Altera manu fert lapidem, panem ostentat altera w jednej ręce trzyma kamień, drugą pokazuje chleb

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Altera manu fert lapidem, panem ostentat altera w jednej ręce trzyma kamień, drugą pokazuje chleb"

Transkrypt

1 Alma Mater Matka karmicielka (mówimy tak o wyŝszej szkole) Altera manu fert lapidem, panem ostentat altera w jednej ręce trzyma kamień, drugą pokazuje chleb

2 Bronisław Abramowicz Uczta u Wierzynka, wł. Muzeum Narodowe w Krakowie, galeria w Sukiennicach

3 Dr hab. Małgorzata Schlegel-Zawadzka Kierownik Zakładu śywienia Człowieka Instytut Zdrowia Publicznego, Wydział Ochrony Zdrowia, CM UJ Ul. Grzegórzecka 20, Kraków Tel

4 INFORMACJE DLA STUDENTÓW WYDZIAŁU OCHRONY ZDROWIA Wymagania egzaminacyjne dla studentów kierunku - Zdrowie Publiczne, Studia Magisterskie Uzupełniające 1) zaliczenie ćwiczeń zgodnie z regulaminem ćwiczeń Zakładu śywienia Człowieka; 2) uregulowanie wszelkich zobowiązań wobec Zakładu (wypoŝyczenie materiałów bibliograficznych i innych); termin egzaminu będzie uzgodniony ze starostą roku; 3) egzamin ma charakter egzaminu ustnego odpowiedź na pytania wylosowane z puli pytań podanych przez kierownika Zakładu. Egzamin zdawany będzie w parach (dwójkami), materiał obejmuje informacje podane w semestrze uzupełniającym i pierwszym.

5 Regulamin wykładów 1. Obecność na wykładach nie będzie sprawdzana. 2. Materiał realizowany na wykładach, piśmiennictwo obowiązujące i uzupełniające będzie podawane na stronie internetowej e-nujag. 3. Zalecane będą strony internetowe zweryfikowane przez kierownika Zakładu, a ich adresy podawane na zakładowej tablicy ogłoszeń. Wszelkie indywidualne sprawy pozostają w gestii Kierownika Zakładu śywienia Człowieka po otrzymaniu wyjaśnień, jeśli są potrzebne, od asystenta prowadzącego ćwiczenia.

6 Prace magisterskie 1) zgłoszenie na prace dyplomowe przyjmowane są od studentów niezaleŝnie od roku studiów; 2) o przyjęciu na wykonywanie pracy magisterskiej decyduje rozmowa z Kierownikiem Zakładu. 3) pierwszeństwo mają osoby współpracujące z Zakładem. 4) lista kandydatów jest rozpatrywana kaŝdorazowo indywidualnie przez Kierownika Zakładu, 5) liczbę miejsc określa osoba odpowiedzialna za prowadzenie studiów.

7 Materiały źródłowe 1. J. Hasik, L. Hryniewiecki, M. Grzymisławski: Dietetyka, PZWL, Warszawa Red. J. Dzieniszewski, L./ Szponar, B. Szczygieł, J. Socha: Podstawy naukowe Ŝywienia w szpitalach. Prace Iśś 100, Warszawa H. Ciborowska, A. Rudnicka: Dietetyka. śywienie zdrowego i chorego człowieka. PZWL, Warszawa Red. J. Gawęcki, L. Hryniewiecki: śywienie człowieka. Podstawy nauki o Ŝywieniu. T. 1. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa Red. J. Hasik, J. Gawęcki: śywienie człowieka zdrowego i chorego. T. 2. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa Red. H. Gertig, J. Gawęcki: Słownik terminów Ŝywieniowych. T. 3. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa H. Gertig, J. Przysławski: Bromatologia. Nauka o Ŝywności i Ŝywieniu. PZWL, Warszawa 2006.

8 8. M. Nikonorow, B. Urbanek-Karłowska: Toksykologia Ŝywności. PZWL, Warszawa T. Fortuna, L. Juszczak, J. Sobolewska: Podstawy analizy Ŝywności. AR, Kraków M. Krełowska-Kułas: Badanie jakości produktów spoŝywczych. PWE, Warszawa I. Nadolna, H. Kunachowicz, K. Iwanow: Potrawy, Skład i wartość odŝywcza. Prace Iśś 65, Warszawa H. Kunachowicz, I. Nadolna, B. Przygoda, K. Iwanow: Tabele wartości odŝywczej produktów spoŝywczych. Prace Iśś 85, Warszawa Red. Ś. Ziemlański: Normy Ŝywienia człowieka. Fizjologiczne podstawy. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa A. Kunachowicz i wsp: Tabele składu i wartości odŝywczej Ŝywności. PZWL, Warszawa 2005.

9 15. H. Kunachowicz, I. Nadolna, B. Przygoda, K. Iwanow: Tabele wartości odŝywczej produktów spoŝywczych. Prace Iśś 85, Warszawa Red. Ś. Ziemlański: Normy Ŝywienia człowieka. Fizjologiczne podstawy. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa J. Gawęcki, T. Mossor-Pietraszewska: Kompendium wiedzy o Ŝywności, Ŝywieniu i zdrowiu. Warszawa PWN Wybrane artykuły z: Roczniki Państwowego Zakładu Higieny Bromatologia i Chemia Toksykologiczna śywienie Człowieka i Metabolizm Strony internetowe:

10 1,9 t białka W ciągu 70 lat Ŝycia człowiek spoŝywa 2,3 t tłuszczu 9.5 t węglowodanów 0.6 t składników mineralnych 63,8 t wody SpoŜycie składników pokarmowych przez człowieka w ciągu 70 lat

11 Niezbędne dla organizmu ludzkiego składniki odŝywcze, które muszą być dostarczone z poŝywieniem Aminokwasy fenyloalanina, izoleucyna, metionina, lizyna, leucyna, treonina, tryptofan, walina, arginina, histydyna Kwasy tłuszczowe kwas linolowy, kwas linolenowy, kwas arachidonowy Cukry Witaminy galaktoza rozpuszczalne w tłuszczach: A (retinol), D (kalciferol), E (tokoferol), K (filochonon); rozpuszczalne w wodzie: b1 (tiamina), B2 (ryboflawina), B6 (pirydoksyna), B12 (kobalamina), C (kwas askorbinowy), PP (niacyna), kwas foliowy, kwas pantotenowy Składniki mineralne Makropierwiastki Ca, P, Mg, K, Na, Cl, Fe; Mikropierwiastki Cu, Zn,. Mn, J, Co, Se, Mo, Se, i in.

