Jakby nie wiedział, że sztuka już istnieje. Twórca art brut w poszukiwaniu swojego miejsca

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jakby nie wiedział, że sztuka już istnieje. Twórca art brut w poszukiwaniu swojego miejsca"

Transkrypt

1 Anna Markowska Jakby nie wiedział, że sztuka już istnieje. Twórca art brut w poszukiwaniu swojego miejsca Pierwsza duża wystawa sztuki naiwnej i art brut w Polsce, zatytułowana znamiennie Inni (z podtytułem Od Nikifora do Głowackiej), została przygotowana w stołecznej galerii Zachęta w 1965 roku. Jej kurator, Aleksander Jackowski wybitny etnograf i historyk sztuki, znawca sztuki samorodnej wpisywał się nią w samo serce najgorętszych debat powojennej humanistyki dotyczących otwartości, tolerancji i gościnności zachodniej kultury. Przyjmując że sztuka inna, surowa, nieprofesjonalna, naiwna oraz sztuka ludzi psychicznie chorych nie jest tworzona na zamówienia, ale powstaje z wewnętrznej potrzeby, z odrzucenia zewnętrznych oczekiwań i jest rezultatem decydującego zwrotu w stronę własnych emocji i przeżyć, jej autentyzm i szczerość staje się w dzisiejszym świecie szczególną wartością. Doniosłym atutem jest też umiejętność przemawiania od serca do serca, rebeliancka siła wyzwolenia od konwencji, postawienie na empatię. Widz zaskoczony niebywałą otwartością tych dzieł może użyć ich jak wehikułu zdążającego do skrytych tajników świata. Dzisiaj, podobnie jak to zrobił Jackowski, wprowadzając w gmach sztuki wysokiej artystów innych, terminy takie jakie art brut czy outsider art zawierają w sobie zarówno to, co Ksawery Piwocki nazywał dziwnym światem współczesnych prymitywów 1, jak i sztukę powstałą w zakładach psychiatrycznych. O różnicy między nimi Piwocki pisał, iż wyznacza ją maniakalna powtarzalność w tej drugiej wciąż niemal tych samych elementów wyrazowych i formalnych u ludzi chorych jakościowo odmienna od schematów sztuki prymitywnej różnych jej odmian historycznych i współczesnych 2. Nieco wcześniej doktor Hans Prinzhorn, działający w historycznych okolicznościach wspaniałych osiągnięć niemieckiego ekspresjonizmu, za zasadniczą różnicę uznał akt wyboru schizofrenik pogrąża się w swym autystycznym świecie i poddaje się mu, natomiast alienacja nowoczesnego artysty jest rezultatem jego głębokich i bolesnych autoanaliz 3. Przyznać musimy dzisiaj wszakże, że gdy czytamy takie rozróżnienia szczególnie po tekstach Michela Foucaulta ukazujących zamykanie szaleństwa w murach zakładów jako zawierzenie czystemu rozumowi, tak łatwo przeradzające się w zimne bestialstwo czujemy wyrzuty sumienia, gdy chcemy definiować obłąkanych, by nie zostać posądzonymi o arbitralność i bezduszną chęć czystej władzy. Wszak już w latach 20. XX wieku Paul Eluard gotów był uznać cały świat zewnętrzny za azyl obłąkanych, dodając z pewną ulgą, że 1 K. Piwocki, Dziwny świat współczesnych prymitywów, Warszawa Ibidem, s C. Rhodes, Outsider Art. Spontaneous Alternatives, London 2000, s. 82.

2 oni sami choć wykluczeni i napiętnowani wcale nie chcą się leczyć. Musimy zatem przyznać rację stwierdzeniu Edwarda Shortera, który nakreślając Historię psychiatrii zauważył, iż staje się często polem rozgrywek ideologicznych. Badacze bowiem chętnie wyciągają swoje ulubione straszaki (kapitalizm, patriarchat) i dowodzą, iż psychiatrzy uczynili z kontestacji chorobę, by zamknąć w zakładach zakłócających porządek i ustalić kryteria normalności. Proste i dobitne zdanie Shortera: Choroby psychiczne istnieją jednak naprawdę 4 uświadamia historykowi sztuki, że ten aksjomat jest jednocześnie granicą jego kompetencji. Historyk sztuki patrzy bowiem z reguły inaczej na dzieło niż psychiatra. Znakomicie ujął to Wiesław Juszczak, znawca modernizmu, pisząc przy okazji Vincenta van Gogha o sile prawdziwego talentu, który musi się zrealizować bez względu na okoliczności, gdyż ( ) w odbiorze sztuki winny się liczyć tylko owe spełnienia, a nie tamte okoliczności 5. Zdarza się nawet jak pisał dalej Juszczak że dążąc do urzeczywistnienia talentu, zwalczając wszelkie przeciwności, ceną, jaką się za to płaci, jest śmierć. Jednak właśnie taki tragiczny życiorys ma niebezpieczne działanie uboczne stwarza złudzenie, iż można poprzestać jedynie na nim, tymczasem dzieło powstaje właściwie wbrew owemu życiorysowi. Miarą wielkości dzieła jest bowiem to, co je wynosi ponad życie, uniezależnia od niego, to że indywidualny ludzki dramat jak gdyby krzepnie w dziele oczyszczonym z wszelkich przypadkowości, wewnętrznie zgodnym i uspokojonym, harmonijnym i koniecznym 6. Notabene Kazimierz Dąbrowski, światowej sławy polski psychiatra, również przekonany był, iż malarstwo van Gogha daje nam agonalne poszukiwania wyrazu twórczego, ból przeżywania starości i poniżenia ( ) splot cierpienia, bólu, z dążeniem do ukojenia poprzez jakby przekroczenie cyklu naturalnego, cyklu biologicznego 7. Ze zrozumieniem osób chorych psychicznie bywało w Polsce różnie; wszak zwrot frazeologiczny pleść jak Piekarski na mękach odnosi się do torturowania Michała Piekarskiego i pokazowego wykonania kary śmierci w 1620 roku, po nieopisanych męczarniach, na rynku w Warszawie. To tylko jeden z przykładów przypadku znanego później pod hasłem bad or mad dilemma, dylematu, czy sprawca jako chory powinien być lokowany w domenie medycyny, czy jako spirytus movens zaangażowany w przebieg swej choroby, a nawet jej orędownik, jest wszystkiemu winny. Jednak polska tradycja romantyczna z pewnością umie zmieniać klasyfikację czynów szalonych choć to temat na inną okazję. 4 E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu, przeł. P. Turski, Warszawa 2005, s W. Juszczak, Postimpresjoniści, Warszawa 1975, s Ibidem, s K. Dąbrowski, W poszukiwaniu zdrowia psychicznego, Warszawa 1996, s. 37.

3 Tadeusz Reytan, w każdym razie, istnieje w naszej tradycji raczej jako bohater, a nie obłąkaniec trzymany w zakratowanym domu w Hruszczówce 8. Także Kordianowi tytułowemu bohaterowi dramatu Juliusza Słowackiego miłość do ojczyzny odbiera rozum i kończy w domu dla obłąkanych. Odwiedza go tam Doktor, który w istocie jest Szatanem. Henryk Struve w książce O istnieniu duszy i jej udziale w chorobach umysłowych (1867) uznaje z kolei, że to nasza pycha i próżność powoduje, iż wolny podmiot sam się wolności pozbawia, przyzwalając na afekty, na których przedłużeniu tkwi obłęd 9. Sztuka polska po II wojnie światowej długo nie szukała odnowy przez krytyczną refleksję nad językiem wysokiej kultury; przeświadczenie o jego kompromitacji i bezsilności na polu wizualności właściwie nie nastąpiło wobec niebezpieczeństwa sowietyzacji. Po okrutnej wojnie zgotowano wszak Polakom krwawą rewolucję polityczno-społeczną. Nic dziwnego, że jak pisał Janusz Bogucki: rzeczą naturalną była w owe lata dość powszechna próba powrotu do form twórczości uprawianych przed wybuchem wojny, do orientacji i sojuszów środowiskowych z lat trzydziestych 10. Generalnie sile bezprawia odpowiedziano więc potęgą smaku, stosując środki twarde, bez otwarcia się na to, co uznano za pozbawione mocy w walce o prestiż: twórczość dzieci, innych kultur, czy sztukę osób psychicznie chorych. Kontestując polityczne odcięcie od Europy, neurotycznie staraliśmy się udawać, że przynajmniej w sztuce nic się nie stało. Paradoksalnie więc, nie przeżyliśmy zaraz po wojnie wraz z Europą Zachodnią fascynacji art brut, bo chcieliśmy jak przed wojną jeździć do Paryża i malować jak najprawdziwsi paryżanie. Aspiracje powiązane z elitaryzmem wykluczyły demitologizację przedwojennego centrum kultury w dość paradoksalny sposób; gdyż właśnie tam przecież ignorowany w Polsce art brut stał się etycznym podsumowaniem totalitarnych wykluczeń. Przeoczyliśmy to. Do dzisiaj zresztą stosunkową otwartością, gdy chodzi o wystawy art brut, wykazują się w Polsce raczej muzea etnograficzne niż narodowe. Wygląda na to, że coś uniemożliwiało nam dotąd odrobić lekcje humanizmu, empatii oraz krytycznego myślenia w zakresie tego, co uznajemy za sztukę. Być może choć mieliśmy przecież wspaniały okres romantyzmu, który wywodził źródła sztuki z szaleństwa i manii zabrakło inspiracji, jakie Francuzom przyniósł już w XX wieku surrealizm oraz wywiedziona z humanistycznych pobudek tzw. postawa anty-kulturalna, propagowana przez Jeana Dubuffeta po II wojnie światowej. Łatwo dojść we wnioskach do zbytnich uproszczeń, jednak trudno też nie oprzeć się wrażeniu, że myślenie o polskiej sztuce 8 J. Besala, Na zakrętach historii [rozdział Pierwsze szpitale wariatów ], Warszawa 2011, s M. Marcinów, Na krawędzi wolności. Szaleństwo jako wybór w filozofii Henryka Struvego, Kraków 2012, s J. Bogucki, Sztuka Polski Ludowej, Warszawa 1983, s. 8.

