Insulin initiation in type 2 diabetic patients

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Insulin initiation in type 2 diabetic patients"

Transkrypt

1 Review PAPERS Insulin initiation in type 2 diabetic patients Rozpoczynanie insulinoterapii u chorych na cukrzycę typu 2 Marta Wróbel, Aleksandra Szymborska-Kajanek, Anna Psurek, Dominika Rokicka, Władysław Grzeszczak, Krzysztof Strojek Key words: diabetes type 2, management, insulin therapy Słowa kluczowe: cukrzyca typu 2, leczenie, insulinoterapia Abstract: To achieve good glycemic control stepwise intensification starting from behavioral treatment followed by pharmacotherapy with oral drugs is required. In case that oral treatment is not sufficient the application of insulin is necessary. Analyses performed both in Poland as well as worldwide document that HbA 1c values as the measure of blood glucose control are significantly higher than targets recommended in guidelines. This is the result of multifactorial pathogenesis of hyperglycemia, patients awareness as well as delayed physicians decision to initiate insulin (therapeutic gap). In the paper the current knowledge on treatment strategies, target values for HbA 1c, reasons for the lack of glycemia control were reviewed. The simple algorithm for the insulin initiation in general practitioners practice was proposed. Streszczenie: Wyrównanie glikemii u chorych na cukrzycę typu 2 wymaga stopniowanego postępowania, rozpoczynającego się od terapii behawioralnej, a następnie farmakoterapii lekami doustnymi. W przypadku nieskuteczności leków doustnych konieczne jest zastosowanie insuliny. Badania przeprowadzone zarówno Polsce, jak i na świecie wskazują, że uzyskane wartości HbA 1c jako miary wyrównania glikemii są znacznie wyższe aniżeli zalecane w rekomendacjach. Wynika to z faktu złożonej patogenezy cukrzycy, obawy chorych przed iniekcjami, ale także z opóźnionego włączania insuliny przez lekarzy ( luka terapeutyczna ). W pracy dokonano przeglądu aktualnej wiedzy na temat zasad leczenia cukrzycy, wartości docelowych HbA 1c, przyczyn niewyrównania. Zaproponowano także pusty algorytm pozwalający na rozpoczęcie insulinoterapii w praktyce lekarza rodzinnego. (Probl Med Rodz 2010;2(31):34 38) Chair and Clinic of Internal Medicine, Diabetology and Nephrology in Zabrze, Medical University in Katowice dr med. Marta Wróbel dr med. Aleksandra Szymborska- Kajanek lek. Anna Psurek lek. Dominika Rokicka prof. dr Władysław Grzeszczak Kierownik Kliniki prof. dr Krzysztof Strojek Ordynator CORRESPONDENCE ADDRESS: prof. dr Krzysztof Strojek Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Nefrologii SUM ul. 3 Maja 13/ Zabrze RECEIVED: ACCEPTED: Mimo szerokiego wachlarza możliwości terapeutycznych, stopień wyrównania cukrzycy zarówno w Polsce, jak i na świecie pozostawia wiele do życzenia. Ze względu na narastającą liczbę chorych oraz ich dłuższy okres przeżycia (dzięki postępom w terapii) poważnym i narastającym problemem klinicznym są obecnie późne powikłania cukrzycy. Fakt, że pierwsze objawy cukrzycy typu 2 są często niezauważalne bądź lekceważone przez chorych powoduje, iż nierzadko już w momencie rozpoznania choroby mamy do czynienia z obecnością zaawansowanych późnych powikłań. Zdarza się, że to właśnie obecność powikłań skłania chorego do wizyty w gabinecie lekarskim i uruchamia procedury diagnostyczne, pozwalające na rozpoznanie choroby zasadniczej. W miarę trwania cukrzycy typu 2 dochodzi do postępującego wyczerpywania się rezerw trzustkowych, co objawia się narastającą hiperglikemią, mimo stosowania doustnych leków hipoglikemizujących. Następnym etapem leczenia jest w takiej sytuacji wdrożenie insulinoterapii, jednakże wykazano, że rozpoczęcie leczenia insuliną opóźniane jest przez lekarzy średnio o ponad 8 lat. W Polsce średnia wartość hemoglobiny glikowanej, która skłania lekarzy do wdrożenia insulinoterapii, to 8,7%, co jest znacznie rozbieżne z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 2, które za wartość graniczną dla intensyfikacji terapii (włączenie insuliny) uznaje już HbA 1c >7,0%. Opóźnienie w rozpoczynaniu insulinoterapii, mimo utrzymującego się braku wyrównania przy lekach doustnych, naraża chorych na rozwój powikłań, takich jak: nefropatia, retinopatia i neuropatia cukrzycowa, oraz powikłań sercowo-naczyniowych, prowadzących do kalectwa i skrócenia okresu przeżycia 3,4. Rola hiperglikemii Rozwój powikłań cukrzycowych zależy przede wszystkim od wielkości i czasu trwania hiperglikemii. Zatem najbardziej narażeni są chorzy ze źle wyrównaną cukrzycą trwającą wiele lat. Należy pamiętać, że do tej grupy zalicza się również znaczny odsetek chorych ze świeżo wykrytą cukrzycą typu 2. Tkankami najbardziej wrażliwymi na toksyczne działanie hiperglikemii są siatkówka oka, kłębuszki nerkowe i obwodowy układ nerwowy. Nie mają one tzw. mechanizmu down 34

2 regulation, co powoduje, że przy podwyższonym stężeniu we krwi glukoza przenika do nich swobodnie i ulega wewnątrzkomórkowej kumulacji. Wychwyt glukozy w tych tkankach odbywa się przy pomocy białka nośnikowego GLUT a nie GLUT 4, a zatem w sposób niezależny od insuliny. Istnieje teoria, że hiperglikemia może powodować uszkodzenie tkanek poprzez nieodwracalne zmiany m.in. strukturalnych białek i kwasów nukleinowych. Udowodniono ponadto, że proces niszczenia tkanek może ulegać progresji mimo uzyskania wyrównania metabolicznego ze względu na występowanie tzw. pamięci hiperglikemicznej 5. Terapia wieloczynnikowa w cukrzycy Leczenie chorych na cukrzycę typu 2 to nie tylko wyrównywanie wartości glikemii. Stosowanie terapii nakierowanej na trzy cele: glikemia, lipidy i ciśnienie tętnicze oraz ustawiczna edukacja chorych i ich motywacja do leczenia to jedyny sposób, by powstrzymać rozwój i spowolnić progresję powikłań cukrzycy. Takie postępowanie pozwala na uniknięcie śmierci i uchronienie przed zawałem serca 1 chorego na każdych 8 leczonych 6. Indywidualizacja celów terapeutycznych Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca, by wartość hemoglobiny glikowanej (HbA 1c ) była poniżej 7,0%. Podano także docelowe wartości glikemii na czczo do 110 mg/dl (6,1 7,2 mmol/l) oraz 2 godz. po posiłku do 160 mg/dl (<8,9 mmol/l) 7,8. Jednakże analiza dobowego profilu glikemii rejestrowana za pomocą całodobowego zapisu (CGMS) i odniesienie jej do stężenia HbA 1c wykazała, że przy prawidłowym stężeniu HbA 1c wartości glikemii mogą być wyższe. Badanie wskazuje, że np. średnia wartość glikemii dla HbA 1c 7% to 154 mg/dl w zakresie od mg/dl, czyli wyższe aniżeli docelowe wartości stężenia glukozy wg standardów 9. Autorzy proponują, aby oceniać wyrównanie glikemii na podstawie średniego stężenia glukozy oraz zakresu, Tabela I. Wartość HbA 1c a średnia glikemia 17 Wartość HbA 1c Średnia glikemia (mg/dl) 5% 97 (76 120) 6% 127 ( ) 7% 154 ( % 183 ( ) 9% 212 ( ) 10% 240 ( ) 11% 269 ( ) 12% 298 ( ) korespondującego z wartością HbA 1c w cytowanym badaniu (Tabela I). Cele terapeutyczne wymagają indywidualizacji. U chorych z rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową (stan po zawale mięśnia sercowego, udarze mózgu) stosuje się bardziej liberalne kryteria wyrównania docelowa wartość HbA 1c rzędu 7,5 8% 10. Wynika to przede wszystkich ze zwiększonego ryzyka wystąpienia kolejnego incydentu sercowo-naczyniowego w momencie hipoglikemii 11,12. Podobnie u chorych w podeszłym wieku nie należy dążyć do osiągnięcia zaostrzonych kryteriów wyrównania, szczególnie że chorzy ci są narażeni na wystąpienie ciężkiej hipoglikemii ze względu na brak lub mylący charakter objawów zwiastunowych przy obniżonym stężeniu glukozy 13. Algorytm terapeutyczny dla cukrzycy typu 2 Świeże rozpoznanie cukrzycy typu 2, oprócz modyfikacji stylu życia pod postacią stosowania właściwej diety, redukcji masy ciała oraz zwiększenia aktywności fizycznej, wymaga wdrożenia farmakoterapii. U chorych z nadwagą i otyłych (klasyczny fenotyp w cukrzycy typu 2) konieczne jest dołączenie preparatu metforminy lub wyjątkowo u osób z prawidłową masą ciała pochodnej sulfonylomocznika (SU). Dołączenie insuliny bazalnej o przedłużonym czasie działania NPH (Neutral Protamine Hagedorn) bądź analogu długo działającego insuliny ludzkiej w 1 wstrzyknięciu na dobę może nastąpić już w ramach drugiego etapu algorytmu terapii hipoglikemizującej 7, 8. Algorytm leczenia hipoglikemizującego przedstawiono na Rycinie 1. Wtórna nieskuteczność doustnych leków hipoglikemizujących Hiperglikemia w cukrzycy typu 2 ma charakter progresywny. W miarę trwania choroby dochodzi do stałego wzrostu stężenia glukozy w surowicy. Jest to spowodowane między innymi postępującą dysfunkcją komórek beta wysp trzustkowych, co objawia się wtórnym brakiem skuteczności stosowanych doustnych leków hipoglikemizujących mimo zwiększania ich dawki. Zazwyczaj stan taki następuje po około 10 latach trwania choroby. Nie bez znaczenia jest również coraz gorsze, w miarę postępu choroby, stosowanie się chorych do zaleceń lekarskich w zakresie ograniczenia kaloryczności posiłków i utrzymania aktywności fizycznej na właściwym poziomie 14. Wyrównanie cukrzycy w Polsce Wyrównanie cukrzycy w Polsce pozostawia nadal wiele do życzenia. Osiąganie zalecanych celów terapeutycznych (HbA 1c <7,0%) u chorych będących pod opieką zarówno lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, jak i diabetologów jest 35

3 Rycina 1. Algorytm leczenia hipoglikemizującego cukrzycy typu 2 7, 8 Krok 1 Modyfikacja stylu życia plus monoterapia: metformina (wyjątkowo sulfonylomocznik) pożądana wartość HbA 1c nie osiągnięta Krok 2a Dołączyć do metforminy SU, lub glinid lub insulinę bazalną pożądana wartość HbA 1c nie osiągnięta Krok 3 Krok 2b Dołączyć lek inkretynowy (GLP-mimetyk, DPP-IV), lub glitazon lub 3 lek: sulfonylomocznik, akarbozę, glinid lub insulinę bazalną Monoterapia insuliną w różnych modelach (plus ewentualnie metformina) porównywalne HbA 1c wynosi odpowiednio: 8,12% i 7,9% 15. Podobne wartości wyrównania cukrzycy uzyskiwane są również w innych krajach 16. W Polsce średnia wartość hemoglobiny glikowanej, która skłania lekarzy do wdrożenia insulinoterapii, to 8,7%, co jest zdecydowanie rozbieżne z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Pomimo corocznie publikowanych wytycznych zarówno w Polsce, jak i na świecie insulina jest włączana zwykle po prawie 8 latach od dołączenia ostatniego leku doustnego, mimo utrzymującego się braku wyrównania glikemii 16,17. Przyczyny tak dużej luki terapeutycznej mogą tkwić w niepewności lekarza prowadzącego co do momentu i konieczności intensyfikacji terapii hipoglikemizującej z powodu m.in. braku doświadczenia/ wiedzy. Ponadto istotną rolę odgrywa zarówno obawa chorych przed insuliną, jak i brak umiejętności lekarzy, by ich przekonać do korzyści wynikających z insulinoterapii. Obawa chorych przed insuliną Chorzy boją się insulinoterapii, przede wszystkim z powodu konieczności stosowania iniekcji do końca życia oraz związanych z tym dolegliwości bólowych (ukłucie igłą). Dostępne obecnie wstrzykiwacze do insuliny są łatwe w obsłudze, co znacznie upraszcza problem techniki wstrzyknięć, a igła o grubości 0,3 mm redukuje ból prawie zupełnie. Wyjaśnienie przyczyn hiperglikemii oraz omówienie jej odległych skutków (powikłania) w języku zrozumiałym dla laika z reguły pomaga w przełamaniu lęku i zazwyczaj skłania chorego do włączenia insuliny. Wykazano, że wcześniejsze obawy chorych nie znajdują potwierdzenia po zastosowaniu pierwszych iniekcji, co stanowi dodatkowy argument w dyskusji. Dołączenie insuliny i tym samym zmniejszenie często ignorowanych objawów hiperglikemii dość szybko prowadzi do poprawy samopoczucia. Należy mieć świadomość, że chory z przewlekłą hiperglikemią nierzadko dyssymuluje objawy, albo z obawy przed propozycją leczenia insuliną, albo nie zdając sobie sprawy z ich istnienia poprzez powolne narastanie hiperglikemii 14. Usuwalne przyczyny hiperglikemii Leczenie hipoglikemizujące należy zintensyfikować dopiero po upewnieniu się, że hiperglikemia ma charakter przewlekły. Jednorazowe stwierdzenie hiperglikemii nie powinno być wskazaniem do natychmiastowej zmiany sposobu leczenia. Przed rozpoczęciem insulinoterapii należy rozpoznać i spróbować zlikwidować potencjalnie usuwalne przyczyny hiperglikemii, takie jak: błąd dietetyczny (przyjęcie, okres świąteczny), stres, infekcja (jawna, bezobjawowa), zmniejszenie aktywności fizycznej (np. w sezonie zimowym), nieadekwatna dawka leków hipoglikemizujących bądź nieregularne przyjmowanie zaleconych dawek. Jeżeli mimo podjętych działań, takich jak ponowna edukacja dietetyczna, usunięcie ognisk infekcji, zmotywowanie chorych do zwiększenia aktywności fizycznej, dostosowanie dawek leków hipoglikemizujących, nadal nie udaje się uzyskać normoglikemii, należy przejść do następnego etapu leczenia (algorytm 1). Rozpoczynanie insulinoterapii Samo włączenie insuliny do terapii cukrzycy nie wystarczy, by zabezpieczyć chorego przed wystąpieniem późnych powikłań. Prewencję powikłań cukrzycy można uzyskać jedynie poprzez osiągnięcie i utrzymanie stężenia glukozy w surowicy krwi w zalecanych granicach. Jednakże insulinoterapia jest często jedynym narzędziem pozwalającym osiągnąć ten cel. Decyzja o włączeniu insuliny wymaga rozważenia następujących elementów: wybór momentu rozpoczęcia insulinoterapii, rodzaj zastosowanego preparatu insuliny, wybór pory wstrzyknięcia, 36

4 wielkość dawki początkowej, weryfikacja uzyskanych efektów leczenia. Insulinoterapię w typie 2 cukrzycy powinno się rozpoczynać od 1 wstrzyknięcia insuliny o przedłużonym okresie działania wieczorem przed snem (insulina ludzka NPH lub analog długo działający insuliny ludzkiej). Dawka początkowa to 10 jednostek insuliny. Najlepszym rozwiązaniem u osób otyłych lub z nadwagą jest stosowanie insuliny w skojarzeniu z metforminą (przy braku przeciwwskazań) lub z inhibitorem alfa-glukozydazy. U chorych z prawidłową masą ciała można stosować insulinę z lekami stymulującymi wyrzut insuliny (pochodne sulfonylomocznika, glinidy) w średnich dawkach (np: insulina bazalna przed snem i pochodna sulfonylomocznika rano, aby uniknąć hiperglikemii poposiłkowej). Proponowany algorytm insulinoterapii i sposób modyfikacji dawki przedstawia Rycina 2. Powikłania insulinoterapii Leczenie insuliną wiąże się z ryzykiem wystąpienia hipoglikemii. W momencie rozpoczynania insulinoterapii należy chorego poinformować o ryzyku wystąpienia niedocukrzenia oraz nauczyć, jak rozpoznać objawy zwiastunowe (wilczy głód, poty, drżenie, niepokój, zaburzone widzenie itd.). Chory musi wiedzieć, w jaki sposób zareagować w momencie niedocukrzenia. Najlepiej, jeśli spożyje ok. 20 g węglowodanów prostych. 10 g węglowodanów to np. ½ szklanki coca-coli lub soku, 4 kostki cukru, 2 łyżeczki miodu lub dżemu itp. Chory musi również wiedzieć, w jaki sposób zmodyfikować dawkę insuliny bądź doustnego leku hipoglikemizującego, by zabezpieczyć się przed wystąpieniem hipoglikemii w przyszłości. Podsumowanie W miarę trwania cukrzycy typu 2, wskutek postępującej dysfunkcji komórek beta trzustki dochodzi do pogarszającego się wyrównania glikemii przy stosowanych lekach doustnych, mimo zwiększania ich dawek. Kolejnym krokiem jest zatem rozpoczęcie leczenia insuliną w monoterapii bądź w skojarzeniu z lekami doustnymi. W oparciu o dane pochodzące z badań epidemiologicznych wykazano, że inicjacja Rycina 2. Proponowany algorytm inicjacji insulinoterapii Wartość docelowa glikemii na czczo: do mg/dl Włącz 10 jednostek insuliny o przedłużonym czasie działania Naucz chorego pomiaru glukozy we krwi Jeżeli przez 3 dni wartości na czczo powyżej 130 mg/dl, modyfikacja dawki insuliny przed snem Glikemia na czczo 180 mg/dl Dawkę insuliny modyfikuj co 3 dni, w następujący sposób: Dawka insuliny przed snem +8 j mg/dl +6 j mg/dl +4 j mg/dl +2 j. Hipoglikemia, lub glikemia na czczo poniżej 56 mg/dl Redukcja dawki o 2 4 j. insulinoterapii jest opóźniana przez lekarzy o około 8 lat mimo utrzymującej się przewlekle hiperglikemii, co naraża chorych na rozwój powikłań mikro- i makronaczyniowych. Insulina jest nierzadko jedynym narzędziem pozwalającym na pełną normalizację wartości glikemii i osiągnięcie wyrównania cukrzycy zalecanego przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (HbA 1c <7,0). Przystępne wyjaśnienie chorym korzyści wynikających z insulinoterapii oraz rozwianie obaw przed bólem związanym z ukłuciem igłą pozwala na uzyskanie zgody na proponowane leczenie. References: 1. Goodall G, Sarpong E, Hayes C i wsp. The consequences of delaying insulin initiation in UK type 2 diabetes patients failing oral hyperglycaemic agents: a modelling study. BMC Endocrine Disorders 2009;9: Sieradzki J. Koblik T, Nazar N. Próba oceny postępów w leczeniu chorych na cukrzycę typu 2 na podstawie badań przesiewowych HbA1c wykonanych w latach 2002, Diabetologia Praktyczna 2008;9(3-4): The Diabetes Control and Complications Trial Research Group. The effect of intensive treatment of diabetes on the development and progression of long-term complications in insulin-dependent diabetes mellitus. N Engl J Med 1993;29(14): UK Prospective Diabetes Study (UKPDS) Group Intensive blood-glucose control with sulphonylureas or insulin compared with conventional treatment and risk of complications in patients with type 2 diabetes (UKPDS 33). Lancet 1998;352(9131): Ihnat MA, Thorpe JE, Ceriello A. Hypothesis: the metabolic memory, the new challenge of diabetes. Diabet Med 2007;24, Gæde P, Vedel P, Larsen N. Multifactorial Intervention and Cardiovascular Disease in Patients with Type 2 Diabetes. New Engl J Med 2003;348: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę DDiK 2010;10, supl A. 8. Zasady postępowania w cukrzycy. Wytyczne Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego Nathan DM, Kuenen J, Borg R i wsp. Translating the A1C assay into estimated average glucose values. A1c- Derived Average Glucose Study Group. Diabetes Care 2008;31(8): Currie CJ, Peters JR, Tynan A. Survival as a function of HbA(1c) in people with type 2 diabetes: a retrospective cohort study. Lancet 2010;375(9713): Bonds DE, Kurashige EM, Bergenstal R i wsp. Severe hypoglycemia monitoring and risk management procedures in the Action to Control Cardiovascular Risk 37

5 in Diabetes (ACCORD) trial. ACCORD Study Group. Am J Cardiol 2007;8,99(12A): Duckworth WC, McCarren M, Abraira C. Control of cardiovascular risk factors in the Veterans Affairs Diabetes Trial in advanced type 2 diabetes. VADT Investigators. Endocr Pract 2006 Jan-Feb;12 Suppl 1: Cryer PE. Hypoglycemia in diabetes: pathophysiological mechanisms and diurnal variation. Prog Brain Res 2006;153: Strojek K. Diabetologia. Praktyczny poradnik. Termedia: Poznań, Sieradzki J, Grzeszczak W, Karnafel W. Badanie Pol Diab. Część I analiza leczenia cukrzycy w Polsce. Diab Prakt 2006;7(1): Marshall H i wsp. Improving Diabetes Care in Midwest Community Health Centers With the Health Disparities Collaborative. Diabetes Care 2004;27: Calvert MJ, McManus RJ, Freemantle N. Management of type 2 diabetes with multiple oral hypoglycaemic agents or insulin in primary care: retrospective cohort study. Br J Gen Pract 2007;57:

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Dr n. med. Iwona Jakubowska Oddział Diabetologii, Endokrynologii i Chorób Wewnętrznych SP ZOZ Woj,. Szpital Zespolony Im. J. Śniadeckiego w Białymstoku DEFINICJA

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Raport z rejestru REG-DIAB ocena wybranych aspektów leczenia chorych na cukrzycę typu 2 w warunkach codziennej praktyki lekarskiej w Polsce

Raport z rejestru REG-DIAB ocena wybranych aspektów leczenia chorych na cukrzycę typu 2 w warunkach codziennej praktyki lekarskiej w Polsce Raport z rejestru REG-DIAB ocena wybranych aspektów leczenia chorych na cukrzycę typu 2 w warunkach codziennej praktyki lekarskiej w Polsce Badanie nr: GLIME_L_00670 przeprowadzenie i opracowanie wyników

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Jak cukrzyca może wpłynąć na Twoje życie Hipoglikemia. Hiperglikemia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Jak cukrzyca może wpłynąć na Twoje życie Hipoglikemia. Hiperglikemia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Jak cukrzyca może wpłynąć na Twoje życie Hipoglikemia. Hiperglikemia CUKRZYCA ZAGROŻENIA W CHOROBIE Cukrzyca to poważna choroba. Ponieważ występuje dość często,

Bardziej szczegółowo

Ostre infekcje u osób z cukrzycą

Ostre infekcje u osób z cukrzycą Ostre infekcje u osób z cukrzycą Sezon przeziębień w pełni. Wokół mamy mnóstwo zakatarzonych i kaszlących osób. Chorować nikt nie lubi, jednak ludzie przewlekle chorzy, jak diabetycy, są szczególnie podatni

Bardziej szczegółowo

Astma i POChP a cukrzyca okiem diabetologa Grzegorz Dzida

Astma i POChP a cukrzyca okiem diabetologa Grzegorz Dzida Astma i POChP a cukrzyca okiem diabetologa Grzegorz Dzida Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Lublinie 21.11.14. Cukrzyca. Globalne wyzwanie, polska perspektywa Perspektywa

Bardziej szczegółowo

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek II Konferencja i3: internet infrastruktury innowacje enauka

Bardziej szczegółowo

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy m d P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA Redakcja naukowa tłumaczenia prof. dr hab. n. med. W ALDEM AR KARNAFEL Z języka angielskiego tłumaczyła dr

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2013 Aneks 2 Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Opracowano we współpracy z dr.

Bardziej szczegółowo

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez:

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: 2 Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: Prof. dr hab. med. Katarzyna Cypryk Klinika Diabetologii i Chorób Przemiany Materii Uniwersytet Medyczny w Łodzi,

Bardziej szczegółowo

Dostępność innowacyjnych metod ciągłego monitorowania glukozy

Dostępność innowacyjnych metod ciągłego monitorowania glukozy Dostępność innowacyjnych metod ciągłego monitorowania glukozy Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą 14 listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą Cukrzyca jest chorobą, która staje się obecnie jednym z najważniejszych problemów dotyczących zdrowia publicznego. Jest to przewlekły i postępujący proces

Bardziej szczegółowo

Rozpoczęcie terapii insuliną u chorych na cukrzycę typu 2 czy nie za późno?

Rozpoczęcie terapii insuliną u chorych na cukrzycę typu 2 czy nie za późno? PRACA ORYGINALNA ISSN 1640 8497 Marcin Kosmalski 1, Jacek Kasznicki 1, Melania Mikołajczyk 2, Józef Drzewoski 1 1 Klinika Chorób Wewnętrznych z Oddziałem Diabetologii i Farmakologii Klinicznej Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Rola insuliny w leczeniu cukrzycy typu 2

Rola insuliny w leczeniu cukrzycy typu 2 Choroby Serca i Naczyń 2006, tom 3, nr 1, 13 17 D I A B E T O K A R D I O L O G I A Rola insuliny w leczeniu cukrzycy typu 2 Elżbieta Orłowska-Kunikowska Katedra i Klinika Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI:

PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI: PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY NA ROK AKADEMICKI 2011/2012 NAZWA JEDNOSTKI: Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Diabetologii UM w Poznaniu 1. Adres jednostki: Adres: Szpital im. Fr. Raszei, ul. Mickiewicza

Bardziej szczegółowo

Co trzeba wiedzieć, rozpoczynając leczenie insuliną?

Co trzeba wiedzieć, rozpoczynając leczenie insuliną? Co trzeba wiedzieć, rozpoczynając leczenie insuliną? Co trzeba wiedzieć, rozpoczynając leczenie insuliną? Do czego służy insulina? Insulina to hormon białkowy, wytwarzany w komórkach β (beta) trzustki,

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Jak postępować przy wysokich poziomach cukru?

Hiperglikemia. Jak postępować przy wysokich poziomach cukru? Hiperglikemia Jak postępować przy wysokich poziomach cukru? POSTĘPOWANIE W PRZYPADKU STWIERDZENIA WYSOKIEGO POZIOMU GLUKOZY WE KRWI, CZYLI HIPERGLIKEMII Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy)

Bardziej szczegółowo

Szkoła przyjazna dziecku z cukrzycą. Klinika Pediatrii, Onkologii, Hematologii i Diabetologii Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Szkoła przyjazna dziecku z cukrzycą. Klinika Pediatrii, Onkologii, Hematologii i Diabetologii Uniwersytet Medyczny w Łodzi Szkoła przyjazna dziecku z cukrzycą Klinika Pediatrii, Onkologii, Hematologii i Diabetologii Uniwersytet Medyczny w Łodzi Dzieci chorują głównie na cukrzycę typu 1 Cukrzyca typu 1 - jest chorobą charakteryzującą

Bardziej szczegółowo

Śląskie Centrum Chorób Serca. Cukrzyca. Krzysztof Strojek Konsultant Krajowy w dziedzinie diabetologii

Śląskie Centrum Chorób Serca. Cukrzyca. Krzysztof Strojek Konsultant Krajowy w dziedzinie diabetologii Śląskie Centrum Chorób Serca Cukrzyca Krzysztof Strojek Konsultant Krajowy w dziedzinie diabetologii Warszawa 26.11.2014 Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia Neuropatia

Bardziej szczegółowo

Automatyczna kalkulacja bolusów w pompach insulinowych

Automatyczna kalkulacja bolusów w pompach insulinowych Automatyczna kalkulacja bolusów w pompach insulinowych Dr hab. med. Agnieszka Szypowska Kliniczny Oddział Diabetologii i Pediatrii Klinika Pediatrii Warszawski Uniwersytet Medyczny Funkcjonalna insulinoterapia

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

The analysis of knowledge about diabetes mellitus and the frequency of self-monitoring of blood glucose in patients with type 2 diabetes

The analysis of knowledge about diabetes mellitus and the frequency of self-monitoring of blood glucose in patients with type 2 diabetes The analysis of knowledge about diabetes mellitus and the frequency of self-monitoring of blood glucose in patients with type 2 diabetes Analiza wiedzy o chorobie oraz częstość prowadzenia samokontroli

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy Medtronic.w

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Omówienie i komentarz do nowego konsensusu ADA i EASD dotyczącego leczenia hiperglikemii u chorych na cukrzycę typu 2

Omówienie i komentarz do nowego konsensusu ADA i EASD dotyczącego leczenia hiperglikemii u chorych na cukrzycę typu 2 Choroby Serca i Naczyń 2008, tom 5, nr 4, 198 203 D I A B E T O K A R D I O L O G I A Redaktor działu: prof. dr hab. med. Władysław Grzeszczak Omówienie i komentarz do nowego konsensusu ADA i EASD dotyczącego

Bardziej szczegółowo

Leczenie nowo rozpoznanej cukrzycy typu 2 w Polsce a najnowsze wytyczne. Wyniki polskiego badania ARETAEUS1 komentarz

Leczenie nowo rozpoznanej cukrzycy typu 2 w Polsce a najnowsze wytyczne. Wyniki polskiego badania ARETAEUS1 komentarz PRACA POGLĄDOWA ISSN 1640 8497 Władysław Grzeszczak Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Nefrologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Zabrzu Leczenie nowo rozpoznanej cukrzycy typu 2

Bardziej szczegółowo

ZAPOBIEGANIE I ZWALCZANIE PRZEWLEKŁYCH POWIKŁAŃ CUKRZYCY ORAZ POPRAWA JAKOŚCI LECZENIA CHORYCH

ZAPOBIEGANIE I ZWALCZANIE PRZEWLEKŁYCH POWIKŁAŃ CUKRZYCY ORAZ POPRAWA JAKOŚCI LECZENIA CHORYCH ZAPOBIEGANIE I ZWALCZANIE PRZEWLEKŁYCH POWIKŁAŃ CUKRZYCY ORAZ POPRAWA JAKOŚCI LECZENIA CHORYCH Sławomir Pynka PORADNIA DIABETOLOGICZNA I METABOLICZNA SPWSZ w SZCZECINIE Cukrzyca : Światowa Epidemia 1995

Bardziej szczegółowo

Wyniki ogólnopolskie badania DINAMIC 2 (II)

Wyniki ogólnopolskie badania DINAMIC 2 (II) PRACA ORYGINALNA ISSN 1640 8497 Jacek Sieradzki 1, Teresa Kasperska-Czyżyk 2, Władysław Grzeszczak 3, Marcin Szczepański 4 oraz Zespół Badaczy DINAMIC 5 1 Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Rozpoznanie, objawy cukrzycy, wydzielanie insuliny, receptor dla insuliny, patomechanizm cukrzycy typu 1 i typu 2

Rozpoznanie, objawy cukrzycy, wydzielanie insuliny, receptor dla insuliny, patomechanizm cukrzycy typu 1 i typu 2 Farmakoterapia cukrzycy Leki stosowane w leczeniu cukrzycy Co oznacza termin cukrzyca Grupa schorzeń metabolicznych, których wspólną cechę stanowi hiperglikemia jako wynik absolutnego i/lub względnego

Bardziej szczegółowo

Odkrycie insuliny było jednym

Odkrycie insuliny było jednym INSULINOTERAPIA Maciej Pawłowski Klinika Chorób Wewnętrznych i Diabetologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi Odkrycie insuliny było jednym z najważniejszych odkryć współczesnej medycyny. Po raz pierwszy insulinę

Bardziej szczegółowo

Nadciśnienie tętnicze u chorych z cukrzycą - groźny duet. prof. Włodzimierz J. Musiał

Nadciśnienie tętnicze u chorych z cukrzycą - groźny duet. prof. Włodzimierz J. Musiał Nadciśnienie tętnicze u chorych z cukrzycą - groźny duet. prof. Włodzimierz J. Musiał Plan wykładu Epidemiologia Jaki wpływ ma współwystępowanie nadciśnienia u chorych z cukrzycą Do jakich wartości obniżać

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE CUKRZYCY

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE CUKRZYCY Załącznik nr 6 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE CUKRZYCY 1. Określenie: 1) ciężka hipoglikemia oznacza spadek stężenia glukozy powodujący konieczność pomocy innej osoby w celu uzyskania

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? CEL/75/11/09 Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym

Bardziej szczegółowo

Hot Topics na zjazdach ADA i EASD kalejdoskop diabetologiczny. Tomasz Klupa

Hot Topics na zjazdach ADA i EASD kalejdoskop diabetologiczny. Tomasz Klupa Hot Topics na zjazdach ADA i EASD kalejdoskop diabetologiczny Tomasz Klupa 47th Claude Bernard Lecture Chair: A.J.M. Boulton, UK H.-U. Haring, DE: Understanding phenotypes of prediabetes: essential to

Bardziej szczegółowo

W kierunku sztucznej trzustki Nowoczesne systemy kontroli glikemii i ochrony pacjenta przed hipoglikemią w cukrzycy typu 1.

W kierunku sztucznej trzustki Nowoczesne systemy kontroli glikemii i ochrony pacjenta przed hipoglikemią w cukrzycy typu 1. W kierunku sztucznej trzustki Nowoczesne systemy kontroli glikemii i ochrony pacjenta przed hipoglikemią w cukrzycy typu 1. prof. dr hab. med. Małgorzata Myśliwiec Katedra i Klinika Pediatrii, Diabetologii

Bardziej szczegółowo

Badanie ADVANCE-ON na tle innych badań follow-up komentarz do wyników

Badanie ADVANCE-ON na tle innych badań follow-up komentarz do wyników NOWOŚCI PRZEMYSŁU FARMACEUTYCZNEGO ISSN 2084 4441 Janusz Gumprecht 1, Maciej Małecki 2, Leszek Czupryniak 3, Krzysztof Strojek 4, Tomasz Klupa 2, Liliana Majkowska 5, Dorota Zozulińska-Ziółkiewicz 6, Małgorzata

Bardziej szczegółowo

Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2009. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego

Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2009. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2009 Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego Postępowanie w stanach nagłych: I II III IV Hipoglikemia Cukrzycowa kwasica ketonowa

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I. Istota choroby... 23. Do Czytelników Pacjentów i Innych Użytkowników Poradnika... 17

Spis treści. Część I. Istota choroby... 23. Do Czytelników Pacjentów i Innych Użytkowników Poradnika... 17 Spis treści Do Czytelników Pacjentów i Innych Użytkowników Poradnika... 17 Część I Istota choroby... 23 Spotkanie 1. Przemiana materii i rola insuliny w jej regulacji... 25 Składniki organizmu i pożywienia...

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: DIETETYK przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej Priorytet III. Wysoka jakość

Bardziej szczegółowo

Wyrównanie metaboliczne chorych na cukrzycę typu 2 leczonych w poradniach lekarzy rodzinnych, kierowanych do specjalisty wstępne wyniki programu

Wyrównanie metaboliczne chorych na cukrzycę typu 2 leczonych w poradniach lekarzy rodzinnych, kierowanych do specjalisty wstępne wyniki programu PRACA ORYGINALNA ISSN 1640 8497 Aleksandra Szymborska-Kajanek 1, Teresa Koblik 2, Elżbieta Bandurska-Stankiewicz 3, Grzegorz Dzida 4, Zofia Ruprecht 5, Adam Stefański 6, Irena Szykowna 7, Agnieszka Tiuryn-Petrulewicz

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach skróconej charakterystyki produktu leczniczego i ulotce dla pacjenta.

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach skróconej charakterystyki produktu leczniczego i ulotce dla pacjenta. Aneks III Zmiany w odpowiednich punktach skróconej charakterystyki produktu leczniczego i ulotce dla pacjenta. Uwaga: Niniejsze zmiany w odpowiednich punktach skróconej charakterystyki produktu leczniczego

Bardziej szczegółowo

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life.

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life. POWIKŁANIA Personal solutions for everyday life. Powikłania Cukrzyca występuje u osób, w przypadku których organizm nie potrafi sam kontrolować poziomu glukozy we krwi (określanego również jako poziom

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca groźna choroba naszej cywilizacji

Cukrzyca groźna choroba naszej cywilizacji Cukrzyca groźna choroba naszej cywilizacji Cukrzyca jest przewlekłą chorobą, spowodowaną nieprawidłową produkcją insuliny w komórkach trzustki lub nieprawidłowym działaniem insuliny. Insulina to hormon

Bardziej szczegółowo

Koszty i wycena świadczeo zdrowotnych w opiece diabetologicznej

Koszty i wycena świadczeo zdrowotnych w opiece diabetologicznej Koszty i wycena świadczeo zdrowotnych w opiece diabetologicznej Motto wykładu Ja nie leczę, tylko wykonuję procedurę, która może się okazać nadwykonaniem... Dr Konstanty Radziwiłł Medical Tribune, 7 listopada

Bardziej szczegółowo

Analiza systemów refundacyjnych dotyczących leków na cukrzycę w wybranych krajach Unii Europejskiej

Analiza systemów refundacyjnych dotyczących leków na cukrzycę w wybranych krajach Unii Europejskiej Analiza systemów refundacyjnych dotyczących leków na cukrzycę w wybranych krajach Unii Europejskiej Osobom chorym na cukrzycę grożą poważne, specyficzne dla tej choroby powikłania, które mogą prowadzić

Bardziej szczegółowo

Badanie DINAMIC 2: porównanie wyników w różnych regionach Polski (III)

Badanie DINAMIC 2: porównanie wyników w różnych regionach Polski (III) PRACA ORYGINALNA ISSN 1640 8497 Władysław Grzeszczak 1, Jacek Sieradzki 2, Teresa Kasperska-Czyżyk 3, Marcin Szczepański 4 oraz Zespół Badaczy DINAMIC 5 1 Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Nefrologii

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI,58 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI,58 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI,58 SECTIO D 2005 Studenckie Koło Naukowe przy Zakładzie Podstawowej Opieki Zdrowotnej i Katedrze Medycyny Rodzinnej Akademii

Bardziej szczegółowo

Poprawa jakości życia w wyniku edukacji niewidomych chorych na cukrzycę

Poprawa jakości życia w wyniku edukacji niewidomych chorych na cukrzycę PRACA ORYGINALNA ISSN 1640 8497 Zofia Ruprecht, Izabela Czaplicka, Małgorzata Żmudzińska, Agata Bronisz, Joanna Kłubo-Gwieździńska, Roman Junik Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii Akademii

Bardziej szczegółowo

Co dalej z leczeniem cukrzycy, gdy leki doustne ju nie dzia ajà?

Co dalej z leczeniem cukrzycy, gdy leki doustne ju nie dzia ajà? Co dalej z leczeniem cukrzycy, gdy leki doustne ju nie dzia ajà? Insulina by a dla mnie szansà na normalne ycie Ty i ja, podobnie jak oko o 2,6 mln ludzi w Polsce, czyli niemal 5% spo eczeƒstwa, mamy cukrzy

Bardziej szczegółowo

Rozpoczęcie insulinoterapii i modyfikowanie dawek insuliny u chorych na cukrzycę typu 2

Rozpoczęcie insulinoterapii i modyfikowanie dawek insuliny u chorych na cukrzycę typu 2 PRACA POGLĄDOWA ISSN 1640 8497 Joseph A. Henske, Michelle L. Griffith, Michael J. Fowler Division of Diabetes, Endocrinology, and Metabolism in the Department of Medicine at Vanderbilt University Medical

Bardziej szczegółowo

Prof. Józef Drzewoski. Metformina- diabetologiczna miss piękności

Prof. Józef Drzewoski. Metformina- diabetologiczna miss piękności Prof. Józef Drzewoski Metformina- diabetologiczna miss piękności Jak wiadomo na urodę składa się wiele czynników. W odniesieniu do leków decydują o tym dwie zasadnicze cechy: bezpieczeństwo i skuteczność.

