskonale świadome swojego stanu. Nawet jeśli nie potrafi tego słowami ładnie nazwać, to i tak wie. Jest w nim świadomość cd. na s. 6 LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI 5

6 Rozmowa miesiąca cd ze s. 5 umierania. I rodzic, który kocha swoje dziecko, jest z nim blisko, też ma tę świadomość. Naprawdę naiwnym jest pogląd, że jeśli my powiemy: będzie dobrze, to dzięki temu pacjent lepiej się poczuje. Nieprawda. Bardzo zachęcamy do szczerej rozmowy. Jeśli rodzice zablokują informacje o chorobie, czy postanowią mówić nieprawdę: dasz radę, będzie dobrze, to dziecko też się wycofa. Ono w tej sytuacji zupełnie bezwarunkowo akceptuje wybory rodziców. Ale w ten sposób tworzy się mur. Rodzice nie mówią pewnych rzeczy, dziecko nie mówi pewnych rzeczy i zostaje samo. Za murem, pozostawione ze swoimi myślami, problemami. I tej więzi niezwykle silnej i niezwykle cennej, która potem będzie miała wpływ na dalsze życie matki i ojca, po prostu nie będzie. I może się okazać, że bez świadomości tej bliskości jest jeszcze trudniej żyć tym, którzy zostają. Szczerość jest jedyną gwarancją, że dziecko będzie się czuło bezpiecznie, a rodzice będą mieli poczucie, iż zrobili wszystko najlepiej jak potrafili, jest jedyną szansą na to, żeby dziecko umierało spokojnie i w pełnej więzi z najbliższymi. Jestem również przekonany, że tylko dzięki temu rodzice będą mieli szansę przeżycia żałoby i możliwość dalszego, w miarę normalnego życia. Szczerość jest też kluczem do opieki hospicyjnej. Nie wolno kłamać, kiedy wiemy, że choroba postępuje i za dzień, dwa lub trzy wydarzy się coś bardzo złego. Pacjent naprawdę wie, co się z nim dzieje. Kiedy mówimy dziecku, że choroba postępuje i medycyna nie potrafi sobie z nią poradzić, to ono najczęściej nie jest zdziwione, nie reaguje nerwowo. Jeśli miałbym zakończyć jakimś przesłaniem, to powiem, że szczery kontakt jest podstawą pomagania ludziom chorym. Zajmujecie się też młodzieżą, powiedział Pan, że dziecko ma inną perspektywę postrzegania świata i interesuje je tylko tu i teraz. Nie można powiedzieć tego samego o młodym, nastoletnim człowieku. On już najczęściej wie, kim chciałby być, co chciałby robić, ma marzenia i wyobrażenia daleko wybiegające poza dzisiaj. I takiemu młodemu człowiekowi, przed którym świat otworem stoi musi Pan powiedzieć, że jest chory i Dalej to już rozmowa sama się toczy. Oczywiście, różnie to bywa. Są chwile buntu, złości, żalu i zaprzeczenia. Najczęściej jednak po jakimś czasie przychodzi moment, kiedy ten młody człowiek się otwiera. Na pewno świadomość śmiertelnej choroby budzi w nim bunt, natomiast kiedy się pyta, co można dla niego zrobić, to wcale nie mówi o rzeczach, które są poza zasięgiem. Często, mimo świadomości tego, co się z nim dzieje, ma jakieś pragnienia i marzy, aby przed śmiercią się one spełniły. Jeden z naszych pacjentów, chory na guza kości, mimo amputowanej nogi marzył, żeby pojechać z braćmi w góry. Udało się. Nie czuł się lepiej ani przed wyjazdem, ani już nigdy potem. Jedna dziewczyna brała leki zmieniające jej wygląd i chciała pójść do fryzjera. Jeszcze inna, choć miała dwadzieścia dwa lata, nigdy nie widziała morza. Zobaczyła. Mówił też Pan o szczerości i więzi z rodzicami. Często dla nastolatków rodzic nie jest autorytetem, ani osobą, z którą młody człowiek szuka kontaktu. I tak, i nie. Nie w obliczu śmierci. Gdy chory człowiek ma jeszcze siłę, to jest miejsce na kolegów, spędzanie z nimi czasu i wyjście z domu. Kiedy choroba wygrywa, przychodzi chwila, że nie ma już miejsca dla kolegów. Zostaje tylko mama czy ojciec. Jest taki moment powrotu do źródła. Myślę, że nawet w najbardziej buntowniczym okresie, w obliczu choroby, to zawsze jest dziecko i więzy rodzinne będą najsilniejsze. Nie mówiąc o tym, że w tym najbardziej dramatycznym czasie, koledzy najczęściej znikają. No właśnie, w naszej cywilizacji nie ma kultury śmierci, najchętniej uciekamy od tego problemu, udajemy, że życie się nie kończy. Tak ale myślę, że każdy z nas zdaje sobie sprawę, że od tego problemu nie da się uciec. Oczywiście, ale po co o tym mówić, po co być przy umierającym człowieku? Niech odejdzie w spokoju. Najlepiej w szpitalu, najlepiej poza nami Potem zrobimy piękny pogrzeb Gdyby taka postawa gwarantowała życie bez problemów, to nie ma sprawy. Mam natomiast wrażenie, że im bardziej ludzie uciekają, tym jest gorzej, gdy pojawia się choroba, groźba utraty kogoś bliskiego Brakuje mi słów. Z perspektywy hospicjum widzę jednak, że im bardziej ktoś próbuje uciekać, tym potem jest trudniej i gorzej. Taka postawa nie rozwiązuje problemów. Raczej wpędza nas w większe kłopoty. Śmierć jest wpisana w nasze życie. I tak będzie zawsze. Musimy się z tym pogodzić i starać się sobie radzić. Inaczej zaczyna się życie w ciągłym lęku przed śmiercią. Wydaje się, że zgoda na nieuniknione raczej ułatwia, a nie utrudnia życie. Tak musi być. Pan się boi? Coraz mniej. (Cisza). Coraz mniej. Kiedy Pan ostatnio patrzył w niebo? Codziennie patrzę w niebo HOSPICJUM Z WROCŁAWIA- -DZIECI Z DOLNEGO ŚLĄSKA Hospicjum jest jedyną tego typu placówką dla dzieci na Dolnym Śląsku. Na stałe pod opieką Fundacji znajduje się prawie 100 pacjentów. Dzięki personelowi i wolontariuszom, chore dzieci mogą przebywać w swoich domach. To do nich jeżdżą lekarze, pielęgniarki, rehabilitanci i wolontariusze. Od 2007 roku działa Fundacja Wrocławskie Hospicjum dla Dzieci, której celem jest pozyskiwanie środków na działalność Hospicjum (www.hospicjum.wroc.pl). Pomoc finansowa dla hospicjum: 1% podatku To podstawa budżetu. Dzięki tym wpływom z 1% podatku jesteśmy w stanie kupować sprzęt dla naszych pacjentów, a także tych, którzy zgłaszają się do nas z prośbą o pomoc, choć z różnych przyczyn nie mogą być naszymi pacjentami. Nakrętki Drobne przedmioty, które zwykle wyrzucasz, mogą być darem serca. Mogą wspomóc naszych podopiecznych. Do akcji mogą przyłączyć się szkoły i przedszkola z województwa dolnośląskiego oraz wszystkie osoby i instytucje. Systematyczna Pomoc Potrzebujemy systematycznej pomocy. Szukamy darczyńców, którzy będą wpłacać miesięcznie na nasze konto zadeklarowane przez siebie kwoty (może to być 50 zł, 100 zł czy 200 zł). Te stałe wpłaty pozwolą nam zaplanować wydatki i wsparcie dla naszych pacjentów i ich rodzin. Dla chętnych, którzy chcą wesprzeć finansowo hospicjum dla dzieci z siedzibą we Wrocławiu, podajemy nr konta bankowego. Konto główne: (PLN) Fundacja Wrocławskie Hospicjum dla Dzieci Al. Wiśniowa 36, Wrocław 6 LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI

7 Historie ocalone Cykl fotografii i tekstów zawierających historie opowiedziane przez sfotografowane postaci. Autorem zdjęć jest Zorka Project duet fotoreporterski tworzony przez Monikę Redzisz i Monikę Bereżecką. Wystawa została zainspirowana ogólnopolską akcją Pogotowia Archiwalnego, prowadzoną przez Ośrodek KARTA od 2007 roku. Celem programu jest ratowanie zagrożonych zbiorów o wartości historycznej. Każdy z bohaterów Historii ocalonych wybrał ze swoich archiwaliów coś szczególnie cennego i osobistego, aby przekazać potomnym pamięć o swoich bliskich, o wydarzeniach historycznych i tych szczęśliwych, i tych tragicznych. Pomysłodawczynią projektu jest Helena Sienkiewicz z Ośrodka KARTA w Warszawie. Dzięki Niej również Czytelnicy Ludzkiej Sprawy mogą poznać Historie Ocalone Krzysztof Dobrecki (dziennikarz, pracuje w Laboratorium Reportażu) Przekazał fotografie wykonane przez swojego ojca, ukazujące szlak bojowy Brygady Karpackiej To są zdjęcia autorstwa mojego ojca. W 1939 roku dostał się na Węgrzech do niewoli, ale uciekł z obozu jenieckiego i przez Jugosławię i Grecję trafił do Iraku do Brygady Karpackiej. Przeszedł z Andersem cały szlak: Irak, Egipt, Tobruk, Monte Cassino, Anglię. W 1947 roku wrócił do Polski, bo zostawił tu żonę i syna. Kiedy wyjeżdżał, mój starszy brat miał 9 miesięcy, kiedy wrócił 9 lat. Z wojny ojciec przywiózł album z wielbłądziej skóry, a w nim mnóstwo zdjęć. Znam je na pamięć. Wyciągaliśmy je przy każdej okazji i oglądaliśmy. Strasznie mu zazdrościłem, że był w wojsku, że tyle zwiedził. Całe życie chodził w andersowskim berecie, bo munduru nosić nie było wolno. Szczęśliwie nie spotkały go żadne represje, choć Służba Bezpieczeństwa miała na niego oko aż do końca lat 80. Ojciec był nauczycielem. W szkole uczył dzieci tamtych piosenek: Karpackiej brygady Hemara albo Pamiętaj o tym wnuku, że dziadzio był w Tobruku. Myślał sobie różne rzeczy, różne rzeczy raczej nie do druku. Bardzo dużo opowiadał. Przypomina mi się teraz jedna historia. Kiedy ojciec szedł na wojnę, dostał od mojej matki na szczęście srebrny ryngraf z Matką Boską. Zawsze przypinał go do płótna swojego namiotu. Kiedyś w Iraku wracał z misji do obozu i wtedy otrzymał wiadomość, że obóz został przeniesiony w inne miejsce. Podczas przeprowadzki zginął ryngraf. Ojciec wsiadł więc na motocykl i pojechał go szukać na miejscu poprzedniego postoju. Sprawa była właściwie beznadziejna: wśród piasków pustyni znaleźć mały srebrny ryngraf. A jednak się udało. Wiatr jeszcze nie zawiał wszystkich śladów obozowiska, zostały dziury po kołkach od namiotów i w jednej z nich leżał ryngraf od mojej matki. Szczęśliwie wrócił z nim z wojny Najżywsze dla mojego ojca wspomnienie to było Monte Cassino. Jak tylko usłyszał Czerwone Maki płakał. Jeszcze przed śmiercią zdążyłem go tam zawieźć. Wcześniej odmówili mi paszportu, twierdząc, że stanowię zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa. Napisałem więc dla żartu do ministra Kiszczaka, że bardzo mi to pochlebia, ale ta opinia jest chyba nieco przesadzona I nieoczekiwanie dostałem paszport. Pojechaliśmy. Ojciec był taki przejęty, że bałem się, że mi się tam wykończy na zawał. Obok nas stała grupka emerytowanych oficerów niemieckich. Tato, nie przejmuj się, jeszcze raz im wkropimy zażartowałem i ojciec zaczął się śmiać Myślę, że ojciec byłby szczęśliwy, że wszyscy mogą oglądać te zdjęcia LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI 7

8 Imię i nazwisko: Karol Gierliński Miejsce zamieszkania: Międzyrzecz Wykształcenie: Wyższe Aktualnie wykonywany zawód: Emeryt Sukcesy zawodowe i życiowe: Moje książki, promocja kultury romskiej, najbliższy mi jest elementarz dla dzieci romskich, moi synowie i moje wnuki, moje wiersze. Czy żyjesz tak, jak byś sobie tego życzył? Bez wątpienia tak. Plany na przyszłość: Kontynuacja działalności twórczej. Motto życiowe, credo, życzenia Robić swoje. W życiu trzeba być przede wszystkim człowiekiem. Cygan, który się nie zachowuje jak człowiek przynosi mi wstyd. Imię i nazwisko: Stanisław Szoma Miejsce zamieszkania: Lubań Śląski Wykształcenie: Podstawowe Aktualnie wykonywany zawód: Prezes Stowarzyszenia Romów Sukcesy zawodowe i życiowe: Prowadzenie z sukcesami Stowarzyszenia, realizacja projektów dla lokalnej społeczności. Start w wyborach na radnego miasta Lubania w roku Wielkim sukcesem były szkolenia dla Romów, dzięki którym zdobyli umiejętności, mają większą szansę na pracę i normalne życie. Czy żyjesz tak, jak byś sobie tego życzył? Tak, jestem szczęśliwy, że pomagam ludziom. Plany na przyszłość: Chcę być radnym Lubania, pracować na rzecz lokalnej społeczności, zarówno dla Polaków i Romów. Motto życiowe, credo, życzenia Chciałbym żyć w pokoju. (Bardzo wierzę w Boga). Imię i nazwisko: Rafał Siwak Miejsce zamieszkania: Lubin Wykształcenie: Średnie Aktualnie wykonywany zawód: Górnik Sukcesy zawodowe i życiowe: Szkoła, praca, rodzina. Czy żyjesz tak, jak byś sobie tego życzył? Mógłbym żyć lepiej. Plany na przyszłość: To co Bóg nam da! Motto życiowe, credo, życzenia Dojść do królestwa niebieskiego. JEDNI Z WIELU, czyli rzecz o pols Górnik, nauczyciel, urzędniczka. Właściciel butiku, dyrektorka przedszkola. Student, dziennikarka, muzyk, poetka. Cieszą się uznaniem w swojej społeczności, mają rodziny, pasje, marzenia. Tacy sami jak ty czy ja, a jednak coś ich wyróżnia. Są Romami. Jedno słowo: Rom. Co przychodzi panu do głowy? pytam przechodnia na ulicy. Rom to Cygan. A Cyganie, pani sama wie, lepiej trzymać się przy nich za kieszenie odpowiada około 60-letni mężczyzna. Próbuję dalej. Matka z niemowlęciem w wózku. Rom? Przez chwilę się zastanawia. Jestem przeciwko uprzedzeniom i kolor skóry nigdy nie miał dla mnie znaczenia, na studiach miałam przyjaciół z Afryki, Turcji, Arabii, Japonii wylicza. Ale Ale co? Ale Cyganie to inna sprawa. Im nie można ufać. Dlaczego? No przecież pani wie, dlaczego. Toż to patologia. Są hałaśliwi, kradną, u nich dzieci mają dzieci. Zna pani osobiście jakiegoś Roma? Nie, ale przecież nie muszę, bo o tym, jacy oni są, wiemy wszyscy Sąsiad Rom Wiemy. Stereotypy i uprzedzenia rządzą nami nawet wtedy, gdy podpieramy się tolerancją. Cygan, Rom? Owszem, niech sobie żyją, byle z dala ode mnie. Podobnie jak nosiciele wirusa HIV. Wykształcony Rom? Wolne żarty. Przecież oni nawet poprawnie się wysłowić nie potrafią. Piętnaście lat to u nich pora nie na edukację, ale na ożenek i rodzenie dzieci. Sama mieszkałam przez kilka lat w sąsiedztwie Romów. Byli hałaśliwi? No, byli, ale znacznie więcej hałasu dochodziło z piętra nade mną, które zajmowali nie Romowie, a Polacy. Para z małym dzieckiem, mówiąca do siebie tylko i wyłącznie krzykiem. Moi Romowie rozkładali się natomiast w letnie dni na podwórku. Ze stolikiem i krzesełkami. Starszyzna siedziała, młodzi stali, dzieci bawiły się w piaskownicy. Początkowo zdawali się mnie nie zauważać. Jednak z biegiem czasu dzieci zaczęły mi się kłaniać, a ja, choć z trudem, zaczęłam mówić dzień dobry romskim mężczyznom. To mąż uświadomił mnie, że Romowie nie kłaniają się pierwsi kobietom. Trudne do zaakceptowania? No, trudne, ale nie niemożliwe. W kilka lat później, przygotowując materiał reporterski 1 listopada, zostałam zaproszona do romskich grobów na wrocławskim Cmentarzu Osobowickim. Takie świętowanie znałam dotychczas tylko z opowieści. Stoły uginały się od jedzenia i trunków. Romowie jak zwykle byli głośni, ale ja już nauczyłam się odróżniać specyfikę ich rozmów od agresywnego tonu. 8 LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI

9 kich Romach Spędziłam z nimi ponad godzinę, wracając do redakcji nie tylko z numerami telefonów i zachętą do ponownych kontaktów, ale i obdarowana wędliną, serami i winem. Nie mogłam nie przyjąć podarunków, bardzo naciskali. Żeby zrozumieć inną od swojej mentalność, trzeba ją najpierw poznać. Sięgnąć wyżej niż zgrane stereotypy, zagłębić się w drugiego człowieka. Portrety Romów Tak robi Fundacja Prom. Kampania społeczna Jedni z wielu ma na celu zmianę nastawienia Polaków do mniejszości romskiej. Jedni z wielu to Romowie, którym integracja się udała. Dlaczego? Bo lokalne społeczności nie były do nich źle nastawione, zaufały im i wspomogły w rozwoju. Siłą nośną kampanii społecznej jest album i wystawy fotografii Chada Evansa Wyatta. Na zdjęciach są Romowie z całej Polski, właśnie ci, którym się udało i którzy pełnią w swojej społeczności ważne funkcje. To ludzie nauki, pracy, biznesu, ale także artyści mówi Karolina Zwierzyńska, koordynator projektu Romskie Odrodzenie finansowanego ze środków POKL w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Fundacja Integracji Społecznej Prom od ośmiu lat pomaga w integracji społecznej Romów. Udziela bezpłatnych porad prawnych, prowadzi świetlice środowiskowe dla dzieci. Uważamy jednak, że wsparcie samych Romów to za mało. Aby ich zintegrować z całym społeczeństwem, należy przede wszystkim zmienić negatywny wizerunek Romów w powszechnej świadomości. Nie można więc udawać, że ich nie ma albo traktować jak nieproszonych gości, którzy zjawili się na chwilę i za chwilę opuszczą Polskę. Kampania społeczna Jedni z wielu, oprócz zmiany postawy Polaków wobec Romów, może mieć także pozytywny wpływ na warunki życia tych ostatnich: zmniejszenie uprzedzeń i stereotypów może skutkować w przyszłości częstszym zatrudnianiem Romów przez Polaków. Bohaterowie fotografii Chada Evansa Wyatta znajdą się na billboardach, wystawie zdjęć, kampania obejmie także radio, prasę i internet. We Wrocławiu powstanie mural, czyli malarstwo naścienne wielkoformatowe, prezentujące temat kampanii. Więcej o kampanii można się dowiedzieć ze strony oraz facebook.com/jednizwielu Magda Wieteska Prezentujemy portrety Romów, którym się udało, wraz z krótkimi notatkami na ich temat. Ludzka Sprawa objęła patronat nad kampanią społeczną Jedni z wielu Imię i nazwisko: Alfreda Markowska Miejsce zamieszkania: Gorzów Wielkopolski Wykształcenie: Podstawowe Aktualnie wykonywany zawód: Emerytka Sukcesy zawodowe i życiowe: Otrzymanie Krzyża Komandorskiego Orła Białego za ratowanie dzieci żydowskich podczas okupacji. Czy żyjesz tak, jak byś sobie tego życzyła? Tak. Plany na przyszłość: W moim wieku liczy się tylko zdrowie. Motto życiowe, credo, życzenia Aby nigdy nie zabrakło w domu jedzenia. Imię i nazwisko: Stanisława Mirga Miejsce zamieszkania: Czarna Góra Wykształcenie: Wyższe Aktualnie wykonywany zawód: Nauczyciel Sukcesy zawodowe i życiowe: Udział i realizacja kilku ciekawych, potrzebnych projektów związanych z edukacją dzieci; kształcenie umiejętności porozumiewania się dzieci romskich w języku polskim. Czy żyjesz tak jak byś sobie tego życzyła? Generalnie tak. Plany na przyszłość: Nie mówię o planach na przyszłość, ponieważ wtedy się nie spełniają. Motto życiowe, credo, życzenia Nikomu nie szkodzić i spełniać swoje marzenia. Imię i nazwisko: Sara Czureja Miejsce zamieszkania: Poznań Wykształcenie: Średnie Aktualnie wykonywany zawód: Muzyk, gra cymbały węgierskie Sukcesy zawodowe i życiowe: Mój syn Mateusz. Nagroda od marszałka województwa Wielkopolskiego w dziedzinie kultury. Nagroda TVP 2 w konkursie Dolina kreatywna, czyli czego szuka młoda sztuka. Stypendia artystyczne dla młodzieży uzdolnionej artystycznie. 4 krotna laureatka konkursów dla młodych romskich talentów organizowany przez MSWiA. Czy żyjesz tak, jak byś sobie tego życzyła? Nie. Plany na przyszłość: Wykształcić muzycznie mojego syna, dać mu wykształcenie. Dalej rozwijać się muzycznie, kształcić. Motto życiowe, credo, życzenia Żyć zgodnie z wolą bożą, najważniejsza jest rodzina. cd na s. 9 LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI 9