4 w kategoriach przetrwania, oporu i rycerskiego etosu spowodowało zamknięcie naszej wizualnej wrażliwości na wielkie obszary imaginacji. Czy doprawdy jest przypadkiem, że dopiero po upadku komunizmu pojawił się wybitny polski artysta o międzynarodowej renomie, współpracujący regularnie z osobami psychicznie chorymi? Paweł Althamer, bo o nim mowa, jest zresztą przedstawicielem tzw. sztuki krytycznej. Dlatego pewnym wyjaśnieniem może być też fakt, że twórczość ludzi psychicznie chorych często wprzęgana była na Zachodzie w procesy demokratyzacji: krytykę silnych instytucji państwowych oraz przemocy, jaką wywołuje prawo ujarzmiające i kontrolujące w celu wykluczania. Jak wiemy, z podobnym ciemiężeniem mieliśmy do czynienia w państwach kolonialnych, w których istnienie grup wykluczonych uczyło społeczeństwo, że wykluczanie jest czymś naturalnym. Ten rzekomo naturalny stan rzeczy kontestowali artyści. Na przykład niezwykła kolekcja sztuki, jaką zebrał w swym mieszkaniu na Rue Fontaine 42 André Breton, lider ruchu surrealistycznego, zadziwiała różnorodnością i przekraczaniem uznanych powszechnie granic klasyfikacji. Arcydzieła Picassa, Miro, Giacomettiego, Rousseau i Kandyńskiego zestawione były tam w fascynujący i odkrywczy sposób z ex-votami, rytualnymi maskami, rzeźbami afrykańskimi, obiektami kultu z Nowej Gwinei, Meksyku czy Peru, przedmiotami nabytymi na pchlim targu i dziełami ludzi psychicznie chorych. Taki zestaw był w równej mierze potępieniem kolonializmu, jak i uzurpacji nauki i neutralnych rzekomo kryteriów estetycznych. Kolekcję Bretona, rozproszoną zresztą, niestety, po śmierci jego żony Elisy w 2010 roku, porównać można do kolekcji aktora Wojciecha Siemiona (zm. 2010), wystawionej w Prywatnym Muzeum w Petrykozach, czy Dział Sztuki Nieprofesjonalnej w Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, gdzie znajduje się wiele dzieł zreprodukowanych w słynnej książce Aleksandra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną. Choć muzeum w Petrykozach działało niestety jedynie do czasu pożaru w 2013 roku, trudno doprawdy przecenić jego rolę w przełamywaniu uprzedzeń związanych z zaszłościami włączania do wspólnoty obywatelskiej osób niższego stanu, którym długo odmawiano pełnoprawnego uczestnictwa w życiu społecznym. W polskiej historii to pańszczyzna, będąca w istocie systemem niewolniczym, uczyła ludzi systemowego wykluczania, który przenoszony był następnie na inne sfery życia, także związane z kulturą i sztuką. Dlatego uniwersytecka historia sztuki ciągle musi rewidować swoje fundamenty i wywiedzione z nich klasyfikacje. Z drugiej strony trzeba przyznać, że przecież i w jej klasycznych ramach można naszkicować od Narrenschiff Boscha, Kuszenia św. Antoniego Grünewalda i Melancholii Dürera po autoportret Courbeta jako desperata i Krzyk Muncha opowieść o psychicznym bólu eksplodującym w twórczości artystycznej; koszmary Goyi i wizje Blake a nie dopełniają całości obrazu, gdyż opowieść taka zdaje się nie mieć początku i końca.

5 Chociaż geniuszu i obłąkania nie należy ze sobą mylić, to jak twierdził Cesare Lombroso, profesor Uniwersytetu w Turynie istnieć mogą w jednym ciele, a co więcej między zdrowiem a szaleństwem granica bywa nieuchwytna 11. Lombroso jako oczywistą przyjmował też twórczość osób psychicznie chorych. Dla André Bretona, szaleństwo i wolność były już wręcz synonimami. W Nadji radził nawet swej pogrążającej się w szaleństwie bohaterce zabić własnych lekarzy, a w drugim manifeście surrealizmu twierdził, że najprostszy akt surrealistyczny to wyjście na ulicę i strzelanie na ślepo do tłumu przechodniów 12. Takie zdania mogą jednak zdecydowanie zmylić: Breton był przecież zdecydowanym pacyfistą, pracował nawet jako psychoterapeuta, służąc rannym w czasie I wojny światowej 13, a szaleństwo było raczej swoistą metaforą pobudzenia wyobraźni, konieczną by wymknąć się z więzienia zdrowego rozsądku i konformizmu. Lidera surrealistów oceniać więc należy w historycznych ramach i rozumieć jego atak na psychiatrię jako niezgodę na wybujałą władzę autorytetów wyrosłych z fałszywych przesłanek. Te dwa przykłady pokazują już jednak dobrze złożoność problematyki na styku sztuki i medycyny. Skoro geniusz jest wynikiem swoistej patologii czy degeneracji, to logiczne wydawać się mogą wnioski Maxa Nordaua, ucznia Lombroso, przestrzegającego w książce Entartung (1895) przed wpływem, jaki zdegenerowana sztuka wywiera na społeczeństwo. Od tej troski już tylko krótką drogę trzeba było przejść do osławionej publikacji Kunst und Rasse (1928) Paula Schultze-Naumburga. Obie książki posłużyły Josephowi Goebbelsowi, niemieckiemu ministrowi propagandy w rządzie Adolfa Hitlera, jako teoretyczne podwaliny do zorganizowania w Monachium wystawy Entartete Kunst w 1937 roku niesławnego pokazu sztuki nowoczesnej, zestawionej z twórczością ludzi psychicznie chorych, którego celem była demaskacja i deprecjacja zdegenerowanej kultury, by ją następnie metodycznie wyeliminować, programowo eksterminując ludzi. Z kolei szlachetna idealizacja osób zmagających się z chorobami psychicznymi, choć rozumiana musi być jako obywatelskie nieposłuszeństwo i etyczny odruch wobec uzurpacji nauki, pomija wiele kwestii związanych z bólem doskwierającym osobom chorym psychicznie. W ujęciu Bretona bowiem pełnią raczej rolę swoistych bohaterów, nieposkromionych rebeliantów, zawsze będąc dalej w niezgodzie z zastanymi koszmarnymi absurdami codzienności i nieodmiennie zawstydzając filistrów. Ponad sto lat po Lombrosie wspomniany już Aleksander Jackowski, próbując rozdzielić ekspresją psychopatologiczną od tego, co nazywamy sztuką, stwierdził, że jedynie niewielki skrawek tego pierwszego 11 C. Lombroso, The Man of Genius, przeł. W. Scott, London 1891 s. 66 i A. Breton, Manifestoes of Surrealism, przeł. R. Seaver, H.R. Lane, The University of Michigan Press, Ann Arbor, 1972, s P. Bracken, Psychiatry and Surrealism, Bulletin of the Royal College of Psychiatrists, 1986, Vol. 10 (kwiecień), s. 80.

6 obszaru zaliczyć można do art brut. Jackowski wydobył dwa delimitujące kryteria po pierwsze stricte estetyczne ( organizacja i wyraz treści, walory ekspresywne, kompozycyjne i kolorystyczne ) i po drugie cechy oryginalne w sposobie widzenia, interpretowania świata, osobiste wysnute z siebie, a nie z zapamiętanych wzorów. Wniosek, jaki wysnuwał z takiego wydzielenia obszaru sztuki zwanej art brut, wydawać się może dość zaskakujący, gdyż nic w takiej charakterystyce nie wskazuje na zależność od choroby psychicznej. Istotna jest odrębność, blokada oddzielająca od świata zewnętrznego, pozwalająca na twórczość niezależną, tak jakby każdy z artystów tej kategorii nie wiedział o tym, że sztuka już istnieje, ma swoje tradycje, wzory, reguły. Ludzi tak tworzących można również spotkać w szpitalach psychiatrycznych 14. Podobnego zdania jest psychiatra doktor Andrzej Janicki, dystansujący się od popularnej kiedyś nazwy sztuka psychopatologiczna, gdyż uznaje podział sztuki na zdrową i na patologiczną jako niemożliwy do przeprowadzenia i uzasadnienia 15. Sztuka surowa tak jak ją rozumiał twórca terminu, Jean Dubuffet, na którego powołuje się Jackowski to bowiem sztuka ludzi par excellence pojedynczych. Ludzi nie bojących się swoją pojedynczością z osobnymi stanami transu, szaleństwa czy upojenia stawiać czoło machinie uspołeczniających norm i nakazów cywilizacji. Choć nie tylko polski badacz zwracał uwagę, że teoretyczny aspekt wywodu Dubuffeta łatwo można dzisiaj skrytykować (np. przez traktowanie szaleństwa jako regresu do pierwotnych form osobowości, a przeto waloryzację jakiejś enigmatycznej pierwotnej natury), to gdy przejdzie się do konkretnych dzieł, porywających swoją wyjątkowością, stwierdzić trzeba, że w art brut po prostu nie ma udawanych wzruszeń czy łez, gdyż sztuka ta porusza autentycznością aż do bólu, a krzyk jest prawdziwym krzykiem 16. Jednak mit sztuki poza kulturą czy mit powrotu do natury to tylko początek różnych wątpliwości, jakie mamy w związku z art brut. Nie brakuje, jak już pisałam, badaczy twierdzących wręcz, że sama choroba psychiczna jest mitem, sprytnie piętnującym niepożądane społecznie zachowania, pod pretekstem naukowej czyli obiektywnej analizy; tak przynajmniej twierdzą przedstawiciele tzw. antypsychiatrii. Mit ten jest więc chyba rewersem tej samej monety romantyzacji szaleństwa skutkującej niechęcią do osiągnięć naukowych. W okupowanej w czasie II wojny światowej Polsce, gdzie nazizm odmawiał prawa do życia tak wielu pojedynczym ludziom i grupom klasyfikowanym wedle narodowości, rasy czy rzekomych chorób, pamięć o stygmatyzacji chorych jest szczególnie bolesna. Niemcy zaczęli systematycznie mordować pacjentów 14 A. Jackowski, Mit sztuki poza kulturą. Art brut, Polska Sztuka Ludowa-Konteksty, 1994, T. XLVIII, z. 3 4, s A. Janicki, O psychopatologii ekspresji, Polska 1968, nr 2 (174). 16 Ibidem, s. 69.

7 szpitali psychiatrycznych już we wrześniu 1939 roku. Jak pisze Tadeusz Nasierowski, z czasem metody stały się coraz bardziej wyrafinowane: w szpitalach pojawiały się specjalne, uszczelnione filcem pojazdy z wmontowaną rurą wydechową, doprowadzającą gazy spalinowe do wewnątrz z napisem Kaisers Kaffee- Geschäft i rysunkiem dzbanka z kawą mającym uspokoić chorych 17. Strach zakodowany został na pokolenia. Ewa Kuryluk, wybitna artystka, założycielka Towarzystwa Przyjaciół Tworek Amici di Tworki, a przy tym córka i siostra osób psychicznie chorych, pisała o dwóch normach deskrypcyjnej i preskrypcyjnej, nazywając tę drugą zabobonem w nowym pseudo-naukowym opakowaniu, a w istocie regułą służącą jako spoiwo społecznej nienawiści. To przecież w imię preskrypcyjnych norm III Rzeszy uznano ludzi psychicznie chorych za darmozjadów i degeneratów, a powody ich mordowania opakowywano w retorykę higieny i zdrowia 18. Nie bez powodu Thomas S. Szasz, węgiersko-amerykański uczony pochodzenia żydowskiego któremu udało się uciec z opanowanej terrorem nazistowskim Europy do USA w 1938 roku za najgorsze oblicze psychiatrii uznał w swej książce Mit choroby psychicznej (1960) to, które sprzymierza się z państwem. Tak czy inaczej nawet gdy teorie Szasza uznamy za nazbyt radykalne, a przede wszystkim zaprzeczające istnieniu ludzkiego cierpienia, ich pokłosiem jest zmuszenie klasycznej psychiatrii do przewartościowań i odpowiedzi na niewygodne pytania, np. o granice wolności indywidualnej. Teoria dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego (O dezyntegracji pozytywnej, ) była inną radykalną koncepcją powstałą z troski o etyczny wymiar dyscypliny. Dąbrowski uznawał sztukę za niezbędny element zarówno osobistego rozwoju, jak i psychicznej terapii, gdyż według niego jest najgłębszym wyrazem dramatu ludzkiego, zawierającym elementy percepcyjne, intelektualne, a przede wszystkim uczuciowe, przeżyciowe i moralne. ( ) Zdrowe, tzn. rozwojowe oddziaływanie sztuki ma charakter wielopłaszczyznowy i wielopoziomowy i na tym polega jej znaczenie w ujęciu psychohigenicznym. Sztuka jest drogą do rozumienia siebie i innych, do zastanowienia się nad sobą i innymi. Jest bodźcem do rozwoju poprzez poznanie i poruszenie psychicznego środowiska wewnętrznego i naszych autentycznych stosunków z otoczeniem. Sztuka jest jakby przeżyciową epopeją i liryzmem naszego psychicznego rozwoju 20. W cieniu Zagłady rozwijała się także myśl Antoniego Kępińskiego, 17 T. Nasierowski, Rys psychiatrii w Polsce, w: E. Shorter, op. cit., s E. Kuryluk, Norma zabobon getto eutanazja. Pożegnajmy raz na zawsze drzwi bez klamek, w: Zagłada chorych psychicznie. Pamięć i historia, red. T. Nasierowski, G. Herczyńska, D. M. Myszka, Warszawa Por. też K. Dąbrowski, Dezyntegracja jako pozytywny etap w rozwoju jednostki, Zdrowie Psychiczne, 1949, nr 3 4, ss K. Dąbrowski, W poszukiwaniu zdrowia psychicznego, s

8 więźnia obozu koncentracyjnego. W samym centrum tego, co wiąże się z chorobą i zdrowiem psychicznym leży bowiem język, który potrafi stygmatyzować lub przeciwnie odsuwać w niebyt odium napiętnowania. Historyczne badania nad polską psychiatrią ciągle się rozwijają; na razie powstają m.in. małe filmowe narracje-dokumenty, np. Śmierć psychiatry. Eugenika i totalitaryzm (2012, reż. A. Łukasiak i S. Małoicki, scen. M. Gawin), przedstawiający bohaterską historię doktora Karola Mikulskiego, czy powstały jeszcze w 1978 roku film Zaproszenie do wnętrza Andrzeja Wajdy, opowiadający o kolekcji mieszkającego w Warszawie Ludwiga Zimmerera, korespondenta zachodnioniemieckiego radia i kolekcjonera art brut. Warto wspomnieć również o trzyczęściowym filmie zatytułowanym Sztuka zwana art brut (2008, reż. A. Kochnowicz), mającym ambicje dotarcia do sedna samego fenomenu. Fabularnym arcydziełem jest natomiast Szpital przemienienia (1978) Edwarda Żebrowskiego, oparty na powieści Stanisława Lema pod tym samym tytułem, o której Jerzy Jarzębski napisał, iż pisarz nie potrafił tam pytań o naturę świata i życia zbyć łatwymi formułkami na temat moralności i humanizmu. W tym ateistycznym świecie diabeł naprawdę kłapie zębami i czuć piekielną siarkę 21. Michał Komar, scenarzysta zekranizowanej powieści Lema, zaczytywał się jak sam przyznaje w książkach Szasza. Po latach Komar wspominał: ( ) mnie szczególnie frapowała kwestia estetyki. Odstępstwo od pożądanej normy jest brzydkie. Brzydota usprawiedliwia nienawiść i represję. Warto spojrzeć na treść wielkich utopii społecznych ostatnich dwustu lat właśnie z tego punktu widzenia 22. Za pierwszą książkę o sztuce ludzi z zaburzeniami psychicznymi uważa się wydaną w 1876 roku Imagination dans la folie Paula-Maxa Simona, choć już w 1801 roku doktor Philippe Pinel wskazywał na moralne aspekty traktowania pacjentów i terapeutyczną rolę sztuki, a w 1812 roku doktor Benjamin Rush wskazywał, że choroba może wyzwolić potencjał twórczy 23. Pinel nazywany był jeszcze médecin aliéniste lub po prostu aliéniste co etymologicznie wskazywało na leczenie innych, utratę praw i esencjalnych cech oraz wyizolowanie alienację, czyli na zasadę ścisłego odseparowywania tzw. zdrowych od tzw. chorych, będącą swoistym regulatorem życia społecznego. Lekarz był bowiem jak podnosili krytycy psychiatrii swoistym strażnikiem owej alienacji, oddzielania tego, co moralne i ludzkie od tego, co szalone i zwierzęce. System internowania zyskał z czasem rangę medyczną, a lekarz autorytet mógł decydować o tym, po której stronie granicy umieścić pacjenta. Jako szef szpitala Bicêtre, a później 21 J. Jarzębski, Skalpel i mózg (posłowie), w: S. Lem, Szpital przemienienia, Warszawa 2008, s M. Komar, Refleksje z pracy nad filmem Szpital przemienienia, w: Zagłada chorych psychicznie. Pamięć i historia, red. T. Nasierowski, G. Herczyńska, D. M. Myszka, s Notabene S. Lemowi ekranizacja Żebrowskiego nie przypadła do gustu. 23 K. Jones, E. Koh, et al., Framing Marginalised Art, University of Melbourne Custom Book Centre 2010, s. 65.

