MAŁGORZATA JAGIELSKA KURPIE MOJA MAŁA OJCZYZNA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "MAŁGORZATA JAGIELSKA KURPIE MOJA MAŁA OJCZYZNA"

Transkrypt

1 MAŁGORZATA JAGIELSKA KURPIE MOJA MAŁA OJCZYZNA KONARZYCE 2002

2 SPIS TREŚCI 1. Spis treści Wstęp PołoŜenie puszczy kurpiowskiej Pochodzenie i historia ludności kurpiowskiej Mowa i słowniczek gwary kurpiowskiej Wieś, zagroda i chata kurpiowska Kurpiowskie stroje ludowe Zwyczaje i obrzędy Kurpiowska muzyka ludowa i tańce regionalne Potrawy kuchni kurpiowskiej Zajęcia ludności kurpiowskiej - sztuka ludowa Gadki kurpiowskie Atrakcje turystyczne Bibliografia

3 WSTĘP...Kto będzie kochał serdeczny swój zakątek, ten Ojczyznę całą równieŝ będzie miłował... Adam Chętnik Kurpiowszczyzna obejmuje powierzchniowo stosunkowo niewielki obszar, ale ze względu na swoją przeszłość stanowi do dziś odrębny region historycznokulturowy. Region ten, a szczególnie Kurpiowska Puszcza Zielona, budził zawsze szczególne zainteresowanie, fascynował wielu ludzi. MoŜna spotkać się z poglądami dopatrującymi się podobieństwa między Kurpiami i góralami. Dziś o regionie kurpiowskim jego mieszkańcy wiedzą niewiele więcej niŝ o innych regionach. Ten stan rzeczy moŝna zmienić poprzez wdraŝanie w szkołach edukacji regionalnej. Warto to robić niezaleŝnie od tego, czy dana szkoła znajduje się w granicach etnicznej Kurpiowszczyzny czy teŝ nieco dalej. Przekazywanie dziedzictwa kulturowego odbywa się na róŝnych drogach i w róŝnych formach. Jednak szkoła jest tą instytucją, która ma w tym względzie wyjątkową rolę do spełnienia. To właśnie od wysiłków i starań tej najbardziej masowej instytucji, jaką jest szkoła, zaleŝy ocalenie tradycji i w ogóle toŝsamości narodowej. Ogromne pole do działania w tej dziedzinie mają nauczyciele. Regionalizm to nie tylko urok barwnych strojów, pięknych śpiewów i ognistych tańców. Regionalizm to powrót do korzeni, który staje się elementem wychowawczym, to nauka tego co w Ŝyciu daje wsparcie w trudnych chwilach. To równieŝ pewne nawyki, które pozwolą czuć się pewnym siebie i swoich umiejętności. Regionalizm to wartości ponadczasowe, które zostają w kaŝdym człowieku. Warto o tym pamiętać. Edukacja regionalna powinna być oparta na zweryfikowanych systemach wartości, które traktują człowieka integralnie, w nierozdzielnym związku z bliskim mu światem przyrody i ludzi, a takŝe ich dokonaniami materialnymi oraz duchowymi. W ten sposób umoŝliwia kompleksowe ujmowanie procesu nauczania 3

4 i wychowania. Nie moŝna więc jej ograniczać jedynie do przeszłości, gdyŝ dzięki temu, Ŝe jest teŝ ukierunkowana na doskonalenie współczesności i przyszłości regionu, pełni waŝną funkcję wychowawczą w kształtowaniu postaw twórczych i aktywnych, odpowiedzialnych za kontakty społeczne w najbliŝszym środowisku. Właściwie rozumiana edukacja regionalna nie stanowi jakiejś dziedziny wychowania, ale dotyczy całego wychowania. Jest ona bowiem określoną orientacją i zarazem treścią edukacji ogólnej i jako taka powinna być realizowana w całokształcie oddziaływań wychowawczych, podejmowanych przez wszystkich nauczycieli i wszystkie instytucje wychowawcze, jak równieŝ przez inne instytucje, które w sobie właściwy sposób są zaangaŝowane w upowszechnianie idei regionalizmu i pomnaŝanie wartości regionalnych. Realizacja celów edukacji regionalnej wymaga zaangaŝowania się wszystkich osób odpowiedzialnych za wychowanie dzieci i młodzieŝy. Istnieje przy tym pilna potrzeba współpracy rodziny i szkoły w realizacji załoŝeń edukacji regionalnej. W dziedzinie kształtowania toŝsamości regionalnej i postaw odpowiedzialnego uczestnictwa w Ŝyciu regionu podstawową rolę powinna spełniać rodzina, w której dziecko od najmłodszych lat ma moŝliwość poznawania tradycji regionalnych i odkrywania bogactw oraz wielowymiarowości regionalnego dziedzictwa kulturowego. To właśnie do zadań rodziców naleŝy troska o wychowanie dzieci, o poszanowanie dóbr kulturowych będących nośnikiem istotnych wartości. RównieŜ rodzice powinni uczyć dzieci, jak naleŝy obcować z dobrami kultury regionalnej, ukazując zarówno związek kultury regionalnej z człowiekiem, jak i głęboki sens pozytywnego działania na rzecz wspólnoty regionalnej. Współpraca rodziców i szkoły w realizacji załoŝeń edukacji regionalnej pozwala wychowywać nie tylko młode pokolenie, lecz takŝe rodziców w duchu poszanowania regionalnego dziedzictwa kulturowego i świadomego uczestnictwa w Ŝyciu wspólnoty regionalnej. Istnieje więc potrzeba współdziałania rodziny i szkoły w edukacji regionalnej, przy czym rola szkoły jest uzupełniająca i wspierająca. W ten sposób staje się moŝliwa integracja wychowania i pełny rozwój osoby wychowanka. 4

5 POŁOśENIE PUSZCZY KURPIOWSKIEJ Hen, gdzie piaski i moczary, Gdzie zielone zawsze bory, Gdzie zamieszkał ludek stary, Dzielny, bitki, rześki, skory; Gdzie junacze kwitły czasy, Gdzie zwierz błąkał się w gęstwinie, Tam Zielonej Puszczy lasy, A przez puszczę Narew płynie. Adam Chętnik Pieśń o Kurpiach Kraina Puszczy Zielonej graniczy z południową częścią Mazur i stanowi duŝą część północnego Mazowsza. Równina Kurpiowska jest jednym z największych i najciekawszych regionów etnograficznych w Polsce. Puszcza Zielona (znana równieŝ pod nazwą Puszczy Myszynieckiej) stanowi północny fragment Puszczy Kurpiowskiej, rozciągającej się w północno-wschodniej części Niziny Mazowieckiej, nad Narwią i jej dopływami. Nazwę swą wzięła od lasów rosnących na podmokłych gruntach, wśród bagnisk i rozlewisk. DuŜe przestrzenie zajmują łąki i pastwiska. Pól uprawnych jest niewiele. Druga, połoŝona pomiędzy Narwią i Bugiem, część Puszczy Kurpiowskiej, to Puszcza Biała. Nazwa jej wywodzi się od piasku bielejącego wśród lasów. W dziejach Polski waŝną rolę historyczną odegrali Kurpie z Puszczy Zielonej i do dziś utrzymali swą odrębność etnograficzną. Równina Kurpiowska na zachodzie, południu i wschodzie ograniczona jest krawędziami wysoczyzn morenowych, a ku północy przechodzi w Równinę Mazurską. Rzeki, dopływy Narwi, płyną równolegle do siebie, w kierunku 5

6 południowo-wschodnim. Wysokości bezwzględne wynoszą średnio m n.p.m. Od zachodu Równina Kurpiowska ograniczona jest Wysoczyzną Ciechanowską. Jest to falista równina urozmaicona wzgórzami morenowymi. W części północnej teren podnosi się, moreny czołowe zajmują znaczne powierzchnie, a kulminacje ich przekraczają 180 m n.p.m. Od południowego wschodu Równinę Kurpiowską ogranicza dolina Narwi o szerokości od kilku do kilkunastu kilometrów. W olbrzymim zakolu Narwi, między ŁomŜą i Ostrołęką, znajduje się część Międzyrzecza ŁomŜyńskiego, o wysokościach dochodzących nawet do 130 m n.p.m. Od wschodu Równina Kurpiowska graniczy z Wysoczyzną Kolneńską. W okolicach ŁomŜy i Kolna jej wysokość dochodzi do 160 m n.p.m. Wysoczyzny otaczające Równinę mają stosunkowo Ŝyzne gleby intensywnie wykorzystywane rolniczo; lasów tutaj mato. Natomiast Równina Kurpiowska jest mało urodzajna, znaczną część obszaru, głównie wydmy porastają lasy, a obniŝenia zajęte są przez łąki i pastwiska. 6

7 POCHODZENIE I HISTORIA LUDNOŚCI KURPIOWSKIEJ. Do XIV wieku tereny Kurpiowskiej Puszczy Zielonej naleŝały do najsłabiej zaludnionych w ówczesnej Polsce. Zamieszkiwali tam sezonowo mieszkańcy okolicznych ziem, którzy trudnili się myślistwem, bartnictwem i rybołówstwem. Większe zainteresowanie tymi ziemiami pojawiło się w XVI wieku, kiedy Księstwo Mazowieckie przyłączono do Korony, 1 a Hołd Pruski i Unia Litewska zapewniły bezpieczeństwo od północy. Osadnicy chętnie zaczęli się osiedlać, poniewaŝ otrzymywali ziemie i gwarancję wolności osobistej. Pionierami osadnictwa w puszczy byli: bartnicy, rudnicy, smolarze, rybacy i myśliwi. Myślistwo, rybołówstwo, bartnictwo, pędzenie smoły, poszukiwanie rudy darniowej i wytapianie zeń Ŝelaza stanowiły najwaŝniejsze zajęcia ludzi pierwotnie zamieszkujących knieję. Puszcza powoli, ale systematycznie zaludniała się. Działo się to, mimo uchwał sejmików ziemi łomŝyńskiej, zwłaszcza w roku 1666, na mocy których starostowie: łomŝyński i ostrołęcki mieli wyłapywać chroniących się do puszczy zbiegów, a nawet mimo uchwały sejmowej z 1667 r., zgodnie z którą zbiegli do puszcz mieli być wydawani dziedzicom. Nie wszyscy starostowie podporządkowali się tym zarządzeniom, poniewaŝ w ten sposób tracili dodatkowy dochód, jaki czerpali z puszczy dzięki daninom od kaŝdego jej mieszkańca. Pod koniec XVII wieku, w wyniku silnych procesów migracyjnych, związanych w znacznej mierze z wyniszczeniem ziem polskich przez Szwedów oraz z uciskiem, spowodowanym rozwojem gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej tak w królewszczyznach, jak i w folwarkach kościelnych i prywatnych, wzmaga się napływ ludności do puszczy. Przybywali więc tutaj przede wszystkim chłopi, ale i drobna szlachta w poszukiwaniu ziemi wolnego Ŝycia. W tym czasie społeczność puszczańska składała się z trzech kategorii ludzi: uczciwych, sławetnych, i szlachetnych, a więc z chłopów, mieszczan i szlachty. 2 Analizując pochodzenie Kurpiów naleŝałoby ich podzielić na trzy części: 1. Pierwsza i najstarsza, to ludność pochodząca z terenów dzisiejszych Mazurów Pruskich, Warmiaków, Słowian GórnołuŜyckich, a takŝe koloniści spośród 1 A. Chętnik: śycie puszczańskie Kurpiów, LSW, Warszawa 1971, s Niedziałkowska: Puszcza Zielona. Bory Ostrołęckie, Warszawa 1981, s

8 starych szczątków Słowian zachodnich lechickich. Grupę tę uwaŝa się za dominującą nad Narwią. To ona wywarła najsilniejsze piętno na ludność tu zamieszkującą. 2. Druga część to Mazurzy z Mazowsza i zbiegowie ze wschodnich i południowych terenów Polski w czasie najazdów kozackich, litewskich czy szwedzkich. 3. Trzecią warstwę stanowią zbiegowie uciekający z dalszych dworków i folwarków szlacheckich. 3 Grupy te tworzyły mniejsze i większe skupiska osadnicze, w których głównym źródłem utrzymania i zajęciem było rolnictwo - praca na roli i hodowla zwierząt domowych. Warunki Ŝycia w Puszczy ukształtowały typ ludności puszczańskiej, miłującej wolność, patriotycznej, ofiarnie walczącej o swą niezaleŝność i prawa. Kurpie od początku swego istnienia brali udział w Ŝyciu politycznym kraju. JuŜ w czasie potopu szwedzkiego samozwance oddziały Kurpiów zagrodziły drogę w głąb kraju wojskom Karola Gustawa. Następnie Kurpie brali udział we wszystkich zrywach narodowo-wyzwoleńczych. Źródła wspominają o ich udziale zarówno w Powstaniu Listopadowym, jak i w Powstaniu Styczniowym. Po powstaniu styczniowym rozpoczyna się rabunkowy okres eksploatacji Puszczy; Kurpiom odebrano broń i zabroniono polowań. Upadło bartnictwo. Nieurodzajne gleby nie mogły zapewnić utrzymania ludności. Wszystko to powoduje masową emigrację, szczególnie do Ameryki. W czasie I wojny światowej ze względu na duŝe znaczenie strategiczne Narwi (szereg umocnień) tereny te stały się linią frontu. W czasie II wojny światowej tereny Puszczy znalazły się pod okupacją niemiecką. Od 1 września 1939 r. polskie ugrupowania armia Modlin i Samodzielna Grupa Operacyjna Narew toczyły tu zacięte i krwawe walki. W czasie okupacji hitlerowcy, tłumacząc pochodzenie miejscowej ludności od rzekomo nordyckich plemion pruskich, zamierzali utworzyć w części Puszczy Zielonej odrębne państwo Kurpiów. Próby te skończyły się jednak niepowodzeniem. Nazwa Kurpie pojawiła się po raz pierwszy w XVIII w., kiedy to mazowieccy i podlascy osadnicy szlacheccy zaczęli ludzi z puszczy Puszczaków nazywać 3 A. Chętnik: Z puszczy zielonej, s

9 Kurp ( Kurpś ). Nazwa ta pochodzi od chodaków plecionych z łyka kurpie ), noszonych przez mieszkańców puszczy. Jako region etnograficzny, Kurpiowszczyzna została wyodrębniona w XIX w. Kurpie dzielą się na dwie zasadnicze grupy: północną i południową. W grupie północnej istnieje następujący podział: 1. Kurpie właściwi puszczyki lud zamieszkujący między Nowogrodem, Myszyńcem, Ostrołęką, Przasnyszem i Chorzelami. 2. Stare Kurpie lud zamieszkujący lewy brzeg Narwi od Nowogrodu i Ostrołęki po ŁomŜę. 3. Kurpie nadrzeczni lud zamieszkujący nad brzegami Narwi i Pisy. 4. Szlachta kurpiowska mieszkająca w Kolneńskiem i w wielu miejscowościach między ŁomŜą a Ostrołęką (bliŝej Narwi). Obszar lasów grupy północnej nazywano Puszczą Zieloną. W grupie południowej mamy: 1. Kurpiów Gociów mieszkających w okolicach Pułtuska. 2. Kurpiów albo Puszczan NadbuŜnych, zwanych teŝ Kurpiami Białymi. 4 W dziejach Polski waŝną rolę historyczną odegrali Kurpie z Puszczy Zielonej i do dziś utrzymali swą odrębność etnograficzną. 4 A. Chętnik: Z puszczy, s

10 MOWA I SŁOWNICZEK GWARY KURPIOWSKIEJ MOWA Mowa kurpiowska jest podobna do mazurskiej. NaleŜy do dialektu mazowieckiego. Posiada wiele właściwości odrębnych i sporą ilość wyrazów nigdzie na ziemiach polskich niespotykanych. Charakterystyczne w mowie kurpiowskiej jest zmiękczanie spółgłosek. Puszczaki nie mówią Kurp, piwo, piasek, ale Kurpś, psiwo, psiasek. Nie powiedzą równieŝ wisi, więcej, ale zisi, wziancej. SŁOWNICZEK GWARY KURPIOWSKIEJ 5 agnuski barwne kubki z uszkami do zawieszania na ścianach lub belkach bogorób stara nazwa rzeźbiarza świątków; po wsiach kurpiowskich znani byli powszechnie chałupy stała miejscowa nazwa chat mieszkalnych cierlica narzędzie do tarcia suchego lnu czy konopi na miękkie włókna, zwykle z drzewa dębowego czółka obrzędowe kołpaki na głowy dziewcząt kurpiowskich z róŝnym przystrojeni dziadowskie błoto sypki piasek na drogach gropa dawny szeroki jakby kociołek z dwoma uchami do gotowania na kominkach na ogniu z drzewa. Gropy odlewano z miejscowego Ŝelaza hostyje (z naciskiem na -yje) wycinanki w kształcie monstrancji kościelnych jelenie pieczone z ciasta pieczywo zwyczajowe lepione i pieczone dawniej na nowy rok kadłub większe naczynie do rzeczy sypkich drąŝone z pni starych sosen, lip itp. dno ma wprawione z deski. wielki kadłub do zboŝa nazywa się tok, zwykle ma dwa dna i leŝy w śpichlerku lub komorze na jednym boku kaganek plecionka z drutu lub roboty kowalskiej do palenia łuczywem na kominku kiedajse dawniejsze kierec ozdoba ze słomek, fasolek, kwiatków z papieru, bursztynów itp. kiepkować Ŝartować ironicznie kosałki (koszałki) przewaŝnie wszelkie plecionki z korzeni czy wikliny do uŝytku domowego krosna wiejski warsztat tkacki kurpiecki kurpiowski (miejsc. kurpsiecki), leluje wycinanki posiadające stylizowany kształt kwiatu ogrodowego, początek bierze od lilii łyŝnik szafka ścienna z nacięciami na półkach, gdzie zakładane są łyŝki. majdan dawna nazwa placu w puszczy, gdzie była smolarnia, węglarnia itp. mlon gładki drąŝek od belki czy ściany pod pułapem; słuŝy do obracania ręcznie kamienia Ŝarnowego przy mieleniu ręcznym zboŝa 5 Kutrzeba-Pojnarowa A. (red): Kurpie Puszcza Zielona. Ossolineum Wrocław

11 nowe latko ozdoba noworoczna u sufitu w kształcie kuli z opłatka, drzewa i papieru (ptaszek), z ciasta (zwierzątka) i inne, np. w kolneńskiem ongiś z małej choinki ołtarzyk jakby mała kapliczka (wys. ok. 1/2 m i więcej) ze świątkami; dawniej bywał w chałupach w izbie gościnnej, na stole pająk ozdoba ze słomek i papieru czy kwiatków, zawieszana u sufitu, w kształcie duŝego pająkaowada pasyja krzyŝ drewniany na ścianę z figurą chrystusa, z malowidłami kwiatów, firaneczkami itp., do zawieszania na czołowej stronie domu podcienie część chaty od zewnątrz, podpartej słupami zamiast ścian popsować popsuć, zniszczyć polica prostej roboty półka na statki w izbie kuchennej pościele barwne (najczęściej w kraty lub w kostkę) nakrycie na łóŝka z lnianej przędzy robione na krosnach przetak odwrotnie do sita; słuŝy do grubszych odsiewów zboŝa w gospodarstwach pułap sufit z tarcic (desek) smaty wszelkie ubranie zawieszane na drąŝkach (grzędach) stateczny powaŝny statki wszelkie drobne narzędzia czy naczynia gospodarskie stępa drąŝone w pniu narzędzie słuŝące do tłuczenia zboŝa na kaszę za pomocą stępora z drzewa. Narzędzie to dawniejsze od Ŝaren domowych. śparogi zakończenie górnej części szczytu u chałup w kształcie rogów, łbów końskich, ptasich itp. tram, trom, strom, tran nazwa potęŝnej płaskiej belki wzdłuŝ izby, na środku górnego belkowania. SłuŜy do zakładania tam chleba w bochenkach, motków lnu, tytoniu itp. zewnątrz ozdabiana wycinankami, kubkami i barwnymi talerzykami wyprawne dawane przez rodziców córkom, wychodzącym za mąŝ. mogą być wyprawne skrzynie, krosna, kilimy itp. wystki nazwa gorsetów barwnych w okolicach Myszyńca na Kurpiach, w pow. ostrołęckim. zydle stołki do siadania, prostej roboty, z drzewa, niekiedy z ozdobami Ŝarna młynek ręczny do mielenia zboŝa na mąkę lub kaszę. w Ŝarnach obrotowych (kręconych) kamień okrągły górny, obracany za pomocą drąŝka, rozciera sypane zboŝe na kamieniu dolnym. SŁOWNICZEK GWARY KURPIOWSKIEJ 6 alkerz - mniejszy pokój w kurpiowskiej chacie arte - ostre bałamucieć - przeszkadzać, zabierać czas 6 CzyŜ L.: Pusco ty moja. ROK, ŁomŜa

12 barciow becoł bełk bzic bzieleć bzitny cało kompanijo chojokani chrzybon chyzy dennica dokozać dysiel fatny fest furała garściujo gembzie gitkow jeglijani jenokse kele cie kele mnie kitel kłonica kokosy krozowato ksyne kukarda kuźnice latoś lepa ligneła łońskego roku muzyka na chrzod nakucyło napałencuł - uli w pniach drzew - płakał - brzuch -bat - tu: malować ściany - waleczny - gromadnie - sosnami - kręgosłup - szybki - część wozu - dorównać - część wozu - ostry - bardzo - fruwała, latała - biją - twarzy - łaskotek - świerkami - inne - koło ciebie, wokół ciebie - obok mnie - spódnica - część wozu - kury - ta, która ma kręcone włosy - trochę - kokarda - mini huty Ŝelaza. Na Kurpiach wytapiano Ŝelazo z limonitu, tzw. rudy darniowej - w tym roku - warga - kopnęła - zeszłego roku - zabawa - po środku - naprzykrzyło - ten, który znalazł się w okolicy przypadkiem; nieproszony gość 12

13 napase napoprzec naroz nazot nie bałamuciuł nie legaciuł sie nie obrusojcie sie nie trosiajo nie udoł niod nołozny obdalim sie ochajtne oddychu odziany oloble omanie orcyk oscegle pamrok parch po łusinie poć no wej podbryknąć poodymajo popodścieniu pośnik przestudzili przyboceć przypowenzieć pugrotki scykutka selenceć sfolgowoł siułecke skorgolały skustować solniok srele - nakarmię - naprzeciw - nagle - z powrotem - nic tracił czasu - nie lenił się - nie obraŝajcie się - nic zdarzają się - nie spodobał - miód - przywykły - nakarmiliśmy bydło i trzodę - tu: wyczyszczę - odpoczynku - ubrany - część wozu - wykiwać, oszukać - część uprzęŝy - tu: kości, Ŝebra - zmierzch - choroba skóry - po czole - choć no tu - podskoczyć - tu: uniosą honorem - pod ścianą - pastwisko - przeziębili - przypomnieć - zabezpieczenie wozu z sianem przy pomocy długiego drąga i łańcuchów - podwórko - czkawka - plątać się, przeszkadzać - przystopował, zwolnił - chwilkę - zdrętwiały - spróbować - worek - kilkuletni chłopcy 13

14 stecki strugow stryjno sykowny ślubanek śmergnoł takzes totez trepkach tretuje uciorciła sie ująć urodnik uśwergnąć wadzieć walny wary weno wej wsendy wtencas wycerkała wyniarkowołem wyolowołem wyrabowali wyśtybować wywalułem z kejsiś z wyglendu za obślegi zachachmencieć zagździły zapanientała zapozietrzyło zawdy zołsnąć zopotka zwady - ścieŝki - strumieni - tu: tyłek - urodziwy, ładny - rodzaj łóŝka, które w ciągu dnia słuŝyło jako miejsce do siedzenia, a w nocy po rozłoŝeniu -do spania - rzucił - tak samo - zatem, więc - sandałach - tu: włazi - ubrudziła się - złapać - przystojny - zmarznąć - kłócić się - duŝy - ciarki - patrzcie no - wszędzie - wtedy, wówczas - wydoiła - zrozumiałem, wydedukowałem - wygoniłem - tu: wyciągnęli - wyprostować - tu: przewróciłem - skądś - na pierwszy rzut oka - za klapy - ukryć, oszukać - oszalały, wpadły w panikę - tu: zauroczyła - zaparło dech w piersiach - zawsze - zerknąć - część zamka u drzwi - zaczepki, kłótnie 14

15 WIEŚ, ZAGRODA I CHATA KURPIOWSKA WIEŚ I ZAGRODA KURPIOWSKA Dawne wioski budowane były wzdłuŝ jednej drogi lub trzech schodzących się do środka, gdzie stała kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena i kilka krzyŝy pięknie wykutych przez miejscowych kowali. Wieś była zabudowana gęsto, chałupa przy chałupie. Kurpiowskim zwyczajem wszystkie były zwrócone szczytem do drogi i oddzielone dziedzińcem od chlewów i stodół. Ściana szczytowa nie dochodziła nigdy do drogi. Poprzedzał ją ogródek z kwiatami, ogrodzony parkanem z Ŝerdek lub plecionym z gałęzi i prętów. Chałupa i świronek w Skansenie Kurpiowskim w Nowogrodzie 7 Czasami chata odwrócona jest tyłem do gościńca, a wtedy tylna ściana jest upiększana przez stolarzy i malowana. Chałupy z zewnątrz są niebielone i najczęściej w szczycie posiadają dwa okna. Nad i pod oknami znajdują się rzeźbione w drewnie, wycinane lub wyrzynane z desek ozdoby zwane nadokiennikami i podokiennikami. 7 Zamieszczone zdjęcia zostały wykonane przez autorkę w Skansenie Kurpiowskim w Nowogrodzie. 15

16 Okno z nadokiennikiem i podokiennikiem Wszystkie okna posiadają okiennice, niekiedy ozdobnie pomalowane farbami niebieską i czerwoną. Węgły chałupy obijane są deskami i malowane na biało z niebieskimi i czerwonymi ozdobami. Drzwi zwykle są pojedyncze i przewaŝnie ozdobne. Wykładane są wąskimi deseczkami w róŝne desenie (wzory zakopiańskie - ornamenty w kształcie wschodzącego słońca). Od środka zamykane są na drewniane zapory. Niekiedy drzwi są podwójne. Od frontu znajdują się tzw. "półdrzwiczki". Wykorzystywane są one latem. Drzwi całkowite od strony sieni są otwarte, a "półdrzwiczki" nie pozwalają wejść do chałupy trzodzie i innemu dobytkowi. Drzwi z "półdrzwiczkami" 16

17 Dachy są wysokie o kącie ostrym, pokryte słomą. Wierzch dachu nazywa się stropem. DuŜe krańcowe krokwie zakończone są upiększeniem w formie rogów, które nazywają się śparogi. Mogą one mieć najróŝniejsze kształty: łby końskie i psie, węŝe, ptaki, siekiery. Między śparogami pośrodku jest albo ostry szpic, albo rzeźbiony słupek z drąŝkiem i blaszana chorągiewką, albo najczęściej drewniany krzyŝ. Śparogi Najbardziej Kurpie dbają o wygląd szczytu. Jest on zwykle podzielony na dwie połowy. NiŜsza składa się z desek pionowych, a wyŝsza z desek ułoŝonych na krzyŝ lub w róŝne desenie. Belka szczytowa jest rzeźbiona lub wycinana w róŝne wzory. W kurpiowskiej zagrodzie znajduje się równieŝ spichlerz zwany świronkiem i stodoła. Uzupełnienie stanowi Ŝuraw lub studnia. Studnia 17

18 CHATA KURPIOWSKA Do środka domu prowadzi sień z glinianą podłogą. Znajdują się tu sprzęty słuŝące w gospodarstwie: koryto do oprawiania świń, wirówka do miodu, tara do prania. Z sieni na lewo drzwi prowadzą do izby głównej. Izba taka posiada podłogę z desek i bielone ściany. Ściany często były tynkowane i malowane w desenie lub wyklejane papierem o wielkich kwiatach. Pułap wykonany z desek, zwykle nie bielony opiera się na belkach poprzecznych. Pod tymi belkami wzdłuŝ całej chałupy przechodzi belka główna (stram, strom), na której gospodynie ustawiały naczynia, kładły chleb, motki lnu. Uwagę przyciąga święty kąt z pasyją i świętymi obrazami. Na stoliku urządzony jest często ołtarzyk z figurami świętych, ładnym krzyŝem i palmami z papierowych kwiatów. To właśnie miejsce i naklejane na zniszczone ramy obrazów paski bibuły i kolorowego papieru dały początek kurpiowskiej wycinance. 18

19 Święty kąt Przy ścianie stoi ława z przekładanym oparciem (zydel), stół i malowana skrzynia. W kącie znajduje się drewniane łóŝko, starannie zasłane, z białymi poduszkami ułoŝonymi jedna na drugiej. Oczywiście w domu nie mogło zabraknąć kołyski. 19

20 Na ścianie wisi łyŝnik z miskami, talerzami i łyŝkami powtykanymi w specjalne otwory. Ciekawość wzbudzają zabawki: drewniany ptaszek, koń na biegunach, czy chodzik dla małych dzieci. 20

21 W duŝej izbie, w kącie przy drzwiach, jest kuchnia i piec chlebowy, niekiedy malowane w róŝne ornamenty. W tym pomieszczeniu często stał równieŝ warsztat tkacki i kołowrotek. Kuchnia i naczynia Warsztat tkacki 21

22 Pod podłogą jest często piwnica do kartofli. Prowadzi do niej otwór z drzwiczkami w podłodze. Całość wystroju dopełniają bibułkowe firanki w ok- nach i wycinanki z kolorowego papieru, koguty, leluje i tarcze w ładne desenie (kaŝda cześć puszczy ma inne desenie) na ścianach. Ściany i belki często zdobią talerze i garnuszki z białej gliny, malowane w kolorowe kwiaty i pająki podwieszane pod sufitem. Z izby głównej drzwi prowadzą do wąskiego pomieszczenia zwanego alkierzem. Zamieszkiwało w nim najstarsze pokolenie. Przechowywano tu cenniejsze sprzęty i dorobek domowy, przędziwo i samodziały. W alkierzu u pułapu często wisi drąŝek zawieszony na dwóch sznurkach, słuŝący do zawieszania ubrania (szmat.) 22

23 Na wprost sieni mieści się komora, gdzie trzymano niektóre sprzęty i zapasy spiŝarniane. ZboŜe zsypywano do słomianek trzymanych na pułapie (strych). W niektórych domach z komory utworzono małą izbę, w której znajduje się kuchnia z paleniskiem, łyŝnik, szlabanek i ława. Mieszkanie, tak jak i ubiór jest swego rodzaju wizytówką właściciela. Kształt izby kurpiowskiej ustalał się przez kilka dziesiątków lat. Wzrastała liczba elementów dekoracyjnych, nie zmieniał się jednak charakter wnętrza. Ozdoby rozmieszczane były zgodnie z prawami symetrii, proporcji, harmonii kształtów. KaŜdy z elementów wystroju dawnej izby był elementem znaczącym: 8 bibułkowe kwiaty, którymi przystrajano ołtarzyk świadczyły o poboŝności i zręczności wykonawczyń, kierce - dowodziły pracowitości, misterne wycinanki - zdolności i cierpliwości, białe poduszki, ułoŝone jedna na drugiej na starannie zasłanym łóŝku były oznaką schludności i zamoŝności, wiszące na ścianach fajansowe talerze i garnuszki, nie uŝywane wcale lub tylko od święta były równieŝ oznaką zamoŝności, serwetki, obrusy, kapy szykowane na wyprawę świadczyły o pracowitości panny młodej, a takŝe o zamoŝności rodziców, zapowiadały dobrą lub złą gospodynię. 8 Drozd-Piasecka M. (red): Adam Chętnik a współczesne badania kultury wsi kurpiowskiej. LSW, Warszawa

24 KURPIOWSKIE STROJE LUDOWE Stroje ludowe codzienne, jak i świąteczne na Kurpiach były oryginalne i przystosowane do klimatu i zajęcia. Obecnie tylko w niektórych wsiach kurpiowskich spotkać moŝna w dni świąteczne Kurpiów ubranych w stroje regionalne. STRÓJ MĘSKI Kurpiowski ubiór męski był zróŝnicowany w zaleŝności od tego, czy nosił go bartnik, czy rolnik. 24

25 Najbardziej charakterystyczna i rozpowszechniona część odzieŝy męskiej to sukmana. Sukmanę bartników-pszczelarzy szyto z ciemnobrązowego sukna. Sięga poniŝej kolan i jest mocno pofałdowana z tylu, z kieszeniami po bokach. Ilość fałd była oznaką władzy, a niekiedy i zamoŝności. Inny rodzaj sukmany to sukmana strzelców. Sięga do kolan, ma wysoki, wyłoŝony granatowym suknem kołnierz. Starszyzna miała czasami czerwoną obszywkę. Sukmana rolnicza ma kolor siwy i sięga poniŝej kolan. Klapy, kieszenie i kanty obszywano czarną tasiemką, a często granatowym suknem. Kamizelkę, czyli tzw. lejbzik nakładano tylko od święta. Miała kolor czerwony u strzelców lub granatowy u bartników, sięgała tylko do pasa. Obszyta była wzdłuŝ rozcięcia z przodu, u dołu i na rękawach czarną szeroką lamówką. Zapinano ją na guziki, złote lub czerwone, w dwóch rzędach po osiem sztuk. Sukmanę przepasywano pasem czerwonym lub róŝnokolorowym gdańskim. Na głowie noszono niski, twardy, brunatny lub ciemnobrązowy, z małym rondem kapelusz, zwany grzybkiem. Był on przepasany czerwoną, zieloną lub niebieską wstąŝką z bursztynową sprzączką. Strojono go równieŝ w pióra ptaków leśnych, w zaleŝności od władzy i starszeństwa były to pióra wronie, jastrzębie lub czaple. Z czasem zaczęto przypinać równieŝ pióra pawie. Noszono teŝ kapelusze z odpowiednio preparowanych korzeni, rogatywki oraz czarne barankowe czapki kopiaste. Pod sukmanę nakładano białą koszulę lnianą, a pod szyją zawiązywano czerwoną wstąŝkę. Kołnierz koszuli świątecznej był wyszywany czerwoną nitką. Spodnie zwane portkami latem szyto z grubego płótna lnianego, nie zawsze bielonego, a zimą z białego sukna. Ściągano je w pasie pasem zwanym rzemieniem lub zapinano na boku drewnianym knebelkiem. Od kolan do pasa z zewnątrz znajduje się czerwona wypustka. Spodnie u dołu okręcano cienkimi rzemieniami. Na nogach, zawiniętych w płócienną szmatę, noszono plecione z lipowego, wiązowego lub wierzbowego łyka łapcie zwane niekiedy Kurpiami lub sporządzone z łyka lub ze skóry chodaki. W niektórych miejscach wschodniej części puszczy obuwie miało drewniane podeszwy. Ten rodzaj obuwia nazywano kłumniami. Uzupełnienie stroju stanowi torba skórzana, zawieszana z lewego boku na rzemiennym pasie. 25

26 STRÓJ KOBIECY Gimnazjalistki ze Zbójnej Kurpianki noszą szerokie, fałdowane spódnice, zwane kitlami. Wykonano je z wełny lub płótna. Spódnice są róŝnego koloru: jasnozielone, brązowe, wiśniowe lub amarantowe z wąskimi paskami Ŝółtymi, czerwonymi lub zielonymi. Latem spódnice zastępowano dwoma fartuchami z przodu i z tylu związanymi. Koszule były białe, cienkie, wyszywane czerwonym szlaczkiem przy kołnierzu, na ramiączkach i rękawach. Na koszulę nakładano gorset satynowy lub aksamitny koloru zielonego lub szafirowego, a w święta czarnego, obszywany czerwonymi tasiemkami. Zimą zamiast gorsetów letnich noszono gorsety zimowe lub kaftany 26

27 sukienne z rękawami. Były one granatowe lub zielone, z tylu fałdowane, z naszytymi w stanie święcącymi guzikami. Na spódnice nakładano fartuchy zwane zapaskami. Ozdabiano je koronkami z nici lnianych bielonych. Zapaskami grubymi, burymi lub siwymi w barwne paski nakrywały kobiety ramiona. Na nogi wkładano obuwie zwane obuciem, czyli skórzane czarne, sznurowane trzewiki na obcasach, sięgające łydki. Najbardziej charakterystycznym elementem kurpiowskiego stroju ludowego jest wysokie ozdobne czółko, prostokąt z zaokrąglonymi rogami, czyli korona z czarnego aksamitu (masiustu), upiększona koralikami, świecidełkami i pasmanterią. Na boku umieszczano pęk kwiatów zwany wiankiem oraz mnóstwo kolorowych wstąŝek spuszczających się na plecy. MęŜatki nie noszą czółek. Na głowę nakładają sztywno krochmalone chustki. Uzupełnieniem stroju Kurpianki są sznury paciorków bursztynowych, kurpiowskiego wyrobu lub szklane, a takŝe drewniane malowane korale. Kurpianki ze Zbójnej 27

28 28

29 ZWYCZAJE I OBRZĘDY JASEŁKA Jasełka wywodzą się ze średniowiecznej tradycji widowisk o tematyce religijnej, odgrywanych w miastach w okresie BoŜego Narodzenia i Wielkanocy. Przedstawienia wielkanocne zachowały się tylko w nielicznych klasztorach. Natomiast boŝonarodzeniowe rozpowszechniły się szeroko w całym kraju, Ŝe zaś treść ich jest związana z Jezusem złoŝonym w Ŝłóbku, czyli w jasłach, utrwaliła się ich nazwa - jasełka. WaŜną rzeczą było podkreślenie w jasełkach związku z daną okolicą np. przez charakterystyczne pieśni, jak np. kolęda. Najgorzej nie mogli Kurpie przeboleć, Ŝe Pan Jezus urodził się gdzieś tam w Betlejem, a nie u nich na puszczy. śyłoby się tutaj Panu Jezusowi wcale inaczej, jak to mówi stara miejscowa kolęda: U nas w Ostrołańckiem na puscy starostsie Nie bułbyś sie rodził w takowem ubóstsie Mawa izbów ziele I ciepłe pościele Bułbyś leŝał wygodnie. CHODZENIE Z SZOPKĄ Popularne w całej Polsce chodzenie z szopką ma starą tradycję. Według legendy pierwsze szopki w kościołach miał urządzać św. Franciszek w roku 1243 we Włoszech. W Polsce rozpowszechniły się one za pośrednictwem zakonu franciszkanów w końcu XIII w., początkowo jako przedstawienia odgrywane w kościołach. Od roku 1736, gdy biskup Teodor Czartoryski nakazał usunięcie ich z kościołów z powodu zbyt swobodnego zachowywania się publiczności, pojawiły się juŝ świeckie zespoły chodzące z betlejkami, czyli z szopkami, w których występowały kukiełki. Tradycja ta jest coraz mniej kultywowana, poniewaŝ zatraciła swój dawny charakter. 29

TRADYCJE I ZWYCZAJE WIELKANOCNE

TRADYCJE I ZWYCZAJE WIELKANOCNE WIELKANOC Wielkanoc, to najważniejsze i najstarsze święto chrześcijaństwa obchodzone na pamiątkę Zmartwychwstania Chrystusa. Święto ruchome przypadające w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni

Bardziej szczegółowo

Rok liturgiczny (kościelny)

Rok liturgiczny (kościelny) Rok liturgiczny (kościelny) Adwent Okres Narodzenia Pańskiego Okres zwykły cz. I Wielki Post Triduum Paschalne Okres Wielkanocny Okres zwykły cz. II Przeczytajcie fragment Składu apostolskiego. Jakie fakty

Bardziej szczegółowo

Tematyka kompleksowa Przewidywane osiągnięcia Teksty wierszy i piosenek

Tematyka kompleksowa Przewidywane osiągnięcia Teksty wierszy i piosenek Tematyka kompleksowa Przewidywane osiągnięcia Teksty wierszy i piosenek Tematyka zajęć dla dzieci 3-5letnich - grupa "Żabki GRUDZIEŃ 2015 Tydzień pierwszy: ŚWIĄTECZNE POCZTÓWKI Tydzień drugi: SPOTKANIE

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE. Stanisław Kusior. Burmistrz Żabna. Barszcz czerwony, żurek wiejski, święconka i Śmigus Dyngus czyli idą święta

INFORMACJE. Stanisław Kusior. Burmistrz Żabna. Barszcz czerwony, żurek wiejski, święconka i Śmigus Dyngus czyli idą święta INFORMACJE Wielkanoc '2006 W ten czas pokory i nadziei Mieszkańcom naszej gminy życzymy Licznych chwil radości i spokoju Wolnych od trosk, niepokojów. Niech czas ten rodzinnie spędzany Radością i miłością

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2012 BS/46/2012 WIELKOPOSTNE I WIELKANOCNE ZWYCZAJE W POLSKICH DOMACH

Warszawa, kwiecień 2012 BS/46/2012 WIELKOPOSTNE I WIELKANOCNE ZWYCZAJE W POLSKICH DOMACH Warszawa, kwiecień 2012 BS/46/2012 WIELKOPOSTNE I WIELKANOCNE ZWYCZAJE W POLSKICH DOMACH Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

MINIPISEMKO. KWIECIEŃ 2012r. Zespół redakcyjny kl. 2b w składzie: Kacper Filipczak, Paulina Katyńska, Jula Pacanowska, Ola Tomoń, Zuzia Wdowiak

MINIPISEMKO. KWIECIEŃ 2012r. Zespół redakcyjny kl. 2b w składzie: Kacper Filipczak, Paulina Katyńska, Jula Pacanowska, Ola Tomoń, Zuzia Wdowiak MINIPISEMKO KWIECIEŃ 2012r. Zespół redakcyjny kl. 2b w składzie: Kacper Filipczak, Paulina Katyńska, Jula Pacanowska, Ola Tomoń, Zuzia Wdowiak KWIETNIOWE PRZYSŁOWIA: Kwiecień plecień, bo przeplata, trochę

Bardziej szczegółowo

Porządek Mszy św. i nabożeństw w Parafii pw. Św. Jakuba Apostoła w Chlewicach:

Porządek Mszy św. i nabożeństw w Parafii pw. Św. Jakuba Apostoła w Chlewicach: Porządek Mszy św. i nabożeństw w Parafii pw. Św. Jakuba Apostoła w Chlewicach: Msza św. w niedziele i święta o godzinie: 8.00, 10.00, 12.00. W dni powszednie Msza Święta o godzinie 16.00. W okresie Adwentu:

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ WARSZTATÓW "WIEŚ TAŃCZY I ŚPIEWA"

SCENARIUSZ WARSZTATÓW WIEŚ TAŃCZY I ŚPIEWA Dagmara Oleksy SCENARIUSZ WARSZTATÓW "WIEŚ TAŃCZY I ŚPIEWA" Czynności wstępne: 1) przywitanie uczestników, 2) przedstawienie się, 3) rozdanie karteczek z imionami. Wprowadzenie: 1) pytania do uczestników:

Bardziej szczegółowo

IDZIE JESIEŃ, CZAS NA WYKOPKI

IDZIE JESIEŃ, CZAS NA WYKOPKI IDZIE JESIEŃ, CZAS NA WYKOPKI Pobyt w gospodarstwie agroturystycznym w okolicach Tłuszcza (50 km od Warszawy). Aktywny kontakt z przyrodą i bliskie obcowanie z naturą jest doskonałym sposobem na edukację,

Bardziej szczegółowo

SZKOŁY PODSTAWOWE. oferta edukacyjna 2013/2014

SZKOŁY PODSTAWOWE. oferta edukacyjna 2013/2014 Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Muzeum dla Dzieci im. J. Korczaka Pracownie Etnograficzne, Wystawy SZKOŁY PODSTAWOWE oferta edukacyjna 2013/2014 www.ethnomuseum.pl edukacja działanie inspiracja

Bardziej szczegółowo

Dziedzictwo. moją kulturą

Dziedzictwo. moją kulturą Dziedzictwo moją kulturą 1. Zwyczaje i obrzędy 2. Ciekawe wydarzenia lokalnej społeczności 3. Ręczne prace ludowe 4. Lokalne Krajobrazy 5. Kapliczki i przydrożne krzyże 6. Kościół w Boguszycach Zwyczaje

Bardziej szczegółowo

WIosenne przebudzenie w Mazurolandii!

WIosenne przebudzenie w Mazurolandii! WIosenne przebudzenie w Mazurolandii! Już od marca Mazurolandia zaprasza na żywą lekcję przyrody. Będziecie mogli zajrzeć do Chaty Leśnego Czarodzieja, gdzie posłuchacie ciekawych opowieści o żyjących

Bardziej szczegółowo

Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40.

Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40. Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40. dniu po Zmartwychwstaniu Pańskim. Wniebowstąpienie jest ukoronowaniem

Bardziej szczegółowo

Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce

Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce zróżnicowaną pod względem językowym oraz kulturowym. Mimo

Bardziej szczegółowo

Październik. TYDZIEŃ 1.: co nam niesie zmiany w lesie?

Październik. TYDZIEŃ 1.: co nam niesie zmiany w lesie? Październik TYDZIEŃ 1.: co nam niesie zmiany w lesie? Projekt sytuacji edukacyjnych (oprac. mgr Sylwia Kustosz, Edukator Froebel.pl) Przebieg spotkania w Porannym kole: PONIEDZIAŁEK: dary lasu 1. Nauczyciel

Bardziej szczegółowo

Wakacje to czas zabawy i wypoczynku. Dzieci grają w. Jeżdżą na. Lubią kąpać się w. W sadzie dojrzewają i.

Wakacje to czas zabawy i wypoczynku. Dzieci grają w. Jeżdżą na. Lubią kąpać się w. W sadzie dojrzewają i. Wakacje to czas zabawy i wypoczynku. Dzieci grają w. Jeżdżą na. Lubią kąpać się w. W sadzie dojrzewają i. "Jedziemy na wakacje Jedziemy na wakacje do lasu, nad wodę. Prosimy ciebie, słonko o piękną pogodę.

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum kl. I, Temat 29

Gimnazjum kl. I, Temat 29 Rok liturgiczny Okres zwykły Wielki Post Okres Bożego Narodzenia Triduum Paschalne Okres wielkanocny Adwent Okres zwykły Dopasuj nabożeństwo do okresu liturgicznego. Dopisz kolor szat liturgicznych obowiązujący

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH 1. KALENDARZ OKRESÓW LITURGICZNYCH W KOŚCIELE KATOLICKIM 2012-2111 2. KALENDARZ DIECEZJI POLSKICH - 2013-02-28 3. WPROWADZENIA TEOLOGICZNO PASTORALNE DO KSIĄG LITURGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY "Krokus" w GM16

PROJEKT EDUKACYJNY Krokus w GM16 Projekt gimnazjalny Krokus ocalić od zapomnienia jest elementem międzynarodowego przedsięwzięcia Irlandzkiego Towarzystwa Edukacji o Holokauście i Muzeum śydowskiego Galicja w Krakowie, które przekazują

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI

PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI 6 PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI Zabawki jako pomoce dydaktyczne Proponowane ćwiczenia Budowanie MATEMATYKA: podstawowe pojęcia matematyczne odkrywanie podstawowych cech przedmiotów kolor rozpoznawanie liczby

Bardziej szczegółowo

Wiosenne przebudzenie w Mazurolandii!

Wiosenne przebudzenie w Mazurolandii! Wiosenne przebudzenie w Mazurolandii! Już od marca Mazurolandia zaprasza na żywą lekcję przyrody. Będziecie mogli zajrzeć do Chaty Leśnego Czarodzieja, gdzie posłuchacie ciekawych opowieści o żyjących

Bardziej szczegółowo

Temat tygodnia Rodzaj aktywności dziecka Przewidywane efekty edukacyjne

Temat tygodnia Rodzaj aktywności dziecka Przewidywane efekty edukacyjne Temat tygodnia Rodzaj aktywności dziecka Przewidywane efekty edukacyjne 1. Święty Mikołaj w przedszkolu - piosenka o Mikołaju Dzyo, dzyo, dzyo Mikołaju Święty z pokazywaniem - malowanie farbami ozdób z

Bardziej szczegółowo

TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK

TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK PARAFIA ŚWIĘTEGO STANISŁAWA BISKUPA I MĘCZENNIKA W ŁABOWEJ A.D. 2015 TRIDUUM PASCHALNE Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Pana Ogólne

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY Ćwiczenie 1. - Stajemy w rozkroku na szerokości bioder. Stopy skierowane lekko na zewnątrz, mocno przywierają do podłoża. - Unosimy prawą rękę ciągnąc ją jak najdalej

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Ludowy strój Łemkowski

Ludowy strój Łemkowski Ludowy strój Łemkowski Ludowy strój Łemków, podobnie jak wśród Polaków, był wewnętrznie zróżnicowany i zależny od regionu, lecz posiadał pewne wspólne cechy, które pozwalają go wyodrębnić jako całość.

Bardziej szczegółowo

Konspekt zajęć z wychowania fizycznego dla klasy III.

Konspekt zajęć z wychowania fizycznego dla klasy III. Opracowały: Elżbieta Witczak Anna Hajdul Konspekt zajęć z wychowania fizycznego dla klasy III. Zabawy i gry ruchowe. Data: 19.11.05r. Czas: 45 min. Klasa: III Ilość uczniów: 20 Prowadzący: Elżbieta Witczak,

Bardziej szczegółowo

Propozycja programu Nawiedzenia Zduny

Propozycja programu Nawiedzenia Zduny Propozycja programu Nawiedzenia Zduny LITURGIA NAWIEDZENIA OBRAZU MATKI BOŻEJ CZĘSTOCHOWSKIEJ 1 Ustawienie procesji (godz.15 55 ) Krzyż i świece 1.......... Feretrony Sztandary Delegacje niosące OBRAZ

Bardziej szczegółowo

KWIECIEŃ. Dbamy o higienę. Mieszkańcy zoo

KWIECIEŃ. Dbamy o higienę. Mieszkańcy zoo KWIECIEŃ Dbamy o higienę rozumie konieczność dbania o higienę osobistą porusza się rytmicznie do muzyki wykonuje pracę plastyczną według instrukcji poprawnie stosuje liczebniki porządkowe rozpoznaje i

Bardziej szczegółowo

CEREMONIAŁ SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. JANA PAWŁA II w ROZOGACH

CEREMONIAŁ SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. JANA PAWŁA II w ROZOGACH Załącznik Nr 2 do Statutu Szkoły Podstawowej im. Jana Pawła II w Rozogach CEREMONIAŁ SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. JANA PAWŁA II w ROZOGACH szkoły Ceremoniał wewnątrzszkolny szkoły dla społeczności szkolnej jest

Bardziej szczegółowo

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk o mała Jadwinia p MAŁA JADWINIA nr 11 Opracowała Daniela Abramczuk Zdjęcie na okładce Julia na huśtawce pochodzą z książeczki Julia święta Urszula Ledóchowska za zgodą Wydawnictwa FIDES. o Mała Jadwinia

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE Maj jest miesiącem nabożeństw majowych. Zachęcamy dziecin do udziału w majówkach.

OGŁOSZENIE Maj jest miesiącem nabożeństw majowych. Zachęcamy dziecin do udziału w majówkach. Nr 56 MAJ 2009 r. W MAJOWYM WYDANIU Matce Bożej Królowej Polski.2 Uroczystość bierzmowania 3 Święto patrona naszej szkoły 3 Komunia Święta w naszej parafii..4 Dzień naszych mam 5 01.05. - św. Józefa, Rzemieślnika

Bardziej szczegółowo

Wrocławski test sprawności fizycznej dla dzieci w wieku 3-7 lat*

Wrocławski test sprawności fizycznej dla dzieci w wieku 3-7 lat* Wrocławski test sprawności fizycznej dla dzieci w wieku 3-7 lat* Instrukcja przeprowadzenia testu Opis metody: Proponowany test sprawności fizycznej dla dzieci w wieku przedszkolnym (3-7 lat) składa się

Bardziej szczegółowo

IMIĘ:... GRUPA:... DATA:... DZIEŃ TYGODNIA PONIEDZIAŁE K WTOREK ŚRODA CZWARTEK PIĄTEK SOBOTA NIEDZIELA

IMIĘ:... GRUPA:... DATA:... DZIEŃ TYGODNIA PONIEDZIAŁE K WTOREK ŚRODA CZWARTEK PIĄTEK SOBOTA NIEDZIELA NOTATNIK LIDERA OSZCZĘDZANIA I KRASNALA ZŁOTÓWECZKI IMIĘ:... GRUPA:... DATA:... DZIEŃ TYGODNIA PONIEDZIAŁE K WTOREK ŚRODA CZWARTEK PIĄTEK SOBOTA NIEDZIELA 1 KARTA LIDERA OSZCZĘDZANIA W RAMACH DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Klasa I OCENA BARDZO DOBRA (5) UCZEŃ: - systematycznie i starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń. - jest zawsze przygotowany do zajęć

Klasa I OCENA BARDZO DOBRA (5) UCZEŃ: - systematycznie i starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń. - jest zawsze przygotowany do zajęć Klasa I OCENA CELUJĄCA (6) - systematycznie i bardzo starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń - systematycznie odrabia zadania domowe - zawsze jest przygotowany do zajęć - okazuje szacunek Panu Bogu i ludziom

Bardziej szczegółowo

Przykładowe wykorzystanie metod aktywizujących na lekcjach z uczniami niepełnosprawnymi intelektualnie

Przykładowe wykorzystanie metod aktywizujących na lekcjach z uczniami niepełnosprawnymi intelektualnie Przykładowe wykorzystanie metod aktywizujących na lekcjach z uczniami niepełnosprawnymi intelektualnie Materiały opracowane przez uczestników warsztatów Metody aktywizujące w pracy z uczniami niepełnosprawnymi

Bardziej szczegółowo

ZARZEW - GMINA RZGÓW

ZARZEW - GMINA RZGÓW ZARZEW - GMINA RZGÓW Powierzchnia sołectwa wynosi 504,75h są one zamieszkiwane przez 260 mieszkańców. Ogólnie gospodarstw w Zarzewie jest 96 w tym 77 powyżej jednego hektara. Teren Sołectwa jest przepięknie

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi przewodnika multimedialnego Wirtualny spacer po świątyniach lewobrzeŝnej Warszawy

Instrukcja obsługi przewodnika multimedialnego Wirtualny spacer po świątyniach lewobrzeŝnej Warszawy Instrukcja obsługi przewodnika multimedialnego Wirtualny spacer po świątyniach lewobrzeŝnej Warszawy Spis treści: 1. Strony poszczególnych kościołów... 2 2. Przeglądanie map dekanatów i parafii... 4 3.

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć ruchowych grupy Żółte Słoneczka z Tęczowego Przedszkola w Dzierzgoniu w ramach akcji Szkoła w Ruchu Obszar nr 1

Scenariusz zajęć ruchowych grupy Żółte Słoneczka z Tęczowego Przedszkola w Dzierzgoniu w ramach akcji Szkoła w Ruchu Obszar nr 1 Scenariusz zajęć ruchowych grupy Żółte Słoneczka z Tęczowego Przedszkola w Dzierzgoniu w ramach akcji Szkoła w Ruchu Obszar nr 1 Temat: Kolorowe zabawy z chustą animacyjną. Ćwiczenia gimnastyczne Prowadzące:

Bardziej szczegółowo

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej Lekcja Projekt Ekodom Źródło: http://hubpages.com/hub/history-of-housing 23/01/2009 1 Pierwsze schronienia Zanim człowiek nauczył się budować schronienia, mieszkał

Bardziej szczegółowo

KURPIOWSKIE PREZENTACJE ARTYSTYCZNE przy wsparciu Starosty Ostrołęckiego oraz Sponsorów. 130. rocznica urodzin Adama Chętnika

KURPIOWSKIE PREZENTACJE ARTYSTYCZNE przy wsparciu Starosty Ostrołęckiego oraz Sponsorów. 130. rocznica urodzin Adama Chętnika 32 KURPIOWSKIE PREZENTACJE ARTYSTYCZNE przy wsparciu Starosty Ostrołęckiego oraz Sponsorów 130. rocznica urodzin Adama Chętnika 12 kwietnia 2015, sala widowiskowa OCK, godz.10 CELE KONKURSU: * Kultywowanie

Bardziej szczegółowo

CEREMONIAŁ WEWNĄTRZSZKOLNY

CEREMONIAŁ WEWNĄTRZSZKOLNY CEREMONIAŁ WEWNĄTRZSZKOLNY Wstęp Ceremoniał szkolny jest opisem przeprowadzenia uroczystości z udziałem sztandaru szkolnego i samej celebracji sztandaru. Zawiera wykaz stałych uroczystości szkolnych i

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z MUZYKI - KLASA IV

KRYTERIA OCENIANIA Z MUZYKI - KLASA IV Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: KRYTERIA OCENIANIA Z MUZYKI - KLASA IV - spełnia wszystkie wymagania na ocenę bardzo dobrą a ponadto - wykazuje szczególne zainteresowanie muzyką - posiada wiadomości

Bardziej szczegółowo

Gry i zabawy na śniegu z sankami

Gry i zabawy na śniegu z sankami Gry i zabawy na śniegu z sankami Data: 06.02.2014 r. Czas trwania lekcji - 45 minut Miejsce ćwiczeń - boisko szkolne Liczba ćwiczących - 18 uczniów Cele lekcji Umiejętności: - trafianie śnieżkami do celu

Bardziej szczegółowo

Wzór umundurowania służbowego inspektorów Inspekcji Transportu Drogowego

Wzór umundurowania służbowego inspektorów Inspekcji Transportu Drogowego Załączniki do rozporządzenia Ministra Transportu z dnia... 2006 r. (poz...) Wzór umundurowania służbowego inspektorów Inspekcji Transportu Drogowego Załącznik nr 1 Ubiór inspektora w bluzie służbowej Ubiór

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI INNOWACJI PEDAGOGICZNEJ POZNAJEMY TRADYCJE WIELKOPOLAN

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI INNOWACJI PEDAGOGICZNEJ POZNAJEMY TRADYCJE WIELKOPOLAN SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI INNOWACJI PEDAGOGICZNEJ POZNAJEMY TRADYCJE WIELKOPOLAN I. Informacje o szkole Zespół Szkół w Iwanowicach ul. Ks. Augustyna Kordeckiego 11 62 862 Iwanowice Gmina Szczytniki Powiat

Bardziej szczegółowo

Jednostka treningowa nr 6 (6-8 lat) doskonalenie prowadzenia piłki:

Jednostka treningowa nr 6 (6-8 lat) doskonalenie prowadzenia piłki: Jednostka treningowa nr 6 (6-8 lat) doskonalenie prowadzenia piłki: 1) Rozgrzewka: berek czarodziej jedna lub dwie osoby pełnią role berków, każda złapana przez nich osoba staje nieruchomo na jednej nodze

Bardziej szczegółowo

Test sprawności fizycznej

Test sprawności fizycznej Informacja dla kandydatów do klas mundurowej i sportowej. Test sprawności fizycznej odbędzie się dn. 11.06.2014r. godz. 10.00 w siedzibie Liceum Ogólnokształcącego im. Króla Kazimierza Jagiellończyka w

Bardziej szczegółowo

metalowe zatrzaski; z przodu i z tyłu cięcia od pachy rękawa w dół, cięcia z przodu, krótki rękaw odcinany, dekolt półokrągły, dwie

metalowe zatrzaski; z przodu i z tyłu cięcia od pachy rękawa w dół, cięcia z przodu, krótki rękaw odcinany, dekolt półokrągły, dwie 1. 2. 3. 4. Pakiet nr 1 - OdzieŜ robocza dla personelu medycznego Załącznik nr 1 Nazwa j.m. Ilość Garsonka /Ŝakiet niebieski spódnica biała/ - elanobawełna - Ŝakiet ze spódnicą. śakiet zakrywający pośladki,

Bardziej szczegółowo

Specyfikacja odzieży roboczej zakupywanej w ramach projektu. Dobra szkoła w powiecie radziejowskim szansą dla młodzieży na udany start zawodowy

Specyfikacja odzieży roboczej zakupywanej w ramach projektu. Dobra szkoła w powiecie radziejowskim szansą dla młodzieży na udany start zawodowy Specyfikacja odzieży roboczej zakupywanej w ramach projektu Działanie 9.2 Podniesienie atrakcyjności i jakości szkolnictwa zawodowego L.p. Nazwa Szt. Specyfikacja Zespół Szkół Rolnicze Centrum Kształcenia

Bardziej szczegółowo

Nazwa wyrobu i opis ilość cena netto wartość netto

Nazwa wyrobu i opis ilość cena netto wartość netto ZAŁĄCZNIK NR 9 OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Zajęcia z uczniami przejawiającymi trudności w zdobywaniu umiejętności matematycznych Nazwa wyrobu i opis ilość cena netto wartość netto Multimedialny program

Bardziej szczegółowo

Problemy emigracji dotyczące polskich obywateli. Paulina Brzezińska

Problemy emigracji dotyczące polskich obywateli. Paulina Brzezińska Problemy emigracji dotyczące polskich obywateli. Paulina Brzezińska Emigracja-wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przemieszczanie się ludności jest całkowicie naturalnym zjawiskiem

Bardziej szczegółowo

Temat: Niezwykły-zwykły Święty Mikołaj. 1. Wokół postaci Mikołaja wypisz ciąg skojarzeń związanych z tą osobą.

Temat: Niezwykły-zwykły Święty Mikołaj. 1. Wokół postaci Mikołaja wypisz ciąg skojarzeń związanych z tą osobą. Temat: Niezwykły-zwykły Święty Mikołaj. 1. Wokół postaci Mikołaja wypisz ciąg skojarzeń związanych z tą osobą. 2. Wymień problemy, jakie zostały poruszone w filmie. Wpisz je w choinkę. 3. W filmie poznajemy

Bardziej szczegółowo

CEREMONIAŁ. Pocztu Sztandarowego Publicznego Gimnazjum im. Bpa Piotra Gołębiowskiego w Jedlińsku

CEREMONIAŁ. Pocztu Sztandarowego Publicznego Gimnazjum im. Bpa Piotra Gołębiowskiego w Jedlińsku CEREMONIAŁ Pocztu Sztandarowego Publicznego Gimnazjum im. Bpa Piotra Gołębiowskiego w Jedlińsku Ceremoniał szkolny jest opisem przeprowadzenia uroczystości z udziałem sztandaru szkolnego i samej celebracji

Bardziej szczegółowo

Sierpień to czas żniw. Ze żniwami przez wieki związane były różne zwyczaje. Podstawa jednak zwyczaju była wszędzie ta sama: oto rolnicy uroczyście

Sierpień to czas żniw. Ze żniwami przez wieki związane były różne zwyczaje. Podstawa jednak zwyczaju była wszędzie ta sama: oto rolnicy uroczyście Sierpień to czas żniw. Ze żniwami przez wieki związane były różne zwyczaje. Podstawa jednak zwyczaju była wszędzie ta sama: oto rolnicy uroczyście ścinali ostatnie kłosy zbóż, i równie uroczyście wśród

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 2. niedziela po Epifanii

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 2. niedziela po Epifanii Centrum Misji i Ewangelizacji/www.cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 2. niedziela po Epifanii Główna myśl: Pan Jezus może zmienić twoje serce Tekst: J 2,1-11 Wesele w Kanie Wiersz: : Wiem,

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

50. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, Krasnobród, XIX w. 49. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, XIX w.

50. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, Krasnobród, XIX w. 49. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, XIX w. 49. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, XIX w. wys. 30 cm. Korpus umieszczony na krzyżu wtórnie. Brak obydwu ramion, uszkodzenia i przetarcia polichromii. Konserwacja pełna w 2007 r. (M. Serafinowicz).

Bardziej szczegółowo

Trening orientacji przestrzennej

Trening orientacji przestrzennej Dla rodziców Trening orientacji przestrzennej W procesie zdobywania i przetwarzania wiadomości oraz nabywania różnych umiejętności szkolnych niezwykle ważne miejsce zajmują prawidłowe funkcjonowanie na

Bardziej szczegółowo

KONKURS " BYĆ POLAKIEM" -szczegóły na stronie szkoły

KONKURS  BYĆ POLAKIEM -szczegóły na stronie szkoły PRACE DOMOWE z dnia 7-8 marca 2015 W uwagi na fakt, iż dnia 21 marca (czyli pierwszy dzień wiosny) niektórzy nasi uczniowie wybierają się na turniej piłkarski obchody Dnia Wiosny założyli strój w trzech

Bardziej szczegółowo

N-LA N-l mówi: -Dziś powitamy się piosenka: Witam Cię, jak się masz, machnij prawą ręką, miło mi widzieć Cię, witam Cię piosenką x 2

N-LA N-l mówi: -Dziś powitamy się piosenka: Witam Cię, jak się masz, machnij prawą ręką, miło mi widzieć Cię, witam Cię piosenką x 2 I Część wstępna TOK ZAJĘĆ 1. Zabawa powitalna pt. Witam Cię CZYNNOŚCI N-LA N-l mówi: -Dziś powitamy się piosenka: Witam Cię, jak się masz, machnij prawą ręką, miło mi widzieć Cię, witam Cię piosenką x

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ OTWARTYCH DLA RODZICÓW UCZNIÓW KLASY IIC. przeprowadzone 22 marca 2013 r.

SCENARIUSZ ZAJĘĆ OTWARTYCH DLA RODZICÓW UCZNIÓW KLASY IIC. przeprowadzone 22 marca 2013 r. SCENARIUSZ ZAJĘĆ OTWARTYCH DLA RODZICÓW UCZNIÓW KLASY IIC przeprowadzone 22 marca 2013 r. Zajęcia przeprowadziła: mgr Beata Stankiewicz Zajęcia obserwowała: mgr Ewa Stawiak - Kołba Ośrodek tematyczny:

Bardziej szczegółowo

KRAKOWIAK. KRAKOWIAK - kategoria I

KRAKOWIAK. KRAKOWIAK - kategoria I 2. "Porębiańska" - figurę tańczy się w ustawieniu przodem do siebie bez ujęcia rąk, tancerz i tancerka tańczą oddzielnie. Całość figury mieści się w ośmiu taktach muzyki i składa się z dwóch czterotaktowych

Bardziej szczegółowo

" Chór to nie tylko szkoła śpiewu, to sposób na życie wesołe i radosne..."

 Chór to nie tylko szkoła śpiewu, to sposób na życie wesołe i radosne... " Chór to nie tylko szkoła śpiewu, to sposób na życie wesołe i radosne..." Chór szkolny skupia uczniów lubiących łączyć swoje pasje, talent z artystycznym sposobem wyrażania siebie. To bardzo wymierny

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z zajęć artystycznych (muzycznych) klasy II

Wymagania edukacyjne z zajęć artystycznych (muzycznych) klasy II Wymagania edukacyjne z artystycznych () klasy II Ocena z przedmiotu zajęcia artystyczne uwzględnia przede wszystkim stosunek ucznia do przedmiotu oraz wysiłek wkładany w realizację wymagań, które dostosowane

Bardziej szczegółowo

W listopadzie odbyło się w naszym przedszkolu drugie spotkanie z teatrzykiem edukacyjnym.

W listopadzie odbyło się w naszym przedszkolu drugie spotkanie z teatrzykiem edukacyjnym. 1. W Samorządowym Przedszkolu w Zatorze odbywają się cykliczne spotkania z teatrem. We wrześniu, teatr edukacyjny przybliżył przedszkolakom wiadomości o sposobach przygotowania się zwierząt do zimy. W

Bardziej szczegółowo

rozpoznawanie i nazywanie różnych gatunków zwierząt i czynności wykonywanych w gospodarstwie rolnym

rozpoznawanie i nazywanie różnych gatunków zwierząt i czynności wykonywanych w gospodarstwie rolnym 22710 Happy Farm Gra rozwija: umiejętność liczenia, pojęcie wymiany, relacji pomiędzy wartością a ilością rozpoznawanie i nazywanie różnych gatunków zwierząt i czynności wykonywanych w gospodarstwie rolnym

Bardziej szczegółowo

Następnie wspólnie z panią Lucyną Gallą i panią Anną Rosenhof przeczytałyśmy przedstawianie Wandy Chotomskiej o Marzannie.

Następnie wspólnie z panią Lucyną Gallą i panią Anną Rosenhof przeczytałyśmy przedstawianie Wandy Chotomskiej o Marzannie. SPRAWOZDANIE W dniu 04. 03.2011 w trakcie dwóch godzin lekcyjnych, uczniowie podzieleni na grupy wiekowe zapoznali się ze zwyczajami ludowymi Śląska Opolskiego: uczniowie kl. I i II Topienie Marzanny,

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia orientacji przestrzennej

Ćwiczenia orientacji przestrzennej Dla Rodziców Ćwiczenia orientacji przestrzennej Istotne miejsce w procesie zdobywania i przetwarzania wiadomości oraz nabywania umiejętności szkolnych ma prawidłowe funkcjonowanie na poziomie koordynacji

Bardziej szczegółowo

Wieści z Bajkowej Krainy

Wieści z Bajkowej Krainy Wrzesień 2015 Wieści z Bajkowej Krainy 10-lecie przedszkola Bajkowa Kraina W tym roku obchodziliśmy rocznicę 10-lecia przedszkola. W tym uroczystym dniu Dyrekcja i kadra pedagogiczna spotkała się, na mszy

Bardziej szczegółowo

Projekt. Miesiąc aktywnego słuchania muzyki

Projekt. Miesiąc aktywnego słuchania muzyki Projekt Miesiąc aktywnego słuchania muzyki Założenia projektu Ideą jest zaproponowanie zorganizowania ciekawych zajęć muzycznych, ruchowych, jak i przerw śródlekcyjnych. Rozwijanie u uczniów uwrażliwienia

Bardziej szczegółowo

czyli dobre maniery przy stole Należy umieć zachować się przy stole, przynajmniej po to, by nie zniechęcić innych do jedzenia.

czyli dobre maniery przy stole Należy umieć zachować się przy stole, przynajmniej po to, by nie zniechęcić innych do jedzenia. Savoir-vivre przy stole czyli dobre maniery Należy umieć zachować się przy stole, przynajmniej po to, by nie zniechęcić innych do jedzenia. Dobre maniery przy stole są bardzo ważne, ponieważ jedzenie stanowi

Bardziej szczegółowo

Zestaw ćwiczeń gimnastycznych metodą obwodu stacyjnego

Zestaw ćwiczeń gimnastycznych metodą obwodu stacyjnego Przedszkole nr 3 Promyczek bierze udział w Ogólnopolskiej Akcji Ministra Edukacji Narodowej Ćwiczyć każdy może, organizowanej w ramach Roku Szkoły w Ruchu Realizacja obszaru nr1 Zestaw ćwiczeń gimnastycznych

Bardziej szczegółowo

"Obrazy z Lucimia, które patrzą głęboko w oczy"

Obrazy z Lucimia, które patrzą głęboko w oczy "Obrazy z Lucimia, które patrzą głęboko w oczy" Wernisaż miał miejsce 15 maja, wystawa czynna do 6 czerwca 2014, Galeria Sztuki Ludowej i Nieprofesjonalnej WOKiS, Stary Rynek 18 w Bydgoszczy. fot: Janusz

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z edukacji muzycznej dla klasy III szkoły podstawowej

Przedmiotowy system oceniania z edukacji muzycznej dla klasy III szkoły podstawowej Przedmiotowy system oceniania z edukacji muzycznej dla klasy III szkoły podstawowej Temat lekcji Przypomnienie piosenki Zawsze razem. Elementy dzieła muzycznego i ich zmiany zabawy ruchowe. Gramy na Nauka

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji. nauczyciel: mgr Magdalena Sadowska Zespół Szkól Gimnazjum Dla Dorosłych ul. świrki i Wigury 10 62 800 Kalisz

Scenariusz lekcji. nauczyciel: mgr Magdalena Sadowska Zespół Szkól Gimnazjum Dla Dorosłych ul. świrki i Wigury 10 62 800 Kalisz nauczyciel: mgr Magdalena Sadowska Zespół Szkól Gimnazjum Dla Dorosłych ul. świrki i Wigury 10 62 800 Kalisz Temat: Pole magnetyczne. Cele lekcji ogólny (uczeń): - dowiaduje się o istnieniu pola magnetycznego;

Bardziej szczegółowo

02.12.2010 r. Jadą, jadą sanie, księŝyc złoty świeci. Hej, jedzie w nich Mikołaj do wszyściutkich dzieci.

02.12.2010 r. Jadą, jadą sanie, księŝyc złoty świeci. Hej, jedzie w nich Mikołaj do wszyściutkich dzieci. 02.12.2010 r. Jadą, jadą sanie, księŝyc złoty świeci. Hej, jedzie w nich Mikołaj do wszyściutkich dzieci. Wszystkie przedszkolaki z utęsknieniem czekały na niezwykłego gościa Mikołaja. paniami powitały

Bardziej szczegółowo

Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Muzeum dla Dzieci im. J. Korczaka Pracownie Etnograficzne, Wystawy. oferta edukacyjna 2013/2014 PRZEDSZKOLA

Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Muzeum dla Dzieci im. J. Korczaka Pracownie Etnograficzne, Wystawy. oferta edukacyjna 2013/2014 PRZEDSZKOLA Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Muzeum dla Dzieci im. J. Korczaka Pracownie Etnograficzne, Wystawy PRZEDSZKOLA oferta edukacyjna 2013/2014 www.ethnomuseum.pl rzemiosło sztuka plemiona ludy obiekty

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji wychowania fizycznego

Konspekt lekcji wychowania fizycznego Konspekt lekcji wychowania fizycznego emat: Gry i zabawy w nauczaniu piłki noŝnej kl.iv Zadania : - umiejętności: uczeń umie: prowadzić piłkę Li P nogą, uderzyć piłkę wewnętrzną częścią stopy - motoryczność:

Bardziej szczegółowo

Te Turskie zegary głośno biją już 40-lat Regionalny Zespół Pieśni i Tańca Tursko 1971-2011

Te Turskie zegary głośno biją już 40-lat Regionalny Zespół Pieśni i Tańca Tursko 1971-2011 40 lat Te Turskie zegary głośno biją już 40-lat Regionalny Zespół Pieśni i Tańca Tursko 1971-2011 Przy wtórze żywiołowych wiwatów, z energicznymi obrotami oberków, z siarczystymi polkami i posuwistym chodzonym

Bardziej szczegółowo

Jednostka treningowa nr 7 (6-8 lat) doskonalenie prowadzenia piłki + wstępne ćwiczenia nauczające podania:

Jednostka treningowa nr 7 (6-8 lat) doskonalenie prowadzenia piłki + wstępne ćwiczenia nauczające podania: Jednostka treningowa nr 7 (6-8 lat) doskonalenie prowadzenia piłki + wstępne ćwiczenia nauczające podania: 1) Rozgrzewka: berek uciekinier wszyscy zawodnicy, łącznie z berkiem, poruszają się po wyznaczonym

Bardziej szczegółowo

GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI

GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI Zadaniem każdego pokolenia jest zabezpieczenie i najpełniejsze poznanie dziedzictwa kulturowego swego narodu oraz wiarygodne udostępnienie

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Człowiek - najlepsza inwestycja

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Człowiek - najlepsza inwestycja Strona1 Załącznik nr 1. SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA OFERTOWEGO NR 16/06/2011/POKL.01.03.02-00-111/10 Lp. Przedmiot zamówienia Jedn. Ilość 1. Szafka z szufladami: - kolor: zielony;

Bardziej szczegółowo

Liturgia Męki Pańskiej. Plan Liturgii

Liturgia Męki Pańskiej. Plan Liturgii Wielki Piątek Liturgia Męki Pańskiej Plan Liturgii Parafia św. Wawrzyńca w Zabrzu Mikulczycach Przygotowanie Liturgii - Szaty liturgiczne: kolor czerwony (ministranci: czerwony) - Teksty liturgiczne: 1.

Bardziej szczegółowo

Wzory umundurowania i oznak służbowych pracowników i studentów Akademii Morskiej w Gdyni.

Wzory umundurowania i oznak służbowych pracowników i studentów Akademii Morskiej w Gdyni. Załącznik nr 1 Wzory umundurowania i oznak służbowych pracowników i studentów Akademii Morskiej w Gdyni. Mundury pracowników oraz studentów Żakiet przód Marynarka przód Marynarka/żakiet tył Marynarka mundurowa/żakiet

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ NOE BUDUJE ARKĘ 16 Nastały czasy, kiedy aniołowie schodzili na ziemię i brali sobie za żony piękne dziewczyny. W wyniku tego na świecie rodzili się olbrzymi i mocarze. Nie podobało się to Panu Bogu. Widział,

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA OFERTOWEGO NR 22/07/2011/POKL.01.03.02-00-111/10. Lp. Przedmiot zamówienia Jedn.

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA OFERTOWEGO NR 22/07/2011/POKL.01.03.02-00-111/10. Lp. Przedmiot zamówienia Jedn. Strona1 Załącznik nr 1. SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA OFERTOWEGO NR 22/07/2011/POKL.01.03.02-00-111/10 Lp. Przedmiot zamówienia Jedn. Ilość 1. Szafka z szufladami: - kolor: zielony;

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 7 - Wzór odzieży

Załącznik nr 7 - Wzór odzieży PAKIET 1 Wzory wg których należy uszyć odzież Załącznik nr 7 - Wzór odzieży komplet nr 1: 1 szt spodnie + 1 szt bluza + 1 szt żakiet spodnie: wykonane z elanobawełny, podwyższony stan regulowany gumką

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo Czterdziestogodzinne

Nabożeństwo Czterdziestogodzinne Nabożeństwo Czterdziestogodzinne Współcześnie czterdziestogodzinne nabożeństwo jest stopniowo zapominane. Najczęściej służy jedynie jako wstęp do Wielkiego Postu. Ma ono jednak bardzo bogatą i długą tradycję.

Bardziej szczegółowo

Temat lekcji: Nauka układu ćwiczeń ze wstążką

Temat lekcji: Nauka układu ćwiczeń ze wstążką Konspekt lekcji wychowania fizycznego Temat lekcji: Nauka układu ćwiczeń ze wstążką Prowadzący: Klasa: Cele główne lekcji: Katarzyna Lewandowska IIIb,IIId dziewczęta Umiejętności: 1. Wykorzystanie kroków

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT DO LEKCJI HISTORII

KONSPEKT DO LEKCJI HISTORII KONSPEKT DO LEKCJI HISTORII Klasa V Prowadzący: mgr Małgorzata Skupień Czas trwania: 2 x 45 minut Temat: Na folwarku Cele zajęć: Zapoznanie uczniów z warunkami Ŝycia szlachty polskiej w dworach w XVI-

Bardziej szczegółowo

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Serwus Witam Dobry wieczór Dzień dobry Szczęść Boże Chrystus zmartwychwstał Króluj nam, Chryste Grupa 1 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Zapoznajcie się z tekstem

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI

PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI 11 PRZEWODNIK DLA NAUCZYCIELI Zabawki jako pomoce dydaktyczne Proponowane ćwiczenia Cyfry MATEMATYKA: cyfry ĆWICZENIA PSYCHOMOTORYCZNE: znajomość cyfr we wczesnym wieku ŚRODEK WYRAZU: muzyka koordynacja

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PROJEKTU EDUKACYJNEGO DZIEŃ ZAKOCHANYCH W GIMNAZJUM NR 9 W GDAŃSKU

SCENARIUSZ PROJEKTU EDUKACYJNEGO DZIEŃ ZAKOCHANYCH W GIMNAZJUM NR 9 W GDAŃSKU SCENARIUSZ PROJEKTU EDUKACYJNEGO DZIEŃ ZAKOCHANYCH W GIMNAZJUM NR 9 W GDAŃSKU Organizatorzy: Agnieszka Małecka, Marta Wieluńska i Beata Leniak Uczestnicy: Uczniowie, Dyrekcja, Nauczyciele Miejsce realizacji:

Bardziej szczegółowo

Scenariusz obrzędu dożynkowego

Scenariusz obrzędu dożynkowego W ramach promocji szkoły nauczyciele oraz uczniowie są zobowiązani do współpracy z organizacjami działającymi na terenie gminy, czy powiatu, tym samym są coraz częściej współodpowiedzialni za organizowanie

Bardziej szczegółowo

TYTUŁ Legenda Ile Babia Góra ma wierzchołków?.

TYTUŁ Legenda Ile Babia Góra ma wierzchołków?. Scenariusz opracowany w ramach projektu Opowieści, legendy, podania TYTUŁ Legenda Ile Babia Góra ma. Cykl zajęć: Opowieści, legendy, podania. Cele: ustalenie kolejności zdarzeń w legendzie, ustalenie głównych

Bardziej szczegółowo

WRZESIEŃ. TYDZIEŃ 4.: kończy się wrzesień, nadeszła jesień

WRZESIEŃ. TYDZIEŃ 4.: kończy się wrzesień, nadeszła jesień WRZESIEŃ TYDZIEŃ 4.: kończy się wrzesień, nadeszła jesień Projekt sytuacji edukacyjnych (oprac. mgr Sylwia Kustosz, Edukator Froebel.pl) Przebieg spotkania w Porannym kole: 1. Wyklaskiwanka: Wiosna, lato,

Bardziej szczegółowo