12 Oznaki złego stanu - na skutek zaburzeń Ŝywieniowych 1. Masa ciała - spadek (5% w ciągu 1 miesiąca lub więcej niŝ 10% w ciągu 6 miesięcy) - w niektórych przypadkach moŝe jednak osoba być nadal otyła. 2. Mięśniowa atrofia. 3. Zgubienie śródskórnej tkanki tłuszczowej. 4. Obieg płynu w ustroju - zatrzymywanie lub nadmierne wydalanie 5. Apatia, zmęczenie, draŝliwość. 6. Oznaki niedoborów witaminowych i mineralnych - w skórze, włosach, oczach, ustach, na języku, kościach, w systemie nerwowym, tkance śluzowej oka i ust. 7. Zapadalność na choroby.

13 BROMATOLOGIA Bromatos poŝywienie (gr.); broma - pokarm Logos nauka Prof. St. Krauze - nauka o środkach spoŝywczych (nauka o artykułach Ŝywności) Prof. prof. H. Gertig, J. Gawęcki nauka, która zajmuje się jakością zdrowotną Ŝywności, rozpatrując działanie Ŝywności na organizm człowieka, zarówno w sensie pozytywnym, jak negatywnym. Własna rozbudowana- nauka zajmująca się jakością zdrowotną Ŝywności, jej oddziaływaniem na organizm człowieka w stanie zdrowia i choroby, interakcjami między poŝywieniem i lekami.

14 BROMATOLOGIA Wg Nauka stosowana, badająca środki spoŝywcze pod względem wartości odŝywczych, składu chemicznego, strawności i przyswajalności, zajmująca się równieŝ higieną produkcji Ŝywności, jej przechowywania i przetwórstwa. Współczesna bromatologia obejmuje takŝe badania nowych źródeł Ŝywności i wpływu środowiska na jakość płodów rolnych oraz monitorowanie poziomu najbardziej rozpowszechnionych zanieczyszczeń chemicznych i biologicznych, które przechodzą ze środowiska do Ŝywności. Ponadto bada i ocenia substancje dodawane do artykułów spoŝywczych oraz opakowania i aparaturę mającą kontakt z Ŝywnością.

15 BROMATOLOGIA Własna skrócona Nauka o Ŝywności i Ŝywieniu

16 DZIENNIK USTAW z dnia 27 września 2006 r. Nr 171 Poz USTAWA z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie Ŝywności i Ŝywienia. Dzieł I Przepisy ogólne i objaśnienia określeń ustawowych Art Ustawa określa wymagania i procedury niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa żywności i żywienia zgodnie z przepisami rozporządzenia (WE) nr 178/2002 parlamentu Europejskiego i rady z dnia 28 stycznia 2002 r. Ustanawiającego ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd do Spraw Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiającego procedury w sprawie żywności...

17 METABOLIZM = ANABOLIZM + KATABOLIZM Ilość wytwarzanej w ustroju energii kilokalorie (kcal) 1 cal jest to ilość ciepła potrzebna do ogrzania 1 g wody chemicznie czystej o 1 o C przy ciśnieniu 1 atm a ściślej: 1 cal jest to ilość ciepła potrzebna do podniesienia temperatury wody z 14,5 o C do 15,5 o C. 1 kcal = 1000 cal wg SI MegadŜule (MJ) MJ = 1000 kj 1 kcal = 4,184 kj 1 kj jest ilością energii potrzebną do wykonania pracy o wartości 1 Newtona na drodze 1 km.

18 RównowaŜniki energetyczne równowaŝniki energetyczne fizyczne: ilość energii jaka się wyzwala podczas spalania 1 g białka, 1 g tłuszczu lub 1 g węglowodanów w warunkach pozaustrojowych spalenie w bombie kalorymetrycznej: 1g białka 5,65 kcal 1 g tłuszczu 9,45 kcal 1 g węglowodanów 4,15 kcal (spaleniu ulegają wszystkie substancje organiczne zawarte w poŝywieniu, u człowieka spalenie nie zachodzi do końca)

19 RównowaŜniki energetyczne fizjologiczne: ilość energii jaką organizm człowieka wyzwala z 1 g białek, 1 g tłuszczów lub 1 g węglowodanów. Max Rubner ( r.) - określił ciepło spalania białek, tłuszczów i węglowodanów oraz mocznika wydzielonego przez ustrój ludzki w moczu (produkt powstający z procesów metabolicznych części azotowej związków organicznych, np. białek) - fizjologiczne współczynniki energetyczne. dla białek przyjął - 60% białek zwierzęcych, 40% białek roślinnych w diecie i niepełne spalanie tłuszcze i węglowodany - spalanie jednakowe produkty końcowe jak w bombie kalorymetrycznej RównowaŜniki Rubnera = kalorie brutto

20 Wilburg Atwater - (1900 r.) oznaczał ciepło spalania powyŝszych składników, lecz takŝe uwzględnił ich stopień strawności w ustroju - współczynniki energetyczne - średnie równowaŝniki energetyczne - kalorie netto. Wyznaczył współczynniki strawności dla ludzi: białek 92 tłuszczów 95% węglowodanów 98% 1 gram białka spoŝytego wydala się z moczem 1,25 1,3 kcal w postaci wartości energetycznej związków azotowych. 1 g białek (5,65-1,30)x0,92 = 4,0 kcal 1 g węglowodanów 4,1x0,98 = 4,0 kcal 1 g tłuszczu 9,45x0,95 = 8,9 kcal (9,0 kcal)

21 Instytut śywienia i śywności Warszawa (pod redakcją prof. Ś.Ziemlańskiego) Prawidłowe Ŝywienie człowieka polega na całkowitym pokryciu zapotrzebowania organizmu na energię oraz wszystkie składniki pokarmowe potrzebne do rozwoju Ŝycia i zachowania zdrowia. Przez pojęcie "normy Ŝywienia" rozumiemy ilość energii oraz niezbędnych składników odŝywczych, wyraŝone w przeliczeniu na jedną osobę i jeden dzień, uwzględniając specyficzne dla wyróŝnionych grup róŝnice w zapotrzebowaniu organizmu zaleŝne od wieku, płci, stanu fizjologicznego i aktywności fizycznej, a takŝe związane z warunkami bytowymi i trybem Ŝycia. W poniŝszych tabelach przedstawiono wartości bezpiecznego poziomu spoŝycia i wartości zalecanego spoŝycia. Normy ustalone na poziomie tzw. zalecanego spoŝycia - to taka ilość danego składnika odŝywczego (wyraŝona w przeliczeniu na osobę/dobę, która pokrywa zapotrzebowanie kaŝdego osobnika w obrębie grupy, w tym takŝe osób o szczególnie duŝym zapotrzebowaniu, a ponadto zawiera większe rezerwy wystarczające na zaspokojenie potrzeb wynikających ze zwyczajów Ŝywieniowych populacji. Normy ustalone na poziomie bezpiecznego spoŝycia to taka ilość danego składnika odŝywczego (wyraŝona w przeliczeniu na kg masy ciała/dobę lub na osobę/dobę), która wystarcza na pokrycie zapotrzebowania na ten składnik u 97,5% osobników zaliczonych do danej grupy. TABELE: 1.Podział ludności na grupy. ENERGIA BIAŁKO TŁUSZCZ i niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe WITAMINY SKŁADNIKI MINERALNE

22 WĘGLOWODANY Cukrowce, sacharydy Funkcje metaboliczne, budulcowe, łatwy zapas energii Świat roślinny zdolność wytwarzania węglowodanów z wody i dwutlenku węgla na drodze fotosyntezy Fotosynteza - przekształcanie energii słonecznej w energię chemiczną w chloroplastach (organelle komórkowe) n CO 2 + n H 2 O = (CH 2 O) n + n O 2 Z produktów zwierzęcych jedyne znaczące źródło Mleko (laktoza=galaktoza+glukoza) Węglowodany źródło łatwo przyswajalnej energii w funkcjonowaniu mózgu i pracy mięśni. Ustrój człowieka brak zdolności magazynowania poza glikogenem w wątrobie.

23 Węglowodany stanowią prawie 90% suchej masy roślin. Węglowodany zawierają chiralny atom węgla. Chiralny atom węgla jest to atom znajdujący się w dwóch róŝnych przestrzennych konfiguracjach. A A E C B B C E D D Lustro C atom chiralny węgla; B,C,D reprezentują róŝne atomy, funkcjonalne grupy.

24 D-glukoza (aldoza) ma 4 atomy chiralne struktura acykliczna HC=O C-1 HCOH HOCH HCOH HCOH CH 2 OH C-6 C atom chiralny C atom chiralny C atom chiralny C atom chiralny Glukoza naturalnie występująca w przyrodzie jest określana jako D-glukoza. Istnieje forma L. Istnieje 2 4 czyli 16 6-węglowych cukrowców (heksoz)

25 D-ksyloza (pentoza), D-glukoza (heksoza), D-mannoza (heksoza), D-galaktoza (heksoza) są często obecne w roślinach, stąd w naszej diecie w róŝnych połączeniach. D-glukoza obecna jako wolna heksoza aldoza w Ŝywności w niewielkich ilościach. Formy L są rzadsze L-arabinoza i L-galaktoza występują jako składniki polisacharydów. D-fruktoza jest jedyną ketozą znalezioną w naturalnej Ŝywności w małych ilościach

26 HC=O C-1 CH 2 O HCOH C atom chiralny C=O HOCH C atom chiralny HOCH HCOH C atom chiralny HCOH HCOH C atom chiralny HCOH CH 2 OH C-6 CH 2 OH D-glukoza D-fruktoza Aldoza Ketoza C 6 H 12 O 6 Formy acykliczne Stosunek wodoru do tlenu = 2:1

27 Z chemicznego punktu widzenia dzielimy je na: cukry proste jednosacharydy (monosacharydy) samodzielne lub stanowią część innych węglowodanów (monomery) dwucukry disacharydy 2 jednostki cukru kilkucukry oligosacharydy 3-10 jednostek cukru wielocukry - polisacharydy W przyrodzie: Aminocukry glukozoamina zamiast -OH przy C2 grupa NH 2 Alkoholocukry sorbitol, mannitol, ksylitol zamiast CHO jest CH 2 OH lub =CO jest CHOH Kwasy uronowe kwas glukuronowy zamiast -CH 2 OH jest COOH Połączenia z innymi związkami białkami (glikoproteiny), tłuszczami (glikolipidy)

28 Cukry proste Glukoza (cukier gronowy) we krwi i tkankach zwierzęcych, owoce, miód, podstawowa jednostka cukrowa w węglowodanach złoŝonych Zastosowanie piekarstwo, cukrownictwo, przemysł fermentacyjny, napoje na bazie glukozy dla sportowców, do odŝywiania parenteralnego pacjentów. Fruktoza cukier owocowy (lewuloza) miód, owoce, soki owocowe, syropy fruktozowe, polisacharyd inulina. Bardziej słodka niŝ sacharoza i glukoza. W technologii Ŝywności podczas pieczenia chleba i innych wyrobów piekarskich rozkłada się łatwiej niŝ glukoza, wchodzi w reakcje Maillarda pieczywo ma bardziej atrakcyjny kolor. DuŜa higroskopijność przedłuŝenie okresu składowania gotowych wyrobów piekarskich zapobiega wysychaniu produktów. Do słodzenia obniŝa wartość energetyczną bo jej mniej potrzeba

29 Cukry złoŝone Sacharoza Laktoza - Maltoza - Celobioza - Trehaloza - Skrobia - fruktoza i glukoza galaktoza, glukoza 2 cz. glukozy 2 cz. glukozy 2 cz. glukozy amyloza - n cz. glukozy rozpuszczalna w wodzie, podczas ogrzewania jej roztwory stają się kleiste nie są one jednak stabilne. Z upływem czasu amyloza zaczyna się z nich wytrącać, co powoduje takie zjawiska jak np.: mętnienie niektórych soków i win jabłkowych czy czerstwienie chleba. amylopektyna - n. cz. glukozy, rozgałęziona struktura, nie jest rozpuszczalna w wodzie, w środowisku wodnym pęcznieje, a przy ogrzewaniu kleikuje

30 Glikogen - Celuloza - Inulina - Pektyna - Agar - Karagen - n. cz. glukozy n cz. glukozy n cz. fruktozy n cz. kwasu galakturonowego i ramnozy n cz. galaktozy i anhydrogalaktozy n cz. galaktozy i anhydrogalaktozy Disacharydy Sacharoza cukier, glukoza i fruktoza. Do 20% - trzcina cukrowa, buraki cukrowe Produkt handlowy cukier rafinowany do 99,96% Roztwory sacharozy czynnik zapobiegający psuciu się Ŝywności, do zahamowania rozwoju bakterii 25% sacharozy, przy 67% - nie moŝe działać większość droŝdŝy.