9 szpitala Salpétrière wsławionych później m.in. analizami Michela Foucaulta Pinel dokonał oswobodzenia z kajdan więźniów-pensjonariuszy, co uwiecznił Tony Robert-Fleury na obrazie z 1876 roku (il. 1). Za polskiego odpowiednika Pinela uznać należałoby chyba Romualda Pląskowskiego, absolwenta uniwersytetu w Dorpacie, który przeciwstawiał się poddawaniu chorych wielogodzinnym zimnym kąpielom, stosowaniu zimnych tuszów na ogoloną głowę, wcieraniu w skórę żrących maści, operacyjnemu leczeniu samogwałtu i innym wymyślnym metodom, które zamiast leczyć przynosiły chorym jedynie ból i cierpienie. Uważał, że przede wszystkim należy zabiegać o zaufanie chorych i dawać im możliwość wypowiedzenia dręczących ich myśli 24. Jednym z uczniów i współpracowników Pinela był Jean-Etienne Dominique Esquirol, który, interesując się fizjonomią swoich pensjonariuszy, zamawiał serię ich portretów do swojej książki Des maladies mentales (1838). Wykorzystał też w niej rysunki Georges-François-Marie Gabriela, wśród których notabene znajdował się również portret brata Victora Hugo Eugène 25. To prawdopodobnie zobaczenie rysunków Gabriela na Salonie w 1814 roku wpłynęło inspirująco na poruszające podobizny ludzi psychicznie chorych wykonane przez Théodore Géricault. Ich głęboko ludzkie fizjonomie charakteryzowały się dzięki talentowi wielkiego romantyka wnikliwym, humanistycznym spojrzeniem w głąb niepowtarzalności indywidualnego jestestwa i niepojętych źródeł szaleństwa. Medyczne spojrzenie Gabriela rodzaj naukowej ilustracji u Géricault zmienia się w spojrzenie pełne empatii, sugerujące, że granica manii jest nieostra i łatwa do przebycia 26. W Anglii reformatorem ruchu azylarnego był William Tuke, założyciel York Retreat (1796). Tuke jako kwakier każe pamiętać o tym, że traktowanie szaleństwa związane jest nie tylko z koncepcjami wiedzy naukowej, ale też z systemem przekonań religijnych. Pierwszy polski domus hospitalis furiosum to ufundowany w 1534 roku przez mieszczan krakowskich zakład, mieszczący się za Nową Bramą, obok cmentarza dla skazańców. Kolejna, podobna instytucja opiekuńcza powstała w 1688 roku dzięki fundacji biskupa Andrzeja Trzebnickiego, na mocy jego testamentu 27. W każdym z tych przypadków mówić można nie tyle o ustawicznym polepszaniu doli pensjonariuszy (choć w Krakowie z czasem powstał wokół azylu park) ile o przepaści między nauką Kościoła o miłosierdziu a praktyką społeczną. Ostatecznie, w wypracowanym już w okresie Oświecenia 24 T. Nasierowski, Rys psychiatrii w Polsce, s S. L. Gilman, Seeing the Insane, University of Nebraska Press, 1982 s Boime uważa, że skoro Géricault pracował dla ucznia Esquirola Georgeta, to właśnie jego badania ważne były dla postawy artysty a chodziło bynajmniej nie o głęboki humanizm, a o fakt że nawet niebezpieczna monomania jest trudno rozpoznawalna przez nie-specjalistów, por. A. Boime, Portraying Monomaniacs to Service the Alienist s Monomania: Géricault and Georget, The Oxford Art Journal 1991, No. 14 (1), od s J. Kracik, M. Rożek, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie, Kraków 2010, s. 109.

10 systemie sprawowanego nadzoru chodziło o to, by przetrzymywany w zamknięciu rozpoznał i osądził własną karygodność i winę. Z czasem pojawiła się jednak nadzieja na nieco inne spojrzenie. Gdy myślimy o sztuce wytwarzanej w szpitalach-azylach dla psychicznie chorych, to jej XIX-wieczne przykłady dotyczą twórców, którzy byli znani, zanim zachorowali: to przypadek np. Brytyjczyków Jonathana Martina czy Richarda Dadda, zamkniętych w Bethlem Royal Hospital w Londynie, Szwajcara Louisa Souttera, notabene kuzyna Le Corbusiera, zamkniętego w Ballaigues, czy Francuza Antonina Artaud, pensjonariusza wielu różnych szpitali i sanatoriów, który zaczął rysować wraz z nasileniem się psychozy 28. Gdy doktor Auguste Marie w szpitalu-przytułku w Villejuif otworzył w 1901 roku Musée del la Folie pierwsze stałe muzeum sztuki osób psychicznie chorych, a jego kolekcja stanowiła źródło inspiracji dla Guillaume a Apollinaire a, a później André Bretona, Marcela Duchampa oraz Francisa Picabii. To dzięki tej kolekcji Marcel Réja, czyli doktor Paul Meunier, wydaje w 1905 roku pierwszą książkę, w której twórcy zamknięci w zakładach potraktowani zostali od strony artystycznej, a nie medycznej L'Art chez les fous, le dessin, la prose, la poésie gdyż ambicją autora było po prostu ukazanie genezy ludzkiej kreatywności, choć także niezamazywanie różnicy między sztuką zawodowych artystów i obłąkanych nieprofesjonalistów. Trochę wcześniej, bo jeszcze w 1900 roku, w Bethlem Royal Hospital zorganizowana została wystawa Psychotic Art. A jeszcze nieco dawniej, podczas zorganizowanej przez siebie w Chicago w 1892 roku konferencji o sztuce ludzi psychicznie chorych, doktor James G. Kiernan wskazywał na ścisłą relację między sztuką ludzi chorych psychicznie i sztuką prymitywną, co dało początek mitowi sztuki poza opresyjną kulturą i cywilizacją, gdyż trudno nie zauważyć, że niemal wszyscy wymienieni tu lekarze działali w czasie wojen i rewolucji będących swoistym wykwitem naszej cywilizacji. Jak pisał Aleksander Jackowski o dychotomii natura kultura: Jeśli przyjmiemy, że biegun natury cechuje niezależność od tradycji przekazywanej pamięciowo, bądź przy pomocy pisma, to biegun kultury możemy opisywać biorąc pod uwagę nawarstwienia tradycji, świadomość wzorów, do których się nawiązuje 29. Te wzory okazały się mocno zwietrzałe na początku XX wieku; dlatego Paul Klee deklarował jeszcze przed wybuchem I wojny światowej, że dla rozwoju sztuki kluczowe stają się w tym czasie dzieła zebrane m.in. w szpitalu psychiatrycznym w Heidelbergu, a w 1919 roku na wystawie dadaistycznej w Kolonii jaką przygotował wraz z Johannesem Baargeldem sztukę swoich kolegów wystawił razem ze sztuką dzieci, etniczną rzeźbą afrykańską i sztuką ludzi psychicznie chorych. Sztuka zwana art brut ważna była dla niemieckich ekspresjonistów, a także dla rozwijającego się w Szwajcarii ruchu dada; upominał się o nią m.in. Wieland 28 Por. C. Rhodes, op. cit., s A. Jackowski, op. cit., s. 59.

11 Herzefelde na łamach czasopisma Die Aktion, a szalony Oskar Kokoszka jeden ze swoich obrazów dedykował doktorowi Oskarowi Panizza, psychiatrze i pisarzowi, który ostatnie lata swego życia spędził w zakładzie dla psychicznie chorych. Na odkrycie art brut dla sztuki nowoczesnej patrzeć należy w kontekście innych odkryć sztuki ludowej, prehistorycznej, plemiennej, a także twórczości dziecięcej. Wszystkie jej rodzaje dla takich wielkich mistrzów modernizmu, jak Paul Klee czy Pablo Picasso, służyły odnowieniu sztuki wyrosłej ze sprzeciwu wobec akademickiego interpretowania tradycji. Gdy chodzi o kluczowe teksty powstałe na terenie krajów niemieckojęzycznych w okresie międzywojnia, to trzeba wymienić poświęconą Adolfowi Wölfliemu książkę Ein Geisteskranker als Künstler doktora Waltera Morgenthalera oraz Bildnerei der Geisteskranken doktora Hansa Prinzhorna (1922). Obie odegrały kluczową rolę w kształtowaniu wrażliwości surrealistów, a także wpłynęły znacząco na sformułowanie przez Dubuffeta koncepcji art brut. Warto zaznaczyć, że największa część twórczości Wölfliego znajduje się w Kunstmuseum w Bernie, w przeciwieństwie do kolekcji doktora Prinzhorna, która spoczywa w klinice uniwersyteckiej w Heidelbergu, miejscu jego pracy. Po II wojnie światowej sztuka zwana art brut stała się inspiracją dla grupy COBRA oraz oczywiście Jeana Dubuffeta. Ważnymi wydarzeniami okazały się: powołanie w 1948 roku Compagnie de l'art Brut (w składzie m.in.: Jean Dubuffet, André Breton, Jean Paulhan, Charles Ratton, Henri-Pierre Roché, Michel Tapié) oraz rok późniejsza wystawa 60 autorów w Galerie René Drouin z katalogiem zawierającym dziś już klasyczny tekst Dubuffeta L'art brut préféré aux arts culturels. Artysta wychodził z założenia, że to raczej mieszkańcy zachodniej cywilizacji powinni się uczyć od dzikich czy chorych, niż odwrotnie, gdyż charakterystyczne dla nich kreacyjne myślenie jest rodzajem jasnowidzenia, stojącego w hierarchii ludzkiego ducha znaczenie wyżej od zwykłej analizy. Żywa inteligencja imbecyla jest więcej warta od obumarłego i skostniałego intelektualizowania. Dubuffet uważał ponadto, że innowacyjność i świeżość art brut ma swoje korzenie w duchu rebelii, niezgody na zastane status quo, a jej zasadniczą cechą jest bycie zawsze przeciw. Stałą siedzibą kolekcji Kompanii której kuratorem wyznaczono ostatecznie Michela Thévoz jest od 1975 roku Château de Beaulieu w Lozannie. Chociaż wprowadzenie leków przeciwpsychotycznych uznano czasem za powód upadku art brut, to faktem jest też, że jedne z najciekawszych jego przykładów związane są z sytuacjami terapeutycznymi, np. w Centrum Gugging (Klosterneuburg) pod Wiedniem. Dom Artystów, założony tam przez doktora Leo Navratila w 1981 roku, krytycznie podchodzi do idei normalizacji, czyli uleczenia i powrotu do stanu sprzed choroby. Oferując pacjentom nową społeczną tożsamość, a nie powrót do starych ról, uznano za ważną zasadę oddzielenia od klasycznych struktur sztuki i jej tradycyjnych konwencji.

12 Ważna dla sformułowania nowej koncepcji sztuki była współpraca z wybitnymi artystami Georgem Eislerem, Alfredem Hrdlicką oraz przede wszystkim Arnulfem Rainerem, a także z pisarzem Peterem Handkem. Zwolennikiem włączania art brut do przeglądów sztuki współczesnej był słynny szwajcarski kurator Harald Szeemann, który w 1972 roku włączył ją do Documenta 7 w Kassel, a całe dziewięć lat wcześniej część kolekcji doktora. Priznhorna z Heidelbergu eksponował w Kunsthalle w Bernie. Takie łączenie niegdyś mające w Niemczech moc katarktycznego wyzwolenia spod pełzających wciąż w podświadomości idei Entartete Kunst dzisiaj jest już oczywistą częścią wielkich przeglądów sztuki, jak chociażby na 55. Biennale Weneckim w 2013 roku. Na wystawie Pałac encyklopedyczny, kuratorowanej przez Massimiliano Gioniego w Arsenale, znaleźć można było dzieła pensjonariuszy zarówno z więzień, jak i zakładów psychiatrycznych z całego świata. Wśród polskich artystów największe zasługi dla inkluzji art brut do świata tzw. sztuki wysokiej miał Andrzej Urbanowicz, który programowo kontestował podobne rozróżnienia. Nazwisko doktora Paula Gacheta lekarza Vincenta van Gogha zna każdy miłośnik twórczości francuskiego malarza. Wiele obrazów z jego kolekcji eksponuje paryskie musée d'orsay. Nazwisko Karola de Beaurain, na którego sesje psychoanalityczne chodził Witkacy, znają już jednak tylko specjaliści. Niewielu też wie, że pierwowzorem postaci Tomasza Judyma z Ludzi bezdomnych Stefana Żeromskiego jest psychiatra Rafał Radziwiłłowicz, społecznik zasłużony w walce o niepodległość kraju, a przy tym kolekcjoner, mecenas sztuki i fundator wielu stypendiów artystycznych 30. Do wybitnych polskich psychiatrów zajmujących się twórczością osób psychicznie chorych oprócz wspomnianego już Kazimierza Dąbrowskiego i Antoniego Kępińskiego zaliczyć należy zmarłego w tym roku Andrzeja Kowala, wieloletniego dyrektora Szpitala Specjalistycznego im. J. Babińskiego w Krakowie. Kolekcję dzieł sztuki tego szpitala zaczęła konsolidować jeszcze w latach 60. doktorr Noemi Madeyska, autorka książki Malarstwo schizofreników. O tej kolekcji od czasu do czasu przypominają sobie dziennikarze dramatycznymi tytułami, w rodzaju: Czy dzieła artystów naiwnych wyjdą z piwnic ( Dziennik Polski z 5 maja 2010), gdyż plany powstania Muzeum Art Brut ciągle powracają i nieodmiennie napotykają niezrozumienie władz miasta. Dr Kowal nawiązał jednak na szczęście kontakty z Muzeum Etnograficznym przy placu Wolnica w Krakowie i dzięki tej inicjatywie powstały tam rozliczne wystawy, w tym ostatnie przy współpracy m.in. Grażyny Borowik, artystki i profesorki tamtejszego Uniwersytetu Pedagogicznego. 30 T. Nasierowski, Rafał Radziwiłłowicz ( ), Postępy Psychiatrii i Neurologii 1992, I, s. 66.

13 W Krakowie współpraca historyków sztuki i lekarzy udawała się zresztą wcześniej, m.in. dzięki przyjaźni Ignacego Trybowskiego z doktorem Janem Mitarskim. Pierwszą indywidualną wystawę Edmunda Monsiela przygotowali właśnie oni w siedzibie Stowarzyszenia Historyków Sztuki (1963), ale dla popularyzowania art brut wielkie znaczenie miała też ich działalność w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych, kierowanym przez Karola Estreichera jr. Trudno wymienić tu wszystkich zasłużonych dla odkrywania talentów artystycznych lekarzy; już chociażby jednak pobieżny wgląd w Sekcję Arteterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego pozwoli na wymienienie innych ważnych nazwisk, m.in. Magdaleny Tyszkiewicz, autorki opracowania Psychopatologia ekspresji. Twórczość artystyczna chorych psychicznie (1987), czy Aleksandry Chmielnickiej-Plaskoty i Bartosza Łozy, autorów podręcznika Arteterapia (2014). Doktor Tyszkiewicz zorganizowała ponadto wystawy dzieci i młodzieży przy międzynarodowych kongresach psychiatrycznych (m.in. Besançon 1968, Lozanna 1970, Rio de Janeiro 1975, Tours 1979). Do polskich lekarzy humanistów należy też z pewnością doktor Andrzej Janicki, wieloletni dyrektor (od 1962) Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Stroniu Śląskim, który pracę tam podjął jako szeregowy lekarz dekadę wcześniej, jeszcze gdy placówka się dopiero organizowała. Co ważne, doktor Janicki, zanim został profesjonalnym lekarzem, był już wykształconym muzykiem, grającym na skrzypcach, saksofonie tenorowym i klarnecie. Jeszcze w czasie okresu łódzkiego grywał m.in. z pianistą Waldemarem Kazaneckim, później słynnym dyrygentem i kompozytorem filmowym. Szpital w Stroniu powstał w części osiedla Morawka, wybudowanego początkowo w ramach radzieckich zamiarów pozyskiwania odkrytych nieopodal złóż uranu. Jednak wydobycie okazało się nieopłacalne i w części osiedla postanowiono zorganizować szpital psychiatryczny. Gdy na początku lat 50. doktor Janicki przyjechał do Stronia Śląskiego (niem. Seitenberg) na tzw. Ziemie Odzyskane, Polska pogrążała się w odmętach stalinowskiego terroru. Po nazistowskim totalitaryzmie nastała era wpływów totalitaryzmu komunistycznego, a jak zauważył Tadeusz Nasierowski: Carat decydując się na wykorzystanie psychiatrii do celów politycznych, uchylił drzwi, które otwarte zostały na oścież dopiero w okresie dyktatury bolszewickiej 31. Dochodził do tego pawłowizm wąskie, mechaniczne wykorzystywanie fizjologicznych odkryć Iwana Pawłowa do opracowywania koncepcji terapeutycznych walczących z idealistycznymi poczynaniami w medycynie. Tymczasem samo miasteczko urzekało pięknem pozwalającym na snucie marzeń i trzymania się nadziei. Stronie Śląskie położone w południowej części obficie zalesionej Kotliny Kłodzkiej, bogatej w unikatową florę i faunę (na terenie gminy są dziś aż cztery 31 T. Nasierowski, Z czarta kuźni rodem Psychiatria, psychologia i fizjologia sowiecka w pierwszych latach po rewolucji, Warszawa 2003, s. 28.

14 rezerwaty przyrody), z każdej strony graniczy z górami z masywem Śnieżnika od południa i Krowiarki od zachodu oraz górami Złotymi (od północy) i Bialskimi (od południowego wschodu). Zastane piękno oddziaływało na zdrowych i chorych powie mi doktor Janicki w rozmowie przeprowadzonej w maju bieżącego roku w jego strońskim mieszkaniu przy ul. Sudeckiej, wypełnionym dziełami sztuki. Składają się na nie również dzieła własne gospodarza, zapalonego snycerza i stolarza, autora wielu figur inspirowanych na wpół ludową prowincjonalną sztuką barokową, mebli, bogato rzeźbionych lasek czy ram do obrazów (il.2). W szpitalu kardynalną zasadą wprowadzoną przez doktora była zasada równości między personelem a chorymi i to właśnie sztuka była jedną z platform, gdzie owa równość wybrzmiewała w całej pełni. Choć jako młodemu lekarzowi na początku zawodowej drogi, przyszło doktorowi Janickiemu zetknąć się z wypaczeniami okresu stalinowskiego, to potem jego dyscyplina przeszła olbrzymie zmiany, m.in. jak sam opowiadał: Azyle psychiatryczne zaczęły przeobrażać się we współczesne szpitale. Zaczęto spostrzegać chorych w charakterze podmiotów, uznawać ich prawa obywatelskie, restrukturyzować hierarchię piramid władzy, badać postawy zdrowych w stosunku do chorych oraz wpływać na ich prawidłowe kształtowanie. Akceptowano otwartość drzwi oddziałów szpitalnych, koedukacyjność ich populacji, umożliwiano hospitalizowanym krótkoterminowe pobyty w ich domach rodzinnych. Skracano okresy hospitalizacji, co przy złej kondycji lecznictwa ambulatoryjnego skutkowało często zjawiskiem psychiatrii drzwi obrotowych. Wprowadzona z czasem subrejonizacja lecznictwa psychiatrycznego skróciła dystans między hospitalizowanymi a ich środowiskami. Osłabiało to u chorych poczucie izolacji społecznej, a zdrowym ułatwiało zachowanie przetrwania związków rodzinnych. 32 Jedną z większych zmian było oczywiście wprowadzenie pod koniec lat 50. neuroleptyków do terapii; skończył się okres odczłowieczania, czego symbolem były kaftany i pasy. Rozmach i wielość inicjatyw doktora Janickiego musi zadziwiać także dzisiaj. Gdy przestał być nagle, z dnia na dzień, dyrektorem szpitala w drugim dniu stanu wojennego, kierował instytucją z 1500 łóżkami i z wielkim gospodarstwem rolnym. Liczne pracownie malarska, gobelinów, metaloplastyki, ceramiki (z piecami do wypalania) służyły pobudzaniu chorych do twórczości plastycznej. Każda robiła to w inny sposób, gdyż oprócz kontaktu wzrokowego liczył się także kontakt dotykowy z materiałem, ponieważ proces kreacyjny porusza wszystkie funkcje psychiczne, skupia uwagę, napina emocje, modeluje afekt, nadaje pewien określony rytm wewnętrzny powodując wzrost aktywności fizycznej i psychicznej 33. Na estetyczny wystrój wnętrz szpitala składały się m.in. wielkie 32 A. Janicki, Drogi nadziei - refleksje lekarza psychiatry, (data dostępu: 21 czerwca 2015). 33 A. Janicki, Dlaczego malują?, Polska 1977, nr 9 (277).

15 eleganckie lustra, ważne dla samoidentyfikacji chorych. Odbywały się święta kwiatów i ogólnopolskie konkursy na dzieła plastyczne. Ale oprócz tego stymulowano również twórczość muzyczną i literacką. Rodziny chorych z radością dostarczały instrumenty muzyczne, był nawet fortepian marki Bechstein. Jeżdżono do opery wrocławskiej. Współpracowano z Wyższą Szkołą Muzyczną we Wrocławiu, szczególnie gdy Tadeusz Natanson powołał tam w 1972 roku zakład muzykoterapii. Jako instruktorów do terapii zatrudniano m.in. absolwentów liceów plastycznych i polonistów. Powstał klub literacki i filmowy, pismo Morawka, w którym chorzy mogli publikować negatywne oceny personelu. Jednocześnie nawiązano szeroką współpracę międzynarodową, przede wszystkim z Francją, Austrią (w 1968 roku dr Janicki odwiedza m.in. dr. Leo Navratila) i Niemcami. Chorzy mogli opiekować i przyjaźnić się ze zwierzętami oprócz psów i kotów hodowano gołębie, perliczki, osły czy owce. Kontakty z Hanną i Antonim Gucwińskimi z wrocławskiego ZOO spowodowały, że w pewnym momencie na olbrzymim obszarze parku pojawiło się stado 16 białych jeleni. W pobliskim Lądku-Zdroju działał sklep, który sprzedawał zarówno obrazy święte, jak i twórczość pensjonariuszy szpitala; nawet tamtejsza kawiarnia pomalowana została przez jednego z nich. Wydaje się, że Lądek byłby też znakomitym miejscem na pomieszczenie obfitej strońskiej kolekcji doktora Janickiego pomysł organizacji w nieczynnym poewangelickim kościele św. Zbawiciela niestety spalił na panewce. Dzięki zabiegom doktora Janickiego w 1968 roku powołano Komisję Psychopatologii Ekspresji przy Zarządzie Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, działającą pod jego kierownictwem do 2002 roku. W latach doktor Janicki w ramach towarzystwa organizował konkurs Mój los, moja choroba, moja nadzieja, a jego efektem stają się m.in. publikacje. Tomiki poezji, wydawane w Stroniu Śląskim, noszą tytuły Pisane w mroku (1981, 1984, 1985), In statu nascendi (1986). Ostatni tom Światła w mroku (1987) wydano w Krakowie. Na niemal każdym ogólnopolskim zjeździe psychiatrów doktor Janicki aranżował wystawy; udawało mu się nawiązać współpracę z różnymi Biurami Wystaw Artystycznych, polegać można było również na galerii przy teatrze Stara Prochownia, ze względu na Wojciecha Siemiona, założyciela teatru i dyrektora. Mimo wieloletniego doświadczenia zarówno artystycznego, jak i medycznego, źródła twórczości ciągle pozostają dla doktora Janickiego tajemnicą. Na pytanie: Dlaczego malują? doktor Janicki odpowiada hipotezami i przypuszczeniami: być może doznawane przeżycia chorobowe są tak odmienne w swojej jakości, względnie tak znaczne w swoim nasileniu, że słowna ekspresja nie jest w stanie ich wyrazić, być może myślenie magiczne czy katatymiczne ujmowanie zjawisk narzuca ten rodzaj postępowania jako uprzywilejowany w potrzebie uwolnienia się od doznań chorobowych. Może tworzenie jest następstwem

16 działań popędowych, występujących emocji, nastrojów tendencji do porządkowania rzeczy, powtarzania czynności, potrzeby odczucia kształtu, koloru, przestrzeni, czyli pragnienia doznań, którym przypisuje się walory estetyczne. A może u podstaw tworzenia leży próba samookreślenia się w stosunku do zjawisk, osób i rzeczy, próba pozasłownego przekazu o wartościach komunikatu, czy potrzeba nawiązania kontaktu 34. Zadziwiające, jak wciąż niewiele wiemy o człowieku. Prezentacja kolekcji doktora Janickiego w Muzeum Architektury zakłada szacunek do indywidualności każdego pacjenta i ich twórczości (nie są tylko przypadkami chorobowymi) oraz wstrzemięźliwość, gdy chodzi o podawanie pełnych nazwisk, w obawie przed stygmatyzacją. Przypomnijmy, że choć doktor Morgenhalter zdecydował się po raz pierwszy na ujawnienie nazwiska swojego twórczego pacjenta (Adolfa Wölfliego), to doktor Prinzhorn obstawał przy anonimowości. Jednak chęć celebracji osiągnięć artystycznych spowodowała decyzję o nadaniu nowych nazwisk. Prinzhorn postanowił zatem nazwać swych pacjentów, używając pseudonimów: Karl Genzel ukryty został pod pseudonimem Karl Brendel, Peter Meyer występował jako Peter Moog, August Natterer zaś jako August Neter, itd. Ich prawdziwa tożsamość została odkryta stosunkowo niedawno. W kolekcji doktora Janickiego spotkamy się jednak wyłącznie i bez żadnych wyjątków z imionami dopełnionymi inicjałami nazwisk Adamem K., Jerzym Z. Waldemarem J Tak jak w przypadku kolekcji Prinzhorna założyć można, że część tych skrótów zostanie za jakiś czas odszyfrowana. Lekarz jednak związany jest zasadą primum non nocere. Teraz od decyzji przede wszystkim oczywiście samych twórców oraz ich rodzin i spadkobierców zależy, czy poznamy ich nazwiska. Ale pośrednio takie ujawnienie zależy też od determinacji i empatii odbiorców czy gotowi jesteśmy jako społeczeństwo nie stygmatyzować innych. 34 J. Janicki, Dlaczego malują?...

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE KLASA II GRUPA I I PÓŁROCZE Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną przedstawia - potrafi w praktyce zastosować

Bardziej szczegółowo

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii.

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Autyzm a zespół Aspergera Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Dzieci z zaburzeniami rozwoju pojawiały się już w bardzo dawnych czasach, za

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014

LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 1 I. LITERATURA 1. Dziecko jako ofiara wojny. Omów na przykładzie wybranych dzieł 2. Lalka jako bohaterka literacka.

Bardziej szczegółowo

Arteterapia. Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel

Arteterapia. Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Arteterapia Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Formy terapii przez sztukę wspomagające biblioterapię W działaniach biblioterapeutycznych przydatne są również inne formy terapii, wykorzystujące

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA. Plan dydaktyczny

PLASTYKA. Plan dydaktyczny PLASTYKA Plan dydaktyczny Temat lekcji Piękno sztuka i kultura. 1. Architektura czyli sztuka kształtowania przestrzeni. 2. Techniki w malarstwie na przestrzeni wieków. 3. Rysunek, grafika użytkowa, grafika

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne Niedostateczny Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący -nie opanował wiedzy o sztuce w zakresie wymaganym na ocenę dopuszczającą.

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowość zjawiska twórczości - jednostki genialne nie mogą zostać zaliczone do grona ludzi zwykłych. Geniusz ociera się o szaleństwo

Wyjątkowość zjawiska twórczości - jednostki genialne nie mogą zostać zaliczone do grona ludzi zwykłych. Geniusz ociera się o szaleństwo Wyjątkowość zjawiska twórczości - jednostki genialne nie mogą zostać zaliczone do grona ludzi zwykłych Geniusz ociera się o szaleństwo Geniusz i obłąkanie - koncepcja Cesare Lombroso Teorie twórczości

Bardziej szczegółowo

Muzeum Romantyzmu w Opinogórze SKOROWIDZ EDUKACYJNY

Muzeum Romantyzmu w Opinogórze SKOROWIDZ EDUKACYJNY Muzeum Romantyzmu w Opinogórze SKOROWIDZ EDUKACYJNY Rok szkolny 2014/2015 Zapraszamy do zapoznania się z ofertą edukacyjną Muzeum Romantyzmu w Opinogórze. Zawiera ona propozycje lekcji muzealnych, warsztatów

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU Z JĘZYKA POLSKIEGO NA EGZAMIN MATURALNY W ROKU 2014 I. LITERATURA 1. Biografia jako klucz do odczytania twórczości pisarza. Przedstaw temat w oparciu o wybrane przykłady.

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla grup gimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla grup gimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla grup gimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne

Bardziej szczegółowo

PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER

PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER Od góry: Bartek Gregorek Kuba Turczyński Staszek Wójcik Wojtek Chełchowski Michał Chojecki INFORMACJE O WYSTAWIE: Wystawa

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo Janusz Przybylski Grafika i malarstwo wrzesień-październik 2014 W stałej ekspozycji jednej z najważniejszych galerii sztuki współczesnej na świecie, w Tate Gallery w Londynie, niewiele dzieł pochodzi z

Bardziej szczegółowo

MARZENA JAGIEŁŁO. hermeneutyka chleba powszedniego

MARZENA JAGIEŁŁO. hermeneutyka chleba powszedniego MARZENA JAGIEŁŁO hermeneutyka chleba powszedniego 1 MARZENA JAGIEŁŁO kom. 728 881 188 mjawa@o2.pl www.behance.net/mjawa Urodzona w Starachowicach. Ukończyła Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. J. Szermentowskiego

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

Kuratorwystawy:RomualdMieczkowski(MCKiS) tel:25864219 e-mail:r.mieczkowski@mckis.waw.pl w.mckis.waw.pl Warszawa,GaleriaMazowiecka,kwiecień maj2012

Kuratorwystawy:RomualdMieczkowski(MCKiS) tel:25864219 e-mail:r.mieczkowski@mckis.waw.pl w.mckis.waw.pl Warszawa,GaleriaMazowiecka,kwiecień maj2012 Kuratorwystawy:RomualdMieczkowski(MCKiS) tel:25864219 e-mail:r.mieczkowski@mckis.waw.pl w.mckis.waw.pl Warszawa,GaleriaMazowiecka,kwiecień maj2012 ROMAN KIRILENKO Tytuł wystawy Ziarna i Żarna można odnieść

Bardziej szczegółowo

BIURO WYSTAW ARTYSTYCZNYCH W KIELCACH. PORTRETY i SYTUACJE

BIURO WYSTAW ARTYSTYCZNYCH W KIELCACH. PORTRETY i SYTUACJE BIURO WYSTAW ARTYSTYCZNYCH W KIELCACH PORTRETY i SYTUACJE PAPIEROSY. ZMĘCZONE TWARZE akryl na płótnie, 150 x 120 cm WAŻNIEJSZE WYSTAWY INDYWIDUALNE: 2012 Figuracja malarstwo. Galeria Ether, Warszawa. 2010

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455 Surdopedagogika Temat: Świetlica terapeutyczna dla osób z uszkodzonym słuchem w Działdowie cele

Bardziej szczegółowo

"Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych

Obrazy, które mnie hipnotyzują - rozmowa z Anną Wypych "Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych JUSTYNA NAPIÓRKOWSKA Więcej zdjęć (2) Przedstawiam Państwu młodą malarkę, absolwentkę Akademii Sztuk Pięknych w pracowni profesora Świeszewskiego.

Bardziej szczegółowo

TEATR BLIŻEJ DZIECKA

TEATR BLIŻEJ DZIECKA TEATR BLIŻEJ DZIECKA Wiemy nie od dziś, że dziecko uczy się kontaktu ze sztuką już od wczesnego dzieciństwa. Wrodzona wrażliwość pozwala mu żywo reagować na melodyjność głosu matki i śpiewane przez nią

Bardziej szczegółowo

YATENGA - ARCHITEKTURA

YATENGA - ARCHITEKTURA Yatenga zakłada powstanie jednej z największych i może najciekawszych na świece realizacji stosujących techniki alternatywne (low-tech), czyli glinę, słomę i materiały naturalne oraz recyklingowane. YATENGA.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS I. Założenia podstawowego modułu szkoleniowego dla AON 2 II. Warsztat

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

Kongres Edukacji Pozaformalnej. Sztuka inspirowania między metaforą a pragmatyką. Nina Dragosz, Krzysztof Brocławik, Piotr Żak

Kongres Edukacji Pozaformalnej. Sztuka inspirowania między metaforą a pragmatyką. Nina Dragosz, Krzysztof Brocławik, Piotr Żak Kongres Edukacji Pozaformalnej Sztuka inspirowania między metaforą a pragmatyką Nina Dragosz, Krzysztof Brocławik, Piotr Żak Warszawa Listopad 2014 Nasze momenty i epizody inspiracji? Le Corbusier czy

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

FASHION CULTURE POLAND-GREAT BRITAIN UNITED IN FASHION

FASHION CULTURE POLAND-GREAT BRITAIN UNITED IN FASHION www.fashionculture.pl OFERTA SPONSORSKA PRZY SZTUCE FASHION CULTURE W ROLI GŁÓWNEJ: Polsko-Brytyjska Kultura i Sztuka SCENA: MUZEUM PAŁAC w Wilanowie Organizator: Polska Wszechnica w Wielkiej Brytanii

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY. mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY. mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016 WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016 CO TO JEST CZYTANIE? techniczne rozpoznawanie znaków; zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

WROCŁAWSKIE O.K. rok szkolny 2014/2015

WROCŁAWSKIE O.K. rok szkolny 2014/2015 WROCŁAWSKIE O.K. rok szkolny 2014/2015 OTWARTOŚĆ I KREATYWNOŚĆ WROCŁAWSKIEJ EDUKACJI Otwartość na: Kreatywność w: wiedzę doświadczenia kulturę ludzi świat myśleniu pracy nauce sztuce działaniu Cel: wysoka

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

Wolontariusz WANTED!

Wolontariusz WANTED! Wolontariusz WANTED! Kogo szukamy: Asystenta Prowadzącego warsztaty dla dzieci i rodzin 7 dzień tworzenia Opis programu: 7 DZIEŃ TWORZENIA to cykl warsztatów artystycznych, którego uczestnicy zwiedzają

Bardziej szczegółowo

Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej?

Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej? Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej? ZANIM POWSTANIE REKLAMA ZANIM POWSTANIE DOBRA REKLAMA Analiza Synteza Kreacja Realizacja Marka (jaka jest, do czego dąży, ambicje, problemy) Do kogo mówimy (grupa docelowa

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania Plastyka Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania ocena celująca - dysponuje wiedzą i umiejętnościami znacznie wykraczającymi poza wymagania edukacyjne sformułowane dla jego poziomu; - sprawnie, świadomie

Bardziej szczegółowo

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie Program indywidualizacji nauczania i wychowania uczniów klas I III szkół podstawowych Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Program Operacyjny

Bardziej szczegółowo

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Zespół Leczenia Środowiskowego Wieliczka Paweł Sacha specjalista psychiatra Idea psychiatrycznego leczenia środowiskowego, a codzienna

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Szkolny Klub Dyskusyjny

Szkolny Klub Dyskusyjny Program wychowawczo- profilaktyczny Szkolny Klub Dyskusyjny FILMOLANDIA wrzesień 2013 r. Opracowały: mgr Joanna Guze, mgr Wiesława Strzelczyk Strona 1 Kształcić tylko umysł człowieka, nie udzielając mu

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym.

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Wielu psychologów twierdzi, Ŝe dzieci są twórcze z samej swej natury, a postawa twórcza jest wśród dzieci powszechna.

Bardziej szczegółowo

6. Liczba i rodzaj godzin zajęć: Ir. 180 h, II r. 180 h, zajęcia pracowniane

6. Liczba i rodzaj godzin zajęć: Ir. 180 h, II r. 180 h, zajęcia pracowniane WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Malarstwo 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne II-stopnia, WZ

Bardziej szczegółowo

Tutoring Szkolny. TOWARZYSTWO EDUKACJI OTWARTEJ Kolegium Tutorów ALA Autorskie Licea Artystyczne i Akademickie

Tutoring Szkolny. TOWARZYSTWO EDUKACJI OTWARTEJ Kolegium Tutorów ALA Autorskie Licea Artystyczne i Akademickie TOWARZYSTWO EDUKACJI OTWARTEJ Kolegium Tutorów ALA Autorskie Licea Artystyczne i Akademickie Tutoring Szkolny nowa jakość w relacjach Uczniowie, Nauczyciele, Rodzice Mariusz Budzyński starogreckie słowo

Bardziej szczegółowo

Wirtualna wizyta w klasie

Wirtualna wizyta w klasie Wirtualna wizyta w klasie Ironią jest, że istotą istnienia szkół jest nauczanie i uczenie się, a jednak szkoły wciąż nie potrafią uczyć się jedne od drugich. Jeżeli kiedykolwiek odkryją jak to robić, będą

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA Nasielsk, 5 kwietnia 2013 r. Lista tematów na część ustną egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2014 w Liceum Ogólnokształcącym im. Jarosława Iwaszkiewicza w Nasielsku LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Estetyka 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek ) realizującej przedmiot:

Bardziej szczegółowo

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA II Prywatne Liceum Ogólnokształcące w Kętrzynie Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY POWIATOWEGO MŁODZIEŻOWEGO DOMU KULTURY W OTWOCKU NA LATA 2013 2015. Otwock, wrzesień 2013 r.

PROGRAM WYCHOWAWCZY POWIATOWEGO MŁODZIEŻOWEGO DOMU KULTURY W OTWOCKU NA LATA 2013 2015. Otwock, wrzesień 2013 r. POWIATOWY MŁODZIEŻOWY DOM KULTURY im. Michała Elwiro Andriollego w Otwocku ul. Poniatowskiego 10, 05-400 Otwock tel./fax. +48 / 22 779-33 57; tel. kom. +48 / 695-195-697 e-mail: mdk@pmdk-otwock.pl www:

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 I LITERATURA 1. Przedstaw funkcjonowanie motywów biblijnych i/lub antycznych w literaturze późniejszych epok. 2.

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych Pan Tadeusz powstał w Paryżu w latach 1833-34, w czasie gdy Polska na ponad sto lat zniknęła

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE 2015/2016 Podstawa prawna: 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (Dz. U. z 1997 r. Nr 78 poz. 483, późn. zm.)

Bardziej szczegółowo

MUZEUM NARODOWE ZIEMI PRZEMYSKIEJ W PRZEMYŚLU Plac płk Berka Joselewicza 1

MUZEUM NARODOWE ZIEMI PRZEMYSKIEJ W PRZEMYŚLU Plac płk Berka Joselewicza 1 OTWARCIE 17 PAŹDZIERNIKA (PIĄTEK) 2014, GODZINA 17:00 * MUZEUM NARODOWE ZIEMI PRZEMYSKIEJ W PRZEMYŚLU Plac płk Berka Joselewicza 1 WPROWADZENIE DR GRAŻYNA STOJAK * wystawa czynna do 17 listopada 2014 Janusz

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

www.salvate.pl Małgorzata Kalinowska" prowadząca:" psychoanalityk jungowski

www.salvate.pl Małgorzata Kalinowska prowadząca: psychoanalityk jungowski S A L V A T E K A T O W I C E www.salvate.pl J U N G O W S K A A N A L I Z A M A R Z E Ń S E N N Y C H C Y K L S E M I N A R Y J N Y prowadząca:" Małgorzata Kalinowska" psychoanalityk jungowski JUNGOWSKA

Bardziej szczegółowo

Rok 2010 rokiem chopinowskim

Rok 2010 rokiem chopinowskim Fryderyk Chopin Rok 2010 rokiem chopinowskim Rozpoczęły się oficjalne obchody dwusetnej rocznicy narodzin największego polskiego kompozytora Fryderyka Franciszka Chopina. Jego wkład w rozwój światowej

Bardziej szczegółowo

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński plan spotkania Trzy części spotkania: podstawowe pojęcia i problemy wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO w roku szkolnym 2013 / 2014 I LITERATURA 1. Samotność bohatera romantycznego i człowieka

Bardziej szczegółowo

a ochrona praw pacjenta Warszawa, 11 lutego 2008 r.

a ochrona praw pacjenta Warszawa, 11 lutego 2008 r. XVI Światowy i Dzień Chorego Rzecznik Praw Obywatelskich a ochrona praw pacjenta Warszawa, 11 lutego 2008 r. Idea Został ł ustanowiony przez Jana Pawła ł II, Święto jest obchodzone od 1993 roku w dniu

Bardziej szczegółowo

Dr Jan Dąbrowski Wrocław - AM

Dr Jan Dąbrowski Wrocław - AM Dr Jan Dąbrowski Wrocław - AM ekslibrisy stomatologów w zbiorach biblioteki akademii medycznej we wrocławiu W skład bogatej kolekcji zbiorów specjalnych Biblioteki Akademii Medycznej we Wrocławiu wchodzą,

Bardziej szczegółowo

ALFRED WYSOCKI Maćkowa Ruda 67 16-503 Krasnopol tel. 605 651 648

ALFRED WYSOCKI Maćkowa Ruda 67 16-503 Krasnopol tel. 605 651 648 ALFRED WYSOCKI czterdzieści Urodziłem się 20 grudnia 1950 roku w Warszawie. W latach 1969-1974 studiowałem na Wydziale Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, m.in. u profesorów: Ludwika Maciąga,

Bardziej szczegółowo

Kazimierz Podsadecki - artysta zapomniany Wystawa rysunków w 40-tą rocznicę śmierci artysty

Kazimierz Podsadecki - artysta zapomniany Wystawa rysunków w 40-tą rocznicę śmierci artysty Kazimierz Podsadecki - artysta zapomniany Wystawa rysunków w 40-tą rocznicę śmierci artysty Wernisaż: 14 października 2010, godz. 19.00 Wystawa potrwa do 28 października 2010 Galeria Sztuki ATTIS Ryszard

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich Koncepcja pracy Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich Misja W naszym przedszkolu dziecko: - znajduje możliwość indywidualnego rozwoju możliwości twórczych i intelektualnych, - zdobywa wiedzę i umiejętności

Bardziej szczegółowo

Zasady otrzymywania ocen bieżących z plastyki:

Zasady otrzymywania ocen bieżących z plastyki: PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny z plastyki w klasach I gimnazjum w roku szkolnym 2015 / 2016 Program dostosowany jest do podręcznika do plastyki dla gimnazjum:

Bardziej szczegółowo

Opis procesu kształcenia dla kierunku TURYSTYKA i REKREACJA studiów I stopnia o profilu ogólnoakademickim

Opis procesu kształcenia dla kierunku TURYSTYKA i REKREACJA studiów I stopnia o profilu ogólnoakademickim Opis procesu kształcenia dla kierunku TURYSTYKA i REKREACJA studiów I stopnia o profilu ogólnoakademickim 1. Przyporządkowanie kierunku studiów do obszarów kształcenia opisanych w Krajowych Ramach Kwalifikacji

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Związki literatury z innymi dziedzinami sztuki

Związki literatury z innymi dziedzinami sztuki Związki literatury z innymi dziedzinami sztuki Uwagi OKE 1. Inspiracje antyczne w kulturze. Scharakteryzuj je, analizując wybrane dzieła literackie i inne (np. malarskie, rzeźbiarskie, architektoniczne).

Bardziej szczegółowo

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich.

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich. Historia Szkoły bogata, ciekawa, mało znana Odcinek 17. Czy wiesz, że uznanym artystą malarzem i równocześnie nauczycielem tej szkoły był Jan Kazimierz Olpiński, który uczył w niej rysunków, a jego twórczość

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Psychofizjologia Widzenia 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

SZTUKA ULICY WEDŁUG DZIECI. mgr Miłosz Wnukowski Absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach, wydział malarstwa.

SZTUKA ULICY WEDŁUG DZIECI. mgr Miłosz Wnukowski Absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach, wydział malarstwa. SZTUKA ULICY WEDŁUG DZIECI mgr Miłosz Wnukowski Absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach, wydział malarstwa. Cele projektu: Celem projektu jest przeprowadzenie zajęć plastycznych na wolnym powietrzu.

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Światowe Dni Młodzieży, Kraków 2016

Światowe Dni Młodzieży, Kraków 2016 Światowe Dni Młodzieży, Kraków 2016 Na czym polega projekt WolontariatPLUS? 1. Koncentracja na tym, co jest dzisiaj ważne 2. Przygotowanie 500 Liderów Wolontariatu 3. Praca zespołowa projekty ŚDM 1. Koncentracja

Bardziej szczegółowo

Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie Wydział Sztuki Lalkarskiej w Białymstoku SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA

Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie Wydział Sztuki Lalkarskiej w Białymstoku SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA Elementy składowe sylabusu Opis Nazwa przedmiotu/modułu Animacje komputerowe Kod przedmiotu PPR56 Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Sztuki Lalkarskiej

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 010/011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Szaleństwo i metoda. Dr Andrzej Kapusta (UMCS)

Szaleństwo i metoda. Dr Andrzej Kapusta (UMCS) Szaleństwo i metoda Dr Andrzej Kapusta (UMCS) Analiza pojęciowa zaburzeń psychicznych 1. Różnorodność symptomów: emocji (lęk, depresja) woli (kompulsywność) Pragnień (uzależnienia, parafilie) Przekonań

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 7 października 2009r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz. U. Nr 168, poz. 1324 z późn. zm.) Ustawa z dn.

Bardziej szczegółowo

Lęki białych kołnierzyków. interdyscyplinarne podejście do nowego profilu pacjenta

Lęki białych kołnierzyków. interdyscyplinarne podejście do nowego profilu pacjenta Lęki białych kołnierzyków interdyscyplinarne podejście do nowego profilu pacjenta Lęki białych kołnierzyków interdyscyplinarne podejście do nowego profilu pacjenta Redakcja: Spis treści Rozdział 1 Do Czytelnika.................................................

Bardziej szczegółowo

Czynny udział w konferencjach naukowych:

Czynny udział w konferencjach naukowych: Czynny udział w konferencjach naukowych: Psychologia współczesna: oczekiwania i rzeczywistość, Ogólnopolska Konferencja Naukowa, Akademia Pedagogiczna, Kraków 22 24 październik 2002, referat: Rola aktywności

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

Między szkołą a uniwersytetem. Odbiorcy w nowych podręcznikach dla reformującej się szkoły. Poznań, 15 16 listopada 2006

Między szkołą a uniwersytetem. Odbiorcy w nowych podręcznikach dla reformującej się szkoły. Poznań, 15 16 listopada 2006 Między szkołą a uniwersytetem. Odbiorcy w nowych podręcznikach dla reformującej się szkoły. Poznań, 15 16 listopada 2006 Organizatorzy konferencji: Komisja Edukacji Szkolnej i Akademickiej Komitetu Nauk

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny dla przedszkoli Przedszkole z kulturą Raport 2012

Projekt edukacyjny dla przedszkoli Przedszkole z kulturą Raport 2012 Projekt edukacyjny dla przedszkoli Przedszkole z kulturą Raport 2012 Cele projektu: edukacja artystyczna, włączająca do prac placówek przedszkolnych instytucje kultury z Bydgoszczy zachęcenie przedszkoli

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo