Mo liwoœci modelowania cech funkcjonalnych ywnoœci wytworzonej z nasion roœlin str¹czkowych poprzez zastosowanie fermentacji typu tempeh

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Mo liwoœci modelowania cech funkcjonalnych ywnoœci wytworzonej z nasion roœlin str¹czkowych poprzez zastosowanie fermentacji typu tempeh"

Transkrypt

1 PRACE PRZEGL DOWE Mo liwoœci modelowania cech funkcjonalnych ywnoœci wytworzonej z nasion roœlin str¹czkowych poprzez zastosowanie fermentacji typu tempeh Maciej Kuligowski 1, Jacek Nowak Zak³ad Fermentacji i Biosyntezy, Instytut Technologii ywnoœci Pochodzenia Roœlinnego, Wydzia³ Nauk o ywnoœci i ywieniu, Akademia Rolnicza im. Augusta Cieszkowskiego, Poznañ The possibility of modeling functional properties of legume food products through the tempeh type fermentation Summary Tempeh is a fermented food, originally produced from soy beans, which is characterized by many interesting nutritional, health and functional proprieties. Using various raw material and fermentation condition together with the selection of suitable microorganisms, health beneficial functional proprieties of tempeh can be obtained. This gives a possibility to manufacture the products of specific (desirable for customers) features. The knowledge about modeling chemical composition, as well as biological activities and health effects of tempeh type products is still insufficient and requires more studies. Adres do korespondencji Maciej Kuligowski, Zak³ad Fermentacji i Biosyntezy, Instytut Technologii ywnoœci Pochodzenia Roœlinnego, Wydzia³ Nauk o ywnoœci i ywieniu, Akademia Rolnicza im. A. Cieszkowskiego, ul. Wojska Polskiego 31, Poznañ. 4 (79) Key words: tempeh, microorganisms, legumes, functional properties. Wstêp W krajach Dalekiego Wschodu powsta³o wiele nieznanych w tradycyjnej kulturze europejskiej artyku³ów ywnoœciowych. Szczególnie interesuj¹ce s¹ produkty fermentowane wytwarzane w krajach azjatyckich. W Europie do wytwarzania ywnoœci 1Autor jest stypendyst¹ w ramach Dzia³ania 2.6 Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego finansowanym z Europejskiego Funduszu Spo³ecznego Unii Europejskiej i z bud etu pañstwa.

2 Maciej Kuligowski, Jacek Nowak fermentowanej stosuje siê g³ównie dro d e i bakterie fermentacji mlekowej, natomiast grzyby strzêpkowe wykorzystuje siê w znacznie mniejszym stopniu, g³ównie do produkcji serów pleœniowych, niektórych wêdlin (1) i win (m.in. typu tokaj) (2). W krajach Azji pleœnie stanowi¹ podstawê wytwarzania wielu ró nych produktów, np. sosu sojowego (shoyu), miso, oncom, angkak i tempeh (3). Szczególne znaczenie zyska³ tempeh, którego œwiatowa kariera zaczê³a siê po II wojnie œwiatowej. Produkt ten umo liwi³ przetrwanie niewoli japoñskiej uwiêzionym o³nierzom, g³ównie z armii USA. Przetrzymywani na wyspach Pacyfiku, w niekorzystnych warunkach sanitarnych, cierpieli na rozmaite dolegliwoœci, zwi¹zane g³ównie z nieodpowiednim ywieniem. Korzystaj¹c z dostêpnych Ÿróde³ pokarmu stwierdzili, e tempeh posiada wysokie wartoœci od ywcze i zdolnoœæ do powstrzymywania biegunek (4). 2. Technologia wytwarzania Tempeh jest tradycyjnym indonezyjskim produktem wytwarzanym z nasion soi, którego proces produkcji (rys.) opiera siê na moczeniu i gotowaniu nasion, sch³odzeniu i obsuszeniu powierzchniowym, a nastêpnie fermentacji, w rezultacie której uzyskuje siê pokryte bia³¹, gêst¹ grzybni¹ ciasto. Tak przygotowany tempeh poddaje siê ró nym rodzajom obróbki termicznej, m.in. gotowaniu, sma eniu i pieczeniu (4,5). W pierwszym okresie obróbki hydrotermicznej nasion soi, w trakcie moczenia, dochodzi do rozwoju bakterii fermentacji mlekowej, które zakwaszaj¹ œrodowisko. W przemys³owej i laboratoryjnej praktyce stosuje siê wodê z dodatkiem kwasu mlekowego lub octowego (6,7). Moczenie ma na celu zwiêkszenie wilgotnoœci nasion, co umo liwia rozwój mikroorganizmów poprzez zwiêkszenie dostêpnoœci wolnej wody, oraz wyp³ukanie saponin charakteryzuj¹cych siê gorzkim smakiem (4). W trakcie gotowania, ginie wiêkszoœæ wegetatywnych form drobnoustrojów, osuszenie zewnêtrznych warstw nasion stanowi barierê dla wzrostu niepo ¹danych mikroorganizmów. Po obróbce hydrotermicznej nasiona soi zaszczepia siê inokulum, a nastêpnie, w tradycyjnej technologii, nasiona zawijane s¹ w liœcie bananowca, zast¹pione w przemys³owej produkcji perforowanymi woreczkami lub pojemnikami z blachy perforowanej, w których przeprowadza siê fermentacjê. Tradycyjne inokulum dla tempeh przygotowywano z liœci hibiskusa (Hibiscus sp.) lub liœci drzewa tikowego (Tectona grandis) i gotowanego ry u (5,8). Liœcie hibiskusa zawieraj¹ na swojej powierzchni formy wegetatywne i zarodniki ró nych szczepów mikroorganizmów, m.in. zarodniki grzybów strzêpkowych z rodzaju Rhizopus (9). Obecnie na skalê przemys³ow¹ u ywa siê czystych kultur startowych Rhizopus oligosporus. Dostêpne s¹ równie kultury startowe, które zosta³y wyizolowane z tempeh i zawieraj¹, podobnie jak tradycyjne inokulaty indonezyjskie, ró ne szczepy mikroorganizmów. Temperatura i czas fermentacji uzale nione s¹ od preferencji i wyposa enia technicznego producenta. W trakcie fermentacji dochodzi do znacz¹cych zmian, 114 PRACE PRZEGL DOWE

3 Mo liwoœci modelowania cech funkcjonalnych ywnoœci wytworzonej z nasion roœlin str¹czkowych Rys. Schemat technologii wytwarzania tempeh. BIOTECHNOLOGIA 4 (79)

4 Maciej Kuligowski, Jacek Nowak z których zauwa alna przez konsumenta jest zmiana struktury nasion oraz nastêpuj¹ca z wyd³u eniem czasu fermentacji alkalizacja produktu, prowadz¹ca do powstania intensywnego zapachu amoniaku. Proces ten nastêpuje na skutek aktywnoœci enzymatycznej grzybów strzêpkowych rozk³adaj¹cych bia³ka, a do powstania wolnego amoniaku (10). Szybki rozwój grzybów strzêpkowych nastêpuje dziêki odpowiedniej wilgotnoœci i temperaturze. Szczepy R. oligosporus mog¹ wzrastaæ w temperaturze dochodz¹cej nawet do 42 C (3), jednak najczêœciej fermentacjê przeprowadza siê w temperaturze C (4,11). Czas fermentacji jest uzale niony od temperatury i po ¹danego stopnia przerostu produktu grzybni¹. Najczêœciej proces fermentacji przeprowadza siê w woreczkach perforowanych lub na perforowanych tacach, lecz prowadzone s¹ równie badania nad wykorzystaniem do fermentacji tempeh obrotowych bêbnów i fermentorów, co ma zapewniæ równomierny przep³yw tlenu i ciep³a przez poddan¹ procesowi masê nasion (12,13). Po zakoñczeniu procesu fermentacji tempeh jest pakowany i czêsto pasteryzowany, w celu przed³u enia jego trwa³oœci. Na wyspach indonezyjskich wytwarza siê wyroby z tempeh, który poddano d³u szym okresom fermentacji, nadaj¹c tak powsta³ym produktom ró ne nazwy: koro oko³o 20 h fermentacji, murni h fermentacji, semangit od 3 do 5 dni oraz bosok od 6 do 8 dni. Tempeh bosok s³u y do wyrobu ciastek nazywanych mendol, charakteryzuj¹cych siê intensywnym aromatem (4,14). Poza wyspami Pacyfiku mo na nabyæ wy³¹cznie tempeh wytworzony poprzez zastosowanie najkrótszego okresu fermentacji, najczêœciej w postaci sch³odzonego lub pasteryzowanego produktu (3). 3. Wp³yw tempeh na zdrowie Najczêstsz¹ przyczyn¹ niechêci do konsumpcji nasion roœlin str¹czkowych jest powodowanie przez zawarte w nich sacharydy dysfunkcji przewodu pokarmowego. Mimo wysokiej wartoœci ywieniowej (zw³aszcza zawartoœci bia³ka i witamin z grupy B), w³aœciwoœci nasion roœlin motylkowych powoduj¹ce wytwarzanie gazów w przewodzie pokarmowym ludzi i po³¹czony z tym dyskomfort psychiczny, wp³ywaj¹ na ich malej¹c¹ konsumpcjê (15). Jednym z efektów technologii zastosowanej w produkcji tempeh, jest obni enie gazotwórczego oddzia³ywania w organizmie cz³owieka, za który s¹ odpowiedzialne nale ¹ce do oligosacharydów stachioza i rafinoza. Nowak i wsp. stwierdzili wystêpowanie w nasionach soi wiêkszej iloœci rafinozy, natomiast Egounlety i wsp. uzyskali wyniki œwiadcz¹ce o przewadze stachiozy w tym surowcu. W obydwu pracach opisane s¹ jednak znacz¹ce obni enia iloœci rafinozy i stachiozy w procesie fermentacji surowca sojowego. Nowak i wsp. uzyskali 13% redukcjê rafinozy i 66% stachiozy, a Eugently i wsp. odpowiednio 55 i 84% (16,17). W badaniach nad wykorzystaniem cukrów z rodziny rafinozy jako jedynego Ÿród³a wêgla wskazuje siê na brak mo liwoœci ich wykorzystania przez jeden z najczêœciej stosowanych do przygotowania tempeh w badaniach laboratoryjnych 116 PRACE PRZEGL DOWE

5 Mo liwoœci modelowania cech funkcjonalnych ywnoœci wytworzonej z nasion roœlin str¹czkowych szczep R. oligosporus NRRL Wykazano jednak, e cukry te metabolizowane s¹ przez niektóre szczepy R. oryzae, R. stolonifer i jeden ze szczepów R. oligosporus (18). W niektórych doniesieniach wskazuje siê na brak mo liwoœci rozk³adu cukrów z rodziny rafinozy przez szczepy R. oligosporus, przypisuj¹c tê rolê szczepom bakterii, towarzysz¹cym grzybom strzêpkowym w trakcie fermentacji (4,19). Wydaje siê jednak, e poszczególne szczepy R. oligosporus charakteryzuj¹ siê odmiennymi zdolnoœciami wywo³ywania zmian w fermentowanym surowcu, co nie umniejsza roli mikroorganizmów towarzysz¹cych pleœniom, zw³aszcza w tradycyjnej technologii sporz¹dzania inokulum i przy stosowaniu mieszanych kultur mikroorganizmów. Nasiona roœlin str¹czkowych charakteryzuj¹ siê du ¹ zawartoœci¹ zwi¹zków antyod ywczych, m.in. inhibitorów trypsyny i soli kwasu fitynowego, które zmniejszaj¹ biologiczne wykorzystanie bia³ek i sk³adników mineralnych. Proces produkcji tempeh redukuje iloœæ inhibitorów trypsyny o oko³o 80% (17). Zwi¹zki te odpowiedzialne s¹ za zmniejszenie iloœci przyswajanych bia³ek poprzez inhibicjê aktywnoœci enzymów trawiennych. Inhibitory trypsyny mog¹ pe³niæ równie pozytywn¹ rolê, jako antyoksydantom przypisuje siê im profilaktyczn¹ rolê w zmniejszeniu ryzyka wystêpowania nowotworów oraz zmniejszaniu hipercholesterolemii (20). Naukowcy badaj¹cy w tempeh zawartoœæ kwasów fitynowych, zmniejszaj¹cych biodostêpnoœæ niektórych pierwiastków, takich jak: fosfor, cynk, magnez, elazo, wapñ oraz inaktywuj¹cych niektóre enzymy trawienne, podaj¹ ró ne dane na temat mo liwej redukcji ich iloœci w trakcie fermentacji. Eugently i wsp. wykazali oko³o 30% redukcjê fitynianów po 36 godzinach fermentacji, Astuti i wsp. opublikowali dane o 60% redukcji fitynianów, a niektórzy naukowcy poœrednio okreœlali brak wp³ywu fitynianów na zawartoœæ mikroelementów w tkankach zwierz¹t karmionych tempeh (21), u których stwierdzono wzrost stê enia elaza w porównaniu do zwierz¹t ywionych niefermentowan¹ soj¹ (5,17,22). Tempeh charakteryzuje siê równie wiêksz¹ ni produkt wyjœciowy wartoœci¹ od ywcz¹, z uwagi na czêœciowe nadtrawienie i uwolnienie sk³adników od ywczych przez aparat enzymatyczny grzybów strzêpkowych (3). Wiêkszoœæ sk³adników prozdrowotnych zawartych w tempeh pochodzi z surowca roœlinnego, a ich zwiêkszona iloœæ w fermentowanym produkcie jest spowodowana uwalnianiem z trwa³ych po³¹czeñ z innymi sk³adnikami ywnoœci przez aparat enzymatyczny Rhizopus, do którego uwolnienia mog³oby nie dojœæ w przewodzie pokarmowym cz³owieka z uwagi na doœæ ubogi zestaw enzymów tam wystêpuj¹cych. Przyk³adem tego typu mechanizmów zwiêkszania dostêpnoœci zwi¹zków s¹ m.in. procesy prowadz¹ce do zwiêkszenia iloœci ³atwo przyswajalnych jonów elaza. Enzymy Rhizopus przyczyniaj¹ siê do zwiêkszenia biodostêpnoœci elaza, gdy uwalniaj¹ jony tego pierwiastka z kompleksów bia³kowych, iloœæ dostêpnych jonów elaza wzrasta o oko³o 40% (5). Interesuj¹ce s¹ równie zmiany zachodz¹ce podczas fermentacji tempeh w iloœci izoflawonów, takich jak daidzeina i genisteina, zaliczanych do fitoestrogenów, które w soi wystêpuj¹ w postaci zwi¹zanej z sacharydami jako glikozydy, a w tempeh w postaci uwolnionych z matrycy aglikonów. Na podstawie badañ przeprowadza- BIOTECHNOLOGIA 4 (79)

6 Maciej Kuligowski, Jacek Nowak nych nad wydalaniem fitoestrogenów mo na stwierdziæ, e uwolnione z matrycy polisacharydowej w trakcie fermentacji tempeh izoflawony s¹ bardziej przyswajalne przez organizm cz³owieka w porównaniu do izoflawonów zawartych w niefermentowanej soi (4,23). Œwiadczy to o potencjalnie du ym znaczeniu tempeh w dostarczaniu fitoestrogenów, których oddzia³ywanie na organizm cz³owieka jest bardzo wielokierunkowe. Poprzez wp³yw na syntezê bia³ek i ró nicowanie komórek, zwi¹zki te mog¹ korzystnie oddzia³ywaæ na zapobieganie wystêpowaniu nowotworów. W dotychczasowych badaniach wykazano w³aœciwoœci antyutleniaj¹ce, antybakteryjne i antywirusowe fitoestrogenów. Izoflawony reguluj¹ procesy tworzenia i resorpcji tkanki kostnej, zwiêkszaj¹c wskaÿnik gêstoœci mineralnej koœci, przez co zapobiegaj¹ procesom osteoporozy, powoduj¹ równie zmniejszenie nasilenia symptomów menopauzy (23-25). Genisteina wykazuje zdolnoœæ do hamowania wzrostu komórek nowotworowych prostaty u mê czyzn (24). Wysokie stê enie fitoestrogenów w p³ynach ustrojowych cz³owieka wp³ywa na obni enie ryzyka wystêpowania choroby wieñcowej serca oraz nowotworów piersi i prostaty (23,26). Nakajima i wsp. opracowali metodê wytwarzania tempeh o zwiêkszonej iloœci izoflawonów, poprzez dodanie do poddanych obróbce hydrotermicznej nasion zarodków, które zwykle s¹ usuwane w procesie ob³uszczania (27). Nasiona roœlin str¹czkowych s¹ bogatym Ÿród³em b³onnika pokarmowego, który korzystnie wp³ywa na funkcjonowanie uk³adu pokarmowego m.in. poprzez stymulacjê rozwoju bakterii probiotycznych, odpowiedzialnych za zmniejszenie ryzyka wystêpowania nowotworów jelit oraz zwiêkszenie aktywnoœci uk³adu immunologicznego (28,29). Po zakoñczeniu procesu wytwarzania tempeh z nasion soi, w gotowym produkcie zawartoœæ b³onnika by³a wy sza w stosunku do surowca wyjœciowego, wzrasta³a z 3,7 do 5,7% (30), zaobserwowano równie, e iloœæ b³onnika w tempeh by³a uzale niona od d³ugoœci czasu fermentacji, co jest zwi¹zane z wytwarzaniem przez grzyby strzêpkowe struktur komórkowych (4,31). Od 1969 r. pojawiaj¹ siê doniesienia o antybakteryjnej aktywnoœci izolatów z tempeh. Jako najbardziej wra liwe na oddzia³ywanie antybakteryjnych substancji zawartych w tempeh okreœlano ró ne szczepy mikroorganizmów, Wang i wsp. stwierdzili, e s¹ to bakterie Streptococcus cremoris (32), natomiast Kobayasi i wsp. opracowali metodê pozyskiwania czynnika antybakteryjnego syntetyzowanego podczas wzrostu R. oligosporus na pod³o u z hydrolizatu kazeiny, i wykazali, e najbardziej wra liwe na dzia³anie czynnika antybakteryjnego s¹ bakterie Bacillus subtilis, nie stwierdzili ponadto aktywnoœci wobec S. cremoris (33). W póÿniejszych badaniach Kiers, który charakteryzowa³ aktywnoœæ antybakteryjn¹ ekstraktów z tempeh, stwierdzi³ niewielk¹ aktywnoœæ antybakteryjn¹ tylko jednego ze szczepów Rhizopus wobec B. subtilis, a pozosta³e wykorzystane szczepy wykaza³y aktywnoœæ wobec Bacillus stearothermpohilus (34). Do badañ aktywnoœci stosowano metodê kr¹ ków bibu³owych nas¹czonych badanym ekstraktem. Kobayasi i wsp. (33) uzyskali w badaniach wyniki sugeruj¹ce, e czynnikiem antybakteryjnym syntetyzowanym przez R. oligosporus jest peptyd o masie cz¹steczkowej 5500 Da. W literaturze œwiatowej 118 PRACE PRZEGL DOWE

7 Mo liwoœci modelowania cech funkcjonalnych ywnoœci wytworzonej z nasion roœlin str¹czkowych nie znaleziono doniesieñ o obecnoœci takich peptydów w tempeh. Dodatkowo du a masa cz¹steczkowa czynnika antybakteryjnego utrudnia prawdopodobnie jego wnikanie w g³¹b po ywki agarowej przy stosowaniu tradycyjnych metod oznaczania aktywnoœci antybakteryjnej, takich jak metoda studzienkowa czy kr¹ ków bibu³owych. Kuligowski i Nowak stwierdzili niewielk¹ aktywnoœæ antybakteryjn¹ ekstraktów z tempeh fasolowego wykorzystuj¹c metodê nefelometryczn¹ i pomiar zmian impedancji elektrycznej, nie uzyskuj¹c potwierdzenia tej aktywnoœci metod¹ kr¹ ków bibu³owych i metod¹ studzienkow¹ (praca w druku). Wydaje siê, e w trakcie fermentacji i wzrostu grzybów strzêpkowych z rodzaju R. oligosporus nastêpuje synteza czynnika antybakteryjnego, który jest aktywny wobec niektórych Gram (+) szczepów bakterii (33,34). Interesuj¹ca jest mo liwoœæ inhibicji przez czynnik antybakteryjny wzrostu bakterii Staphylococcus aureus, które mog¹ wywo³ywaæ ró norodne schorzenia, m.in. zatrucia pokarmowe, spowodowane toksyn¹ wytwarzan¹ przez niektóre szczepy nale ¹ce do tego gatunku (33,35). Jednak w dotychczasowych badaniach nie wykazano obecnoœci w produktach typu tempeh zwi¹zków charakteryzuj¹cych siê aktywnoœci¹ antybakteryjn¹ wobec bakterii S. aureus. Pomimo obecnoœci w tempeh czynnika antybakteryjnego, nie wykazano zdolnoœci izolatów z tempeh do inhibicji wzrostu bakterii Escherichia coli, które najczêœciej wywo³uj¹ biegunki u ludzi i zwierz¹t (34). Jednak istniej¹ doniesienia o pozytywnym wp³ywie spo ywania tempeh w zapobieganiu i leczeniu biegunek u ludzi i zwierz¹t. Efekt taki zaobserwowano u królików (36,37), œwiñ (38) oraz u ludzi (39). Wykazano, e izolaty z tempeh maj¹ wp³yw na inhibicjê adhezji komórek enterotoksycznego szczepu E. coli wobec komórek nab³onka jelita, w ró nym stopniu w zale noœci od zastosowanego do fermentacji szczepu R. oligosporus. Mechanizm zmniejszania adhezji jest prawdopodobnie zwi¹zany z czêœciow¹ agregacj¹ komórek bakterii, u³atwiaj¹c¹ ich usuwanie z powierzchni nab³onka jelit. Brak jest jednak danych umo liwiaj¹cych stwierdzenie, która z substancji zawartych w tempeh ma wp³yw na ten proces (34). Oprócz pozytywnych zmian obserwowanych po procesie produkcji w tempeh, niektóre operacje technologiczne mog¹ mieæ wp³yw na obni enie wartoœci od ywczej wytwarzanego produktu. W trakcie moczenia nasion dochodzi do wyp³ukania witamin rozpuszczalnych w wodzie, a gotowanie mo e powodowaæ ich termiczny rozk³ad. Iloœæ witamin rozpuszczalnych w t³uszczach zmniejsza siê o 15%, a rozpuszczalnych w wodzie o oko³o 50% (40,41). Pomimo to, iloœæ niektórych witamin w tempeh jest wiêksza od ich iloœci w nasionach soi. Denter i wsp. zaobserwowali zdolnoœæ wytwarzania karotenoidów u wszystkich 14 wykorzystanych do badañ szczepów R. oligosporus, z których tylko u 6 wykazano syntezê -karotenu. Najwiêkszy wzrost zawartoœci -karotenu nastêpowa³ pomiêdzy 36 a 48 h fermentacji. Istotna by³a równie synteza ergosterolu przez szczepy Rhizopus, którego obecnoœci nie stwierdzono w nasionach soi. Najwy sze stê enie ergosterolu w 34 h fermentacji zanotowali Denter i wsp. 750 g/g ss (41). Produkowali oni tempeh z wykorzystaniem szczepu R. oligosporus MS35, przy którego zastosowaniu Wiesel i wsp. w 36 h BIOTECHNOLOGIA 4 (79)

8 Maciej Kuligowski, Jacek Nowak fermentacji uzyskali iloœæ ergosterolu na poziomie 190 g/g ss. W badaniach Dentera i wsp. oraz Wiesela i wsp. stosowano identyczne warunki fermentacji. W obu przeprowadzonych badaniach, przy zastosowaniu czystych kultur grzybów strzêpkowych, zaobserwowano wzrost zawartoœci: karotenoidów i ergosterolu oraz niewielkie obni enie zawartoœci witaminy K 1. Wiesel i wsp. zaobserwowali równie wzrost zawartoœci: ryboflawiny, pirydoksyny, niacyny, biotyny, kwasu foliowego, oraz nieznaczne obni enie iloœci witaminy E i tiaminy. Jednak po zastosowaniu do fermentacji mieszanych kultur grzybów strzêpkowych i bakterii obserwowano wiêksze iloœci zawartych w tempeh witamin: ryboflawiny i kwasu foliowego, oraz zmniejszenie iloœci niacyny (42). Stwierdzono równie w produkcie zwiêkszenie zawartoœci witaminy B 12. W tempeh przygotowanym poprzez fermentacjê z u yciem czystych kultur szczepu R. oligosporus NRRL 2710 iloœæ cyjanokobalaminy wynosi³a 0,03-0,06 g/100 g, natomiast w tempeh zakupionym w Indonezji i przygotowanym tradycyjn¹ metod¹ iloœæ witaminy B 12 wynosi³a 4,6 g/100 g tempeh. Tak znacz¹ce ró nice w zawartoœci cyjanokobalaminy mog¹ byæ spowodowane namno eniem w trakcie moczenia nasion bakterii Klebsiella pneumonia, która intensywnie syntetyzuje witaminê B 12 (43) lub wzrostem i aktywnoœci¹ metaboliczn¹ bakterii Citrobacter freundii i Brevibacterium epidermidis syntetyzuj¹cych cyjanokobalaminê w trakcie fermentacji (42). Niewykluczone jest synergistyczne oddzia³ywanie wielu szczepów mikroorganizmów na syntezê witamin w przypadku zastosowania tradycyjnej technologii wytwarzania tempeh. W niektórych doniesieniach wskazuje siê na w³aœciwoœci funkcjonalne tempeh zwi¹zane z obecnoœci¹ sk³adników, którym od niedawna przypisuje siê pozytywny wp³yw na organizm cz³owieka. Przyczyni³ siê do tego znacz¹co rozwój metod analitycznych, pozwalaj¹cych na stwierdzenie obecnoœci biologicznie aktywnych zwi¹zków oraz postêp nauk medycznych, które wskazuj¹ na ró norodny wp³yw na organizmy ludzi poszczególnych sk³adników ywnoœci. Na przyk³ad pozytywna rola tempeh w profilaktyce chorób serca mo e byæ zwi¹zana z obecnoœci¹ inhibitorów ACE. ACE jest to enzym wystêpuj¹cy w organizmie cz³owieka, który odpowiada za wytwarzanie angiotensyny II, zwi¹zku o silnym dzia³aniu zwiêkszaj¹cym ciœnienie krwi. Angiotensyna II wp³ywa na bezpoœrednie obkurczanie têtnic i stymulacjê wytwarzania aldosteronu, hormonu sterydowego, zwi¹zanego z nadciœnieniem têtniczym, który oddzia³uje na gospodarkê wodno-elektrolitow¹ poprzez zwiêkszenie zwrotnego wch³aniania sodu z utrat¹ potasu w nerkach i negatywny wp³yw na czynnoœæ œródb³onka naczyñ (43,44,46). Inhibitory ACE, jak i inne peptydy o w³aœciwoœciach antyoksydacyjnych i antyzakrzepowych powstaj¹ g³ównie podczas proteolizy przeprowadzanej przez enzymy wytwarzane w trakcie fermentacji tempeh przez R. oligosporus NRRL 2710 (47). Intensywna proteoliza mo e doprowadziæ do powstania biologicznie czynnych aminokwasów, takich jak kwas -aminomas³owy, który jest neuroprzekaÿnikiem we wspó³czulnym uk³adzie nerwowym. W badaniach wykazano, e pe³ni on wa n¹ rolê w obni aniu ciœnienia krwi i zapobieganiu niektórym symptomom menopauzy, ta- 120 PRACE PRZEGL DOWE

9 Mo liwoœci modelowania cech funkcjonalnych ywnoœci wytworzonej z nasion roœlin str¹czkowych kim jak bezsennoœæ, depresja i nerwica wegetatywna (48). Poprzez modyfikacjê warunków fermentacji, polegaj¹cej na zastosowaniu po 20 h fermentacji 5-godzinnego przetrzymywania w inkubatorze wype³nionym azotem, Aoki i wsp. uzyskali zwiêkszenie iloœci kwasu -aminomas³owego z 30 mg/100 g s.s. w tradycyjnym tempeh do 370 mg/100 g s.s. w tempeh wytworzonym w zmodyfikowanych warunkach (7). W badaniach, do produkcji tempeh, oprócz nasion soi, wykorzystywano równie nasiona innych roœlin str¹czkowych i ziarna zbó. Stosowano m.in. fasolê (14), groch (16), wspiêgê chiñsk¹ (17), ³ubin (49), ciecierzycê (50), owies (51), sorgo (52), kukurydzê (53), jêczmieñ (54) i grykê (55). Zastosowanie innych ni soja surowców do wytwarzania tempeh mo e doprowadziæ do powstania produktów bogatych w inne sk³adniki funkcjonalne. Wykorzystanie do fermentacji nasion bobu spowodowa³o 2-krotny wzrost zawartoœci L-dihydroksy-fenyloalaniny (L-DOPA), prekursora dopaminy, która jest neurotransmiterem odpowiedzialnym za przekazywanie impulsów miêdzy komórkami nerwowymi i prekursorem w biosyntezie noradrenaliny i adrenaliny. L-DOPA ma zastosowanie w leczeniu objawów choroby Parkinsona. Obecnie poszukuje siê naturalnych Ÿróde³ tego zwi¹zku, tak aby zapobiegaæ uci¹ liwym skutkom ubocznym wywo³ywanym przez podawanie syntetycznej L-dihydroksy- -fenyloalaniny (56). Po poddaniu innych ni soja surowców fermentacji typu tempeh obserwowano podobne zmiany w fermentowanym surowcu, jak w przypadku zastosowania nasion soi. Przy zastosowaniu wspiêgi chiñskiej (Vigna unguiculata) czy grochu, obserwowano degradacjê cukrów z rodziny rafinozy w podobnym zakresie jak w soi (16,17), a w przypadku wykorzystania jako surowca jêczmienia stwierdzono zwiêkszenie iloœci ergosterolu (54). Podczas fermentacji fasoli wzrost ph surowca by³ analogiczny jak przy fermentacji nasion soi (14). Fermentacjê typu tempeh stosowano te do poprawy wartoœci od ywczej ziaren zbó, wykorzystuj¹c do tego celu tylko ziarna lub mieszaniny ziarno-soja (51,53). W niektórych doniesieniach wskazuje siê na mo liwoœæ zwiêkszenia bezpieczeñstwa zdrowotnego niektórych artyku³ów ywnoœciowych poprzez poddanie fermentacji z udzia³em R. oligosporus nasion zbó, zaka- onych bardzo czêsto mykotoksynami wytwarzanymi przez grzyby strzêpkowe. Wykazano bowiem, e szczep R. oligosporus NRRL 2710 mo e rozk³adaæ zearalenon i ochratoksynê, które wywo³uj¹ u ludzi i zwierz¹t zmiany nowotworowe narz¹dów wewnêtrznych. Fermentacja typu tempeh mo e obni yæ poziom tych zwi¹zków w produkcie, szczególnie przy niewielkiej iloœci mykotoksyn w surowcu (57). Podczas analizy literatury naukowej wskazuje siê jednak na brak wszechstronnych badañ iloœciowych i jakoœciowych zmian w sk³adzie chemicznym innych ni soja surowców w trakcie fermentacji typu tempeh. Dotychczasowy stan wiedzy nie pozwala równie na porównanie w³aœciwoœci funkcjonalnych tempeh wytworzonego z ró nych nasion. Na przyk³ad informacje dotycz¹ce wystêpowania w³aœciwoœci antybakteryjnych w fermentowanych produktach typu tempeh, w opublikowanych do tej pory doniesieniach, opisano wy³¹cznie w produktach wytworzonych z soi oraz grochu (58). BIOTECHNOLOGIA 4 (79)

10 Maciej Kuligowski, Jacek Nowak 4. Podsumowanie Rozwój badañ nad produktami typu tempeh œwiadczy o du ym zainteresowaniu mo liwoœciami ich prozdrowotnego oddzia³ywania. W przeprowadzonych dalszych badaniach powinna znaleÿæ siê odpowiedÿ, w jakim stopniu istnieje mo liwoœæ modelowania produktów o okreœlonych cechach funkcjonalnych wytwarzanych za pomoc¹ fermentacji typu tempeh. Jako narzêdzia modelowania mo na wykorzystaæ sterowanie sk³adem surowca poprzez zastosowanie odpowiednich nasion roœlin lub ich mieszanin, oraz wykorzystanie ró nych gatunków mikroorganizmów, stosowanych zarówno oddzielnie, jak i w rozmaitych mieszanych uk³adach mikroorganizmów. Interesuj¹ce, jak siê wydaje, s¹ mo liwoœci opracowania synergistycznych lub metabiotycznych uk³adów mikroorganizmów o dok³adnie poznanym sk³adzie i mniejszej zmiennoœci, ni przypadkowe mikroorganizmy stosowane w tradycyjnie przygotowywanych na Wyspach Indonezyjskich inokulatach. Pomimo zmiennoœci mikroorganizmów, w licznie przeprowadzonych badaniach, jak siê wydaje, potwierdza siê tezê o wiêkszej zawartoœci sk³adników funkcjonalnych w tempeh wyprodukowanym za pomoc¹ tradycyjnych technologii, w porównaniu do tempeh wytworzonego za pomoc¹ czystych kultur startowych. Zastosowanie nowych surowców otwiera interesuj¹ce mo liwoœci wytwarzania produktów o niespotykanych walorach smakowych i zdrowotnych, co przy niechêci konsumentów do czêsto modyfikowanej genetycznie soi (59), mo e w przysz³oœci okazaæ siê komercyjnym sukcesem. W Europie istnieje zapotrzebowanie na ywnoœæ niemodyfikowan¹ genetycznie, ale bêd¹c¹ produktem rozwoju nowoczesnej biotechnologii (60). Literatura 1. Czarnecki Z., Czarnecka M., (2006), Tradycyjne wykorzystanie mikroorganizmów w produkcji ywnoœci, w: Gawêcki J., Libudzisz Z., Mikroorganizmy w ywnoœci i ywieniu, 31-40, Wyd. AR, Poznañ. 2. Pour A., Nikfardjam M. S., Laszlo G., Dietrich H., (2006), Food Chemistry, 96, Nowak J., (2006), ywnoœæ fermentowana w kuchniach ró nych narodów, w: Gawêcki J., Libudzisz Z., Mikroorganizmy w ywnoœci i ywieniu, 81-92, Wyd. AR, Poznañ. 4. Nout M. J. R., Kiers J. L., (2005), Journal of Applied Microbiology, 98, Astuti M., Meliala A., Dalais F. S., Wahlqvist M. L., (2000), Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition, 9 (4), Denter J., Rehm H. J., Bisping B., (1998), International Journal of Food Microbiology, 45, Aoki H., Uda I., Tagami K., Furuya Y., Endo Y., Fujimoto K., (2003), Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry, 67 (5), Rusmini S., Ko S. D., (1974), Applied Microbiology, 28 (3), Ogawa Y., Tokumasu S., Tubaki K., (2004), Mycoscience, 45, Sparringa R. A., Owens J. D., (1999), Enzyme and Microbial Technology, 25, Piskorz J., Nowak J., Szebiotko K., (1994), Acta Biotechnologica, 14 (1), Reu J. C., (1995), Solid substrate fermentation of soya beans to tempe, Process innovations and product characteristics, Agriculture University of Wageningen, Wageningen 13. Miszkiewicz H., Bizukojc M., Rozwandowicz A., Bielecki S., (2005), Electronic Journal of Polish Agricultural Universities, 8 (2). 122 PRACE PRZEGL DOWE

11 Mo liwoœci modelowania cech funkcjonalnych ywnoœci wytworzonej z nasion roœlin str¹czkowych 14. Miszkiewicz H., (2005), Zmiany w³aœciwoœci prozdrowotnych nasion roœlin str¹czkowych w procesie fermentacji przy udziale Rhizopus oligosporus, w: Ko³akowski E., Bednarski W., Bielecki S., Enzymatyczne modyfikacje sk³adników ywnoœci, Wyd. AR, Szczecin, Gawêcki J., Zielke M., (1998), ywnoœæ wartoœæ od ywcza i jakoœæ zdrowotna, w: Gawêcki J., ywienie cz³owieka. Podstawy nauki o ywieniu, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa, Nowak J., Szebiotko K., (1992), Food Microbiology, 9, Egounlety M., Aworh O. C., (2003), Journal of Food Engineering, 56, Rehms H., Barz W., (1995), Applied Microbiology and Biotechnology, 44, Graffham A. J., Gordon M. H., Westby A., Owens J. D., (1995), Letters in Applied Microbiology, 21, Ahn H. J., Kim J. H., Jo C., Kim M. J., Byun M. W., (2004), Food Chemistry, 88, Kasaoka S., Astuti M., Uehara M., Suzuki K., Goto S., (1997), Journal of Agricultural and Food Chemistry, 45, Czarnecka M., Roszyk H., Czaczyk K., Nowak J., (2003), Aparatura Badawcza i Dydaktyczna, VIII (1), Duncan A. M., Phipps W. R., Kurzer M. S., (2003), Best Practice & Research Clinical Endocrinology and Metabolism, 17 (2), Adlercreutz H., (1999), Environmental Toxicology and Pharmacology, 7, Albertazzi P., Purdie D. W., (2002), Maturitas, 42, Jasiñska I., Michniewicz J., (2005), Aparatura Badawcza i Dydaktyczna, X (2), Nakajima N., Nozaki N., Ishihara K., Ishikawa A., Tsuj H., (2005), Journal of Bioscience and Bioengineering, 100 (6), Ziemlañski Œ., Budzyñska Topolowska J., (1997), Wegetarianizm w œwiecie nauki o ywnoœci i ywieniu, Instytut Danone Fundacja Promocji Zdrowego ywienia, Warszawa, Libudzisz Z., (2006), ywnoœæ probiotyczna, w: Gawêcki J., Libudzisz Z., Mikroorganizmy w ywnoœci i ywieniu, , Wyd. AR, Poznañ. 30. Steinkraus K. H., Hwa Y. B., Buren J. P., Povvidenti M. I., Hand D. B., (1960), Food Research, 25, Murata K., Ikehata H., Miyamoto T., (1967), Journal of Food Science, 22, Wang H. L., Ruttle D. I., Hesseltine C. W., (1969), Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine, 131, Kobayasi S., Okazaki N., Koseki T., (1992), Biotechnology, and Biochemistry, 56 (1), Kiers J. L., Nout M. J. R., Rombouts F. M., Nabuurs M. J. A., Meulen J., (2002), Letters in Applied Microbiology, 35, Trojanowska K., Giebel H., Go³êbiowska B., (1996), Mikrobiologia ywnoœci, Wyd. AR, Poznañ, Karyadi D., Lukito W., (1996), Nutrition Reviews, 54, S94-S Karmini M., Affandi E., Hermana, Karyadi D., Winarno F., (1997), The inhibitory effect of tempe on Escherichia coli infection, in: International Tempe Symposium, Bali, Indonesia: Indonesian Tempe Foundation. 38. Kiers J. L., Meijer J. C., Nout M. J. R., Rombouts F. M., Nabuurs M. J. A., Meulen J., (2003), Journal of Applied Microbiology, 95, Karyadi D., Lukito W., (2000), Nutrition, 16, Keuth S., Bisping B., (1993), Journal of Applied Bacteriology, 75, Denter J., Rehm H. J., Bisping B., (1998), International Journal of Food Microbiology, 45, Wiesel I., Rehm H. J., Bisping B., (1997), Applied Microbiology and Biotechnology, 47, Okada N., (1989), JARQ, 22, Leeuw P., (1999), The American Journal of Cardiology, 84 (2A), 5K-6K. 45. Anonim, Humoralne uk³ady presyjne, 46. Januszewicz A., (2001), Zarys budowy i funkcji uk³adu renina-angiotensyna, Medycyna Praktyczna, 47. Gibbs B. F., Zougman A., Masse R., Mulligan C., (2004), Food Research International, 37, Aoki H., Furuya Y., Endo Y., Fujimoto K., (2003), Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry, 67 (8), BIOTECHNOLOGIA 4 (79)

12 Maciej Kuligowski, Jacek Nowak 49. Fudiyansyah N., Petterson D. S., Bell R. R., Fairbrother A. H., (1995), International Journal of Food Science and Technology, 30, Reyes-Moreno C., Romero-Urias C. A., Milan-Carrillo J., Gomes-Garza R. M., (2000), Food Science and Technology International, 6, Nowak J., (1992), Acta Biotechnologica, 12, Mugula J. K. Lyimo M., (2000), International Journal of Food Sciences and Nutrition, 51, Cuevas-Rodriguez E. O., Milan-Carrillo J., Mora-Escobedo R., Cardenas-Valenzuela O. G., Reyes-Moreno C., (2004), Lebensmittel Wissenschaft und Technologie, 37, Feng X. M., Eriksson A. R. B., Schurer J., (2005), International Journal of Food Microbiology, 104, Handoyo T., Maeda T., Urisu A., Adachi T., Morita N., (2006), Food Research International, 39, Randhir R., Vattem D., Shetty K., (2004), Innovative Food Science and Emerging Technologies, 5, Varga J., Peteri Z., Tabori K., Teren J., Vagvolgyi C., (2005), International Journal of Food Microbiology, 99, Nowak J., Steinkraus K. H., (1988), Nutrition Reports International, 38, Twardowski T., Zimny J., Twardowska A., (2003), Biobezpieczeñstwo biotechnologii, Agencja Edytor, Poznañ, Anonim, (2006), European Biotechnology, 5, PRACE PRZEGL DOWE

SPIS TREŒCI I. WSTÊP ... 031 PODSTAWOWE SK ADNIKI OD YWCZE

SPIS TREŒCI I. WSTÊP ... 031 PODSTAWOWE SK ADNIKI OD YWCZE SPIS TREŒCI I WSTÊP 017 I1 Historia od ywiania siê ludnoœci na przestrzeni dziejów Juliusz Przys³awski 017 I2 Sposób od ywiania siê ludnoœci na ziemiach polskich Henryk Gertig 020 I3 Wp³yw cywilizacji

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN.

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN. 1 Urozmaicenie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowej diety, która zapewnia

Bardziej szczegółowo

Poz. 728. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

Poz. 728. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Poz. 728 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych 2) 3) 1) 2) z 2011 r. Nr 106, poz. 622, Nr 122, poz. 696 i Nr 171, poz. 1016. 3) - i Nr 230, poz. 1511 oraz z 2011 r.

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32 Spis treêci 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz.... 15 1.1. Rys historyczny rozwoju norm ywienia.............. 16 1.2. Wspó czesne metody opracowywania norm............ 19 1.3. Rodzaje

Bardziej szczegółowo

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne Anna Ulrych Plan wynikowy Przedmiot: Materiały fryzjerskie Kierunek : Technikum Usług Fryzjerskich- rok szkolny 05/ 06 Liczba godzin: 76 Liczba godzin w roku szkolnym: KL.II Lp. Tematyka Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU Celem ćwiczenia jest zapoznanie z techniką atomowej spektrometrii absorpcyjnej z atomizacją

Bardziej szczegółowo

1 FILTR. Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? PROBLEMÓW Z WOD ROZWI ZUJE. NOWATORSKIE uzdatnianie wody 5 w 1

1 FILTR. Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? PROBLEMÓW Z WOD ROZWI ZUJE. NOWATORSKIE uzdatnianie wody 5 w 1 Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? 1 FILTR ROZWI ZUJE PROBLEMÓW Z WOD 1 TWARDOŒÆ 2 ELAZO 3 MANGAN 4 AMONIAK 5 ORGANIKA Zanieczyszczenia takie jak: twardoœæ, mangan, elazo, naturalne substancje

Bardziej szczegółowo

Składniki odżywcze podzielone zostały ze względu na funkcje:

Składniki odżywcze podzielone zostały ze względu na funkcje: SKŁADNIKI ODŻYWCZE JAK JE UGRYŹĆ? Składnikami odżywczymi nazywamy związki występujące w produktach spożywczych pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, które po spożyciu ulegają strawieniu i wchłonięciu ze

Bardziej szczegółowo

23PLN OD OSOBY PRZERWY KAWOWE@NOVOTEL KATOWICE CENTRUM. Czy wiesz, że...? PRZERWA OCZYSZCZAJĄCA

23PLN OD OSOBY PRZERWY KAWOWE@NOVOTEL KATOWICE CENTRUM. Czy wiesz, że...? PRZERWA OCZYSZCZAJĄCA Ludzki organizm w ok. 60% składa się z wody. Bardzo ważne jest wypijanie przynajmniej 1,5 l płynów dziennie - zapobiegasz w ten sposób odwodnieniu organizmu oraz wspomagasz pracę mózgu. PRZERWA OCZYSZCZAJĄCA

Bardziej szczegółowo

Probiotyczne napoje fermentowane

Probiotyczne napoje fermentowane Probiotyczne napoje fermentowane Waldemar Gustaw Katedra Technologii Owoców, Warzyw i Grzybów UP Lublin Probiotyki probiotyk pro bios - dla życia probiotyki to pojedyncze lub mieszane kultury żywych mikroorganizmów,

Bardziej szczegółowo

WITAMINY. www.pandm.prv.pl

WITAMINY. www.pandm.prv.pl WITAMINY - wpływa na syntezę białek, lipidów, hormonów a szczególnie hormonów tarczycy - pomaga w utrzymaniu prawidłowej czynności uk.immunologicznego - pomaga w leczeniu : rozedmy płuc i nadczynności

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Katarzyna Muszyñska - Ros³an Klinika Onkologii i Hematologii Dzieciêcej Uniwersytet Medyczny w Bia³ymstoku

Dr hab. n. med. Katarzyna Muszyñska - Ros³an Klinika Onkologii i Hematologii Dzieciêcej Uniwersytet Medyczny w Bia³ymstoku Dr hab. n. med. Katarzyna Muszyñska - Ros³an Klinika Onkologii i Hematologii Dzieciêcej Uniwersytet Medyczny w Bia³ymstoku Szanowni Rodzice, Oddajemy w wasze rêce kolejn¹ informacjê, jak chroniæ Wasze

Bardziej szczegółowo

Witamina D - 4 fakty, które mogą cię zaskoczyć

Witamina D - 4 fakty, które mogą cię zaskoczyć Witamina D - 4 fakty, które mogą cię zaskoczyć Co chwilę słyszymy o nowej, zbawiennej roli, jaką może pełnić w naszym organizmie. Niemal wszyscy Polacy mają jej niedobór. Mowa o słonecznej witaminie D,

Bardziej szczegółowo

Żywienie bez zmartwień. Wszyscy kochamy Complete!

Żywienie bez zmartwień. Wszyscy kochamy Complete! Żywienie bez zmartwień Wszyscy kochamy Complete! Zwierzęta, podobnie jak ludzie, cieszą się lepszym i dłuższym życiem, gdy się zdrowo odżywiają. Karmy Versele-Laga z linii Complete zapewniają doskonale

Bardziej szczegółowo

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ 4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA 4.1. Ocena jakoœci powietrza w odniesieniu do norm dyspozycyjnych O jakoœci powietrza na danym obszarze decyduje œredni poziom stê eñ zanieczyszczeñ w okresie doby, sezonu, roku.

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

STANDARD 1.3.1. Standard 1.3.4 określa zasady jednorodności i czystości dodatków do Ŝywności. Spis treści

STANDARD 1.3.1. Standard 1.3.4 określa zasady jednorodności i czystości dodatków do Ŝywności. Spis treści STANDARD 1.3.1 DODATKI DO śywności Cel Dodatki do Ŝywności to wszelkie substancje, które w normalnych warunkach nie są spoŝywane, ani dodawane jako składnik pokarmu, a które w sposób świadomy i celowy

Bardziej szczegółowo

Dieta w okresie dializacyjnym

Dieta w okresie dializacyjnym Dieta w okresie dializacyjnym Dlaczego nale y przestrzegaæ specjalnej diety w czasie leczenia dializ¹? Pomimo tego, e dializa usuwa szereg szkodliwych substancji z krwi, nale y uwa nie dobieraæ po ywienie,

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

Seminarium 1: 08. 10. 2015

Seminarium 1: 08. 10. 2015 Seminarium 1: 08. 10. 2015 Białka organizmu ok. 15 000 g białka osocza ok. 600 g (4%) Codzienna degradacja ok. 25 g białek osocza w lizosomach, niezależnie od wieku cząsteczki, ale zależnie od poprawności

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI Szkodliwe dzia anie promieniowania laserowego dotyczy oczu oraz skóry cz owieka, przy czym najbardziej zagro one s oczy. Ze wzgl du na kierunkowo wi zki zagro enie promieniowaniem

Bardziej szczegółowo

i ciemne mąki. Produkty zbożowe ze względu na wysoką zawartość węglowodanów są dobrym źródłem energii.

i ciemne mąki. Produkty zbożowe ze względu na wysoką zawartość węglowodanów są dobrym źródłem energii. Prawidłowe żywienie Prawidłowy sposób odżywiania jest bezpośrednim czynnikiem gwarantującym utrzymanie dobrego samopoczucia i zdrowia. Polega nie tylko na systematycznym dostarczaniu organizmowi potrzebnych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Rozdzia³ 1 Wstêp...1

SPIS TREŒCI. Rozdzia³ 1 Wstêp...1 SPIS TREŒCI Rozdzia³ 1 Wstêp...1 Rozdzia³ 2 Pojêcie zdrowia...5 2.1. Kszta³towanie siê pojêcia zdrowia...5 2.2. Definicja zdrowia wed³ug WHO...11 2.3. Inne definicje zdrowia...12 Rozdzia³ 3 Czynniki decyduj¹ce

Bardziej szczegółowo

II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia

II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia Odporność wzmacniamy, bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy I tydzień: Uświadomienie dzieciom, co oznaczają pojęcia : zdrowie i choroba. Jakie są objawy choroby

Bardziej szczegółowo

ADUNEK RODZAJ ZAGRO ENIA OCHRONA OSOBISTA PODSTAWOWE CZYNNOήI KIEROWCY DODATKOWE I SPECJALNE CZYNNOήI KIEROWCY PO AR PIERWSZA POMOC INFORMACJE

ADUNEK RODZAJ ZAGRO ENIA OCHRONA OSOBISTA PODSTAWOWE CZYNNOήI KIEROWCY DODATKOWE I SPECJALNE CZYNNOήI KIEROWCY PO AR PIERWSZA POMOC INFORMACJE INSTRUKCJA DLA UN1263 FARBA, UN1263 MATERIA POKREWNY DO FARBY, UN1866 YWICA W ROZTWORZE, zapalna, UN1120 BUTANOLE, UN1993 MATERIA ZAPALNY CIEK Y I.N.O., klasa 3 - bezbarwna ciecz o zapachu ostrym, przenikliwym;

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Spis treści. www.wsip.com.pl 3

Spis treści. www.wsip.com.pl 3 Spis treści 1. Wprowadzenie................................................... 9 1.1. Żywność jako źródło składników pokarmowych...................... 9 1.1.1. Normy żywienia dla ludności................................

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego 5. Wytyczne Województwa Wielkopolskiego Projekt wspó³finansowany przez Uniê Europejsk¹ z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Bud etu Pañstwa w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

DWP. NOWOή: Dysza wentylacji po arowej

DWP. NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej DWP Aprobata Techniczna AT-15-550/2007 SMAY Sp. z o.o. / ul. Ciep³ownicza 29 / 1-587 Kraków tel. +48 12 78 18 80 / fax. +48 12 78 18 88 / e-mail: info@smay.eu Przeznaczenie

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.bielany.waw.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.bielany.waw.pl 1 z 5 2012-03-01 07:30 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.bielany.waw.pl Warszawa: Przedmiotem zamówienia jest Dostawa karmy dla

Bardziej szczegółowo

1 Jeżeli od momentu złożenia w ARR, odpisu z KRS lub zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności

1 Jeżeli od momentu złożenia w ARR, odpisu z KRS lub zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności Załącznik nr 2 Zasady przyznawania autoryzacji dla zakładów produkcyjnych (przetwórczych) i zakładów konfekcjonujących oraz autoryzacji receptury produktów pośrednich 1. Autoryzację w ramach niniejszego

Bardziej szczegółowo

Temat lekcji: Bakterie a wirusy.

Temat lekcji: Bakterie a wirusy. Anna Tomicka Scenariusz lekcji biologii Dział: Różnorodność organizmów. Klasa: I b Temat lekcji: Bakterie a wirusy. 1.Cele lekcji: Cel ogólny: Uczeń: omawia budowę komórki bakterii oraz wirusów, wyjaśnia

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

300,0 mg. 150,0 mg. Witamina C 85,0 mg 106% Witamina B 3 (mg ekwiwalentu niacyny) 18,0 mg

300,0 mg. 150,0 mg. Witamina C 85,0 mg 106% Witamina B 3 (mg ekwiwalentu niacyny) 18,0 mg Pharmaton Matruelle Suplement diety Kapsułki żelatynowe miękkie 30 szt., 60szt. PHARMATON MATRUELLE jest kompozycją witamin oraz składników mineralnych z dodatkiem kwasów Omega-3 (w tym DHA) oraz kwasem

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka MODUŁ II LEKCJA 4 Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka Formy realizacji: œcie ka miêdzyprzedmiotowa. Cele szczegółowe: uzupe³nienie i usystematyzowanie wiadomoœci dotycz¹cych

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

IRENA CELEJOWA. ŻYWiENiE. w SI AORCIE U PZWL

IRENA CELEJOWA. ŻYWiENiE. w SI AORCIE U PZWL IRENA CELEJOWA ŻYWiENiE w SI AORCIE U PZWL prof. nadzw. dr hab. IRENA C E LEJ OWA w S P «;l^ C IE & PZWL W s t ę p... 9 I. CZĘŚĆ O G Ó L N A... 11 1. Potrzeby energetyczne sp o r to w c ó w... 13 1.1.

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE ZUBOŻAJĄCE WARSTWĘ OZONOWĄ

SUBSTANCJE ZUBOŻAJĄCE WARSTWĘ OZONOWĄ SUBSTANCJE ZUBOŻAJĄCE WARSTWĘ OZONOWĄ I) INFORMACJE OGÓLNE W ostatnich latach stosowanie licznych, szeroko rozpowszechnionych substancji syntetycznych napotkało na nowe ograniczenie, którym jest ochrona

Bardziej szczegółowo

Omówienie wyników badañ krwi

Omówienie wyników badañ krwi Omówienie wyników badañ krwi ej asz n y w ializ m a D t Wi tacji S Dlaczego badania krwi s¹ wykonywane tak czêsto? Co miesi¹c pobieramy seriê próbek krwi w celu sprawdzenia skutecznoœci zabiegu dializy

Bardziej szczegółowo

Minimalne wymagania odnośnie przedmiotu zamówienia zawarto w punkcie I niniejszego zapytania.

Minimalne wymagania odnośnie przedmiotu zamówienia zawarto w punkcie I niniejszego zapytania. Lubań, 12.06.2011 r. ZAPYTANIE OFERTOWE na projekt współfinansowany przez Unie Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz z budżetu państwa w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

skąd pochodzi Nasz Kurczak

skąd pochodzi Nasz Kurczak Nasz Kurczak to mięso pochodzące od sprawdzonych dostawców. W większości to odbiorcy pasz marki Wipasz - znamy ich hodowle, wspieramy wiedzą, szkolimy. 1 Wiemy skąd pochodzi Nasz Kurczak Kontrolujemy jakość

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ODŻYWIANIA

10 ZASAD ZDROWEGO ODŻYWIANIA ŻYJ ZDROWO! 10 ZASAD ZDROWEGO ODŻYWIANIA Jedz regularnie co 3 godziny. Jedz ostatni posiłek 2-3 godziny przed snem. Dbaj by twoja dieta była bogata we wszystkie składniki odżywcze(węglowodany, białko i

Bardziej szczegółowo

ZATRUCIA POKARMOWE KAŻDE ZATRUCIE POKARMOWE MOŻE BYĆ GROŹNE, SZCZEGÓLNIE DLA NIEMOWLĄT I DZIECI DO LAT 3, LUDZI OSŁABIONYCH I STARSZYCH.

ZATRUCIA POKARMOWE KAŻDE ZATRUCIE POKARMOWE MOŻE BYĆ GROŹNE, SZCZEGÓLNIE DLA NIEMOWLĄT I DZIECI DO LAT 3, LUDZI OSŁABIONYCH I STARSZYCH. ZATRUCIA POKARMOWE Zatrucia pokarmowe to ostre i gwałtowne dolegliwości żołądkowo-jelitowe objawiające się zwykle biegunką i wymiotami. Występują w stosunkowo krótkim czasie po spożyciu żywności skażonej

Bardziej szczegółowo

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI SKLAROWANEGO SOKU JABŁKOWEGO Skutecznym sposobem leczenia soku

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

Wp³yw czasu wygaœniêcia na w³asnoœæ opcji kupna o uwarunkowanej premii Wp³yw czasu wygaœniêcia na w³asnoœci opcji kupna o uwarunkowanej premii

Wp³yw czasu wygaœniêcia na w³asnoœæ opcji kupna o uwarunkowanej premii Wp³yw czasu wygaœniêcia na w³asnoœci opcji kupna o uwarunkowanej premii Ewa Dziawgo * Ewa Dziawgo Wp³yw czasu wygaœniêcia na w³asnoœæ opcji kupna o uwarunkowanej premii Wp³yw czasu wygaœniêcia na w³asnoœci opcji kupna o uwarunkowanej premii Wstêp Rosn¹ca zmiennoœæ warunków

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Od Autora... 15. Rozdzia³ 1

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Od Autora... 15. Rozdzia³ 1 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 13 Od Autora........................................... 15 Rozdzia³ 1 ROLA I ZNACZENIE FARMAKOEKONOMIKI

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIA DODATKOWE DO OGÓLNYCH WARUNKÓW GRUPOWEGO UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE KREDYTOBIORCÓW Kod warunków: KBGP30 Kod zmiany: DPM0004 Wprowadza się następujące zmiany w ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Koszty obciążenia społeczeństwa chorobami układu krążenia. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Badania kosztów chorób (COI Costof illnessstudies) Ekonomiczny ciężar choroby;

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych przez Departament Pielęgniarek i Położnych wśród absolwentów studiów pomostowych, którzy zakończyli udział w projekcie systemowym pn. Kształcenie zawodowe pielęgniarek

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY W PROFILAKTYCE OTYŁOŚCI DZIECI I MŁODZIEŻY Barbara Woynarowska Kierownik Zakładu Biomedycznych i Psychologicznych Podstaw Edukacji, Wydział Pedagogiczny UW Przewodnicząca Rady Programowej ds.

Bardziej szczegółowo

KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A

KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A KOMPAKTOWE REKUPERATORY CIEP A ZW 1. ZASTOSOWANIE REKUPERATORA ZW Rekuperator kompaktowy ZW to urz¹dzenie nawiewno-wywiewne umo liwiaj¹ce mechaniczn¹ wentylacje powietrzem

Bardziej szczegółowo

I. Charakterystyka przedsiębiorstwa

I. Charakterystyka przedsiębiorstwa I. Charakterystyka przedsiębiorstwa Firma odzieżowa jest spółką cywilną zajmującą się produkcją odzieży i prowadzeniem handlu hurtowego w całym kraju. Jej siedziba znajduje się w Chorzowie, a punkty sprzedaży

Bardziej szczegółowo

Formularz Szczegółowy Oferty

Formularz Szczegółowy Oferty Załącznik nr do siwz Znak postępowania: DA-ZP-252-9/6 Formularz Szczegółowy Oferty Uwaga: W przedmiotowym postępowaniu Zamawiający dopuszcza zaoferowanie leków (Pakiet nr, 2, 3, 4, 5, 6) w opakowaniach

Bardziej szczegółowo

Wniosek o rejestrację podmiotu w Krajowym Rejestrze Sądowym 1)

Wniosek o rejestrację podmiotu w Krajowym Rejestrze Sądowym 1) KRS-W20 Sygnatura akt (wypełnia sąd) CORS Centrum Ogólnopolskich Rejestrów Sądowych Krajowy Rejestr Sądowy Wniosek o rejestrację podmiotu w Krajowym Rejestrze Sądowym 1) FUNDACJA, STOWARZYSZENIE, INNA

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

PIWA SPECJALNE KIERUNKI BADAŃ I ROZWOJU

PIWA SPECJALNE KIERUNKI BADAŃ I ROZWOJU PIWA SPECJALNE KIERUNKI BADAŃ I ROZWOJU PIWA SPECJALNE Brak prostej definicji piw specjalnych Nowe awngardowe piwa Piwa rzemieślnicze Niespotykane dodatki smakowe Niekonwencjonalny sposób fermentacji PIWA

Bardziej szczegółowo

profil ogólnoakademicki studia II stopnia

profil ogólnoakademicki studia II stopnia Opis efektów na kierunku TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIE CZŁOWIEKA z odniesieniem do efektów oraz efektów prowadzących do specjalności: - technologia żywności - żywienie człowieka - zarządzanie jakością

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Automatyzacja pakowania

Automatyzacja pakowania Automatyzacja pakowania Maszyny pakuj¹ce do worków otwartych Pe³na oferta naszej firmy dostêpna jest na stronie internetowej www.wikpol.com.pl Maszyny pakuj¹ce do worków otwartych: EWN-SO do pakowania

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

WP YW STRUKTURY U YTKÓW ROLNYCH NA WYNIKI EKONOMICZNE GOSPODARSTW ZAJMUJ CYCH SIÊ HODOWL OWIEC. Tomasz Rokicki

WP YW STRUKTURY U YTKÓW ROLNYCH NA WYNIKI EKONOMICZNE GOSPODARSTW ZAJMUJ CYCH SIÊ HODOWL OWIEC. Tomasz Rokicki 46 ROCZNIKI NAUK ROLNICZYCH, T. ROKICKI SERIA G, T. 94, z. 1, 2007 WP YW STRUKTURY U YTKÓW ROLNYCH NA WYNIKI EKONOMICZNE GOSPODARSTW ZAJMUJ CYCH SIÊ HODOWL OWIEC Tomasz Rokicki Katedra Ekonomiki i Organizacji

Bardziej szczegółowo

Gasimy pragnienie - gospodarka wodna młodego sportowca.

Gasimy pragnienie - gospodarka wodna młodego sportowca. Gasimy pragnienie - gospodarka wodna młodego sportowca. Woda to najważniejszy, niezbędny do życia nieorganiczny składnik ciała człowieka. Jej ilość zależy od wieku, płci i zawartości tkanki tłuszczowej,

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE. 1. Nazwa i adres Zamawiającego: ul. Kwidzyńska 14, 91-334 Łódź NIP 726-21-59-834

ZAPYTANIE OFERTOWE. 1. Nazwa i adres Zamawiającego: ul. Kwidzyńska 14, 91-334 Łódź NIP 726-21-59-834 Załącznik 1 Znak postępowania 14/EN/2013 ZAPYTANIE OFERTOWE W związku z realizacja projektu kursy doskonalenia dla nauczycieli szkół zawodowych i instruktorów, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO. Szczecin, dnia 26 marca 2012 r. Poz. 722 UCHWAŁA NR XII/96/2012 RADY POWIATU W WAŁCZU

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO. Szczecin, dnia 26 marca 2012 r. Poz. 722 UCHWAŁA NR XII/96/2012 RADY POWIATU W WAŁCZU DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO Szczecin, dnia 26 marca 2012 r. UCHWAŁA NR XII/96/2012 RADY POWIATU W WAŁCZU z dnia 24 lutego 2012 r. określenia rodzajów świadczeń przyznawanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Group Silesian Seaplane Company Sp. z o.o. Kloska Adam -Prezes

Group Silesian Seaplane Company Sp. z o.o. Kloska Adam -Prezes KAMA eco Group Silesian Seaplane Company Sp. z o.o. Kloska Adam -Prezes Kama eco Group Firma zajmuje siê produkcj¹,monta em i serwisem stacji do monitoringu œcieków i wód opadowych. Stacje wspó³pracuj¹

Bardziej szczegółowo

Rodzaje biomasy wykorzystywane na cele energetyczne:

Rodzaje biomasy wykorzystywane na cele energetyczne: Energia z biomasy Pojecie biomasy: Biomasa to substancja organiczna pochodzenia roślinnego, powstająca poprzez fotosyntezę. Do biomasy zaliczamy również odpady z produkcji zwierzęcej oraz gospodarki komunalnej

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

Dietetyka Odchudzanie Diety Zdrowa żywność Lecznie żywieniowe Otyłość Porady dietetyka Dieta Żywienie w nadciśnieniu tętniczym

Dietetyka Odchudzanie Diety Zdrowa żywność Lecznie żywieniowe Otyłość Porady dietetyka Dieta Żywienie w nadciśnieniu tętniczym Nadciśnienie tętnicze (HA, AH) (łac. hypertonia arterialis) to choroba układu krążenia, która charakteryzuje się stale lub okresowo podwyższonym ciśnieniem tętniczym krwi. Zdecydowana większość (ponad

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin Dominika Sowa Szczecin, 8 maj 2014 Program prezentacji: 1. Definicja substancji i mieszanin chemicznych wg Ustawy o substancjach chemicznych

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ SZKOLNEGO KOŁA NAUKOWEGO Z PRZEDMIOTU CHEMIA PROWADZONEGO W RAMACH PROJEKTU AKADEMIA UCZNIOWSKA

SCENARIUSZ ZAJĘĆ SZKOLNEGO KOŁA NAUKOWEGO Z PRZEDMIOTU CHEMIA PROWADZONEGO W RAMACH PROJEKTU AKADEMIA UCZNIOWSKA SCENARIUSZ ZAJĘĆ SZKOLNEGO KOŁA NAUKOWEGO Z PRZEDMIOTU CHEMIA PROWADZONEGO W RAMACH PROJEKTU AKADEMIA UCZNIOWSKA Temat lekcji Jak dowieść, że woda ma wzór H 2 O? Na podstawie pracy uczniów pod opieką Tomasza

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 196 13656 Poz. 1425 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 9 paêdziernika 2007 r.

Dziennik Ustaw Nr 196 13656 Poz. 1425 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 9 paêdziernika 2007 r. Dziennik Ustaw Nr 196 13656 Poz. 1425 1425 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 9 paêdziernika 2007 r. w sprawie sk adu oraz oznakowania suplementów diety 2) Na podstawie art. 27 ust. 6 i 7 ustawy

Bardziej szczegółowo

probiotyk o unikalnym składzie

probiotyk o unikalnym składzie ~s~qoy[jg probiotyk o unikalnym składzie ecovag, kapsułki dopochwowe, twarde. Skład jednej kapsułki Lactobacillus gasseri DSM 14869 nie mniej niż 10 8 CFU Lactobacillus rhamnosus DSM 14870 nie mniej niż

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Pakiet nr 1: Preparaty do żywienia dojelitowego wraz z dzierżawą pomp kod CPV 33692510-5

Pakiet nr 1: Preparaty do żywienia dojelitowego wraz z dzierżawą pomp kod CPV 33692510-5 0 Załącznik Nr 2/1 Formularz cenowy Pakiet nr 1: Preparaty do żywienia dojelitowego wraz z dzierżawą pomp kod CPV 33692510-5 Stawka Wartość brutto w Typ asortymentu /Nazwa handlowa* Cena Wartość netto

Bardziej szczegółowo

SOLE MINERALNE. Prezentacja: Paulina Małek kl. V a

SOLE MINERALNE. Prezentacja: Paulina Małek kl. V a SOLE MINERALNE Prezentacja: Paulina Małek kl. V a PODZIAŁ SOLI MINERALNYCH Składniki mineralne ze względu na zapotrzebowanie organizmu dzieli się na dwie grupy: makroelementy i mikroelementy. Makroelementy

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO Załącznik nr 1 do Uchwały Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Opolu Nr 786/VI/2014 z dnia 29.09.2014 r. REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA

Bardziej szczegółowo

Wniosek o rejestrację podmiotu w Krajowym Rejestrze Sądowym 1) FUNDACJA, STOWARZYSZENIE, INNA ORGANIZACJA SPOŁECZNA LUB ZAWODOWA

Wniosek o rejestrację podmiotu w Krajowym Rejestrze Sądowym 1) FUNDACJA, STOWARZYSZENIE, INNA ORGANIZACJA SPOŁECZNA LUB ZAWODOWA KRS-W20 Sygnatura akt (wypełnia sąd) CORS Centrum Ogólnopolskich Rejestrów Sądowych Krajowy Rejestr Sądowy Wniosek o rejestrację podmiotu w Krajowym Rejestrze Sądowym 1) FUNDACJA, STOWARZYSZENIE, INNA

Bardziej szczegółowo

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa Polish Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa (What to do if you think the decision about your Housing Benefit or Council

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY DEZYNFEKCJI ClO 2 GENERATORY DWUTLENKU CHLORU

SYSTEMY DEZYNFEKCJI ClO 2 GENERATORY DWUTLENKU CHLORU SYSTEMY DEZYNFEKCJI ClO Zastosowanie GENERATORY DWUTLENKU CHLORU Generator (wytwornica) dwutlenku chloru znajduje szerokie zastosowanie w wielu procesach technologicznych zwi¹zanych z ochron¹ naturalnego

Bardziej szczegółowo

BUDOWA TKANKOWA ROÂLINY

BUDOWA TKANKOWA ROÂLINY UDOW TKNKOW ROÂLINY przekrój poprzeczny liêcia drewno gàbczasty yko tkanka wzmacniajàca przekrój poprzeczny odygi drewno w oski yko tkanka wzmacniajàca przekrój poprzeczny korzenia drewno yko perycykl

Bardziej szczegółowo

G³ówny Specjalista ds. Konstrukcji Wyrobów. mgr in. Stanis³aw Jamroz. Szanowni Pañstwo!

G³ówny Specjalista ds. Konstrukcji Wyrobów. mgr in. Stanis³aw Jamroz. Szanowni Pañstwo! Szanowni Pañstwo! Oferujemy Pañstwu przegl¹d wykonañ specjalnych zaworów regulacyjnych rozszerzaj¹cych asortyment produktów katalogowych. Opracowania te powsta³y w odpowiedzi na konkretne potrzeby naszych

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) Dz.U.05.73.645 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z dnia 28 kwietnia 2005 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja obejmuje następujące części:

Dokumentacja obejmuje następujące części: Załącznik nr 6 WYMAGANIA, JAKIM POWINNA ODPOWIADAĆ DOKUMENTACJA NIEZBĘDNA DO OCENY SUBSTANCJI CZYNNEJ JAKĄ SĄ MIKROORGANIZMY, W TYM TAKŻE WIRUSY I GRZYBY, ZAWARTE W PRODUKCIE BIOBÓJCZYM Wymagania ogólne.

Bardziej szczegółowo

bauchtropfen Tradycyjne krople wspomagające układ trawienny oraz odporność organizmu

bauchtropfen Tradycyjne krople wspomagające układ trawienny oraz odporność organizmu bauchtropfen Tradycyjne krople wspomagające układ trawienny oraz odporność organizmu do stosowania: przy stanach zapalnych żołądka i jelit wspomagająco w trawieniu w stanach obniżonej odporności w alergiach

Bardziej szczegółowo

OŚWIADCZENIE O STANIE RODZINNYM I MAJĄTKOWYM ORAZ SYTUACJI MATERIALNEJ

OŚWIADCZENIE O STANIE RODZINNYM I MAJĄTKOWYM ORAZ SYTUACJI MATERIALNEJ OŚWIADCZENIE O STANIE RODZINNYM I MAJĄTKOWYM ORAZ SYTUACJI MATERIALNEJ Niniejsze oświadczenie należy wypełnić czytelnie. W przypadku, gdy zakres informacji wskazany w danym punkcie nie ma odniesienia do

Bardziej szczegółowo

Szybkoschładzarki SZYBKOSCHŁADZARKI. Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania

Szybkoschładzarki SZYBKOSCHŁADZARKI. Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania SZYBKOSCHŁADZARKI Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania SZYBKOSCHŁADZARKI DLACZEGO WARTO ICH UŻYWAĆ? Wszystkie świeże produkty zawierają naturalną florę bakteryjną, która w sprzyjających warunkach

Bardziej szczegółowo

Jadłospisy dla dzieci z alergią pokarmową na białka mleka krowiego. 5. i 6. miesiąc życia

Jadłospisy dla dzieci z alergią pokarmową na białka mleka krowiego. 5. i 6. miesiąc życia Jadłospisy dla dzieci z alergią pokarmową na białka mleka krowiego 5. i 6. miesiąc życia 1 5 miesiąc 6 miesiąc KROK 4 KROK 3 KROK 2 KROK 1 Celem do którego należy dążyć jest wyłączne karmienie piersią

Bardziej szczegółowo

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee CommonGround œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee Idea projektu COMMONGROUND Ýywnoœã wolna od chorób i szkodników Dostêpnoœã ywnoœci a wybór konsumenta Rolnictwo integrowane Bioró norodnoœã Odbiór spoùeczny

Bardziej szczegółowo

OCENA SKUTKÓW REGULACJI

OCENA SKUTKÓW REGULACJI Uzasadnienie Nowelizacja rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie legitymacji służbowych policjantów (Dz. U. nr 241 poz. 2091 z późn. zm.) wynika ze

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r.

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r. UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE z dnia 4 kwietnia 2016 r. w sprawie przyjęcia Programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt na terenie Gminy Miechów

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Komunikat 16 z dnia 2015-05-07 dotyczący aktualnej sytuacji agrotechnicznej

Komunikat 16 z dnia 2015-05-07 dotyczący aktualnej sytuacji agrotechnicznej Komunikat 16 z dnia 2015-05-07 dotyczący aktualnej sytuacji agrotechnicznej www.sad24.com Wszystkie poniższe informacje zostały przygotowane na podstawie obserwacji laboratoryjnych oraz lustracji wybranych

Bardziej szczegółowo