10 Nasze losy Matka, żona, dziennikarka. Alkoholiczka (3) Byłam żoną, jestem matką i dziennikarką. Przez dwa lata piłam. Dzisiaj piję głównie herbatę. Po trzech tygodniach abstynencji i regularnego chodzenia na grupową terapię, wypiłam. Niby nic, tylko pół butelki chłodnego piwa do obiadu ze znajomym. Było ciepło, nawet gorąco, kwiecił się maj, a obiad był dodatkowo dość pikantny. Tłumaczyłam sobie: Przecież nie zrobiłaś nic złego. To tylko szklanka piwa. Jasnego, niezbyt mocnego, przecież nawet nie zaszumiało ci w głowie. To żaden grzech. Po obiedzie wróciłam do domu. Otworzyłam książkę, ale nie mogłam skupić się na czytaniu. Włączyłam telewizor to samo. Chociaż miałam wolny od pracy weekend, postanowiłam trochę popisać. Myślałam, że może tym zagłuszę coraz mocniej wołające we mnie pragnienie. Coś tam nawet napisałam. Ale wolna sobota nadal trwała i ani myślała się skończyć. Dziecko było poza domem, mogłam więc do woli zajmować się tylko swoimi sprawami. Próbowałam spać, ale też nie wychodziło. W końcu zadzwoniłam do kumpla, z którym dawno się nie widziałam. Drogi nam się trochę rozminęły i właściwie nie pojmowałam, skąd ta nagła tęsknota za nim. Na (nie)szczęście odebrał. Na (nie)szczęście miał czas, żeby się ze mną spotkać. Za kilka kwadransów siedzieliśmy już w zatłoczonej knajpie przy butelce wina. Potem kolejnej, potem jeszcze jednej. Nie byłam bardzo pijana, trzymałam się na nogach, jak mi się zdawało jeszcze całkiem dobrze, bez problemu dotarłam też do domu. Ale rano obudził mnie gigantyczny kac. Takiego kaca jeszcze nie miałam. Trzęsłam się jak w febrze, pomimo upału na dworze i w mieszkaniu było mi strasznie, nieopisanie zimno. Miałam zawroty głowy, widziałam wszystko jak przez mgłę. W pewnej chwili pomyślałam nawet, że tak się umiera. Ale ja nie chciałam umrzeć, jeszcze nie. Zadzwoniłam do tego kumpla, długo nie odbierał, a gdy w końcu zrozumiał, co się ze mną dzieje, powiedział: To kac, to tylko kac. Najlepiej golnij kielicha. Co? zapytałam. Normalnie, wódkę, wino, piwo, co tam masz pod ręką. Był ranek. Nie piłam o tej porze, nigdy. Alkohol zwykle towarzyszył mi wieczorem, może czasem po południu, ale rano? Przecież tak robią tylko alkoholicy. Margines społeczny, patologia. Jakoś przetrwałam tamten dzień. I kolejne dwa tygodnie bez kropli alkoholu, bo na samo wspomnienie kaca giganta robiło mi się niedobrze. A potem? Cóż potem człowiek szybko zapomina o bólu, jeśli ten nie towarzyszy mu ciągle. Była jakaś okazja w pracy, to się napiłam ze wszystkimi. Ostrożnie, żeby nie wzbudzać podejrzeń, trzy drinki i do domu. A w domu poprawiłam sobie mocniej. Po godzinie byłam już wesolutka, miałam nawet problem z trafieniem do własnego łóżka. Dziecko, oczywiście, spało poza domem. Tak minęło mi kilka kolejnych tygodni, może nawet miesięcy. Wróciłam do dawnych zwyczajów, pijąc po pracy, w weekend, dla poprawy nastroju, dla większej śmiałości, lepsze pisanie. Niecodziennie, ale często. Do listy zakupów znów dopisywałam w myślach butelkę wina, a najlepiej dwie. Jedna to już było stanowczo za mało, a przecież nie będę po nocy do monopolu biegać. Niewylewający za kołnierz kumpel zaczął być stałym gościem w moim domu. Bo ze mną fajnie się piło nie dość, że mogłam wypić więcej niż przeciętna kobieta (bo trening czyni mistrza, nie inaczej), to jeszcze chętnie stawiałam. A i dla mnie picie we dwójkę stało się przyjemniejsze niż picie w samotności. Kiedy przestałam? Nie odpowiem, bo nie wiem, czy można przestać pić, gdy się ma psychikę nałogowca. Od jakiegoś czasu nie kupuję jednak alkoholu. Czasem zdarza mi się wypić lampkę wina z przyjaciółmi. Z kumplem przestałam mieć regularny kontakt. On nie umie rozmawiać bez wódki, ja bez wódki chcę normalnie żyć. Raz nawet kupiłam całą butelkę czerwonego wina tylko dla siebie. Przygotowałam korkociąg, kieliszek. Otworzyłam, wypiłam pół lampki. Resztę wylałam do zlewu. Dlaczego? Bo nie byłam wcale pewna swojej siły, tego że będę się umiała zatrzymać i następnego dnia nie pobiegnę do sklepu. Czy można wyjść z uzależnienia? To według mnie zależy od uwarunkowań psychicznych. Ja zamieniłam alkohol na herbatę. Lubię wieczory, gdy siadam do pracy, a w kubku paruje czarny napój. To już chyba nawet nałóg. Tyle że dość bezpieczny w porównaniu do wcześniejszego. Chociaż skłamałabym, mówiąc że nie zdarza mi się myśleć o alkoholu. Zdarza się. Ale po wspomnieniach miłego stanu euforii, w który wpadałam, pijąc, przypominam sobie również wiele straconych, skacowanych dni. I ukrywania się jak mała dziewczynka przed dzieckiem, rodziną, przyjaciółmi. I przed sobą. Nie chcę już tak. Nie chcę się wstydzić. Dlatego nie piję. Magda Wieteska r e k l a m a Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych Med.-Opor ul. Śniegockiego 15, Wrocław czynna od poniedziałku do piątku w godz tel. (71) , tel./fax Umowa z NFZ 10 LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI

11 Warto wiedzieć Cichy zabójca kobiet W Polsce co roku u około trzech tysięcy kobiet wykrywa się raka jajnika. Trzy czwarte z nich nie przeżywa pięciu lat. Wciąż nie ma metody diagnostycznej, która pozwoliłaby wykryć chorobę we wczesnym stadium rozwoju. Spośród złośliwych nowotworów narządów płciowych, rak jajnika jest największym zabójcą. Dyskretne objawy, mylone często z chorobami układu pokarmowego powodują, że bardzo często nowotwór ten rozpoznawany jest w trzecim lub czwartym stopniu zaawansowania klinicznego. Przyczyny Trudno jest mówić o przyczynach powstawania nowotworów jajników bo te wciąż pozostają nieznane. Lekarze zwracają jednak uwagę, że istnieje pewna zależność pomiędzy cyklami owulacyjnymi (ich ilością i częstością występowania) oraz urodzeniem dziecka, a zachorowaniami na raka jajnika. Dlatego też uważa się, że najbardziej narażone są kobiety w wieku około i pomenopauzalnym. W Polsce najczęściej chorują osoby między czterdziestym piątym a pięćdziesiątym czwartym rokiem życia. Zdaniem lekarzy nie bez znaczenia są predyspozycje genetyczne. I tak w grupie większego ryzyka są kobiety, których członkowie rodziny chorowali na raka piersi czy jelita grubego. Nie można natomiast powiedzieć, że są to bezwzględne czynniki warunkujące chorobę. Dlatego uważa się, że nowotwór jajnika jest jednym z najtrudniejszych problemów współczesnej ginekologii. Objawy Najwięcej trudności przysparza szybkie zdiagnozowanie choroby, która we wczesnym stadium nie daje właściwie żadnych objawów. Jeżeli jednak się pojawiają, to są one na tyle subtelne, że często są przez kobiety bagatelizowane. Bardzo ważna jest rola lekarza pierwszego kontaktu. Ponieważ dokładnie przeprowadzony wywiad może pozwolić na wczesne wykrycie choroby. Niestety, często rak jajnika bywa przez lekarzy mylony z chorobami układu pokarmowego, wątroby czy jelita grubego. Pacjentki leczone są wówczas na zupełnie inną przypadłość. W tym czasie nowotwór rozwija się i następują przerzuty do innych narządów: węzłów chłonnych, płuc czy mózgu. Gdy guz osiągnie duże rozmiary, chorobie towarzyszy także wodobrzusze. Mamy już wtedy do czynienia z nowotworem w trzecim czy czwartym stadium rozwoju i niestety niewielkie szanse na wyleczenie. Dlatego niezwykle ważne jest aby tych delikatnych, początkowych sygnałów ze strony organizmu nie ignorować. Koniecznie zgłośmy się do lekarza, gdy zauważymy u siebie następujące objawy: dyskomfort w jamie brzusznej, uczucie pełności, wzdęcia utrzymujące się nawet po spożyciu lekkostrawnych potraw, naprzemienne zaparcia i biegunki, ucisk na pęcherz i częste oddawanie moczu, brak apetytu, zmiana masy ciała, ból w miednicy mniejszej. Gdy choroba wchodzi w zaawansowane stadium następuje: widoczne powiększenie brzucha wodobrzusze, krwawienie, które związane jest z rozprzestrzenieniem się raka na powierzchni jelit, niedrożność przewodu pokarmowego. Profilaktyka W przypadku raka jajnika trudno mówić o profilaktyce. Jednak wskazuje się na kilka sposobów, które mogą ograniczyć prawdopodobieństwo zachorowania. To przede wszystkim regularne badania ginekologiczne, regularne i długie stosowanie antykoncepcji hormonalnej, liczne ciąże, karmienie piersią, podwiązanie jajników, wycięcie macicy wraz z przydatkami u kobiet po menopauzie oraz profilaktyczne wycięcie przydatków u kobiet, które ze względu na predyspozycje rodzinne znajdują się w grupie ryzyka. Nie bez znaczenia jest szczera rozmowa i precyzyjne poinformowanie lekarza o wszystkich dolegliwościach. Leczenie Podstawową metodą leczenia raka jajnika jest operacja. Pierwszym celem zabiegu jest ocena stopnia zaawansowania choroby. W leczeniu chirurgicznym wyróżnia się kilka rodzajów zabiegów, w zależności od fazy rozwoju nowotworu. Może to być operacja polegająca na usunięciu całej masy guza i możliwie największej ilości tkanki przerzutowej. Innym zabiegiem jest operacja odroczona, którą przeprowadza się po dwóch lub trzech cyklach chemioterapii. Często konieczne jest radykalne cięcie, polegające na usunięciu całego narządu rodnego (macicy wraz z przydatkami) oraz możliwie wszystkich tkanek, w których doszło do przerzutów. Stosuje się również leczenie paliatywne, które nie wpływa na wydłużenie życia, lecz jedynie na poprawę jego jakości u pacjentek chorych terminalnie. W zaawansowanych stadiach leczenie chirurgiczne uzupełnia się chemioterapią. Rokowania Rokowania w przypadku raka jajnika są bardzo różne. Wszystko zależy od tego, jak wcześnie nowotwór zostanie wykryty. W początkowym stadium choroby daje osiemdziesiąt procent szans na pięcioletnie przeżycie. W trzecim stopniu zaawansowania liczba wyleczeń spada do trzydziestu procent. Niestety o wykryciu tej choroby wciąż decyduje przede wszystkim przypadek. Rak jajnika jest wyzwaniem, przed którym stoi medycyna XXI wieku. Magdalena Grzanka Konsultacja medyczna dr Ewa Stojek lekarz rodzinny LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI 11

12 Okiem fachowca Pierwsza pomoc Bezpieczne wakacje na drodze Policyjne statystyki pierwszego wakacyjnego weekendu zazwyczaj porażają liczbą osób zabitych i rannych w wypadkach drogowych. Przyczyny takiego stanu rzeczy są rozmaite: pogoda, zmęczenie, nieodpowiedzialność itp. Jest jednak wielce prawdopodobne, że przynajmniej niektóre ofiary wypadków drogowych mogłyby przeżyć, gdyby napotkały na swej drodze osoby przeszkolone w udzielaniu pierwszej pomocy. Zatem, choć artykuł w Ludzkiej Sprawie nie zastąpi pełnego kursu, przypomnijmy podstawowe reguły udzielania pomocy podczas wypadków drogowych. Pierwsza pomoc, niezależnie od rodzaju zdarzenia, składa się z czterech etapów: 1. Ocena i zabezpieczenie miejsca zdarzenia. 2. Ocena stanu osób poszkodowanych. 3. Wezwanie pomocy. 4. Dalsze czynności ratownicze. Pamiętajmy, że ocena potencjalnych zagrożeń jest sprawą podstawową i dopiero gdy miejsce zdarzenia uznamy za bezpieczne, można przystąpić do oceny liczby i stanu osób poszkodowanych. Nikomu nie wolno podejmować zbędnego ryzyka (np. w imię błędnie pojętego bohaterstwa), by nie powiększać liczby osób poszkodowanych! Jako że wypadek komunikacyjny dotyczy poszkodowanych na drodze i w samochodach, a obie sytuacje wymagają nieco innego podejścia, omówimy je osobno. I. Poszkodowany poza samochodem (np. motocyklista, pieszy) 1. Ocena i zabezpieczenie miejsca zdarzenia Należy zwrócić uwagę na: ruch uliczny, agresywnych przechodniów, ewentualne trudności w dotarciu do poszkodowanego (np. przygniecenie przez samochód) i inne elementy potencjalnie niebezpieczne. Miejsce zdarzenia zabezpieczamy trójkątem ostrzegawczym i światłami awaryjnymi. Okoliczności oceniamy przede wszystkim pod kątem naszego bezpieczeństwa, a każda wątpliwa sytuacja (np. wyciek paliwa i ryzyko wybuchu) upoważnia nas do zachowania bezpiecznej odległości! Uwaga! Jeśli poszkodowanych jest więcej niż dwoje lub jeśli do któregokolwiek z nich nie można dotrzeć (np. znajduje się pod pojazdem), pomoc wzywamy już w tym momencie! 2. Ocena stanu osoby poszkodowanej Jako zasadę przyjmujemy, że bez potrzeby nie przemieszczamy i nie zmieniamy pozycji poszkodowanych, u których podejrzewamy poważniejsze urazy. Jednak jeśli pozycja zastana uniemożliwia ocenę oddechu, należy poszkodowanego bezpiecznie odwrócić na plecy (najlepiej prosząc o pomoc inne osoby Rys. 1). Rys. 1 Uwaga! Bezpiecznego odwracania poszkodowanych nie można nauczyć się z artykułu w prasie zachęcamy do kursu pierwszej pomocy! U poszkodowanych oceniamy po kolei: przytomność (próbując nawiązać kontakt słowny) i oddech (po udrożnieniu dróg oddechowych przez lekkie odchylenie głowy do tyłu). Brak oddechu lub oddech nieprawidłowy (poniżej dwóch lub powyżej czterech oddechów usłyszanych w czasie 10 sekund) nakazuje jak najszybciej wezwać pomoc. U ofiar wypadków próbujemy także oszacować widoczne obrażenia (krwotoki, urazy), które także zgłosimy dyspozytorowi pogotowia. 3. Wezwanie pomocy Znając liczbę i stan poszkodowanych, wybieramy numer 999 lub 112 i relacjonujemy napotkaną sytuację. Dyspozytor skieruje na miejsce odpowiednie jednostki oraz pomoże nam w dalszych czynnościach ratowniczych. O wezwanie pomocy można też poprosić osoby postronne, jednak zawsze należy upewnić się, że nasze polecenie zostało wypełnione! Nigdy nie wolno nam zakładać, że ktoś już zadzwonił po pogotowie, bez potwierdzenia tego faktu. 4. Dalsze czynności ratownicze Oczekując na przybycie zespołu pogotowia, możemy zadbać o osoby poszkodowane: po raz kolejny ocenić przytomność i oddech (ocenę taką powtarzamy co dwie minuty!), zadbać o ich komfort termiczny (okryć kocem lub płaszczem przy chłodnej pogodzie lub osłonić głowę w słoneczny dzień), a także zapewnić poszkodowanym i sobie komfort psychiczny, prosząc osoby postronne o odsunięcie się z miejsca zdarzenia. Jeśli poszkodowany jest przytomny, staramy się podtrzymywać rozmowę, by zminimalizować stres. Niekiedy ważne może być powiadomienie rodziny osoby rannej po uzyskaniu jej zgody. II. Poszkodowany w samochodzie W przypadku osób siedzących w pojeździe procedura nie ulega zmianie najpierw należy ocenić, czy cokolwiek na miejscu zdarzenia zagraża nam lub poszkodowanym. Po próbie nawiązania kontaktu słownego (ocena przytomności) należy ocenić oddech poszkodowanego. Osoby pochylone do przodu, oparte na pasach bezpie- 12 LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI

13 Warto wiedzieć czeństwa, na ogół mają w naturalny sposób udrożnione drogi oddechowe należy tylko nachylić się i spokojnie wysłuchać ich oddechu (przez 10 sekund). Jeśli jest to niemożliwe, należy z pomocą drugiej osoby odchylić poszkodowanego na oparcie fotela, stale podtrzymując jego głowę (Rys. 2). Bardzo ważna jest tu ciągła stabilizacja głowy i części szyjnej kręgosłupa nie wolno dopuścić, by poszkodowany ponownie zawisł w pasach! Tego także nie sposób Drodzy Czytelnicy! Otwieramy nowy dział porad prawnych. Jeśli mają Państwo pytania w sprawach dotyczących pism procesowych, spadkowych, rozwodowych, chcą zasięgnąć opinii prawnych z zakresu prawa autorskiego, nowych technologii, ochrony danych osobowych, a także prawa konkurencji, podatkowego i pracy, proszę pisać do nas, Na wszystkie pytania odpowie Wioletta Dyl, doświadczony radca prawny. Porady prawne Rys. 2 nauczyć się z artykułu w prasie ponownie zachęcamy do kursu pierwszej pomocy! Jeśli poszkodowany nie oddycha lub oddycha nieprawidłowo (5 i więcej oddechów usłyszanych w ciągu 10 sekund), jeśli zauważymy silny krwotok, niemożliwy do opanowania w pozycji zastanej, lub też widzimy niebezpieczeństwo z zewnątrz (np. wyciek paliwa), należy jak najszybciej ewakuować poszkodowanego z samochodu i odciągnąć w bezpieczne miejsce. Najwygodniejszą metodą jest tu tzw. chwyt Rauteka (Rys. 3). Uwaga! Także w celu opanowania tego manewru zachęcamy do kursu pierwszej pomocy! Rys. 3 Apteczka samochodowa Większość sprzedawanych obecnie apteczek ma podobne wyposażenie, zgodne z europejską normą DIN. Kupując apteczkę samochodową lub sprawdzając ją przed wyjazdem na wakacje, zadajmy sobie dwa pytania: Czy jest kompletna, nieprzeterminowana i łatwo dostępna? Jej wyposażenie może posłużyć także do ratowania naszego życia! Czy umiemy się nią posłużyć? Jeśli nie, poświęćmy kilkanaście godzin na kurs pierwszej pomocy! Andrzej Horowski Spadek po ojcu Mam pytanie dotyczące spadku. Niedawno zmarł mój ojciec. Nie zostawił testamentu. Ja i brat jesteśmy jego jedynymi dziećmi. Jakiś czas temu nasz ojciec ożenił się, a jego żona oświadczyła, że nam, dzieciom, nic się po nim nie należy. Z tego co wiem, ojciec mieszkał w mieszkaniu spółdzielczym, miał samochód, oszczędności. Czy należy się nam mnie i bratu, spadek po zmarłym ojcu? W jaki sposób się o niego ubiegać? Będę wdzięczny za poradę. Czytelnik Wioletta Dyl, radca prawny: Jeżeli jest to mieszkanie spółdzielcze lokatorskie, to prawo do takiego mieszkania nie podlega dziedziczeniu. Zatem po śmierci członka spółdzielni o mieszkanie lokatorskie mogą się starać w pierwszej kolejności jego małżonek, a w dalszej także dzieci albo inni bliscy. Istnieje jednak zasadniczy warunek osoby te musiały mieszkać wspólnie z nim przed jego śmiercią. Dziedziczeniu podlega tu jedynie wkład mieszkaniowy wpłacony przez zmarłego. Osoby (np. dzieci), które nie mają prawa do tego mieszkania, dziedziczą jednakże przypadającą na nich część wkładu mieszkaniowego. Zgodnie z art kodeksu cywilnego, w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Należy pamiętać, że połowa całego majątku (samochód, oszczędności) przypada pozostałemu przy życiu małżonkowi z tytułu małżeńskiej współwłasności majątkowej. Pozostała połowa stanowi spadek i dzieli się on w częściach równych pomiędzy małżonka i dzieci, czyli w tym przypadku po 1/3 wartości schedy dla każdego z nich. A zatem po 1/6 dla dzieci całości oszczędności i 1/6 wartości samochodu. Wdowa po zmarłym winna zgłosić do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, natomiast każdy z zainteresowanych może zgłosić także wniosek o dział spadku wraz z wnioskiem o jego zabezpieczenie, aby żona zmarłego nie pozbyła się jego składników. We wniosku zamieścić należy swój projekt podziału, a sąd po rozpoznaniu stanowiska drugiej strony wyda orzeczenie. Wniosek o wszczęcie postępowania działowego powinien również zawierać spis inwentarza (o ile został sporządzony) lub wykaz majątku, który ma ulec podziałowi oraz wskazanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło, sąd dokona stwierdzenia w trakcie postępowania działowego. Dokonanie działu spadku wymaga ustalenia składu i wartości spadku. Wartość i skład spadku ustala sąd. Skład spadku jest ustalany przede wszystkim na podstawie oświadczeń uczestników i ewentualnie według spisu inwentarza. Jeżeli oświadczenia uczestników są sprzeczne, sąd musi wyjaśnić te rozbieżności. Możliwe więc, że powoła w tym celu biegłego. Należy jednak zacząć od ustalenia, jakie składniki majątku wchodzą do schedy po zmarłym oraz złożenia wniosku o dział spadku. LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI 13

14 Polecamy Warto przeczytać Henning Mankell Nim nadejdzie mróz Nie siedź w domu Lista Przeboj przełożyła Ewa Wojciechowska W.A.B. Henning Mankell to już klasyk kryminału Potwierdzą to zgodnym chórem czytelnicy oraz krytycy. To jemu zawdzięczamy skandynawski boom tego gatunku. Na listach bestsellerów wciąż królują dwa nazwiska Henning Mankell i Stieg Larsson. Dołączył do nich również Norweg Jo Nesbo. To nie tylko sprawni rzemieślnicy piszą o sprawach społecznych, polityce, rozliczają z przeszłości, diagnozują i przewidują. To zdecydowanie literacka pierwsza liga. Niektórzy znawcy literatury twierdzą, że kryminał jako gatunek pełni dziś rolę powieści obyczajowej. Jej cechy wyraźnie widać w powieści Nim nadejdzie mróz. Główną postacią tym razem Henning Mankell uczynił Lindę, córkę komisarza Wallandera, która ma rozpocząć pracę w policji. Kurt schodzi ze sceny wybiera się na emeryturę, jest jeszcze bardziej zgorzkniały, obolały, miewa też ataki agresji. Zanim jednak zakończy karierę, wiele się wydarzy Rzeczywistość obserwujemy oczami Lindy, poprzez jej wrażliwość i niewielkie jeszcze życiowe i zawodowe doświadczenie. Stąd w stylu narracji więcej niecierpliwości, impulsywności, mniej natomiast Wallanderowskiego chłodnego dystansu. Książkę rozpoczyna sugestywny opis płonących łabędzi Potem brutalnie zamordowana zostaje Birgitta Medberg, która naukowo bada zapomniane szlaki. Mamy też rytualne morderstwo w kościele. Linda stara się pomagać w śledztwie, ale narażona jest na ciągłe reprymendy ojca sprawiedliwe, gdy postępuje lekkomyślnie, narażając się na niebezpieczeństwo. Natomiast jego czasem szorstkie, czasem po prostu nieznośne zachowanie wobec niej podyktowane jest w gruncie rzeczy ojcowskim lękiem o córkę. Zresztą relacje ojciec córka dotyczą w powieści nie tylko Lindy i Kurta, ale także Anny, przyjaciółki Lindy, która ma kompleks porzuconego dziecka. Nic dziwnego, że nikt jej nie wierzy, kiedy twierdzi, że jednak po wielu latach ojciec wrócił. Tymczasem Anna znika w tajemniczych okolicznościach Kurt sprawę bagatelizuje, ale Linda uparcie słucha swojej intuicji. Trop doprowadzi ją do fanatycznej sekty, której członkowie uważają się za chrześcijańskich męczenników. Ich celem jest prawdziwy przewrót, który doprowadzi do odbudowy Królestwa Bożego na ziemi. Bynajmniej nie środkami pokojowymi, bo walka o wolność i zbawienie zawsze oznacza przelew krwi i śmierć. Sprawy zbyt łatwo wymykają się spod kontroli, a system nie działa, bo zbyt łatwo przychodzi nam nazwać szaleńcami zaskakująco metodycznych i konsekwentnych fanatyków. I nie ma żadnego znaczenia, w jakiego boga wierzą. W powieści Nim nadejdzie mróz mamy religijny fanatyzm chrześcijański, ale jest też i odniesienie do ataku na World Trade Center. Wcześniej Mankell pisał o sprawach, które były raczej domeną publicystyki, czyli o handlu kobietami, rasizmie, ekstremizmie, cyberterroryzmie, przestępstwach finansowych, słowem o wszelkich problemach i zagrożeniach współczesnego świata. Pisarz diagnozuje i ostrzega, zauważa rysy w systemie społecznym, w którym rzekomo panuje dobrobyt, tolerancja i bezpieczeństwo. Autorzy swoje obserwacje socjologiczne, psychologiczne, polityczne i obyczajowe zamieniają w literaturę, zwracają uwagę na problemy, a tymczasem tragiczną pointę potrafi dopisać życie, o czym świadczą chociażby wydarzenia na norweskiej wyspie Utoya. Anna Molska Wielkie miasta bywają przedstawiane w literaturze i filmie jako dżungle ( Asfaltowa dżungla i tak dalej). Kiedy spogląda się na mapę Wrocławia, widać, że można by potraktować nasze miasto (ze względów klimatycznych!) raczej jak polanę w lesie. Miasto otaczają ze wszech stron: Las Osobowicki, Las Rędziński, Las Lesicki, Las Mokrzański, Las Pilczycki, Las Zakrzowski, Las Kuźnicki Ale zanim poczujecie się państwo jak Czerwony Kapturek, zaznaczę, że tym razem nie zamierzam proponować spaceru po lasach. Otwieram własną, prywatną Listę Przebojów Parkowych parków mniej znanych. Park Wschodni Znajduje się na północny wschód od ulicy Krakowskiej i, technicznie biorąc, rozciąga się pomiędzy dzielnicami Księże Małe, Świątniki, Bierdzany i Wilczy Kąt. Dla tych, którzy się wybiorą, od razu informacja: znany jest jako park na Księżu Małym. Nie jest duży: ma powierzchnię około 40 hektarów. Autorem projektu był Paul Dannenberg, miejski ogrodnik 14 LUDZKA SPRAWA NIEZWYKŁY MAGAZYN DLA ZWYKŁYCH LUDZI

15 ów Parkowych Wrocławia i dyrektor terenów zielonych, który oprócz tego miejsca zaprojektował jeszcze zieleń wokół kąpieliska Morskie Oko i klomby kwiatowe w Parku Szczytnickim. Urok parku, zrealizowanego w latach , polega na tym, że otoczony jest ze wszystkich stron rzekami (Górną i Dolną Oławą oraz Młynówką), które, opływając go, nadają mu wrzecionowaty kształt. Adekwatnie do tego wodnego otoczenia, w parku postawiono na zachowanie roślinności charakterystycznej dla bagien i łąk nizinnych: olchy, wierzby, dębu błotnego. Niższe piętro roślinności nadaje mu niemal secesyjny charakter: malownicze trawy, długie wici roślinne pnączy. To wszystko sprawia, że park jest atrakcyjnym miejscem spacerów, nawet przy niezbyt słonecznej pogodzie. Uszy zmęczonego wędrowca będzie koił szum wody, ponieważ na rzekach otaczających park porobiono stopnie wodne. Czego w parku już nie ma? Przy wejściu od ulicy Krakowskiej istniała restauracja z tarasami, place do gier zespołowych, boisko i kąpielisko (z plażami!). Szkoda. Natomiast wdzięczni powinniśmy być losowi, że na centralnej polanie nie straszy już pomnik poświęcony SA, projektu Charlota Cabanisa. Nie tylko ze względów estetycznych. Park Brochowski Ten może mniej znany park wrocławski ma dość dokładnie znaną historię, w porównaniu z poprzednim. Otóż powstał jako fragment barokowego majątku, był parkiem przypałacowym. Zbudowany został dla opata augustianów S. Passoniusa i pomyślany jako ogród w stylu francuskim. Później, gdy właścicielami parku była rodzina Walterów, przekształcono go w park krajobrazowy. Częścią pierwotnego założenia był labirynt grabowy, istniejący do dzisiaj (podczas mojej ostatniej wizyty gwałtownie domagał się podstrzyżyn!). Za czasów opata była jeszcze oranżeria, posągi i egzotyczna roślinność w donicach. Ostatni posąg widziałam w parku dwie wizyty temu. Bardzo mi smutno, że odszedł. Obecnie głównymi elementami parku, które można podziwiać (oprócz labiryntu), są dwie aleje lipowe, z których krótsza prowadziła kiedyś do pałacu, oraz sztuczny (ale bardzo urokliwy!) staw w północnej części, powstały częściowo z wód płynącej przez park rzeczki Brochówki. Zofia Kociatkiewicz Na górze: Park Brochowski fragment labiryntu Po lewej: Park Wschodni alejka nad Górną Oławą Po prawej: Park Brochowski Fot. Jacek Budziszewski

16 II Konkurs na reporta o charakterze spo³ecznym Powrót z ciemnej strony mocy Zg³oszenia do 31 października 2012 r. na adres Regulamin konkursu na i

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

zdrowia Zaangażuj się

zdrowia Zaangażuj się Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się Niniejszy projekt jest finansowany przez Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się www.oha.com 1. Zainteresuj się ochroną swojego zdrowia. Jeśli masz pytania lub wątpliwości

Bardziej szczegółowo

Mały przewodnik po zdrowiu kobiety

Mały przewodnik po zdrowiu kobiety Mały przewodnik po zdrowiu kobiety Poradnie dla kobiet w ramach podstawowej opieki zdrowotnej w Skåne DOKĄD MAM SIĘ UDAĆ? CZY BĘDĘ MIAŁA BLIŹNIAKI? CZY TO DLA MNIE DOBRE? CZY TO NORMALNE? CZY TO JEST PŁATNE?

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Walki z Rakiem

Światowy Dzień Walki z Rakiem Z tej okazji zachęcamy wszystkich do refleksji. Każdy z nas może podjąć pewne działania i mieć wpływ na zdrowie swoje i swoich bliskich. Możesz podejmować zdrowe decyzje To, co robimy każdego dnia wpływa

Bardziej szczegółowo

Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo

Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo Andrzej Graca BEZ SPINY CZYLI NIE MA CZEGO SIĘ BAĆ Andrzej Graca: Bez spiny czyli nie ma czego się bać 3 Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2

Bardziej szczegółowo

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Resuscytacja Szpitale Uniwersyteckie Coventry i Warwickshire NHS Trust Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Informacje przeznaczone dla pacjentów szpitali Coventry and Warwickshire, ich

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

Analiza Finansowa - potrzeb Klienta.

Analiza Finansowa - potrzeb Klienta. Analiza Finansowa - potrzeb Klienta. Szanowni Państwo, przejdźmy w takim razie do zbadania Państwa potrzeb jakim jest Analiza Finansowa. Pierwszym etapem naszej rozmowy będzie sprecyzowanie Państwa celów,

Bardziej szczegółowo

Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły.

Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły. SZKOŁA dla RODZICÓW Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły. (...) Dzieci potrzebują tego, aby ich uczucia były akceptowane i doceniane. Kto pyta nie błądzi. Jak pomóc

Bardziej szczegółowo

(Nie)przychodzi Polka do lekarza

(Nie)przychodzi Polka do lekarza ()przychodzi Polka do lekarza Wyniki badania Kontakt: Aneta Jaworska Tel. +48 +48 (22) 592 63 00 e-mail: aneta.jaworska@grupaiqs.pl Z badania omnibusowego IQS96, przeprowadzonego przez instytut badawczy

Bardziej szczegółowo

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE Organizm człowieka jest zbudowany z narządów i tkanek. Czasem mogą być uszkodzone od urodzenia (np. w skutek wad genetycznych), częściej w ciągu życia może dojść do poważnego

Bardziej szczegółowo

Podziękowania naszych podopiecznych:

Podziękowania naszych podopiecznych: Podziękowania naszych podopiecznych: W imieniu swoim jak i moich rodziców składam ogromne podziękowanie Stowarzyszeniu za pomoc finansową. Dzięki działaniu właśnie tego Stowarzyszenia osoby niepełnosprawne

Bardziej szczegółowo

Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów finansowane przez ministra zdrowia w ramach Narodowego programu zwalczania chorób nowotworowych.

Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów finansowane przez ministra zdrowia w ramach Narodowego programu zwalczania chorób nowotworowych. EDUKACYJNO-INFORMACYJNY PROGRAM PROFILAKTYKI NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH SKÓRY SKÓRA POD LUPĄ MATERIAŁ EDUKACYJNY DLA NAUCZYCIELI SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH 2014 Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów finansowane

Bardziej szczegółowo

Opieka i medycyna paliatywna

Opieka i medycyna paliatywna Lek. med. Katarzyna Scholz Opieka i medycyna paliatywna Informator dla chorych i ich rodzin Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Drodzy Pacjenci, Rodziny.

Bardziej szczegółowo

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH?

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? Podstawowa zasada radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych:,,nie reaguj, tylko działaj Rodzice rzadko starają się dojść do tego, dlaczego ich

Bardziej szczegółowo

Dzień dobry panie Adamie, proszę usiąść. No, to proszę dać mi ten wynik.

Dzień dobry panie Adamie, proszę usiąść. No, to proszę dać mi ten wynik. Dzień dobry panie Adamie, proszę usiąść. No, to proszę dać mi ten wynik. Panie Adamie, test przesiewowy i test potwierdzenia wykazały, że jest pan zakażony wirusem HIV. MAM AIDS??! Wiemy teraz, że jest

Bardziej szczegółowo

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami.

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami. Współczesne przedszkola są otwarte na potrzeby rodziców i dzieci, dlatego też podejmują wiele inicjatyw i działań własnych, których celem jest podnoszenie jakości pracy placówki, a co za tym idzie podniesienie

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY RAKA JELITA GRUBEGO BYWAJĄ CZĘSTO UKRYTE

WCZESNE OBJAWY RAKA JELITA GRUBEGO BYWAJĄ CZĘSTO UKRYTE WCZESNE OBJAWY RAKA JELITA GRUBEGO BYWAJĄ CZĘSTO UKRYTE SPOŚRÓD CHORYCH NA RAKA JELITA GRUBEGO UDAJE SIĘ POKONAĆ CHOROBĘ POD WARUNKIEM JEJ WCZESNEGO WYKRYCIA. Rak jelita grubego jest trzecim najczęściej

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ADOPCYJNA. Prosimy o szczere, wyczerpujące odpowiedzi na zawarte w ankiecie pytania.

ANKIETA ADOPCYJNA. Prosimy o szczere, wyczerpujące odpowiedzi na zawarte w ankiecie pytania. ANKIETA ADOPCYJNA Prosimy o szczere, wyczerpujące odpowiedzi na zawarte w ankiecie pytania. Celem tej ankiety jest: 1. określenie Państwa możliwości, jako przyszłych Opiekunów, 2. określenie warunków,

Bardziej szczegółowo

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz,

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz, Światowy Dzień AIDS obchodzony jest co roku 1 grudnia. Uroczyste obchody niosą przesłanie współczucia, nadziei, solidarności z ludźmi żyjącymi z HIV i AIDS, a także zrozumienia problemów związanych z HIV,

Bardziej szczegółowo

Sprawdź, czy Twoje picie jest bezpieczne zrób test AUDIT

Sprawdź, czy Twoje picie jest bezpieczne zrób test AUDIT Sprawdź, czy Twoje picie jest bezpieczne zrób test AUDIT TEST AUDIT Test Rozpoznawania Zaburzeń Związanych z Piciem Alkoholu. Test rekomendowany przez WHO 38. Przeczytaj dokładnie kolejne pytania. Zastanów

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

Dzień dobry, chciałbym zrobić test na HIV. Dzień dobry... Proszę usiąść...

Dzień dobry, chciałbym zrobić test na HIV. Dzień dobry... Proszę usiąść... Dzień dobry, chciałbym zrobić test na HIV Dzień dobry... Proszę usiąść... Dlaczego chce się pan przebadać? Dziewczyna mi kazała. To co, mogę dostać skierowanie? Mamy taką zasadę, że przed badaniem przeprowadzamy

Bardziej szczegółowo

Najczęściej zadawane pytania

Najczęściej zadawane pytania Najczęściej zadawane pytania Chciałbym oddać krew ale... 1....nie będziecie chcieli mojej krwi, ponieważ mam pospolitą grupę krwi "0" Potrzebna i ważna jest krew każdej grupy. Ponieważ grupa "0" jest bardzo

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

Kampania Piłeś? Nie jedź! 2009 Wyniki badania ewaluacyjnego

Kampania Piłeś? Nie jedź! 2009 Wyniki badania ewaluacyjnego Kampania Piłeś? Nie jedź! 2009 Wyniki badania ewaluacyjnego Warszawa, 26 1 luty stycznia 2010r. 2009 r. Metodologia badania Metodologia PAPI - Paper and Pencil Interview Badanie zostało przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT EMANUELA (IT) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

Wielkie Powroty. Wytrwać. Odnieść sukces. Być inspiracją dla innych.

Wielkie Powroty. Wytrwać. Odnieść sukces. Być inspiracją dla innych. Wielkie Powroty Wytrwać. Odnieść sukces. Być inspiracją dla innych. Wielkie Powroty Rolf Benirschke twórca programu Po operacji wyłonienia stomii, która odbyła się w 1979 r., Rolf wrócił do profesjonalnej

Bardziej szczegółowo

Hospicjum to też życie CZŁOWIEK JEST TYLE WART, ILE MOŻE POMÓC INNYM

Hospicjum to też życie CZŁOWIEK JEST TYLE WART, ILE MOŻE POMÓC INNYM Hospicjum to też życie CZŁOWIEK JEST TYLE WART, ILE MOŻE POMÓC INNYM LUBISZ POMAGAĆ? PRZYJDŹ DO HOSPICJUM Hospicjum jest przede wszystkim Domem, w którym czekamy na tych, którzy potrzebują opieki oraz

Bardziej szczegółowo

Marek Wojtaszek, Mateusz Szpiech, Krzysztof Jakubowski, Oliver Rácz, Janusz Romanek

Marek Wojtaszek, Mateusz Szpiech, Krzysztof Jakubowski, Oliver Rácz, Janusz Romanek Marek Wojtaszek, Mateusz Szpiech, Krzysztof Jakubowski, Oliver Rácz, Janusz Romanek Czy zdajesz sobie sprawę, że przypadek może w każdej chwili włożyć w twoje ręce władzę Boskiego Cezara? W odniesieniu

Bardziej szczegółowo

your smear test results

your smear test results Wyniki badania cytologicznego your smear test results Informacje szczegółowe explained POLISH Twój ostatni wynik badania cytologicznego wykazał pewne nieprawidłowości. Niniejsza ulotka wyjaśnia, co oznacza

Bardziej szczegółowo

Materiał dla uczniów nr 1.1. Konsekwencje somatyczne zażywania środków psychoaktywnych (tabelka do wypełnienia).

Materiał dla uczniów nr 1.1. Konsekwencje somatyczne zażywania środków psychoaktywnych (tabelka do wypełnienia). Materiał dla uczniów nr 1.1. Konsekwencje somatyczne zażywania środków psychoaktywnych (tabelka do wypełnienia). Konsekwencje SOMATYCZNE Materiał dla uczniów nr 1.2. Konsekwencje psychiczne zażywania środków

Bardziej szczegółowo

HOSPICJUM TO TEŻ ŻYCIE!

HOSPICJUM TO TEŻ ŻYCIE! HOSPICJUM TO TEŻ ŻYCIE! CO TO JEST HOSPICJUM? Hospicjum (z łac. hospitium) instytucja opieki paliatywnej funkcjonująca w ramach systemu opieki zdrowotnej. NARODZINY HOSPICJUM. Hospicja jako miejsca opieki

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy)

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) Ogrzewacz dolny jest odpowiedzialny za funkcje rozrodcze i wydalanie. Obejmuje podbrzusze i rejon narządów płciowych. Objawy: utrata energii, łatwa

Bardziej szczegółowo

Płacz niemowląt. Ponieważ niemowlęta nie umieją mówić, używają płaczu jako środka wyrazu i komunikowania swoich potrzeb.

Płacz niemowląt. Ponieważ niemowlęta nie umieją mówić, używają płaczu jako środka wyrazu i komunikowania swoich potrzeb. Płacz niemowląt Wprowadzenie Wszystkie niemowlęta płaczą, zwłaszcza w ciągu pierwszych paru tygodni po urodzeniu. Płaczą, kiedy czegoś potrzebują, ale nie zawsze oznacza to, że dzieje się coś złego. Czasem

Bardziej szczegółowo

Filip idzie do dentysty. 1 Proszę aapisać pytania do tekstu Samir jest przeziębiony.

Filip idzie do dentysty. 1 Proszę aapisać pytania do tekstu Samir jest przeziębiony. 114 Lekcja 12 Tak ubrany wychodzi na ulicę. Rezultat jest taki, że Samir jest przeziębiony. Ma katar, kaszel i temperaturę. Musi teraz szybko iść do lekarza. Lekarz bada Samira, daje receptę i to, co Samir

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

Czym jest nowotwór złośliwy?

Czym jest nowotwór złośliwy? Czym jest nowotwór złośliwy? Nowotwór złośliwy-nowotwór o małym zróżnicowaniu tkanek, za to o skłonności do odrywania się komórek. Nowotwór złośliwy często jest utożsamiany z rakiem, który jest tylko jedną

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji

Załącznik nr 6. Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji Załącznik nr 6 Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji Część 3 - Narzędzia służące rekrutacji i ocenie Pomysłodawców oraz pomysłów przeznaczone dla ośrodków

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ADOPCYJNA. Prosimy o szczere, wyczerpujące odpowiedzi na zawarte w ankiecie pytania.

ANKIETA ADOPCYJNA. Prosimy o szczere, wyczerpujące odpowiedzi na zawarte w ankiecie pytania. ANKIETA ADOPCYJNA Prosimy o szczere, wyczerpujące odpowiedzi na zawarte w ankiecie pytania. Celem tej ankiety jest: 1. określenie Państwa możliwości, jako przyszłych Opiekunów, 2. określenie warunków,

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu Dziecko autystyczne Prawdziwa opowieść o Maciusiu Beata Zawiślak Mojemu synkowi Maciusiowi, mojej rodzinie, wszystkim specjalistom, których spotkałam na swojej drodze i którzy okazali się bardzo pomocni

Bardziej szczegółowo

Zapominasz częściej niż przedtem? used

Zapominasz częściej niż przedtem? used Glemmer du oftere enn før? Zapominasz częściej niż przedtem? used Wszyscy ludzie zmieniają się, kiedy stają się starsi. To normalne, że nie pamiętasz wszystkiego tak dobrze, jak w czasach młodości. Niekiedy

Bardziej szczegółowo

Wyniki są pozytywne, ale należy jeszcze zmniejszyć liczbę uczniów przez których ktoś płakał całkiem niedawno, szczególnie w klasie IV.

Wyniki są pozytywne, ale należy jeszcze zmniejszyć liczbę uczniów przez których ktoś płakał całkiem niedawno, szczególnie w klasie IV. Test Czy jesteś tolerancyjny? Człowiek tolerancyjny - jest wyrozumiały dla cudzych poglądów, upodobań, wierzeń, rozumie je i szanuje, zachowując swoją indywidualność: w swoich decyzjach i działaniach uwzględnia

Bardziej szczegółowo

Początek jest zawsze trudny

Początek jest zawsze trudny Początek jest zawsze trudny Pierwsze dni w przedszkolu są przeżyciem zarówno dla dziecka jak i jego rodziców. Dziecko prawie na cały dzień musi się rozstać z rodzicami, pozostając samo w nowym miejscu,

Bardziej szczegółowo

Gdy dziecko często wpada w złość

Gdy dziecko często wpada w złość ZESPÓŁ PORADNI NR 3 Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna nr 6 Specjalistyczna Poradnia Wczesnej Diagnozy i Rehabilitacji 20-863 Lublin, ul. Młodej Polski 30 tel./ fax (81) 741-09- 30; 0-501-37-00-90

Bardziej szczegółowo

Żaku, sam zadbaj o swoje ubezpieczenie zdrowotne!

Żaku, sam zadbaj o swoje ubezpieczenie zdrowotne! Żaku, sam zadbaj o swoje ubezpieczenie zdrowotne! 20-letnia Zofia otrzymała rachunek za leczenie opiewający na 93 tys. zł! Była przekonana, że może leczyć się w ramach NFZ, bo w tym czasie uczyła się.

Bardziej szczegółowo

25 maja 2013 Piknik. Zdrowa Mama to szczęśliwa rodzina!

25 maja 2013 Piknik. Zdrowa Mama to szczęśliwa rodzina! Tematyka: Profilaktyka choroby nowotworowej piersi Dlaczego postanowiliśmy poruszyć temat raka piersi u kobiet? Rak piersi jest jednym z najważniejszych problemów zdrowotnych u kobiet w Polsce. Z obecnie

Bardziej szczegółowo

OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH

OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH Niepłodność jest chorobą. Jest bardzo stresogenną chorobą. Jest długotrwała, może prowadzić do depresji. Wprowadza w życie pary starającej się o dziecko chaos i lęk. Niepłodność

Bardziej szczegółowo

z nami dotrzesz do milionów

z nami dotrzesz do milionów Wspólna akcja edukacyjno-promocyjna prowadzona przez: Śląskie Centrum Chorób Serca Wojewódzkiego Konsultanta w dziedzinie kardiologii Śląski Urząd Wojewódzki Katowicką Redakcję Gazety Wyborczej 1 EDUKACJA

Bardziej szczegółowo

Skrajne ubóstwo. 2717 rodzin włączonych do projektu. 33% z nich to rodziny dotknięte chorobą. żyje w skrajnym ubóstwie. bądź niepełnosprawnością.

Skrajne ubóstwo. 2717 rodzin włączonych do projektu. 33% z nich to rodziny dotknięte chorobą. żyje w skrajnym ubóstwie. bądź niepełnosprawnością. Skrajne ubóstwo 2717 rodzin włączonych do projektu żyje w skrajnym ubóstwie. 33% z nich to rodziny dotknięte chorobą bądź niepełnosprawnością. tyle, co na papierosy 66% rodzin włączonych do Paczki w 2013

Bardziej szczegółowo

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wprowadzenie......5 Rozdział I: Rodzaje uzależnień...... 7 Uzależnienia od substancji......8 Uzależnienia od czynności i zachowań.... 12 Cechy wspólne uzależnień.... 26 Rozdział II: Przyczyny

Bardziej szczegółowo

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca Autor wiersza: Anna Sobotka PATRON Każdy patron to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie Pani Ania. Mądra, dobra i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca uszczęśliwić mnie umiała. Myśli moje do Niej

Bardziej szczegółowo

Kierowco-piłeś NIE JEDŹ! Z poważaniem, Uczennica szkoły średniej.

Kierowco-piłeś NIE JEDŹ! Z poważaniem, Uczennica szkoły średniej. Drogi Kierowco! 14.11.2011 r Pamiętasz tamten wieczór...? Ruszyłeś spod dyskoteki z piskiem opon nagle na poboczu pojawiła się dziewczyna... Od wypadku minęły 4 miesiące... Ty jesteś na wolności, moja

Bardziej szczegółowo

Fundacja TAM I Z POWROTEM

Fundacja TAM I Z POWROTEM Fundacja TAM I Z POWROTEM NASZE ZADANIA Wspieranie finansowe polskiej onkologii poprzez rozmaite formy zbiórki pieniędzy i realizacje niezbędnych projektów. Szeroko pojęte działanie informacyjno promocyjne,

Bardziej szczegółowo

Krótki film o mammografii*. * z Centrum mammografii Central and East London

Krótki film o mammografii*. * z Centrum mammografii Central and East London Transkrypcja filmu Tytuł otwierający Krótki film o mammografii*. * z Centrum mammografii Central and East London Mam na imię Zohra i pracuję od półtorej roku w Central and East London Breast Screening

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku.

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku. Opieka zdrowotna przyjazna dziecku - Dzieci i młodzież: powiedz nam co myślisz! Rada Europy jest międzynarodową organizacją, którą tworzy 47 krajów członkowskich. Jej działania obejmują 150 milionów dzieci

Bardziej szczegółowo

Lista pytań została wypełniona przez: matkę ojca inną osobę, kogo?...

Lista pytań została wypełniona przez: matkę ojca inną osobę, kogo?... Lista pytań badanie przesiewowe dzieci w wieku 9-11 lat (wersja 2014) A DANE DZIECKA Imię i nazwisko Data urodzenia Nazwa szkoły Nazwisko nauczyciela/i BSN Adres Kod pocztowy Nazwisko lekarza domowego

Bardziej szczegółowo

Kolizja / wypadek drogowy co robić?

Kolizja / wypadek drogowy co robić? Kolizja / wypadek drogowy co robić? 1. Oceń skutki zdarzenia Czy pojawił się ogień? Czy są ranni? Jeśli tak: zadzwoń pod numer 112 i zgłoś zdarzenie udziel pierwszej pomocy ofiarom 2. Zadbaj o bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w domu i w szkole A D E L E F A B E R E L A I N E M A Z L I S H

Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w domu i w szkole A D E L E F A B E R E L A I N E M A Z L I S H Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w domu i w szkole A D E L E F A B E R E L A I N E M A Z L I S H ZAMIAST ZAPRZECZAĆ UCZUCIOM NAZWIJ JE ZAMIAST -Tu jest za dużo słów. -Bzdura. Wszystkie słowa są łatwe.

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa FUNDACJA SŁAWEK S Mienia Warszawa KOALICJA POWRÓT DO WOLNOŚCI Polskie Stowarzyszenie Edukacji Prawnej Fundacja Sławek Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej Warszawa Stowarzyszenie Pomocy Społecznej, Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA

TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA Drogi uczniu! Instrukcja dla użytkownika testu Najpierw przeczytaj uważnie tekst. Następnie rozwiązuj

Bardziej szczegółowo

Drogi Doktorze! Drogi Doktorze!

Drogi Doktorze! Drogi Doktorze! Warszawa, 22 maja 1999 Nazywam się Łucja Kowalska i mam 9 lat. Piszę do Pana, ponieważ słyszałam o Panu na lekcjach języka polskiego. Pani powiedziała nam, że był Pan przyjacielem dzieci i dbał o nasze

Bardziej szczegółowo

Pamiętaj! W przypadku braku oświadczeń ubezpieczyciel może nam odmówić zwrotu tego kosztu!

Pamiętaj! W przypadku braku oświadczeń ubezpieczyciel może nam odmówić zwrotu tego kosztu! Wypadek i co dalej? - I ETAP - LECZENIE Wypadki są przyczyną poważnych urazów. Poszkodowany trafia na oddział ratunkowy, gdzie robione są badania diagnostyczne, stawiane jest rozpoznanie, a następnie jest

Bardziej szczegółowo

Warsztaty profilaktyczne dla mł odzieży. 13 czerwca 2016 r.

Warsztaty profilaktyczne dla mł odzieży. 13 czerwca 2016 r. Warsztaty profilaktyczne dla mł odzieży 13 czerwca 2016 r. 13 czerwca 2016 r. w naszej szkole odbyły się warsztaty z zakresu profilaktyki uzależnieo. W warsztatach udział wzięli uczniowie z klasy szóstej

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego?

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne? Nałogowe zachowanie? Czy to jest zaraźliwe?! Na pewno słyszałe(a)ś o uzależnieniu od alkoholu, papierosów i narkotyków. Mówią o tym

Bardziej szczegółowo

Tytuł ogłoszenia ma znaczenie!

Tytuł ogłoszenia ma znaczenie! Tytuł ogłoszenia ma znaczenie! Dawałeś kiedyś ogłoszenie swojej firmy albo działalności? To nie popełniaj tego samego błędu co wszyscy! Przedstawię Tobie teraz sposób jak ustrzec się błędu który jest dość

Bardziej szczegółowo

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry.

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry. NOWOTWORY SKÓRY Nowotwory skóry są zmianami zlokalizowanymi na całej powierzchni ciała najczęściej w miejscach, w których nastąpiło uszkodzenie skóry. Najważniejszym czynnikiem etiologicznym jest promieniowanie

Bardziej szczegółowo

FACT SHEET. FUNDACJA NAGLE SAMI by móc żyć dalej

FACT SHEET. FUNDACJA NAGLE SAMI by móc żyć dalej FACT SHEET FUNDACJA NAGLE SAMI by móc żyć dalej Kim jesteśmy: Fundacja Nagle Sami pomaga osobom, które przeżywają żałobę po nagłej stracie bliskiej osoby. Jest pierwszą instytucją w Polsce, która kompleksowo

Bardziej szczegółowo

Znamy się na dzieciach. i rozumiemy rodziców

Znamy się na dzieciach. i rozumiemy rodziców Znamy się na dzieciach i rozumiemy rodziców Jesteś ekspertem w sprawach dotyczących Twojego dziecka Jesteśmy specjalistami w dziedzinie zdrowia dziecka Zostać rodzicem to ogromne i niesamowite przeżycie.

Bardziej szczegółowo

ukąszenie komara używanie tych samych sztućców, co nosiciel wirusa

ukąszenie komara używanie tych samych sztućców, co nosiciel wirusa NIE DAJ SZANSY! AIDS AIDS (AcquiredImmune DeficiencySyndrome) to zespół nabytego niedoboru odporności -nieuleczalna choroba, która niszczy siły samoobronne organizmu. HIV HIV (HumanImmunodeficiencyVirus)

Bardziej szczegółowo

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka To My! Wydanie majowe! W numerze: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka Redakcja gazetki: redaktor naczelny - Julia Duchnowska opiekunowie - pan

Bardziej szczegółowo

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Społeczne aspekty chorób rzadkich Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Narodowe Plany w EU - zabezpieczenie społeczne Koordynacja pomiędzy sektorem ochrony zdrowia i zabezpieczenia społecznego.

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka,18.01. 2013. Kochana Mamo!

Pielgrzymka,18.01. 2013. Kochana Mamo! Pielgrzymka,18.01. 2013 Kochana Mamo! Na początku mego listu chciałbym Ci podziękować za wiedzę, którą mi przekazałaś. Wiedza ta jest niesamowita i wielka. Cudownie ją opanowałem i staram się ją dobrze

Bardziej szczegółowo

WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA

WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA..,WWW.MONEY.PL ( 00:00:00) www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/pap/artykul/warszawscy;lekarze;zastosowali;nowa;metode;leczenia;raka;j

Bardziej szczegółowo

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ!

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! Witaj! W tym krótkim PDFie chcę Ci wytłumaczyć dlaczego według mnie jeżeli chcesz wyglądać świetnie i utrzymać świetną sylwetkę powinieneś

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014

Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014 Imię i nazwisko Klasa III Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014 Zestaw humanistyczny Kurs fotografii Instrukcja dla ucznia 1. Wpisz swoje imię i nazwisko oraz klasę. 2. Bardzo uważnie czytaj tekst

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ Przewodnik po programach profilaktycznych finansowanych przez NFZ Lepiej zapobiegać niż leczyć Program profilaktyki chorób układu krążenia Choroby układu krążenia są główną

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Magdalena Borek Partnerzy: Współpraca: Wydawca: Fundacja Integracja

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie projektu

Podsumowanie projektu Podsumowanie projektu ESF01-2013 1 PL1 LEO01 37042 Uczniowie z Malborka wybierają zawody z przyszłością Prezentacja: Michalina Mościszko Projekt: Staże i praktyki zagraniczne dla osób kształcących się

Bardziej szczegółowo