31 Laktoza galaktoza i glukoza, cukier mlekowy w mleku i produktach mlecznych; nietolerancja enzym laktaza Mleko większości ssaków jedyne źródło w przyrodzie Mleko kobiece Krowie - 4,6% Kozy - 4,6% Świni - 3,5% Wieloryba - 1,3% 6,8% laktozy Produkty mleczarskie jogurt z mleka pełnego 3,0% ser twarogowy półtłusty 2,0% serwatka - 4,8% serwatka suszona - 75,0%

32 Edo, ergo sum Jem więc jestem Vinum lac senum Wino to mleko starców

33 Vincent van Gogh Jedzący kartofle, 1885, Rijksmuseum Van Gogh, Amsterdam

34 Białka makrocząsteczki o złoŝonej strukturze chemicznej, których elementarne części składowe stanowią aminokwasy, zbudowane z atomów węgla, tlenu, azotu, wodoru oraz siarki. H H 2 N C COOH CH 3 (R) W ustroju człowieka 18 aminokwasów. Poszczególne aminokwasy łączą się ze sobą za pomocą wiązania peptydowego CO=NH

35 STRUKTURA BIAŁEK Kompleksowa struktura białek moŝe być opisana jako sześciostopniowa struktura organizacyjna: pierwszorzędowa, drugorzędowa, super-drugorzędowa struktura domen, trzeciorzędowa, Czwartorzędowa. Rozpoznanie struktury białek nastąpiło długo przed 1957 r., kiedy to John C. Kendrew i wsp. podali pierwszą trójprzestrzenną strukturę białka mioglobiny.

36 Duński naukowiec K. Linderstroem-Lang stwierdził, Ŝe istnieją 4 poziomy struktury organizacyjnej w białkach. W jego hierarchii białkowej struktury (1952 r., 1957 r.) kaŝdy poziom jest określony przez wymuszoną specyficznie strukturę z elementów opisanych w poprzednim poziomie. Przyjął on 4 poziomy organizacyjne białek: 1. Struktura pierwszorzędowa liczba i kolejność aminokwasów w łańcuchach peptydowych. 2. Drugorzędowa struktura odnosi się do przestrzennego rozmieszczenia wywołanego pofałdowaniem i skręceniem. alfa-helisa spirala zawierająca 3,7 reszt aminokwasowych na jeden obrót spirali. Pofałdowanie beta powstaje wtedy, gdy długie polipeptydowe łańcuchy zwijają się i powstają wiązania wodorowe między wiązaniami peptydowymi sąsiednich łańcuchów. W tzw. modelach wstąŝki struktury alfa-helisy są przedstawiane jako spirale a beta pofałdowania jako równoległe strzałki.

37 3. Trzeciorzędowa struktura układ skręconych łańcuchów w swoiste warstwy. 4. W strukturze czwartorzędowej wyróŝnia się szereg podjednostek łańcuchów polipeptydowych, które tworzą białko, będące niezaleŝną jednostką organiczną.

38 RóŜne reprezentacje trójprzestrzennej struktury białka izomerazy fosforanowej triozy.

39 Przestrzenna struktura pierwszorzędowa białka.

40 Struktura przestrzenna białka: A drugorzędowa; B trzeciorzędowa; C - czwartorzędowa

41 Koniec aminowy Koniec karboksylowy Przedstawienie w formie rolki głównego łańcucha wodorowych połączeń w alfa-helixie.

42 Beta-układ równoległy Beta-układ antyrównoległy RóŜne typy beta-pofałdowań. Linie w formie kresek wskazują główne połączenia wodorowe. Beta-układ mieszany Beta-układ równoległy

43 Model struktury kolagenu

44 Aminokwasy egzogenne niezbędne, organizm ssaków i człowieka nie potrafi ich syntetyzować, pula białek ustrojowych szybko się wyczerpuje, muszą być dostarczane z poŝywieniem. Aminokwasy względnie egzogenne warunkowo niezbędne, aminokwas wytwarzane w ustroju, ale w szczególnych warunkach (wzrost, choroba) ich synteza jest niewystarczająca. Aminokwasy endogenne - nie niezbędne produkowane w wystarczających ilościach w ustroju. Cysteina z metioniny; tyrozyna z fenyloalaniny względnie endogenne.

45 Klasyfikacja Ŝywieniowa aminokwasów Aminokwasy egzogenne (niezbędne) Fenyloalanina Izoleucyna Leucyna Lizyna Metionina Treonina Tryptofan Walina Aminokwasy względnie egzogenne (względnie niezbędne) Arginina Histydyna Aminokwasy endogenne (nie-niezbędne) Cysteina* Tyrozyna* Alanina Glicyna Kwas asparaginowy Kwas glutaminowy Prolina Seryna *aminokwasy względnie endogenne

46 Wartość odŝywcza białek poŝywienia Wartość odŝywcza białek poŝywienia zaleŝy od: Ilości i wzajemnych proporcji aminokwasów egzogennych zawartych w danym białku. Stopnia uwolnienia i wchłonięcia aminokwasów podczas procesów trawienia w przewodzie pokarmowym, czyli tzw. strawności białka. Wystarczającego dowozu energii niezbędnej do procesów syntezy białka ustrojowego ze źródeł pozabiałkowych. Aminokwas egzogenny, którego podaŝ z pokarmem jest najmniejsza w stosunku do ilości wymaganej dla biosyntezy białek w ustroju, i który ogranicza wykorzystanie innych aminokwasów aminokwas ograniczający. Zamienniki mięsa produkty roślinne zawierające białka zbliŝone wartością odŝywczą i właściwościami funkcjonalnymi do białek zwierzęcych.

47 Białka komplementarne dwa lub więcej białek, których skład aminokwasów egzogennych wzajemnie się uzupełnia, w taki sposób, Ŝe aminokwas deficytowy w jednym białku występuje w nadmiarze, w drugim prz. białka produktów zboŝowych i białka produktów mlecznych.

48 Synteza białek w ustroju dostępne odpowiednie aminokwasy z: Puli białek ustrojowych procesy rozpadu, część z tych aminokwasów wykorzystywana do syntezy białek w komórkach. Procesów trawienia i wchłaniania białek pokarmowych. Biosynteza niektórych aminokwasów z kwasów organicznych w procesie transaminacji (przenoszenie grupy aminowej z innych związków azotowych).

49 Model struktury gliadyny, gluteniny i glutenu. Białka pszenicy po dodaniu wody tworzą spoisty koloidalny kompleks zwany glutenem. MoŜna go wyodrębnić z ciasta przygotowanego z mąki pszennej i wody poprzez wymywanie, pozwalające usunąć inne składniki mąki (J. Gawęcki - red. Białka w Ŝywności i Ŝywieniu. W-wa 1998).

50 Zawartość aminokwasów egzogennych i względnie endogennych w białkach wzorcowych (w g/100 g białka) Nazwa aminokwasu Białko mleka kobiecego Białko jaja kurzego Wzorzec FAO/WHO (1991) Izoleucyna Leucyna Lizyna Metionina+cysteina Fenyloalanina+tyrozyna Treonina Tryptofan Walina 2,9 5,8 4,2 2,6 4,5 2,7 1,1 3,4 5,6 6,4 5,0 4,5 7,5 3,2 1,0 5,1 2,8 6,6 5,8 2,5 6,3 3,4 1,1 3,5 Suma aminokwasów egzogennych 27,2 38,3 32,0 Wg J. Gawęcki - red. Białka w Ŝywności i Ŝywieniu. W-wa 1998

51 Aminokwas Zapotrzebowanie na aminokwasy egzogenne (w mg/kg masy ciała) Walina Leucyna Izoleucyna Treonina Metionina Lizyna Fenyloalanina Tryptofan Niemowlęta Dzieci ,3 Kobiety 11,2 7,8 10,7 5,3 12,1 8,6 12,1 2,8 MęŜczyź ni 11,4 9,5 15,7 6,5 12,1 9,4 12,1 2,9 Wg J. Gawęcki - red. Białka w Ŝywności i Ŝywieniu. W-wa 1998

52 Caseus et panis sunt optima fercula sanis Ser i chleb są najlepszymi daniami dla zdrowych In vino veritas, in aqua sanitas W winie prawda, w wodzie zdrowie

53 Aersten Stragan rzeźnika, 1551

54 Vincent van Gogh Dwa słoneczniki, 1887, Metropolitan Museum of Art, New York

55 Vincent van Gogh Słoneczniki, 1888, Neue Pinakothek, Monachium

56 Tłuszcz TŁUSZCZE grupa produktów spoŝywczych rodzaj zawartych w tych tłuszczach i w innych produktach związków chemicznych lipidów Tłuszcz niewidoczny w mięsie, wędlinach, nabiale Po wyodrębnieniu tłuszcz widoczny temperatura pokojowa konsystencja stała tłuszcz temperatura pokojowa konsystencja płynna olej Wspólna cecha nierozpuszczalność w wodzie i rozpuszczalność w niepolarnych rozpuszczalnikach (eter, chloroform, alkohol itp...)

57 Klasyfikacja produktów Ŝywnościowych wg zawartości tłuszczów Grupa produktów Tłuszcze jadalne Tłuszcze stołowe o obniŝonej kaloryczności Produkty o bardzo wysokiej zawartości tłuszczu Produkty o wysokiej zawartości tłuszczu Produkty o niskiej zawartości tłuszczu Produkty o bardzo niskiej zawartości tłuszczu Zawart. tł. [%] Produkty Masło, margaryny, słonina, smalec, oleje roślinne, oliwa Margaryny niskokaloryczne Śmietana kremowa, sery Ŝółte, węgorz, metka, parówki, wafle nadziewane Wieprzowina, baranina, gęś, kaczka, kiełbasy, śledź, makrela, jaja, sery tłuste, śmietana, twarogi tłuste, pieczywo cukiernicze Polędwica, cielęcina, wołowina, kurczak, indyk, dorsz, ryby słodkowodne, podroby, produkty zboŝowe, mleko pełne, lody, jogurty, twaroŝki Mleko chude, twaróg chudy, kefir, pieczywo, polędwica, warzywa, owoce, grzyby

58 Tłuszcze właściwe triacyloglicerole Estry zbudowane z trzech cząsteczek kwasów tłuszczowych i jednej cząsteczki glicerolu O O CH 2 O C R 1 R 2 C O CH O CH 2 O C R 3

59 Grupa metylowa Grupa karboksylowa Kwas stearynowy 18:0 H 3 C COOH Kwas oleinowy 18:1, n-9 C H COOH Kwas linolowy 18:2, n-6 Kwas alfa-linolenowy 18:3, n-3 C H 3 C H 3 COOH COOH Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe Wzory kwasów tłuszczowych

60 Wiązanie nienasycone moŝe mieć konfiguracjęcis lub trans. Naturalne kwasy tłuszczowe występują głównie w konfiguracji cis, z wyjątkiem części kwasów tłuszczowych w mleku krowim (2% występuję w konfiguracji trans) H H H C C C C H Konfiguracja cis Konfiguracja trans

61 Z punktu widzenia fizjologii Ŝywienia najwaŝniejsze są wielonienasycone kwasy tłuszczowe (Polyunsaturated Fatty Acids) niezbędnie nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) (EFA Essential Fatty Acids) Rodzina kwasu linolowego C 18:2,n-6 Rodzina kwasu alfa-linolenowego C 18:3,n-3 Kwas gamma-linolenowy C 18:3, n-6 Kwas eikozapentaenowy (EPA) C 20:5, n-3 Kwas arachidonowy C 20:4, n-6 Kwas dokozaheksaenowy (DHA) C 22:6, n-3 Organizm nie umie przekształcać kwasów n-6 w kwasy n-3 i na odwrót. Izomeria przestrzenna róŝna konfiguracja Izomeria połoŝeniowa połoŝenie wiązania podwójnego

62 Kwas linolowy olej słonecznikowy, sojowy, arachidowy, oliwa, rzepakowy niskoerukowy Kwas gamma-linolenowy olej z wiesiołka, z ogórecznika, mleko kobiece Kwas arachidonowy - produkty zwierzęce, mięso Kwas alfa-linolenowy - Kwas eikozapentaenowy - Kwas dokozaheksaenowy - olej z makreli olej lniany, rzepakowy, sojowy, rośliny liściaste łosoś, olej wątłuszczowy (dorsz) Stosunek kwasów n-6 do n-3 powinien wahać się w granicach 4-6 do 1

63 Mięso ze znikomą zawartością tłuszczu. Mięso ze średnią zawartością tłuszczu. Mięso z duŝą zawartością tłuszczu.

64 Zawartość tłuszczu w kilku popularnych potrawach Chipsy ziemniaczane 20-40% tłuszczu PraŜynki ziemniaczane 30-35% tłuszczu Pączki 20-35% tłuszczu Frytki 7-25% tłuszczu Filety rybne 10-12% tłuszczu

65 Podstawowe składniki wybranych tłuszczów roślinnych.

66 Podstawowe składniki wybranych tłuszczów zwierzęcych.

67 Polski Konsensus Tłuszczowy Ustalenia podjęte w wyniku spotkania grona ekspertów towarzystw i instytutów naukowych, dnia 4. XII r. Zalecenia są podstawą profilaktyki chorób układu krąŝenia i nowotworów odnośnie ilości i jakości spoŝywanych tłuszczów. 1. W polskiej diecie naleŝy obniŝyć spoŝycie tłuszczów ogółem poniŝej 30% dziennego zapotrzebowania na energię, zmieniając jednocześnie strukturę spoŝycia poprzez zwiększenie udziału tłuszczów roślinnych, zawierających jedno- i wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Podstawą dziennej racji pokarmowej powinny być produkty niskotłuszczowe. 2. Nasycone kwasy tłuszczowe i kwasy tłuszczowe typu trans wywierają podobny niekorzystny wpływ na zdrowie człowieka, między innymi podnosząc poziom cholesterolu frakcji LDL. Z tego powodu naleŝy ograniczyć łączne ich spoŝycie maksymalnie do 10% dziennego zapotrzebowania na energię.

68 Polski Konsensus Tłuszczowy cd. Ustalenia podjęte w wyniku spotkania grona ekspertów towarzystw i instytutów naukowych, dnia 4. XII r. 3. Podstawą Ŝywienia zdrowych niemowląt w pierwszym roku Ŝycia powinno być karmienie piersią. W diecie niemowląt i małych dzieci do trzeciego roku Ŝycia nie naleŝy ograniczać zawartości tłuszczu ogółem, przy czym powinny być uwzględnione tłuszcze roślinne, jako źródło niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. Od trzeciego roku Ŝycia zalecane jest stopniowe przechodzenie do diety rekomendowanej dla dorosłych. 4. Ze względu na udowodniony korzystny wpływ kwasów tłuszczowych z rodziny n-3 na zdrowie, uzasadnione jest zalecenie większego spoŝycia ryb głownie morskich, które powinny być wprowadzane w Ŝywieniu populacji powyŝej 3 roku Ŝycia.

69 Polski Konsensus Tłuszczowy cd. Ustalenia podjęte w wyniku spotkania grona ekspertów towarzystw i instytutów naukowych, dnia 4. XII r. 5. Proces smaŝenia zwiększa zawartość tłuszczu w produkcie, utrudniając obniŝanie jego ilości w racji pokarmowej. Do krótkiego smaŝenia w warunkach domowych naleŝy preferować oleje roślinne, pod warunkiem jednorazowego ich uŝycia. NaleŜy wprowadzić instytucjonalny obowiązek kontroli jakości tłuszczów smaŝalniczych w trakcie ich stosowania w przemyśle i zakładach gastronomicznych. 6. Zawartość tłuszczu ogółem, kwasów tłuszczowych nasyconych oraz kwasów tłuszczowych typu trans naleŝy uwzględnić w znakowaniu środków spoŝywczych.

Tantum cibi et potionis adhibendum, ut reficiantur vires, non opprimantur Tyle

Tantum cibi et potionis adhibendum, ut reficiantur vires, non opprimantur Tyle Modicus cibi, medicus sibi Kto umiarkowany w jedzeniu, ten lekarzem dla siebie. Tantum cibi et potionis adhibendum, ut reficiantur vires, non opprimantur Tyle pokarmu i napoju naleŝy przyjmować, aby pokrzepić

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Małgorzata Schlegel-Zawadzka

Dr hab. Małgorzata Schlegel-Zawadzka Dr hab. Małgorzata Schlegel-Zawadzka Kierownik Zakładu śywienia Człowieka Instytut Zdrowia Publicznego, Wydział Ochrony Zdrowia, CM UJ Ul. Grzegórzecka 20, 31-531 Kraków Tel 431-26-97 mfzawadz@cyf-kr.edu.pl

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

Materiały źródłowe do przedmiotu:

Materiały źródłowe do przedmiotu: Materiały źródłowe do przedmiotu: 1. Red. J. Gawęcki, L. Hryniewiecki: Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. T. 1. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2003. 2. Red. J. Hasik, J. Gawęcki: Żywienie człowieka

Bardziej szczegółowo

Cukry właściwości i funkcje

Cukry właściwości i funkcje Cukry właściwości i funkcje Miejsce cukrów wśród innych składników chemicznych Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo często - kiedy sięgamy po białe kryształy z cukiernicy. Większość z nas nie uświadamia

Bardziej szczegółowo

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą byd wykorzystywane przez jego Użytkowników

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) Dz.U.07.137.967 2010.01.22 zm. Dz.U.2010.9.63 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) (Dz. U. z dnia 31 lipca 2007 r.) Na

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Ab ovo usque ad mala Od jaj do jabłek Od początku do końca (u Rzymian zaczynało się jedzenie od jaj, a kończyło na jabłkach) - Horatius

Ab ovo usque ad mala Od jaj do jabłek Od początku do końca (u Rzymian zaczynało się jedzenie od jaj, a kończyło na jabłkach) - Horatius Ab ovo Od jaja (Ledy, z którego wykluła się Helena, powód wojny trojańskiej) od początku Ab ovo usque ad mala Od jaj do jabłek Od początku do końca (u Rzymian zaczynało się jedzenie od jaj, a kończyło

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

ETYKIETA. Fitmax Easy GainMass proszek

ETYKIETA. Fitmax Easy GainMass proszek ETYKIETA Fitmax Easy GainMass proszek smak waniliowy, truskawkowy, czekoladowy Środek spożywczy zaspokajający zapotrzebowanie organizmu przy intensywnym wysiłku fizycznym, zwłaszcza sportowców. FitMax

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

TŁUSZCZE to określenie zarówno dla grupy produktów spoŝywczych, jak i składników

TŁUSZCZE to określenie zarówno dla grupy produktów spoŝywczych, jak i składników ,,TŁUSZCZE W śywieniu CZŁOWIEKA TŁUSZCZE to określenie zarówno dla grupy produktów spoŝywczych, jak i składników pokarmowych. Masło, smalec, margaryna czy oleje roślinne noszą nazwę tłuszczów widocznych

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA. Prawidłowe żywienie dzieci

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA. Prawidłowe żywienie dzieci ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA Prawidłowe żywienie to jeden z najważniejszych czynników środowiskowych które korzystnie wpływają na ludzkie zdrowie. Żywienie zgodne z normami dostarcza człowiekowi energii oraz

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Edyta Balejko Przedmiot: Żywienie człowieka Ćwiczenie nr 5 Temat: Wskaźniki oceny wartości odżywczej białek

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo Ŝywności i sposób Ŝywienia naleŝą do najwaŝniejszych problemów zdrowia publicznego.

Bezpieczeństwo Ŝywności i sposób Ŝywienia naleŝą do najwaŝniejszych problemów zdrowia publicznego. śywienie CZŁOWIEKA Bezpieczeństwo Ŝywności i sposób Ŝywienia naleŝą do najwaŝniejszych problemów zdrowia publicznego. Decydują w znacznym stopniu o prawidłowym rozwoju fizycznym, intelektualnym i emocjonalnym

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 23 lipca 2015 r. Poz. 1026 OBWIESZCZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 16 czerwca 2015 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe odżywianie i bezpieczna żywność warunkiem zachowania życia i zdrowia. Prof. dr hab. Jadwiga Biernat

Prawidłowe odżywianie i bezpieczna żywność warunkiem zachowania życia i zdrowia. Prof. dr hab. Jadwiga Biernat Prawidłowe odżywianie i bezpieczna żywność warunkiem zachowania życia i zdrowia Prof. dr hab. Jadwiga Biernat Plan wykładu Podstawowe pojęcia i definicje w nauce o żywności i żywieniu człowieka Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (MS i TŻiŻCz z uz.)

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Herwy Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu 2011-06-13 1

Katarzyna Herwy Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu 2011-06-13 1 WODA DLA ZDROWIA Katarzyna Herwy Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu 2011-06-13 1 Jesteś tym co pijesz WODA główny składnik ciała i podstawowy składnik poŝywienia stanowi 50 80 % masy

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. 13/t. 15

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. 13/t. 15 454 31996L0008 L 55/22 DZIENNIK URZĘDOWY WSPÓLNOT EUROPEJSKICH 6.3.1996 DYREKTYWA KOMISJI 96/8/WE z dnia 26 lutego 1996 r.w sprawie żywności przeznaczonej do użycia w dietach o obniżonej energetyczności

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka Ćwiczenie nr 4 Temat: Normy żywienia 1. Badania stosowane

Bardziej szczegółowo

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

MSZ. Wybrane artykuły z: Roczniki Państwowego Zakładu Higieny Bromatologia i Chemia Toksykologiczna śywienie Człowieka i Metabolizm

MSZ. Wybrane artykuły z: Roczniki Państwowego Zakładu Higieny Bromatologia i Chemia Toksykologiczna śywienie Człowieka i Metabolizm Dr hab. Małgorzata Schlegel-Zawadzka Kierownik Zakładu śywienia Człowieka Instytut Zdrowia Publicznego, Wydział Ochrony Zdrowia, CM UJ Ul. Grzegórzecka 20, 31-531 Kraków Tel 431-26-97 mfzawadz@cyf-kr.edu.pl

Bardziej szczegółowo

protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.)

protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.) Białka 1 protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.) cząsteczki życia materiał budulcowy materii ożywionej oraz wirusów wielkocząsteczkowe biopolimery o masie od kilku tysięcy do kilku milionów jednostek

Bardziej szczegółowo

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA ZALECENIA OGÓLNE Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (należy dbać o urozmaicenie posiłków). W skład produktów spożywczych wchodzą niezbędne składniki odżywcze zawarte w różnych ilościach i

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

Metabolizm białek. Ogólny schemat metabolizmu bialek

Metabolizm białek. Ogólny schemat metabolizmu bialek Metabolizm białek Ogólny schemat metabolizmu bialek Trawienie białek i absorpcja aminokwasów w przewodzie pokarmowym w żołądku (niskie ph ~2, rola HCl)- hydratacja, homogenizacja, denaturacja białek i

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach NORMY ŻYWIENIA DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I SZKOLNYM W POLSCE OPRACOWANO W INSTYTUCIE ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA I ZATWIERDZONE ZOSTAŁY PRZEZ INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Woźniak Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Katedra Biologii i Hodowli Ryb Warszawa, 3 wrzesień 2013 r.

Małgorzata Woźniak Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Katedra Biologii i Hodowli Ryb Warszawa, 3 wrzesień 2013 r. Wartości odżywcze ryb z produkcji stawowej ze szczególnym uwzględnieniem karpia Małgorzata Woźniak Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Katedra Biologii i Hodowli Ryb Warszawa, 3 wrzesień 2013 r.

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Samodzielna ocena swojego żywienia i aktywności fizycznej. Cele: zapoznanie ucznia z praktycznymi aspektami układania prawidłowo zbilansowanej

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

CYNK 200 MIEDŹ 25 SELEN 0.32 AMINOKWASY. Iu/kg ARGININA 1.5 METIONINA 0.65 CYSTEINA 0.24 LIZYNA 1.55 TRYPTOFAN 0.27 TYROZYNA 0.7 KWASY NIENASYCONE

CYNK 200 MIEDŹ 25 SELEN 0.32 AMINOKWASY. Iu/kg ARGININA 1.5 METIONINA 0.65 CYSTEINA 0.24 LIZYNA 1.55 TRYPTOFAN 0.27 TYROZYNA 0.7 KWASY NIENASYCONE REGAL ACTIVE Specjalna formuła o zwiększonej dawce energii dla psów polujących, odbywających szkolenia, suk ciężarnych i karmiących oraz innych psów pracujących. Opiera się na kilku różnych źródłach białka

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA (oznaczana dalej jako SIWZ)

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA (oznaczana dalej jako SIWZ) SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA (oznaczana dalej jako ) dla postępowania o udzielenie zamówienia publicznego w trybie przetargu nieograniczonego Nazwa zamówienia: Dostawa paszy dla myszy i szczurów

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo Nazwa przedmiotu: Kierunek: Specjalność: Dietetyka Pielęgniarstwo Wymiar godzin: 45godzin Wykłady: 15godzin, Samokształcenie: 30godzin, Europejski System Transferu Punktów Karta opisu przedmiotu Kod: Rok

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 16 września 2010 r. w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego 2)3)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 16 września 2010 r. w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego 2)3) Dziennik Ustaw Nr 180 13683 Poz. 1214 1214 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 16 września 2010 r. w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego 2)3) Na podstawie art. 26 ust.

Bardziej szczegółowo

ZSGH BYTOM, BON APPÉTIT, NUMER 11

ZSGH BYTOM, BON APPÉTIT, NUMER 11 Strona 1 z 10 ZADANIE NR 1 Zgodnie z zasadami racjonalnego żywienia 60% dziennej energii powinno pochodzić z węglowodanów. Ile gramów węglowodanów przyswajalnych powinna spożywać osoba, której dzienne

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

STRES Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto

STRES Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto STRES Leczenie żywieniowe w chorobie Ile waży szklanka wody? Stres Przewlekły stres osłabia układ odpornościowy i zaostrza objawy chorób z autoagresji STRES KORTYZOL INSULINOOP. GŁÓD WAGA DEPRESJA WŁOSY

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie)

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) Dlaczego stara piramida żywieniowa jest zła? Po pierwsze okazuje się, że węglowodany w ilości sugerowanej przez

Bardziej szczegółowo

Lipidy (tłuszczowce)

Lipidy (tłuszczowce) Lipidy (tłuszczowce) Miejsce lipidów wśród innych składników chemicznych Lipidy To niejednorodna grupa związków, tak pod względem składu chemicznego, jak i roli, jaką odrywają w organizmach. W ich skład

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Żywienie człowieka KOD WF/I/st/35

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Żywienie człowieka KOD WF/I/st/35 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Żywienie człowieka KOD WF/I/st/35 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III rok/v semestr 5.

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY Zadanie 1216 (2 pkt) Przeczytaj poniższy tekst i zapisz poniżej nazwy cukrów X i Y, o których mowa. Kwasy nukleinowe są długimi łańcuchami poliestrowymi, zbudowanymi z połączonych

Bardziej szczegółowo

Dieta a prewencja nowotworów

Dieta a prewencja nowotworów Dieta a prewencja nowotworów Dieta moŝe być zarówno źródłem naszego zdrowia, jak i przyczyną choroby. Racjonalne odŝywianie dostarcza organizmowi niezbędnych składników odŝywczych i pozwala zachować dobrą

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Podstawy zdrowego żywienia Nazwa w j. ang. Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Mgr inż. Ewelina Trojanowska Zespół dydaktyczny Mgr inż. Ewelina Trojanowska Opis kursu (cele kształcenia)

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Znaczenie tłuszczu w żywieniu człowieka

Znaczenie tłuszczu w żywieniu człowieka Zeszyty Naukowe nr 834 Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie 2009 Katedra Towaroznawstwa Żywności Znaczenie tłuszczu w żywieniu człowieka 1. Wprowadzenie Prawidłowe żywienie człowieka polega na pokryciu

Bardziej szczegółowo

AE/ZP-27-17/15 Załącznik Nr 1 Formularz Cenowy

AE/ZP-27-17/15 Załącznik Nr 1 Formularz Cenowy AE/ZP-27-17/15 Załącznik Nr 1 Formularz Cenowy Cena brutto zamówienia - każdego pakietu powinna stanowić sumę wartości brutto wszystkich pozycji ujętych w pakiecie, natomiast wartość brutto poszczególnych

Bardziej szczegółowo

Dydaktyka przedmiotowa

Dydaktyka przedmiotowa Dr inż. Ewa Piotrowska Dydaktyka przedmiotowa "Nauczyciel przedmiotów zawodowych w zakresie organizacji usług gastronomicznych i hotelarstwa oraz architektury krajobrazu - studia podyplomowe" projekt realizowany

Bardziej szczegółowo

Mięso indycze i jego walory odżywcze

Mięso indycze i jego walory odżywcze OID (278) 11/2014 Mięso indycze i jego walory odżywcze Mięso indycze budzi coraz większe zainteresowanie konsumentów ze względu na aspekt zdrowotny i przetwórczy, jego spożycie ulega zmianom z tendencją

Bardziej szczegółowo

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie.

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie. Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Komitet Nauki o Żywieniu Człowieka Wydział V Nauk Medycznych Polska Akademia Nauk Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Śniadanie jeść czy nie

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

Temat: Pokarm budulec i źródło energii.

Temat: Pokarm budulec i źródło energii. Temat: Pokarm budulec i źródło energii. 1. Dlaczego musimy się odżywiać? Pokarm dostarcza nam energii niezbędnej do wykonywania czynności życiowych. Pokarm dostarcza substancji budulcowych potrzebnych

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

Uwaga - ten akt prawny prezentowany jest w wersji pierwotnej czyli nieujednoliconej.

Uwaga - ten akt prawny prezentowany jest w wersji pierwotnej czyli nieujednoliconej. Uwaga - ten akt prawny prezentowany jest w wersji pierwotnej czyli nieujednoliconej. Dz.U.2010.180.1214 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA1) z dnia 16 września 2010 r. w sprawie środków spożywczych specjalnego

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 1. Podstawy towaroznawstwa 13 1.1. Zakres towaroznawstwa 13 1.2. Klasyf ikacja towarów 15 1.3. Kryteria podziału towarów (PKWiU) 15 1.4. Normalizacja

Bardziej szczegółowo

[IMIĘ I NAZWISKO:. KLASA.. NR ]

[IMIĘ I NAZWISKO:. KLASA.. NR ] Zadanie 1. (1 pkt). Witaminy są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Niedobór nawet jednej z nich może prowadzić do poważnych zaburzeń fizjologicznych. Można tego uniknąć, stosując

Bardziej szczegółowo

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko...

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko... DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA Imię i nazwisko... Proszę o sumienne wypełnienie niniejszego wywiadu żywieniowego, który posłuży do oceny Pani/Pana sposobu żywienia. Dobrze, aby dzienniczek wypełniać

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

W glowodany. Celuloza. Fruktooligosacharydy. Cukry. W glowodany. Mannooligosacharydy. Dro d e CHO CHO2OH CHOH CH2OH O CHOH CHOH CH 2 OH

W glowodany. Celuloza. Fruktooligosacharydy. Cukry. W glowodany. Mannooligosacharydy. Dro d e CHO CHO2OH CHOH CH2OH O CHOH CHOH CH 2 OH W glowodany CH 2 H H H H CH 2H H H CH 2 CH 2 H Celuloza H CH 2 H H Fruktooligosacharydy Cukry CH2H Mannooligosacharydy W glowodany CH CHH Glucose Mannose CHH CH2H CHH CHH CH2H CH2H 15 W G L W D A N Y ZDRWIE

Bardziej szczegółowo

Zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze, mineralne, witaminy i wodę.

Zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze, mineralne, witaminy i wodę. Zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze, mineralne, witaminy i wodę. Podział składników chemicznych organizmów Nasz pokarm jest mieszaniną różnych substancji chemicznych, które możemy podzielić

Bardziej szczegółowo

Trawienie i wchłanianie substancji odżywczych

Trawienie i wchłanianie substancji odżywczych Trawienie i wchłanianie substancji odżywczych Człowiek, aby mógł się rozwijać, wzrastać i wykonywać podstawowe funkcje życiowe musi się odżywiać. Poprzez ten proces każda komórka organizmu otrzymuje niezbędne

Bardziej szczegółowo

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne Węglowodany (Cukry) Część 3 Związki wielofunkcyjne Glikozydy Monosacharydy Ryboza, Deoksyryboza: - wzory - funkcje biologiczne, pochodne Disacharydy Sacharoza, Celobioza, Maltoza,Laktoza - wzór - właściwości

Bardziej szczegółowo

Mięso i przetwory mięsne

Mięso i przetwory mięsne Mięso i przetwory mięsne Mięso i wędliny są podstawowym źródłem białka o wysokiej wartości odżywczej (15-20%) Zawartość tłuszczu waha się w bardzo szerokich granicach (10-25%) Boczek Metka Parówki >25%

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Na podstawie art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

Bardziej szczegółowo

Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u

Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u chorych onkologicznie w dalszej części prezentacji. 1

Bardziej szczegółowo

DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI

DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI DIETA PO RESEKCJI TRZUSTKI Opracowała: Dr n. med. Dorota Waśko-Czopnik specjalista chorób wewnętrznych, dietetyk Leczenie operacyjne polegające na całkowitym usunięciu trzustki, niekiedy wraz z sąsiadującymi

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie?

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? prof. dr hab. Lidia Wądołowska

Bardziej szczegółowo

Tłuszcze jako główny zapasowy substrat energetyczny

Tłuszcze jako główny zapasowy substrat energetyczny Tłuszcze jako główny zapasowy substrat energetyczny Utlenienie 1 g tłuszczy pozwala na wyprodukowanie 37 kj (9 kcal) energii, podczas gdy utlenienie 1 g węglowodanów lub białek dostarcza tylko 17 kj (4

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo