Zaufanie jako osiowy czynnik dynamiki kapitału społecznego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zaufanie jako osiowy czynnik dynamiki kapitału społecznego"

Transkrypt

1 Ryszard Praszkier Współpraca: prof. dr hab. Andrzej Nowak Artykuł ukazał się w kwartalniku Trzeci Sektor Instutut Spraw Publicznych, nr 10 / lato 2007 Zaufanie jako osiowy czynnik dynamiki kapitału społecznego Wszystkie wymiary społecznego bytu, i wymiar polityczny, i wymiar ekonomiczny, i oczywiście wymiar kulturalny i każdy inny, opiera się ostatecznie na tym podstawowym wymiarze etycznym: prawda zaufanie wspólnota. Jan Paweł II 1. Wstęp Patriotami są ci, którzy są swego rodzaju rozsadnikami zaufania sami, starając się być lojalnymi, obdarzają zaufaniem nie tylko wąski krąg rodziny i przyjaciół, ale także szerszy krąg Polaków, z którymi się stykają w różych rolach. Bez wzrostu zaufania i współpracy nie zbudujemy gospodarki proinnowacyjnej i efektywnej sfery publicznej, a nasze przewagi konkurencyjne ulegną w ciągu kilku lat wyczerpaniu. Jan Szomburg 2 Powyższe cytaty wskazują na wielką rolę przypisywaną zaufaniu w relacjach między ludźmi. Jan Paweł II wszystkie wymiary społecznego bytu opiera na prawdzie, zaufaniu i wspólnocie. Jan Szomburg 3 szerzenie zaufania spostrzega wręcz jako działanie patriotyczne. Warto podkreślić, że chodzi tu o zaufanie do ludzi. Zaufanie jest bowiem często rozpatrywane i badane w kontekście politycznym (na przykład zaufanie do władz) lub gospodarczym (zaufanie do marki czy produktu). Okazuje się jednak, że wzajemne zaufanie ludzi do siebie ma wręcz magiczne znaczenie: powoduje, że ludzie łączą swoje wysiłki, rezygnują z izolacji, podejmują grę zespołową, zawierzają innym jednostkom i podejmują ryzyko zezwalając na współudział innych w decydowaniu o swoim własnym dobrostanie. Zaufanie powoduje, że ludzie decydują się na zainwestowanie własnych środków by, dla przykładu, naprawić wspólną drogę, chociaż stopień udziału innych jest początkowo niewiadomą. Zaufanie jest szczególnie istotne przy transformacji społecznej. Oczywiście, możliwa jest transformacja bez zaufania choćby na zasadzie odgórnie wprowadzanych zmian (np. inwestycji z zewnątrz), w których jednostki mogą być 1 Homilia wygłoszona we Wrocławiu 21 czerwca 1983 roku , w druku 3 Założyciel i Prezes Instytutu Badań nad Gospodarką Rynkową

2 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 2 beneficjentami, choć traktowanymi przedmiotowo (na przykład jako źródło niewykwalifikowanej siły roboczej). Zmiany tego typu są jednak ryzykowne, albowiem wycofanie siły zewnętrznej może prowadzić do skutków destrukcyjnych (na przykład w sytuacji bankructwa). Okazuje się wtedy z reguły, że społeczność stymulowana jedynie z zewnątrz nie ma żadnych innych perspektyw, albowiem transformacja nie była wypracowana przez tę społeczność; a to właśnie sam proces takiego wspólnego wypracowywania angażuje, buduje umiejętność współpracy, rozwija poczucie własnej mocy, przynosi nadzieję i optymizm. Niestety, w Polsce poziom zaufania ludzi do siebie nawzajem jest niezmiernie niski. Z badań Janusza Czapińskiego i Tomasza Panka 4 wynika, że odsetek ludzi ufający innym osobom jest w Polsce najniższy w porównaniu z innymi krajami europejskimi Dania Norwegia Finalandia Szwecja Holandia Szwajcaria Irlandia Niemcy Anglia Austria Hiszpania Belgia Izrael Luksemburg Włochy Czechy Francja Słowenia Portugalia Węgry Grecja Polska ESS Polska DS2003 Polska DS2005 Rysunek 1: Odsetek osób ufających innym ludziom wśród wybranych krajów europejskich i, niestety, utrzymuje się na tak niskim poziomie od 1992 roku: 4 Diagnoza Społeczna 2005 (2006). J. Czapński, T. Panek (red.). Warszawa: Vizja Press & IT, s. 259i 264

3 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego ,3 9 8,4 8,4 10,3 12,4 13,8 10,5 10, Rysunek 2: Odsetek Polaków ufających innym w latach W tym kontekście szczególnie palące staje się pytanie o naturę zaufania, o mechanizmy zmiany jego poziomu oraz o dyspozycje społeczności obdarzonych wysokim poziomem zaufania. Celem artykułu jest ukazanie sprzężenia zwrotnego między zaufaniem a dyspozycjami społeczności do współpracy i do tworzenia oddolnych struktur, przyspieszających rozwój i zwiększających poczucie własnych kompetencji. W tym celu wprowadzone też zostanie pojęcie kapitału społecznego, który będzie ukazany zarówno jako efekt istnienia zaufania, jak też w sprzężeniu zwrotnym jako czynnik owo zaufanie zwiększający. Ponieważ artykuł koncentruje się na pozytywnych aspektach zaufania, warto na samym wstępie zastanowić się nad pewną dozą zdrowego sceptycyzmu, który powinien towarzyszć zaufaniu: Czy zawsze ufać? I jak ufać? Zaufanie z reguły wiąże się z ryzykiem i wątpliwościami. Ślepe, nierealistyczne zaufanie może, niestety, prowadzić do sytuacji destrukcyjnych, dlatego też nektórzy autorzy 5 rozróżniają autentyczne zaufanie od zaufania ślepego. To 5 L. Kuper, Ethics the Leadership Edge. How to Sharpen Strategy with Values and Trust, Zebra Press, Cape Town 2006, s

4 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 4 pierwsze powstaje jako równowaga między zaufaniem a zdrowym sceptycyzmem, to drugie niezależnie od okoliczności obdarza innych kredytem zaufania i może prowadzić do sytuacji destrukcyjnych. Każde działanie społeczne zawiera bowiem element ryzyka i odsłonięcia słabości, co warto wyważyć, ale co jednak nie powinno powstrzymywać od podejmowania akcji albowiem czasami bycie oszukanym przynosi więcej satysfakcji niż nieufność 6. Łatwo bowiem sobie wyobrazić, że rzeczywistość bez zaufania byłaby koszmarem; zaufanie natomiast, nawet na kredyt upraszcza stosunki międzyludzkie, albowiem jego funkcją 7 jest redukowanie stopnia skomplikowania (the reduction of complexity). Można ufać na dwa sposoby: wierzyć w normy (inni postąpią etycznie, albowiem takie są zasady) lub w człowieka (przewiduję, że dana osoba jest godna zaufania). I tak Lawrence Kuper rozróżnia zaufanie normatywne od predyktywnego. Zaufanie normatywne wywodzi się z przekonania, że inni będą postępować etycznie. W tym przypadku jednostka spodziewa się po innych osobach, że postąpią w określony sposób. Zaufanie predyktywne jest spodziewaniem się, że inni podejmą przewidywane działanie. Ten pierwszy rodzaj zaufania jest etyczny i odgrywa znaczącą rolę w budowaniu relacji między ludźmi, ponieważ zmniejsza sferę niepokoju związaną z nieprzewidywanym rozwojem sytuacji. Idealną sytuacją społeczną dla wprowadzania nowych przedsięwzięć jest, gdy zaufanie normatywne staje się częścią indywidualnego poczucia obowiązku członków społeczności; autor wręcz pisze o włączeniu etycznego zobowiązania do poczucia własnej tożsamości 8. Zaufanie jest więc przez niektórych autorów definiowane jako możliwość antycypacji zachowań zgodnych z normami społecznymi 9. Rodzaje zaufania i jego definicja Zaufanie między ludźmi można spostrzegać z perspektywy trzech różnych procesów 10 ; są to: Procesy kognitywne, w wyniku których różnicujemy między jednostkami 6 J. D. Lewis, A. Weigert, Trust as Social Reality. W: Social Forces, 1985, June, v. 63:4, s według J. D. Lewisa i A. Weigerta, Trust as Social Reality..., s L. Kuper, Ethics., s np. D. M. Messic, R. D. Kramer, Trust as a Form of Shallow Morality. W: Trust in Society, K. S. Cook [red.], Russell Sage Foundation, New York 2001, s. 9; L. T. Hosmer, Trust: The Conecting Link Between Organizational Theory and Ethics. W: Trust in Society, K. S. Cook [red.], Russell Sage Foundation, New York 1995, s J. D. Lewis, A. Weigert, Trust as Social Reality..., s

5 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 5 czy instytucjami na takie, którym ufamy i takie, które oceniamy jako niegodne zaufania, wreszcie - na takie, których jeszcze pod tym względem nie potrafimy ocenić. Jednakże według autorów nie sposób opierać się wyłącznie na analizie poznawczej, albowiem z reguły w mniejszym lub większym stopniu na naszą ocenę wpływają struktury emocjonalne. Struktury i procesy emocjonalne, które wywodzą się z osobistych więzi uczestników relacji społecznych. Autorzy piszą, że obdarzenie partnera relacji zaufaniem często wiąże się z zaangażowaniem osobistym, dlatego ewentualny zawód bywa często bardzo silnie odbierany emocjonalnie. Mechanizmy behawioralne: praktycznie zaufanie przejawia się w rodzajach podejmowanych zachowań w relacjach społecznych. Dla przykładu, ryzyko związane z obdarzeniem kogoś zaufaniem wiąże się z podejmowaniem działania nawet w niepewnych relacjach społecznych; postępujemy tak, jakbyśmy antycypowali zachowania zgodne z normami, nawet jeżeli w wypadku, gdyby partner interakcji postąpił nieetycznie, mogłoby się to wiązać z naszą stratą. Warto zaznaczyć, że rodzaj zaufania zależy od rozmiaru społeczności. Według niektórych autorów w małych (np. lokalnych) społecznościach zaufanie może zawierać silny komponent emocjonalny, jednakże wraz ze wzrostem społeczności coraz większa ilość relacji będzie związana z zaufaniem kognitywnym 11. Można w takim przypadku wręcz mówić o transformacji porządku społecznego opartego na zaufaniu osobistym czy interpersonalnym (w małych społecznościach), w kierunku porządku społecznego, w którym zaufanie jest systemowe, a więc wywodzi się z porządku prawnego (i możliwych sankcji za jego naruszenie). Powyżej mowa była o zaufaniu psychologicznym: między jednostkami lub jednostkami i grupami. Istotna jest jednak także perspektywa socjologiczna, w której zaufanie spostrzegane jest jako cecha społeczności. Taka też perspektywa socjologiczna zaufania zostanie przyjęta w niniejszym artykule: zaufanie będzie rozumiane jako własność grup czy wspólnot, a nie izolowanych jednostek. Wysoki poziom tak rozumianego zaufania istnieje w społeczności wtedy, gdy członkowie systemu społecznego czują się bezpiecznie i działają zgodnie z przewidywaniami, wiążącymi się z obecnością innych członków społeczności 12. W tym nurcie, zaufanie jest przez niektórych autorów definiowane jako możliwość antycypacji 11 tamże, s tamże, s. 968

6 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 6 zachowań zgodnych z normami społecznymi 13. Zaufanie a zmiana społeczna Zgodne z intuicją jest stwierdzenie, że zaufanie jest istotnym czynnikiem umożliwiającym pozytywną zmianę społeczną. Piszą o tym także różni autorzy, na przykład Francis Fukuyama, który twierdzi, że społeczności, w których relacje oparte są na zaufaniu rozwijają się prężniej niż społeczności o niskim stopniu wzajemnego zaufania 14. Według Fukuyamy wspólnoty zależą od wzajemnego zaufania i nie będą się bez zaufania rozwijać 15. Piszą o tym także inni autorzy: zaufanie jest zasadnicze dla ładu społecznego i funkcjonuje jako podstawa relacji między istotami ludzkimi; jeżeli zanika nawet najpotężniejsze instytucje upadają 16. Zaufanie jest po prostu podstawą dla rozwoju relacji solidarnościowych 17. Ważne pytanie wiąże się z uwarunkowaniami zaufania i mechanizmami jego powstawania lub zanikania. Dla przykładu Talcott Parsons wymienia cztery warunki generowania zaufania: Wszyscy uczestnicy muszą wierzyć, że celem działania są wspólne wartości Te wspólne wartości muszą być jasno przekładalne na konkretne wspólne cele Oczekiwania każdego uczestnika muszą mniej więcej pasować do ich solidarnego zaangażowania, albowiem każdy jest czymś więcej niż tylko beneficjentem Zaufanie uczestnika musi być rozsądne i weryfikowane informacjami empirycznymi Patrz na pzyklad: D. M. Messic, R. D. Kramer, Trust as a Form,., s. 9; L.R. Hosmer, The Conecting Link s F. Fukuyama, Trust. The Social Virtues and the Creation of Prosperity, A Free Press Paperbacks, New York 1995, s tamże, s S. Bok, Lying. Moral Choice in Public and Private Life, Vintage Books, New York 1999, s T. Parsons, Research with Human Subjects and the Professional Complex. W: P. A. Freund (red): Experimentation with human subjects, George Allen and Unwin, London 1972, s tamże,

7 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 7 Michael Anderson 19 definiuje zaufanie jako normatywne (a więc nie wyrachowane) budowanie relacji, w przeciwieństwie do kalkulatywnego typu tworzenia relacji, w którym ważne jest co ja będę z tego miał. Źródłem niepewności w społecznościach jest wzrost tego drugiego typu relacji, kiedy to uczestnicy przyjmują strategię maksymalizacji własnych zysków kosztem troski o partnerów relacji 20. Skutkiem takiej sytuacji jest spadek zgeneralizowanej wymiany w społecznościach, do której to wymiany niezbędne jest wzajemne zaufanie. Ten sam autor identyfikuje cztery parametry wpływające na zmianę poziomu zaufania 21 : Im większa homogeniczność grupy, tym większy poziom zaufania Zaufanie jest tym większe im więcej jest połączeń w sieci społecznej Zaufanie maleje wraz ze wzrostem i stopniem skomplikowania społeczności 22 Im gwałtowniejsza jest zmiana społeczna, tym mniejsze zaufanie. Ta ostatnia konstatacja wydaje się szczególnie ważna. Oznacza bowiem, że podczas gdy gwałtowne, intensywne zmiany mogą prowadzić do spadku zaufania, to zmiany stopniowe, długofalowe mogą je wzmacniać. Zaufanie jest jednak kruche i niestabilne. Nawet najgłębsze zaufanie budowane przez lata może być zniszczone przez pojedyncze wydarzenie 23. Dlatego warto podkreślić wagę perspektywy długofalowej, w której zaufanie jest stale podtrzymywane przez mechanizmy społeczne. Pojedyncza akcja (nawet najbardziej wystrzałowa ) może nawet prowadzić do spadku zaufania, czasami do poziomu nawet niższego niż początkowy, kiedy to na przykład doświadczenie zawodu z powodu ustania przynoszonych z zewnątrz programów dopisuje się do pamięci zbiorowej społeczności. 19 M. Anderson, Family Structure in Nineteenth Century Lancashire, Cambridge University Press, Cambridge Nie tyczy to oczywiście relacji czysto handlowych 21 tamże, s Negatywny wpływ wzrostu społeczności na poziom zaufania wydają się potwierdzać także badania Kaori Sato,, Trust and group size in a social dilemma. Japanese Psychological Research, 1988, 30:88 93 Schelling TC 23 Patrz na przykład: D. Cohen, L. Prusak, In Good Company. How social capital makes organizations work, Harvard Business School Press, Boston Ma. 2001, s. 43

8 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 8 Zaufanie jako osiowa kategoria kapitału społecznego Bez zaufania nie można sobie wyobrazić istnienia etycznego 24 kapitału społecznego. Warto tu przytoczyć jedną z definicji kapitału społecznego 25, proponowaną przez Pierre Bourdieu 26 : Kapitał społeczny jest agregacją aktualnych lub potencjalnych środków, które są powiązane z posiadaniem trwałej sieci mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanych relacji (znajomości i wzajemnego uznania); sieć ta jest kolektywnie posiadanym kapitałem i zapewnia każdemu ze swoich członków oparcie. Trudno sobie wyobrazić powstanie sieci relacji bez wzajemnego zaufania. I rzeczywiście, Francis Fukuyama pisze, że kapitał społeczny jest zdolnością, która wyrasta z powszechności występowania zaufania 27 ; James Coleman idzie jeszcze dalej i wręcz utożsamia wzajemne zaufanie z kapitałem społecznym 28. Są autorzy, którzy uważaja, że kapitał społeczny składa się z zespołu aktywnych kontaktów między ludźmi: z zaufania, wzajemnego zrozumienia, wspólnych wartości i zachowań, które łączą członków społeczności i umożliwiają działania oparte na współpracy. Kapitał społeczny nie może się rozwijać bez podstawowej platformy, jaką jest zaufanie. Zaufanie jest więc bazowym warunkiem istnienia zdrowego kapitału społecznego. Zaufanie umożliwia ludziom życie i wspólną pracę bez generowania stałych, bezużytecznych konfliktów i niekończących się negocjacji. Zresztą, w przypadku konfliktu, zaufanie staje się jeszcze istotniejsze 29. Sprzężenie zwrotne dodatnie: zaufanie wzmacnia kapitał społeczny i odwrotnie Można powiedzieć więcej: między zaufaniem a rezultatami społecznymi istnieje sprzeżenie zwrotne dodatnie; pisze o tym między innymi Robert D. Putnam: 24 Warto tutaj zrobić podstawowe zastrzeżenie o etyce kapitału społecznego: otóz bywa kapitał społeczny etyczny i nieetyczny (ten ostatni może się na przykład wywodzić z powiązań mafijnych); piszą o tym obszernie Ryszard Praszkier i Andrzej Nowak (2005, s. 147). Nie trzeba zastrzegać, że rozpatrywany tu jest wyłącznie etyczny kapitał społeczny. 25 O kapitale społecznym istnieje już kilka opracowań w języku polskim; patrz m. in: Tomasz Zarycki (2004), Ryszard Praszkier i Andrzej Nowak (2005) 26 P. Bourdieu, The Forms of Capital. W: A. H. Halsey, H. Lauder, P. Brown, A S. Wells [red.]: Education: Culture, Economy, Society, Oxford University Press, Oxford F. Fukuyama,..., s Coleman, J. S. (1990). The Foundations of Social Theory. Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press, s Patrz: D. Cohen, L. Prusak, In Good Company..., s

9 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 9 akcje kapitału społecznego, takie jak zaufanie, normy i sieci mają tendencję do wzajemnego wzmacniania się i kumulowania. Tak więc jedno przedsięwzięcie zakończone sukcesem buduje kontakty i zaufanie a więc atuty społeczne, które prowadzą w przyszłości do zwiększonej współpracy wokół zupełnie innych zadań. Tak, jak w kapitale finansowym ci, co mają kapitał społeczny akumulują dalszy kapitał 30. Także inni autorzy widzą w zaufaniu swojego rodzaju towar (commodity) 31. Autorzy zwracają uwagę na istnienie sprzężenia zwrotnego dodatniego między zaufaniem a współpracą: Ja współpracuję z tobą, odkrywam, że jesteś godny zaufania, i dlatego współpracuję z tobą jeszcze bardziej, nad nawet jeszcze ważniejszymi sprawami niż dotychczas 32. Twierdzą, że występujące między jednostkami zaufanie rozszerza się na zaufanie między osobami obcymi, a także na szerszą tkankę instytucji społecznych, a w konsekwencji na całą społeczność, co pozwala tworzyć kapitał społeczny 33. Zaufanie staje się łącznikiem społeczności, działalności gospodarczej czy jakiegokolwiek zespołu relacji 34. Według Roberta Putnama 35 kapitał społeczny rozwija się tam, gdzie ludzie są ufni i godni zaufania, i tam, gdzie są oni podmiotami sieci interakcji ze współobywatelami; działalność gospodarcza i tranzakcjie społeczne są wtedy mniej kosztowne. Ludzie, którzy mają aktywne i ufne relacje z innymi czy to członkami rodziny, znajomymi czy też członkami tego samego klubu rozwijają i podtrzymują cechy charakteru, które są dobre dla reszty społeczeństwa. Można więc powiedzieć, że zaufanie występuje raz jako zmienna niezależna (generująca kapitał społeczny), a zaraz potem jako zmienna zależna (zaufanie 30 R. D. Putnam, The Prosperous Community: Social Capital and Public Life. The American Prospect, 1993, no. 13/wiosna, s Na przykład: R. Hardin, Conceptions and Explanations of Trust. W: Trust in Socie t y, K. S. Cook [red.], Russell Sage Foundation, New York 2001, s ; N. Luhman, Trust: A Mechanism for the Reduction of Social Complexity, W: Trust and Power, N. Luhman [red], Wiley, New York 1979, s R. Hardin, Conceptions and..., s C. Beem, The Necessity of Politics. Reclaiming American public life (Morality and Society). University of Chicago Press, Chicago L. Kuper, Ethics the Leadership Edge. How to Sharpen Strategy with Values and Trust, Zebra Press, Cape Town 2006, s. s R. D. Putnam, Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community, Simon and Schuster, New York 2000, s

10 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 10 rośnie wraz z pozytywnym oddziaływaniem kapitału społecznego). Owo dynamiczne sprzężenie zwrotne może niesety działać także w drugą stronę (spadek zaufania szybko prowadzi do zmniejszenia kapitału społecznego, a to z kolei wpływa na zmniejszanie się zaufania). Kapitał podmiotowości Wyłania się więc pewien obraz kapitału społecznego, mozliwego przy odpowiednio wysokim poziomie zaufania; składa się on mianowicie z dwóch komponentów: sieci relacji i współpracy między ludźmi oraz sieci organizacji, do których ludzie należą (mierzalne, policzalne) pewnego subtelnego czynnika x, który wpływa na gotowość społeczną do współdziałania dla wspólnego dobra (trudno uchwytne). Czym jest ten niezwykły czynnik x? Francis Fukuyama 36 wprowadza pojęcie spontanicznej gotowości do tworzenia tkanki społecznej (spontaneous sociability), jako składowej kapitału społecznego. Zwraca on uwagę, że w każdym współczesnym społeczeństwie organizacje ciągle się tworzą, upadają i są modyfikowane. Najbardziej użytecznym rodzajem kapitału społecznego jest więc dyspozycja do stowarzyszania się i do współpracy w miarę pojawiających się potrzeb. Nie trzeba nikogo przekonywać jak istotne jest zaufanie przy tak silnej gotowości do natychmiastowego podjęcia kooperacji. Fukuyama nawiązuje także do durkheimowskiej definicji organicznej solidarności (organic solidarity); Durkheim bowiem opisywał podobne zjawisko w kontekście współczesnego podziału pracy 37. Durkheim roumiał solidarność społeczną jako podzielanie wartości przez wspólnotę, w której istnienie wzajemne zaufanie 38. Spontaniczna gotowość do tworzenia tkanki społecznej odnosi się do różnorodnych form kooperacji, altruizmu i zachowań niezwiązanych z pełnionymi rolami, takich które zwiększają wspólnotową pomyślność oraz przybliżają 36 F. Fukuyama..., s E. Durkheim, The division of labor in the society, The Free Press, New York 1984, s Według A. B. Seligmana, The Problem of Trust. Princeton, NJ: 2000, Princeton University Press, s. 16

11 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 11 osiąganie wspólnych celów 39. Jest ona niemożliwa bez zaufania. Ów czynnik x jest istotny ze względów społecznych; ma jednak także inne, poza-społeczne znaczenie, na przykład polityczne Fukuyama opisuje tworzenie efektywnych organizacji politycznych w grupach o znacznej spontanicznej gotowości do tworzenia tkanki społecznej 40, czy ekonomiczne ten sam autor twierdzi bowiem, że kapitał społeczny i skłonność do spontanicznego tworzenia tkanki społecznej mają ważne konsekwencje przejawiające się we wzroście ekonomicznym. Dzieje się tak, ponieważ wszelka ekonomiczna aktywność jest prowadzana raczej przez grupy niż jednostki, a skłonność do spontanicznej gotowości do tworzenia tkanki społecznej umożliwia elastyczne samoorganizowanie się tworzących się grup zadaniowych, którym przekazywana jest odpowiedzialność 41. Spontaniczna gotowość do tworzenia tkanki społecznej ma jeszcze jedno, bardzo ważne znaczenie: wzmacnia społeczność w sposób zgeneralizowany tak, że radzi sobie ona lepiej z wieloma innymi problemami, które moga pojawiać się w przyszłości. Wydaje się to niezmiernie istotne w jakiejkolwiek pracy ze społecznościami: mianowicie sprzyjanie dynamice osiągania przez nie podmiotowości. Piotr Sztompka wprowadza wręcz pojęcie kapitału podmiotowości, który rozumie jako zdolność do samoprzekształcania się systemu społecznego poprzez kumulującą sie społeczną praxis 42. Wydaje się, że w osiągnięciu owego kapitału podmiotowości ważna jest dynamiczna mobilność, zdolność samoorganizowania się społeczności w miarę pojawiających się potrzeb czy wyzwań. Oznacza to, że dla przykładu inicjatywa ochrony środowiska może być tak prowadzona, by grupy społeczne traktowane były w sposób podmiotowy, 39 Patrz: R. M. Kramer, Trust and distrust in organizations: Emerging perspectives, enduring questions. W: Annual Review of Psychology, Palo Alto 1999, vol 50, s F. Fukuama,..., s tamże, s. 29, 31, Sztompka, P. (1999) Kulturowe imponderabilia szybkich zmian społecznych: zaufanie, lojalność, solidarność. W: Sztompka P. (red.) Imponderabilia wielkiej zmiany. Menalność, wartości i więzi społeczne czasów transformacji. Warszawa Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, str. 267.

12 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 12 ludzie odnajdywali własne motywacje do ochrony zwierząt, roślin, wody czy powietrza, identyfikując się z inicjatywą i w takich warunkach właśnie tworzy się zalążek kapitału społecznego, współpracy i co najważniejsze zaufania. Społeczność taka, mając wyższą spontaniczną gotowość samoorganizowania się lepiej i sprawniej poradzi sobie, na przykład, z powodzią czy z powstającymi problemami społecznymi; czynnik x staje się trwałą właściwością społeczną, objawiającą się w wielu dziedzinach. (Ta sama inicjatywa ekologiczna może przecież polegać na akcyjności, w dodatku sterowanej z zewnątrz, która nie buduje kapitału społecznego; można sobie wyobrazić co stanie się z ochroną środowiska po ustaniu takiej akcji ). Choć badań na temat spontanicznej gotowości do tworzenia tkanki społecznej jest mało (Fukuyama twierdzi, że zjawisko to ma konsekwencje trudne do uchwycenia statystycznie 43 ), to jednak istotne wydają się badania cząstkowe. I tak na przykład badano 44, jakie zachowania podejmą jednostki wobec zmniejszających się środków społecznych (np. wody) 45. Okazało się, że wiara jednostek we wzajemność (a więc zaufanie do prospołecznych zachowań innych) wpływa pozytywnie na samoograniczanie się i limitowanie przez te jednostki zużycia wody. Podobnie badano 46 wpływ poziomu zaufania na kooperacyjne zachowania jednostek wobec problemów społecznych (symulowanych w eksperymencie). Jednostki o niskim poziomie zaufania zużywały środki społeczne niezależnie od informacji o stopniu ich wyczerpywania się, podczas gdy jednostki o wysokim poziomie zaufania różnicowały używanie środków społecznych w zależności od tych informacji (oszczędzały gdy sądziły, że się wyczerpują). Jeszcze inne badania 47 wykazały, że osoby o niskim poziomie zaufania wycofują się ze współpracy pod wpływem komunikatów rywalizacyjnych, jednocześnie nie zmieniają zachowania pod wpływem komunikatów kooperacyjnych; osoby o wysokim poziomie zaufania reagowały odwrotnie: zwiększały współpracę pod wpływem komunikatów kooperacyjnych i nie reagowały na komunikaty rywalizacyjne. 43 F. Fukuama,..., s D. M. Messic, R. D. Kramer, Trust as a Form of Shallow Morality. W: Trust in Society, K. S. Cook [red.], Russell Sage Foundation, New York W symulowanych warunkach laboratoryjnych 46 P. Brann, M. Foddy, Trust and the consumption of a deteriorating resource, Journal of Conflict Resolution, 1987, Vol. 31, No. 4, s C. D. Parks, R. F. Henager, S. D. Scamahom, Trust and reactions to messages of intent in social dilemmas. Journal of Conflict Resolution, 1996, v. 40, s

13 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 13 Z tych i podobnych badań wynika, że zaufanie zwiększa wolę jednostek do angażowania się w różne formy spontanicznej gotowości do tworzenia tkanki społecznej. Choć wszakże czynnik zaufania jest warunkiem koniecznym przy przewidywaniu zaangażowania obywatelskiego, to jednak często nie jest warunkiem wystarczającym 48 ; wskazują na to badania, z których wynika, że dla zaangażowania się w akcje obywatelskie ważne jest dla jednostek oprócz zaufania także antycypowanie przez nie sukcesu 49. Oznaczałoby to, że jednym z mechanizmów rozwoju magicznego czynnika x jest sprzężenie zwrotne między sukcesem jednej wspólnej akcji społecznej, a generowanym przez ten sukces zarówno wzrostem zaufania, jak i antycypowaniem następnych sukcesów. Takie sprzężenie zwrotne może być warunkiem koniecznym i wystarczającym do wzrostu spontanicznej gotowości do tworzenia tkanki społecznej. Ta z kolei zwiększa prawdopodobieństwo dalszych sukcesów i współdziałania obywatleskiego, da capo al fine. Dyskusja i wnioski 1. Czy powyższe rozważania stosują się wyłacznie do społeczności terytorialnych? Przykłady budowy terytorialnego kapitału społecznego oraz zwiększenie poziomu zaufania przedstawione były we wcześniejszym Trzecim Sektorze 50. Wydaje się, że zmiany takie mogą tyczyć także społeczności zorganizowanych wokół jakichś tematów, na przykład wokół problemów niepełnosprawności, bezdomności, edukacji, ochrony środowiska itp. Społeczności takie (na przykład sami niepełnosprawni czy sami bezdomni) mogą bowiem być sterowane z zewnątrz lub też sami przejmować odpowiedzialność. Przy pewnych warunkach brzegowych można sobie wyobrazić, że, dla przykładu, rodzice dzieci autystycznych stworzą żywą, współpracującą, nacechowaną wzajemnym zaufaniem społeczność, która przejmie w swoje ręce wiele palących problemów, dotychczas nie rozwiązanych przez istniejące służby (przykładem może tu być działalność Fundacji Synapsis 51 ). Można sobie także wyobrazić sobie, że 48 Patrz: R. M. Kramer, Trust. 49 The PEW Research Center for the People and the Press, How Americans View Government. Deconstructing Distrust, PEW, Washington DC Patrz artykuł: R. Praszkier, A. Nowak, Zmiany społeczne powstałe pod wpływem działalności przedsiebiorców społecznych. Trzeci Sektor, nr 2/

14 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 14 bezdomni, zamiast być obsługiwani w schroniskach, sami tworzą ogniska domowe, organizują dla sobie pracę, bedą szkolić innych bezdomnych, wpływać na rozwiązania prawne (patrz przykładowo: działalność Fundacji Barka 52 ). Podobnie można sobie wyobrazić, że rozwój edukacji jest stymulowany przez społeczność nauczycieli i rodziców (dla przykładu: Małopolskie Towarzystwo Oświatowe 53 ). We wszystkich tych (i wielu innych) przypadkach dynamika rozwoju grup sprzyja wzrostowi współpracy i zaufania w taki sposób, że rośnie kapitał społeczny oraz spontaniczna gotowość do tworzenia tkanki społecznej. Wydaje się jednak, że dynamika rozwoju społeczności tematycznych jest jeszcze mała poznana i zdecydowanie warta dalszej ekploracji. 2. Niewątpliwie istotne jest pytanie jak powstaje ów kapitał społeczny, szczególnie w miejscach o silnej izolacji, mizantropii i braku woli współpracy; a także przy tworzeniu od zera społeczności tematycznych? Wydaje się, że za powstaniem takiego procesu rozwoju społeczności, który prowadzi do budowy owego ulotnego czynnika x zwykle stoją jednostki obdarzone specyficznymi umiejętnościami: wrażliwością na potencjalną dynamikę społeczną (można mówić o swoistej empatii społecznej), umiejące słuchać, nie narzucające swoich rozwiązań lecz szukające rozwiązań wśród samej społeczności, umiejące odnajdywać wstępne motywacje i tworzyć warunki do wstępnych sukcesów wynikłych ze współpracy. Jednostki takie można nazwać przedsiębiorcami społecznymi (social entrepreneurs) 54. Są nimi na przykład liderzy wspomnianych wyżej przykładowych inicjatyw: Michał Wroniszewski (Fundacja Synapsis), Tomasz Sadowski (Fundacja Barka), Alicja Derkowska (Małopolskie Towarzystwo Oświatowe) i wielu innych 55. Umiejętności takiego działania, które buduje zaufanie społeczne (a co za tym idzie kapitał społeczny) często są niejako wrodzone, ale też można się ich uczyć, choć nie jest to wyłącznie nauka technik działania, ale też doskonalenie pewnych osobistych predyspozycji (np. empatii społecznej, wrażliwości na dynamikę grupy, itp) patrz artykuł o przedsiębiorczości społecznej R. Praszkiera i A. Nowaka Zmiany...,, s Przedsiębiorczość społeczną rozwijana jest m. in. Przez międzynarodową organizację Ashoka, w Polsce: Fundacja Ashoka Polska (patrz i www. ashoka.pl)

15 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego Wydaje się, że zaufanie między ludźmi jest swoistym poszukiwanym skarbem umożliwiającym powodzenie wszelkich akcji społecznych. W zalewie szkoleń, konferencji, dotowanych akcji, wystrzałowych przedsięwzięć często ginie pytanie o to, jaki to wszystko będzie miało długofalowy skutek dla społeczności. Czy jeżeli skończy się grant i związany z nim organizowany cykl festynów (lub szkoleń, konferencji, itp) to czy ludzie będą bardziej skłonni do współdziałania także w innych sprawach, czy społeczność będzie bardziej ze soba związana, a przed wszystkim czy wzrośnie zaufanie między ludźmi? Niestety, często akcje przeprowadzane pod grant nastawione są na stworzenie czegoś imponującego, co zachwyci prasę, władze, wreszcie grantodawcę. Najwspanialsze jednak akcje mogą prócz krótkotrwałej satysfakcji zostawiać za sobą społeczność uzależnioną od zewnętrznych stymulacji, spoglądającą w górę ( kiedy oni znów nam zorganizują taki fajny festiwal? ), bez wiary we własne możliwości, a co gorsza bez wzrostu wzajemnego zaufania. A właśnie zaufanie prowadzi do powstawania opisywanego powyżej czynnika x sponatnicznej gotowości do tworzenia tkanki społecznej. Wskazaniem więc, także dla grantodawców, byłoby wprowadzenie dodatkowej miary efektywności działalności społecznej, wskazującej na wpływ projektów na powstawanie czy wzmacnianie kapitału społecznego, a w szczególności zaufania między ludźmi oraz spontanicznej gotowości do tworzenia tkanki społecznej. Analiza możliwości stworzenia takich pomiarów wydaje się tak ważka społecznie, że warto by było temu poświęcić odrębny artykuł.

16 Bibliografia M. Anderson, Family Structure in Nineteenth Century Lancashire, Cambridge University Press, Cambridge 1971 C. Beem, The Necessity of Politics. Reclaiming American public life (Morality and Society). University of Chicago Press, Chicago 1999 S. Bok, Lying. Moral Choice in Public and Private Life, Vintage Books, New York 1999 P. Bourdieu, The Forms of Capital. W: A. H. Halsey, H. Lauder, P. Brown, A S. Wells [red.]: Education: Culture, Economy, Society, Oxford University Press, Oxford 1997 P. Brann, M. Foddy, Trust and the consumption of a deteriorating resource, Journal of Conflict Resolution, 1987, Vol. 31, No. 4, s D. Cohen, L. Prusak, In Good Company. How social capital makes organizations work, Harvard Business School Press, Boston Ma Coleman, J. S. (1990). The Foundations of Social Theory. Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press Diagnoza Społeczna 2005 (2006). J. Czapński, T. Panek (red.). Warszawa: Vizja Press & IT E. Durkheim, The division of labor in the society, The Free Press, New York 1984 F. Fukuyama, Trust. The Social Virtues and the Creation of Prosperity, A Free Press Paperbacks, New York 1995 R. Hardin, Conceptions and Explanations of Trust. W: Trust in Society, K. S. Cook [red.], Russell Sage Foundation, New York 2001 L. T. Hosmer, Trust: The Conecting Link Between Organizational Theory and Ethics. W: Trust in Society, K. S. Cook [red.], Russell Sage Foundation, New York 1995 R. M. Kramer, Trust and distrust in organizations: Emerging perspectives, enduring questions. W: Annual Review of Psychology, Palo Alto 1999, vol 50, s L. Kuper, Ethics the Leadership Edge. How to Sharpen Strategy with Values and Trust, Zebra Press, Cape Town 2006 J. D. Lewis, A. Weigert, Trust as Social Reality. W: Social Forces, 1985, June, v. 63:4

17 Zaufanie jako osiowy czynnik budowy kapitału społecznego 17 N. Luhman, Trust: A Mechanism for the Reduction of Social Complexity, W: Trust and Power, N. Luhman [red], Wiley, New York 1979 D. M. Messic, R. D. Kramer, Trust as a Form of Shallow Morality. W: Trust in Society, K. S. Cook [red.], Russell Sage Foundation, New York 2001 C. D. Parks, R. F. Henager, S. D. Scamahom, Trust and reactions to messages of intent in social dilemmas. Journal of Conflict Resolution, 1996, v. 40, s T. Parsons, Research with Human Subjects and the Professional Complex. W: P. A. Freund (red): Experimentation with human subjects, George Allen and Unwin, London 1972 The PEW Research Center for the People and the Press, How Americans View Government. Deconstructing Distrust, PEW, Washington DC 1998 R. Praszkier, A. Nowak, Zmiany społeczne powstałe pod wpływem działalności przedsiębiorców społecznych, Trzeci Sektor, 2005, nr 2, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2005 R. D. Putnam, Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community, Simon and Schuster, New York 2000, s R. D. Putnam, The Prosperous Community: Social Capital and Public Life. The American Prospect, 1993, no. 13/wiosna K. Sato, Trust and group size in a social dilemma. Japanese Psychological Research, 1988, 30:88 93 Schelling TC. Seligman, A. B. (2000). The Problem of Trust. Princeton, NJ: Princeton University Press Sztompka, P. (1999) Kulturowe imponderabilia szybkich zmian społecznych: zaufanie, lojalność, solidarność. W: Sztompka P. (red.) Imponderabilia wielkiej zmiany. Menalność, wartości i więzi społeczne czasów transformacji. Warszawa Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN T. Zarycki, Kapitał społeczny a trzy polskie drogi do nowoczesności. W: Kultura i Społeczeństwo, 2004, vol. XLVIII, 2

Aktywność społeczności wiejskich w okresie ostatnich 20 lat.

Aktywność społeczności wiejskich w okresie ostatnich 20 lat. Aktywność społeczności wiejskich w okresie ostatnich 20 lat. Lokalne inicjatywy organizacji pozarządowych i ich znaczenie dla rozwoju obszarów wiejskich Ryszard Kamiński Sandomierz 17 maja 2012 Społeczności

Bardziej szczegółowo

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO.

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Rostkowo 2014. Kultura

Bardziej szczegółowo

wartości i dylematy rozwoju lokalnego Świecie 28.07.2014

wartości i dylematy rozwoju lokalnego Świecie 28.07.2014 Partycypacja społeczna wartości i dylematy rozwoju lokalnego Piotr Tomaszewski Świecie 28.07.2014 Polska? poczucie nierównego podziału zasobów, brak poczucia równości wobec prawa, dominujące znaczenie

Bardziej szczegółowo

Kapitał społeczny a przedsiebiorczość społeczna

Kapitał społeczny a przedsiebiorczość społeczna Kapitał społeczny a przedsiebiorczość społeczna dr Agnieszka Rymsza Nowy Sącz, 3.12.2010 Konferencja: " Kooperacja: mocny kapitał społeczny sprzyja innowacyjności" Plan wystąpienia I. Kapitał społeczny.

Bardziej szczegółowo

Edukacja jako narzędzie budowania kapitału społecznego - co robić, z kim i jak?

Edukacja jako narzędzie budowania kapitału społecznego - co robić, z kim i jak? Edukacja jako narzędzie budowania kapitału społecznego - co robić, z kim i jak? prof. DSW dr hab. Piotr Mikiewicz Dolnośląskie Centrum Innowacji Edukacyjnych, Dolnośląska Szkoła Wyższa Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH Kobiecy styl zarządzania dr Ewa Lisowska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Konferencja Czas na nas Plan prezentacji 1. Szklany sufit

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe

Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Islandia Irlandia

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI

KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI 14.06.2005-15.07.2005 Znaleziono 803 odpowiedzi z 803 odpowiadających wybranym kryteriom Proszę wskazać główny sektor działalności

Bardziej szczegółowo

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 UNIWERSYTET RZESZOWSKI Promotor: dr Magdalena Cyrek Mariola Banach STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 przedstawienie istoty ubóstwa i wykluczenia

Bardziej szczegółowo

Wiek a aktywność społeczna: osoby 50+ w Polsce

Wiek a aktywność społeczna: osoby 50+ w Polsce Wiek a aktywność społeczna: osoby 50+ w Polsce Anna Nicińska Karol Osłowski Uniwersytet Warszawski Wyrównywanie szans na rynku pracy dla osób 50+ Solidarność pokoleń Lublin, 8 listopada 2012 Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Jak uczyć się od innych? Międzyszkolne sieci współpracy i samokształcenia

Jak uczyć się od innych? Międzyszkolne sieci współpracy i samokształcenia Jak uczyć się od innych? Międzyszkolne sieci współpracy i samokształcenia Warszawa, 1 lipca 2015 Jak wykorzystać TIK do tworzenia kapitału społecznego? Kapitał społeczny to zdolność do kooperacji i tworzenia

Bardziej szczegółowo

Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej. Warszawa-Poznań, marzec 2011 r.

Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej. Warszawa-Poznań, marzec 2011 r. Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej Warszawa-Poznań, marzec 2011 r. Porządek prezentacji I. Co wiemy w badań? I. Co wiemy z doświadczeń? I. Co robić? II. Co proponuje UE? 2 Kompetencje

Bardziej szczegółowo

Postawa i terytorium jako fundamenty przedsiębiorczości. Text. społecznej

Postawa i terytorium jako fundamenty przedsiębiorczości. Text. społecznej Postawa i terytorium jako fundamenty przedsiębiorczości społecznej Plan wystąpienia 2 modele: przedsiębiorca społeczny i przedsiębiorstwo społeczne, W poszukiwaniu innowacyjności ci i wspólnoty, znaczenie

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność banków

Społeczna odpowiedzialność banków Społeczna odpowiedzialność banków Maria Młotek Forum Odpowiedzialnego Biznesu, organizacja, która propaguje ideę społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw w Polsce, definiuje odpowiedzialny biznes jako:

Bardziej szczegółowo

Jak pokonać bariery dla (eko)innowacji w Polsce?

Jak pokonać bariery dla (eko)innowacji w Polsce? Jak pokonać bariery dla (eko)innowacji w Polsce? Maciej Bukowski Instytut Badań Strukturalnych Warszawa, 25.05.2012 Plan Wprowadzenie po co Polsce (eko)innowacje. Pułapka średniego dochodu Nie ma ekoinnowacyjności

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA 168 godzin zajęć 9 miesięcy nauki 10 zjazdów PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA 1. Style kierowania i przywództwo (12 godz.) przywództwo - kiedy warto być przywódcą praktyczne

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do konferencji - Budowanie sytuacji promujących kooperację. Michał Jasieński Centrum Innowatyki WSB-NLU 3 grudnia 2010

Wprowadzenie do konferencji - Budowanie sytuacji promujących kooperację. Michał Jasieński Centrum Innowatyki WSB-NLU 3 grudnia 2010 Wprowadzenie do konferencji - Budowanie sytuacji promujących kooperację Michał Jasieński Centrum Innowatyki WSB-NLU 3 grudnia 2010 Kooperacja: mocny kapitał społeczny sprzyja innowacyjności czy innowacyjność

Bardziej szczegółowo

Twoje prawa obywatelskie

Twoje prawa obywatelskie Twoje prawa obywatelskie Osoba niepełnosprawna w obliczu prawa Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Islandia

Bardziej szczegółowo

Liczba samochodów osobowych na 1000 ludności

Liczba samochodów osobowych na 1000 ludności GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Lubelska Konferencja Spółek Komunalnych, 22.10.2014 Od 20 lat Polska skutecznie goni bogaty Zachód 70.0 PKB

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji

to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji to umiejętność radzenia sobie z własnymi emocjami i zdolność rozumienia innych ludzi. Ma ona decydujące znaczenie w kwestii tworzenia dobrych relacji ze swoim otoczeniem i poczucia spełnienia się w życiu.

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialnośd biznesu w projektach ekoinnowacyjnych. Maciej Bieokiewicz

Społeczna odpowiedzialnośd biznesu w projektach ekoinnowacyjnych. Maciej Bieokiewicz 2011 Społeczna odpowiedzialnośd biznesu w projektach ekoinnowacyjnych Maciej Bieokiewicz Koncepcja Społecznej Odpowiedzialności Biznesu Społeczna Odpowiedzialnośd Biznesu (z ang. Corporate Social Responsibility,

Bardziej szczegółowo

Odsetek gospodarstw domowych posiadających szerokopasmowy dostęp do Internetu w domu

Odsetek gospodarstw domowych posiadających szerokopasmowy dostęp do Internetu w domu GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Płaca minimalna w krajach unii europejskiej Spośród 28 państw członkowskich Unii Europejskiej 21 krajów posiada regulacje dotyczące wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Zagadnienia 1.1. Etapy projektu 1.2. Projekt badawczy, przedsięwzięcie Konieczny (2) wie na czym polega metoda projektu?

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Niniejszy przewodnik został stworzony jako część paneuropejskiej kampanii informacyjnej na temat CSR

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013. www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl

Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013. www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013 www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl Mobilność pracowników Mobilność zawodowa zmiany w ramach zawodu lub danej grupy

Bardziej szczegółowo

Jednoosobowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz jednoosobowe spółki akcyjne

Jednoosobowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz jednoosobowe spółki akcyjne Jednoosobowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz jednoosobowe spółki akcyjne Konsultacje prowadzone przez Dyrekcję Generalną Komisji Europejskiej ds. Rynku Wewnętrznego i Usług Uwaga wstępna:

Bardziej szczegółowo

Legionowskie Forum Dialogu przeciwdziałanie wzrostowi bezrobocia w wyniku procesów adaptacyjnych i modernizacyjnych w Legionowie

Legionowskie Forum Dialogu przeciwdziałanie wzrostowi bezrobocia w wyniku procesów adaptacyjnych i modernizacyjnych w Legionowie Legionowskie Forum Dialogu przeciwdziałanie wzrostowi bezrobocia w wyniku procesów adaptacyjnych i modernizacyjnych w Legionowie Projekt Gminy Legionowo Legionowo, 23 lutego 2012 W dniu 14 lutego 2012

Bardziej szczegółowo

Edukacja a rynek pracy. dr Dariusz Danilewicz Katedra Rozwoju Kapitału Ludzkiego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

Edukacja a rynek pracy. dr Dariusz Danilewicz Katedra Rozwoju Kapitału Ludzkiego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Edukacja a rynek pracy dr Dariusz Danilewicz Katedra Rozwoju Kapitału Ludzkiego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Rynek pracy co to? Zatrudnianie nie jest koniecznością Rynek pracy jako całość to byt

Bardziej szczegółowo

Krystyna Skarżyńska Instytut Psychologii PAN i Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej

Krystyna Skarżyńska Instytut Psychologii PAN i Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Krystyna Skarżyńska Instytut Psychologii PAN i Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Zaufanie interpersonalne i poczucie skuteczności mieszkańców Warszawy Zaufanie do ludzi oraz poczucie własnej skuteczności

Bardziej szczegółowo

www.terra.edu.pl akademia@terra.edu.pl I. Coaching

www.terra.edu.pl akademia@terra.edu.pl I. Coaching I. Coaching 1 1. Czym jest coaching? COACHING - to rozwój jednostki bądź organizacji poprzez: 1. wzmocnienie posiadanych umiejętności, 2. wytyczanie ambitnych celów oraz 3. efektywną realizację wytyczonych

Bardziej szczegółowo

Jakość systemu rodzinnego a czynniki chroniące i czynniki ryzyka w profilaktyce zachowań dysfunkcjonalnych

Jakość systemu rodzinnego a czynniki chroniące i czynniki ryzyka w profilaktyce zachowań dysfunkcjonalnych Jakość systemu rodzinnego a czynniki chroniące i czynniki ryzyka w profilaktyce zachowań dysfunkcjonalnych dr Wiesław Poleszak Zakład Pomocy Psychologicznej i Psychoprofilaktyki Wydział Pedagogiki i Psychologii

Bardziej szczegółowo

PANEL 1 Zarządzanie strategiczne, jakość życia, usługi publiczne, komunikacja z mieszkańcami

PANEL 1 Zarządzanie strategiczne, jakość życia, usługi publiczne, komunikacja z mieszkańcami Jak skutecznie wykorzystać system zarządzania JST do poprawy jakości życia mieszkańców? Konferencja zamykająca realizację innowacyjnego projektu partnerskiego MJUP PANEL 1 Zarządzanie strategiczne, jakość

Bardziej szczegółowo

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW Kamila Ordowska Dlaczego powinniśmy kształcić postawy społeczne i obywatelskie? Dynamicznie zmieniające się realia współczesnego świata rozwój cywilizacyjno

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE NA RZECZ ODNOWY WSI. Justyna Drogosz

STOWARZYSZENIE NA RZECZ ODNOWY WSI. Justyna Drogosz STOWARZYSZENIE NA RZECZ ODNOWY WSI Justyna Drogosz Organizacje pozarządowe trzeci sektor Trzeci sektor to ogół prywatnych organizacji, działających społecznie i nie dla zysku, czyli organizacje pozarządowe

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej

Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej Dr Irena Herbst Dlaczego wspierać ekonomię społeczną O poziomie życia społeczeństw decyduje nie tylko kapitał fizyczny, ale także kapitał ludzki i

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu (CSR) jako narzędzie. podnoszenia konkurencyjności sektora MSP

Społeczna odpowiedzialność biznesu (CSR) jako narzędzie. podnoszenia konkurencyjności sektora MSP Społeczna odpowiedzialność biznesu (CSR) jako narzędzie podnoszenia konkurencyjności sektora MSP Dr Ewa Stawicka Mgr Marcin Ratajczak Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wydział Nauk Ekonomicznych Cel

Bardziej szczegółowo

Młody obywatel. 18 sierpnia 2010 r. Opis

Młody obywatel. 18 sierpnia 2010 r. Opis 18 sierpnia 2010 r. Młody obywatel Opis Młodzie ludzie przy wsparciu nauczycieli i władz samorządowych badają kapitał społeczny w swojej miejscowości. Przedstawiają wnioski władzom lokalnym. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce

Wymagania edukacyjne przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce Wymagania edukacyjne przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce Temat (rozumiany jako lekcja) 1. Etapy projektu 2. Projekt badawczy, przedsięwzięcie Wymagania konieczne (ocena dopuszczająca) wie na

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r.

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r. Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej Wejherowo, 9 październik 2013 r. Strategia 6 RPS RPO 2014-2020 Strategia Rozwoju Województwa Pomorskiego 2020 (wrzesień 2012)

Bardziej szczegółowo

Innowacyjna metoda rangowania publicznych i prywatnych przedsięwzięć rewitalizacyjnych na zdegradowanych obszarach miejskich

Innowacyjna metoda rangowania publicznych i prywatnych przedsięwzięć rewitalizacyjnych na zdegradowanych obszarach miejskich Ogólnopolski konkurs dla studentów i młodych pracowników nauki na prace naukowo-badawcze dotyczące rewitalizacji terenów zdegradowanych Innowacyjna metoda rangowania publicznych i prywatnych przedsięwzięć

Bardziej szczegółowo

Kapitał społeczny szkoły

Kapitał społeczny szkoły Badania międzynarodowe i wzory zagraniczne w diagnostyce edukacyjnej dr inż. Aneta Anna Wiktorzak Instytut Badań Systemowych PAN Kapitał społeczny szkoły Wstęp Celem artykułu jest przedstawienie Czytelnikowi

Bardziej szczegółowo

PROJEKT. Wstęp. Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Ilekroć w niniejszym programie jest mowa o:

PROJEKT. Wstęp. Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Ilekroć w niniejszym programie jest mowa o: PROJEKT Program Współpracy Gminy Gostynin z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na rok 2013 Wstęp

Bardziej szczegółowo

Monitor Rynku Pracy. Raport z 18. edycji badania 27 stycznia 2015 r.

Monitor Rynku Pracy. Raport z 18. edycji badania 27 stycznia 2015 r. Monitor Rynku Pracy Raport z 18. edycji badania 27 stycznia 2015 r. Struktura raportu: Metodologia i opis próby badania Wyniki badania: rotacje na rynku pracy obawa o utratę pracy i przekonanie o możliwości

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

Przewodnik: Więcej kobiet w zarządzaniu to się opłaca DR EWA LISOWSKA SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE

Przewodnik: Więcej kobiet w zarządzaniu to się opłaca DR EWA LISOWSKA SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE Przewodnik: Więcej kobiet w zarządzaniu to się opłaca DR EWA LISOWSKA SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE Kompleksowe kompendium wiedzy Fakty i argumenty regulacje prawne dane liczbowe kontekst kulturowy

Bardziej szczegółowo

Wymagania podstawowe (ocena dostateczne) Wymagania rozszerzające (ocena dobra) Dział 1. Metoda projektu zasady pracy Uczeń: określa założenia

Wymagania podstawowe (ocena dostateczne) Wymagania rozszerzające (ocena dobra) Dział 1. Metoda projektu zasady pracy Uczeń: określa założenia Plan wynikowy z wymaganiami edukacyjnymi przedmiotu uzupełniającego: Ekonomia w praktyce dla klas szkół ponadgimnazjalnych autor mgr inż. Jolanta Kijakowska ROK SZKOLNY 2014/15 (klasa II d) Temat (rozumiany

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

PSYCHOLOGIA COACHINGU. dr Jacek Kozłowski jacek.kozlowski@coachview.pl. Coaching a psychologia

PSYCHOLOGIA COACHINGU. dr Jacek Kozłowski jacek.kozlowski@coachview.pl. Coaching a psychologia PSYCHOLOGIA COACHINGU dr Jacek Kozłowski jacek.kozlowski@coachview.pl Coaching a psychologia Coaching to specyficzny rodzaj relacji, której celem jest wspieranie rozwoju jednej osoby (klienta) przez drugą

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ ROZMOWY KWALIFIKACYJNEJ

KWESTIONARIUSZ ROZMOWY KWALIFIKACYJNEJ Strona1 Kwestionariusza Rozmowy Rekrutacyjnej KWESTIONARIUSZ ROZMOWY KWALIFIKACYJNEJ Imię i nazwisko Beneficjenta Ostatecznego Numer Identyfikacyjny Deklaracji Data i godzina spotkania Planowana kwota

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Rozmawiajmy! - dialog społeczny jako skuteczna forma rozwiązywania problemów rynku pracy

Rozmawiajmy! - dialog społeczny jako skuteczna forma rozwiązywania problemów rynku pracy TWORZENIE I FUNKCJONOWANIE PARTNERSTW W ŚRODOWISKACH LOKALNYCH Piotr Bańczyk Centrum Społecznego Rozwoju PARTNERSTWO LOKALNE 1. Platforma współpracy pomiędzy różnorodnymi partnerami, którzy wspólnie w

Bardziej szczegółowo

Podstawy teorii finansów

Podstawy teorii finansów Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Życie gospodarcze Psychologia inwestora Grzegorz Kowerda Uniwersytet w Białymstoku 7 listopada 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Podstawy

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Diagnoza Po odzyskaniu przez Polskę wolności w 1989 r. nastąpił dynamiczny rozwój

Bardziej szczegółowo

Wolontariat Krok do kariery

Wolontariat Krok do kariery Wolontariat Krok do kariery Karol Krzyczkowski koordynator projektów Stowarzyszenie Centrum Wolontariatu w Warszawie Stowarzyszenie Centrum Wolontariatu Nasza misja Promocja i rozwój wolontariatu w Polsce

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

- jako alternatywne inwestycje rynku kapitałowego.

- jako alternatywne inwestycje rynku kapitałowego. Fundusze hedgingowe i private equity - jako alternatywne inwestycje rynku kapitałowego. Dr Małgorzata Mikita Wyższa Szkoła a Handlu i Prawa im. R. Łazarskiego w Warszawie Do grupy inwestycji alternatywnych

Bardziej szczegółowo

Uczestnictwo europejskich MŚP w programach B+R

Uczestnictwo europejskich MŚP w programach B+R Uczestnictwo europejskich MŚP w programach B+R Oczekiwania i bariery Paweł Kaczmarek Poznański Park Naukowo-Technologiczny Fundacji UAM w Poznaniu Projekt MAPEER SME MŚP a Programy wsparcia B+R Analiza

Bardziej szczegółowo

Finansowanie projektów wczesnych faz rozwoju. MCI Management SA

Finansowanie projektów wczesnych faz rozwoju. MCI Management SA Finansowanie projektów wczesnych faz rozwoju Dziedziny projekty wczesnych faz rozwoju Biotechnologia Lifescience Medtech Fundraising Biotechnologia Tools - Europa for IP Polska Wegry Austria Irlandia Holandia

Bardziej szczegółowo

CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw. Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego

CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw. Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego 2011 Małgorzata Jelińska CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego Szczecin, 23.11.2011 r. Definicja CSR zgodnie z ISO 26000 Społeczna

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

dr Magdalena Gieras Kompetencje psychospołeczne kierowców i managerów w transporcie międzynarodowym

dr Magdalena Gieras Kompetencje psychospołeczne kierowców i managerów w transporcie międzynarodowym dr Magdalena Gieras Kompetencje psychospołeczne kierowców i managerów w transporcie międzynarodowym KOMPETENCJE KIEROWCÓW 2 Kompetencje Kompetencja (łac. competentia) najogólniej oznacza: uprawnienia do

Bardziej szczegółowo

Informacja na temat rozwiązań dotyczących transgranicznej działalności zakładów ubezpieczeń w Unii Europejskiej

Informacja na temat rozwiązań dotyczących transgranicznej działalności zakładów ubezpieczeń w Unii Europejskiej Informacja na temat rozwiązań dotyczących transgranicznej działalności zakładów ubezpieczeń w Unii Europejskiej Notatka prezentuje wybrane informacje statystyczne o działalności zagranicznych zakładów

Bardziej szczegółowo

Wyróżniający Standard Obsługi Klienta (SOK)

Wyróżniający Standard Obsługi Klienta (SOK) (SOK) Zyskaj trwałą przewagę na konkurencyjnym rynku dzięki doskonałej obsłudze Klienta Oferta procesu wdrożenia SOK Kłopoty, koszty, utrata Klientów Brak standardów obsługi powoduje kłopoty, a potem dodatkowe

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH DAG MARA LEWICKA ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Metody, narzędzia, mierniki WYDAWNICTWA PROFESJONALNE PWN WARSZAWA 2010 Wstęp 11 ROZDZIAŁ 1. Zmiany w zakresie funkcji personalnej

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

Materiały uzupełniające do

Materiały uzupełniające do Dźwignia finansowa a ryzyko finansowe Przedsiębiorstwo korzystające z kapitału obcego jest narażone na ryzyko finansowe niepewność co do przyszłego poziomu zysku netto Materiały uzupełniające do wykładów

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność w biznesie - od inspiracji do sukcesu Działania PARP na rzecz innowacyjności

Innowacyjność w biznesie - od inspiracji do sukcesu Działania PARP na rzecz innowacyjności 2011 Bożena Lublińska-Kasprzak Prezes PARP Innowacyjność w biznesie - od inspiracji do sukcesu Działania PARP na rzecz innowacyjności Nowy Sącz, 3 czerwca 2011 r. Innowacyjność polskiej gospodarki Summary

Bardziej szczegółowo

Raport o wolontariacie w Polsce

Raport o wolontariacie w Polsce Raport o wolontariacie w Polsce 1. Współpraca wolontariat - uniwersytety 1.1 Wolontariat w Polsce Powszechnie uznawana definicja wolontariatu w Polsce to nieodpłatna działalność na rzecz innych osób, nie

Bardziej szczegółowo

Klastry i ich wpływ na gospodarkę. dr Maciej Woźniak Wydział Zarządzania AGH

Klastry i ich wpływ na gospodarkę. dr Maciej Woźniak Wydział Zarządzania AGH Klastry i ich wpływ na gospodarkę dr Maciej Woźniak Wydział Zarządzania AGH Definicja klastra Klaster jest to specyficzna forma organizacji produkcji, polegająca na koncentracji w bliskiej przestrzeni

Bardziej szczegółowo

Wizerunek służb publicznych perspektywa europejska

Wizerunek służb publicznych perspektywa europejska Wizerunek służb publicznych perspektywa europejska Plan prezentacji: 1. Punkt wyjścia 2. Przegląd europejski w EUPAN 3. Wizerunek administracji publicznej wśród społeczeństwa 4. Monitorowanie i analiza

Bardziej szczegółowo

Edukacja w społeczeństwie demokratycznym

Edukacja w społeczeństwie demokratycznym Edukacja w społeczeństwie demokratycznym aspekty edukacji: "uczyć się, aby wiedzieć", "uczyć się, aby działać", "uczyć się, aby żyć wspólnie", "uczyć się, aby być Według raportu UNESCO Edukacja - jest

Bardziej szczegółowo

Marketing międzynarodowy. Jolanta Tkaczyk www.rynkologia.pl

Marketing międzynarodowy. Jolanta Tkaczyk www.rynkologia.pl Marketing międzynarodowy Jolanta Tkaczyk www.rynkologia.pl Agenda Analiza szans na rynkach międzynarodowych 3 sposoby wchodzenia na rynek międzynarodowy Marketing mix standaryzacja czy adaptacja 3 sposoby

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Public Relations. Programu Trzymaj Formę. Andrzej Gantner dyrektor generalny PFPŻ ZP

Public Relations. Programu Trzymaj Formę. Andrzej Gantner dyrektor generalny PFPŻ ZP Public Relations Programu Trzymaj Formę Andrzej Gantner dyrektor generalny PFPŻ ZP Czym jest partnerstwo? Osoby fizyczne i organizacje reprezentujące sektor publiczny, pozarządowy oraz biznes, które angażują

Bardziej szczegółowo

AGER2015. DEFINING THE ENTREPRENEURIAL SPIRIT Polska

AGER2015. DEFINING THE ENTREPRENEURIAL SPIRIT Polska AGER2015 DEFINING THE ENTREPRENEURIAL SPIRIT Polska PROJEKT SONDAŻU Edycja 6 edycja Partner Katedra Strategii i Organizacji Zarządzania, Uniwersytet Techniczny w Monachium, Niemcy. Okres prowadzenia badań

Bardziej szczegółowo

Czynniki sukcesu w e-biznesie. dr Mirosław Moroz

Czynniki sukcesu w e-biznesie. dr Mirosław Moroz Czynniki sukcesu w e-biznesie dr Mirosław Moroz Plan wystąpienia Sukces niejedno ma imię Czynniki sukcesu w e-biznesie ujęcie modelowe Składowe modelu Podsumowanie Sukces niejedno ma imię Tym, co wiąże

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość w warunkach globalizacji. I. Przedsiębiorczość - istota, ewolucja pojęcia

Przedsiębiorczość w warunkach globalizacji. I. Przedsiębiorczość - istota, ewolucja pojęcia Przedsiębiorczość w warunkach globalizacji I. Przedsiębiorczość - istota, ewolucja pojęcia Poziom innowacyjności Duże korporacje Ewolucja poglądów na temat istoty i roli przedsiębiorczości I. Wizja Schumpetera

Bardziej szczegółowo

STRATEGICZNA KARTA WYNIKÓW W KOMPUTEROWYM SYMULATORZE DZIAŁANIA PRZEDSIĘBIORSTWA

STRATEGICZNA KARTA WYNIKÓW W KOMPUTEROWYM SYMULATORZE DZIAŁANIA PRZEDSIĘBIORSTWA Wydział Informatyki i Zarządzania STRATEGICZNA KARTA WYNIKÓW W KOMPUTEROWYM SYMULATORZE DZIAŁANIA PRZEDSIĘBIORSTWA Dr Agnieszka Bojnowska Symulacja komputerowa Gra pojęcie wieloznaczne - forma współzawodnictwa

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI SUKCESU PPG

CZYNNIKI SUKCESU PPG CZYNNIKI SUKCESU PPG STOSOWANIE UMIEJĘTNOŚCI ZAWODOWYCH Wiedza o biznesie Wiedza specjalistyczna Wiedza o produktach i usługach Wiedza przemysłowa ZARZĄDZANIE REALIZACJĄ ZADAŃ Działanie w perspektywie

Bardziej szczegółowo

DIAGNOSTYKA W TECHNIKACH I ZASADNICZYCH SZKOŁACH ZAWODOWYCH

DIAGNOSTYKA W TECHNIKACH I ZASADNICZYCH SZKOŁACH ZAWODOWYCH DIAGNOSTYKA W TECHNIKACH I ZASADNICZYCH SZKOŁACH ZAWODOWYCH dr Anna Wawrzonek Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydział Studiów Edukacyjnych Szkoły zawodowe Zasadnicze szkoły zawodowe Technika

Bardziej szczegółowo

Dopasowanie IT/biznes

Dopasowanie IT/biznes Dopasowanie IT/biznes Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes HARVARD BUSINESS REVIEW, 2008-11-01 Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes http://ceo.cxo.pl/artykuly/51237_2/zarzadzanie.it.a.wzrost.wartosci.html

Bardziej szczegółowo

1. Nie przewiduje się przedłużenia okresu funkcjonowania przepisów art. 88 Karty Nauczyciela

1. Nie przewiduje się przedłużenia okresu funkcjonowania przepisów art. 88 Karty Nauczyciela Warszawa, 10 czerwca 2008 r. Stanowisko strony rządowej w odpowiedzi na pytania zadane w czasie spotkania przedstawicieli oświatowych związków zawodowych z przedstawicielami rządu w Ministerstwie Edukacji

Bardziej szczegółowo

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny Wyniki Narodowego Spisu Ludności i Mieszkań 2002, 2011. Wskaźnik NEET w Polsce na tle innych krajów Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Związki bezpośrednich inwestycji zagranicznych ze zmianami struktury eksportu i importu w Polsce

Związki bezpośrednich inwestycji zagranicznych ze zmianami struktury eksportu i importu w Polsce Dr Wojciech Zysk Katedra Handlu Zagranicznego Akademii Ekonomicznej w Krakowie Związki bezpośrednich zagranicznych ze zmianami struktury eksportu i importu w Polsce W opracowaniu podjęta zostanie próba

Bardziej szczegółowo

Wpływ integracji europejskiej w obszarze rynków finansowych na dostępność sektora MSP do finansowania zewnętrznego

Wpływ integracji europejskiej w obszarze rynków finansowych na dostępność sektora MSP do finansowania zewnętrznego Wpływ integracji europejskiej w obszarze rynków finansowych na dostępność sektora MSP do finansowania zewnętrznego Artykuł wprowadzający do e-debaty Sektor małych i średnich przedsiębiorstw (MSP) ma istotne

Bardziej szczegółowo

Statystyka wniosków TOI 2011

Statystyka wniosków TOI 2011 Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Statystyka wniosków TOI 2011 Konkurs 2011 Wnioski TOI w PL lata 2007-2011 KONKURS Dostępny budżet TOI w PL (euro)

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

www.forumrynkupracy.com.pl.

www.forumrynkupracy.com.pl. Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. www.forumrynkupracy.com.pl. Konferencja 22.09.11, Wrocław imię, nazwisko prelegenta: Zenon Matuszko

Bardziej szczegółowo