Bardziej szczegółowo

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N 25.8 Inne zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Jak rozpocząć leczenie insuliną u pacjenta z cukrzycą typu 2?

Jak rozpocząć leczenie insuliną u pacjenta z cukrzycą typu 2? Jak rozpocząć leczenie insuliną u pacjenta z cukrzycą typu 2? Monika Łukaszewicz, Bogumił Wolnik Regionalne Centrum Diabetologii ACK Szpitala AMG Klinika Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AM Gdańsk

Bardziej szczegółowo

Glikemia poposiłkowa. Postprandial blood glucose. Zalecenia American Diabetes Association. Pytanie 1: Jaka jest definicja PPG?

Glikemia poposiłkowa. Postprandial blood glucose. Zalecenia American Diabetes Association. Pytanie 1: Jaka jest definicja PPG? ZALECENIA ISSN 1640 8497 Zalecenia American Diabetes Association Glikemia poposiłkowa Postprandial blood glucose Przedrukowano za zgodą z: Diabetes Care 2001, 24, 4, 775 778 Copyright 2001 by American

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE

DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE Sylwia Musioł STATYSTYKI NA ŚWIECIE ŻYJE BLISKO 3OO MILIONÓW LUDZI CHORYCH NA CUKRZYCĘ SZACUJE SIĘ, ŻE LICZBA TA W CIĄGU JEDNEGO POKOLENIA WZROŚNIE DO OKOŁO 500 MILIONÓW W POLSCE

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA NAD PACJENTEM Z CUKRZYCĄ (KAOS-CUKRZYCA) ZASADY REALIZACJI

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA NAD PACJENTEM Z CUKRZYCĄ (KAOS-CUKRZYCA) ZASADY REALIZACJI KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA NAD PACJENTEM Z CUKRZYCĄ (KAOS-CUKRZYCA) ZASADY REALIZACJI Charakterystyka problemu zdrowotnego Cukrzyca jest jedną z najczęściej występujących chorób. Rozpowszechnienie

Bardziej szczegółowo

Hipercholesterolemia rodzinna - co warto wiedzieć

Hipercholesterolemia rodzinna - co warto wiedzieć I Katedra i Klinika Kardiologii Gdański Uniwersytet Medyczny Hipercholesterolemia rodzinna - co warto wiedzieć Dlaczego to takie ważne? Marcin Gruchała Czynniki ryzyka zawału serca 15 152 osób z pierwszym

Bardziej szczegółowo

ALGORYTMY DIAGNOSTYKI CUKRZYCY. Maria Górska Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

ALGORYTMY DIAGNOSTYKI CUKRZYCY. Maria Górska Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku ALGORYTMY DIAGNOSTYKI CUKRZYCY Maria Górska Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku CUKRZYCA NIEROZPOZNANA Marquess JG. Consult Pharm 2008, 23,

Bardziej szczegółowo

Wpływ przestrzegania zaleceń lekarskich (compliance) na występowanie hipoglikemii u chorych na cukrzycę leczonych w warunkach ambulatoryjnych

Wpływ przestrzegania zaleceń lekarskich (compliance) na występowanie hipoglikemii u chorych na cukrzycę leczonych w warunkach ambulatoryjnych PRACA ORYGINALNA ISSN 2084 4441 Maciej Molsa 1, Marek Tłuczykont 2, Anna Markowicz 3, Krzysztof Strojek 4 1 PSZOZ Wojewódzkie Centrum Medyczne w Opolu 2 SPZOZ Zespół Szpitali Miejskich w Chorzowie 3 Oddział

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hipoglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hipoglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Hipoglikemia podstawowe informacje Kiedy poziom cukru (glukozy) we krwi spada poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l), stwierdza się nadmierne obniżenie poziomu glukozy

Bardziej szczegółowo

LECZENIE PRZEWLEKŁEJ BIAŁACZKI SZPIKOWEJ (ICD-10 C 92.1)

LECZENIE PRZEWLEKŁEJ BIAŁACZKI SZPIKOWEJ (ICD-10 C 92.1) Załącznik B.14. LECZENIE PRZEWLEKŁEJ BIAŁACZKI SZPIKOWEJ (ICD-10 C 92.1) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie przewlekłej białaczki szpikowej u dorosłych imatinibem 1.1 Kryteria kwalifikacji Świadczeniobiorcy

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca. Leczenie dietetyczne. Leczenie farmakologiczne leki doustne 2013-02-18. Leki stosowane w cukrzycy

Cukrzyca. Leczenie dietetyczne. Leczenie farmakologiczne leki doustne 2013-02-18. Leki stosowane w cukrzycy Cukrzyca Leki stosowane w cukrzycy Leczenie dietetyczne Regularność przyjmowanych posiłków Zbliżona łączna kaloryczność posiłków każdego dnia Zmniejszona kaloryczność posiłków u osób otyłych Skład jakościowy

Bardziej szczegółowo

Jolanta Oficjalska CZY POTRZEBUJEMY KRAJOWEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI I LECZENIA RETINOPATII CUKRZYCOWEJ?

Jolanta Oficjalska CZY POTRZEBUJEMY KRAJOWEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI I LECZENIA RETINOPATII CUKRZYCOWEJ? Jolanta Oficjalska CZY POTRZEBUJEMY KRAJOWEGO PROGRAMU PROFILAKTYKI I LECZENIA RETINOPATII CUKRZYCOWEJ? EPIDEMIOLOGIA Retinopatia cukrzycowa jest główną przyczyną ślepoty dorosłych w krajach rozwiniętych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Załącznik Nr 1 do Umowy Nr z dnia PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Łódź, listopad 2009 rok Podstawa prawna: Art. 55 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 roku o zakładach

Bardziej szczegółowo

NOWE LEKI W LECZENIU CUKRZYCY

NOWE LEKI W LECZENIU CUKRZYCY XIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego SYMPOZJUM PIELEGNIAREK, POŁOZNYCH I DIETETYKÓW Dzień po dniu z edukacją w diabetologii NOWE LEKI W LECZENIU CUKRZYCY Dorota Zozulińska-Ziółkiewicz Katedra

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Aneks III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Uwaga: Konieczna może być późniejsza aktualizacja zmian w charakterystyce produktu leczniczego i ulotce

Bardziej szczegółowo

Via Medica. www.cukrzyca.info.pl

Via Medica. www.cukrzyca.info.pl Redaktor Naukowy: Prof. dr hab. med. Jacek Sieradzki Redaktor Prowadzący: Dr hab. med. Maciej Małecki Małopolski Oddział Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego Katedra Chorób Metabolicznych 31 501 Kraków,

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 21 Przedmowa sekretarza Naczelnej Rady Aptekarskiej przedstawiciela NRA w EuroPharm Forum................

Bardziej szczegółowo

Leczenie ogólnoustrojowe u pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej

Leczenie ogólnoustrojowe u pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej Normalizacja wyrównania metabolicznego 63 8 Leczenie ogólnoustrojowe u pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej Beata Mrozikiewicz-Rakowska, Waldemar Karnafel Powstanie zespołu stopy cukrzycowej (ZSC) jest

Bardziej szczegółowo

Rola położnej w opiece nad ciężarną, rodzącą, położnicą z cukrzycą Leokadia Jędrzejewska Konsultant Krajowy w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologicznego i położniczego Kraków 20 21 maja 2011r. Grażyna

Bardziej szczegółowo

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Jak wspomniano we wcześniejszych artykułach cyklu, strategia postępowania w migotaniu przedsionków (AF) polega albo na kontroli częstości rytmu komór i zapobieganiu

Bardziej szczegółowo

OPIEKA PIELĘGNIARSKA NAD CHORYM W PRZEBIEGU OSTRYCH POWIKŁAŃ CUKRZYCY

OPIEKA PIELĘGNIARSKA NAD CHORYM W PRZEBIEGU OSTRYCH POWIKŁAŃ CUKRZYCY Sympozjum Diabetologia 2011, standardy postępowania, najnowsze doniesienia Poznań prezentacja Sympozjum Diabetologia 2011 dla pielęgniarek zajmujących się pacjentami z cukrzycą miało kolejną edycję w Poznaniu.

Bardziej szczegółowo

VI.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego Sophamet przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego Sophamet przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego Sophamet przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1. Omówienie rozpowszechnienia choroby Cukrzyca staje się współcześnie jedną z

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia zespołu terapeutycznego w edukacji diabetologicznej. Fakty i mity polskiej edukacji

Doświadczenia zespołu terapeutycznego w edukacji diabetologicznej. Fakty i mity polskiej edukacji Doświadczenia zespołu terapeutycznego w edukacji diabetologicznej. Fakty i mity polskiej edukacji Zespół Kliniki Endokrynologii i Diabetologii IP - CZD Elżbieta Piontek, Alicja Szewczyk, Grażyna Korzeniewska,

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca, a nadciśnienie tętnicze

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca, a nadciśnienie tętnicze AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca, a nadciśnienie tętnicze CZYM JEST NADCIŚNIENIE TĘTNICZE Nadciśnienie tętnicze jest chorobą układu krążenia, która charakteryzuje się stale lub okresowo

Bardziej szczegółowo

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej w zakresie leczenia choroby wieńcowej

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej w zakresie leczenia choroby wieńcowej Rejestr codziennej praktyki lekarskiej w zakresie leczenia choroby wieńcowej Badanie Nr: BETAX_L_01459 Autorzy: Dr hab. n. med. Marek Kuch, Klinika Kardiologii, Uniwersytet Medyczny w Warszawie Michał

Bardziej szczegółowo

inwalidztwo rodzaj pracy

inwalidztwo rodzaj pracy Zdrowie jest najważniejsze Wykłady wraz z konsultacjami medycznymi realizowane przez Stowarzyszenia na rzecz rozwoju wsi Bogufałów Źródło Baryczy w ramach wspierania realizacji zadania publicznego przez

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EDUKACJI PACJENTA Z CUKRZYCĄ W ZAKRESIE PROFILAKTYKI HIPOGLIKEMII WAŻNYM ELEMENTEM TERAPII

PROGRAM EDUKACJI PACJENTA Z CUKRZYCĄ W ZAKRESIE PROFILAKTYKI HIPOGLIKEMII WAŻNYM ELEMENTEM TERAPII PROGRAM EDUKACJI PACJENTA Z CUKRZYCĄ W ZAKRESIE PROFILAKTYKI HIPOGLIKEMII WAŻNYM ELEMENTEM TERAPII Alicja Szewczyk Polska Federacja Edukacji w Diabetologii Cukrzyca Glukometr Wstrzykiwacz Insulina Niedocukrzenie

Bardziej szczegółowo

Miejsce Centrum Konferencyjne Adam s Konferencje ul. Matejki 62, 60-771 Poznań. Przewodnicząca komitetu naukowego prof. dr hab. Danuta Pupek-Musialik

Miejsce Centrum Konferencyjne Adam s Konferencje ul. Matejki 62, 60-771 Poznań. Przewodnicząca komitetu naukowego prof. dr hab. Danuta Pupek-Musialik Miejsce Centrum Konferencyjne Adam s Konferencje ul. Matejki 62, 60-771 Poznań Przewodnicząca komitetu naukowego prof. dr hab. Danuta Pupek-Musialik Patronat Rektor Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu prof.

Bardziej szczegółowo

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Jednym z pierwszych i podstawowych zadań lekarza jest prawidłowa i rzetelna ocena ryzyka oraz rokowania pacjenta. Ma

Bardziej szczegółowo

Dorota Karło - społeczny edukator diabetologiczny

Dorota Karło - społeczny edukator diabetologiczny Dorota Karło - społeczny edukator diabetologiczny CUKRZYCA TYPU 1 Cele leczenia cukrzycy typu I u dzieci i młodzieży możliwość przeżycia cofnięcie objawów klinicznych, unikanie ostrych powikłań cukrzycy,

Bardziej szczegółowo

Samokontrola glikemii a wyniki leczenia u chorych na cukrzycę typu 2

Samokontrola glikemii a wyniki leczenia u chorych na cukrzycę typu 2 Samokontrola glikemii a wyniki leczenia u chorych na cukrzycę typu 2 Agnieszka Bajkowska Fiedziukiewicz 1,4, Katarzyna Cypryk 1,2, Tomasz Kozdraj 3, Anna Mikołajczyk Swatko 4, Marcin Kosiński 2, Małgorzata

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca. epidemia XXI wieku

Cukrzyca. epidemia XXI wieku Cukrzyca epidemia XXI wieku Typy cukrzycy Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 1 (Insulinozależna, Młodzieńcza) Cukrzyca ciążowa i przedciążowa Cukrzyca noworodków (wrodzona i przejściowa) Cukrzyca typu LADA

Bardziej szczegółowo

Aktywność fizyczna. Schemat postępowania w cukrzycy

Aktywność fizyczna. Schemat postępowania w cukrzycy Aktywność fizyczna Schemat postępowania w cukrzycy Aktywność fizyczna Ćwiczenia i gimnastyka są korzystne dla każdego, a w szczególności dla chorych na cukrzycę. W przypadku tej choroby wysiłek fizyczny

Bardziej szczegółowo

Śmiertelność przypisana w tys; całość Ezzatti M. Lancet 2002; 360: 1347

Śmiertelność przypisana w tys; całość Ezzatti M. Lancet 2002; 360: 1347 Nadciśnienie tętnicze Prewencja i leczenie Prof. dr hab. med. Danuta Czarnecka I Klinika Kardiologii i Elektrokardiologii Interwencyjnej oraz Nadciśnienia Tętniczego Uniwersytet Jagielloński, Kraków Warszawa.07.04.2013

Bardziej szczegółowo