Zdrowie seksualne. Sexual health. Zbigniew Lew-Starowicz, Michał Lew-Starowicz. Wstęp STRESZCZENIE ABSTRACT

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zdrowie seksualne. Sexual health. Zbigniew Lew-Starowicz, Michał Lew-Starowicz. Wstęp STRESZCZENIE ABSTRACT"

Transkrypt

1 PRACA POGLĄDOWA ISSN Zbigniew Lew-Starowicz, Michał Lew-Starowicz Zakład Problemów Społecznych, Psychoterapii i Rehabilitacji Seksualnej Wydział Rehabilitacji Akademii Wychowania Fizycznego im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie Zdrowie seksualne Sexual health STRESZCZENIE W artykule omówiono problem norm kulturowych dotyczących życia seksualnego człowieka oraz aspekty promocji zdrowia seksualnego. Autor przedstawia zwięźle historię zmian w zakresie norm seksualnych, ewolucję spojrzenia medycyny na te problemy oraz szerokie spektrum możliwych podejść do życia seksualnego, obowiązujących w naszej kulturze. Autor prezentuje również swoje postulaty dotyczące promocji zdrowia seksualnego w Polsce. Omówiono także Deklarację Praw Seksualnych opracowaną przez Światowe Towarzystwo Seksuologiczne (WAS), a zaakceptowaną przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Słowa kluczowe: zdrowie seksualne, promocja zdrowia, kultura ABSTRACT The paper describes the cultural aspects of sexual functioning of a man and the problem of sexual health promotion in today s world. The author concisely describes the history of the alternations in the sexual normatives and presents the evolution of the medical approaches to the sexual health problems across the history. It also describes a wide variety of attitudes towards the sexual normatives in our culture. The author also presents his postulates for the sexual health promotion in Poland. The Declaration of Sexual Rights developed by the World Association for Sexology (WAS) and accepted by the World Health Organization is presented. Key words: sexual health, health promotion, culture Adres do korespondencji: prof. nadzw. dr hab. med. Zbigniew Lew-Starowicz Zakład Problemów Społecznych, Psychoterapii i Rehabilitacji Seksualnej AWF ul. Marymoncka 32, Warszawa 45, skr. poczt. 55 tel./faks (022) Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2003; 3 (1): 1 5 Copyright 2003 Via Medica Wstęp Zachowania prozdrowotne w przypadku seksualności wiążą się z koncepcją norm i zdrowia seksualnego. Są one różnie postrzegane. W kulturach prymitywnych zdrowie seksualne oznacza zdolność do prokreacji i sprawność seksualną (zdolność do odbycia stosunku pochwowego), a zaburzenia seksualne traktowano jako wyraz oddziaływania złych mocy, magii, przekroczenia tabu. Natomiast w kulturze chińskiej zdrowie seksualne oznacza wyraz harmonii z naturą, równowagę między pierwiastkiem żeńskim i męskim, umiejętność panowania nad emocjami, dobre krążenie energii, a nasienie postrzega się jako życiodajną energię. Podstawą działania prozdrowotnego są: profilaktyka, aktywność ruchowa, dietetyka, szukanie mądrości, podporządkowanie jednostki społeczeństwu. W ciągu stuleci w kulturze Zachodu zdrowie seksualne utożsamiano z prokreacją, sprawnością seksualną i ascezą. Pozaprokreacyjną aktywność seksualną uważano nie tylko za chorobę, ale również za przestępstwo, na przykład stosunki oralne i analne były traktowane tak samo, jak zabójstwo. Od XVIII wieku zdrowie seksualne zaczęto również utożsamiać z brakiem aktywności masturbacyjnej. W 1758 roku Tissot, lekarz z Lozanny, wydał książkę pod tytułem Onania, w której twierdził, że konsekwencją masturbacji (zwanej wówczas onanizmem) może być wiele chorób, a mózg onanisty wysycha tak bardzo, że można usłyszeć, jak grzechocze w czaszce. W celu zwalczania,,zgubnego nałogu zalecano zabiegi chirurgiczne, wypalanie cewki moczowej, przywiązywanie do łóżka, zakładanie specjalnych aparatów. W XIX i na początku XX wieku najwięcej uwagi poświęcono zdrowiu seksualnemu kobiet. Kryteria zdrowia były następujące: płodność, czystość moralna, brak odczuwania pożądania, fantazjowania erotycznego oraz brak orgazmu. U kobiet, które ujawniały zainteresowanie seksem, fantazjowały, odczuwały swędzenie sromu, a także nawilżenie pochwy, rozpoznawano histerię. W pierwszych klasyfikacjach chorób za patologię 1

2 Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2003, tom 3, nr 1 uznawano między innymi: masturbację, niewierność, kontakty przedmałżeńskie, homoseksualizm. W drugiej połowie XX wieku obserwuje się zmianę postaw wobec pojęcia zdrowia seksualnego, wynikającą z postępu wiedzy, przemian obyczajowych i akceptacji pozaprokreacyjnego znaczenia seksualności. W dokumentach Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) i Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, World Health Organization) pojawiają się kolejne definicje zdrowia seksualnego, w których uwzględnia się rolę czynników biopsychospołecznych. Zmiany w pojęciu zdrowia seksualnego wpłynęły między innymi na nowe opracowania klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych (ICD-10 i DSM-IV). Typologia norm seksualnych Jaka jest granica między normą a patologią w seksualności człowieka? Jaki zakres zachowań seksualnych mieści się w granicach normy, a jaki je przekracza? Czy należy oceniać zachowania seksualne, czy również marzenia, fantazje? Na te i wiele innych pytań starają się odpowiedzieć naukowcy reprezentujący różne dziedziny wiedzy: duchowni, prawnicy, wychowawcy. Perspektywy postrzegania seksualności są bardzo różne, czego przykładem jest zróżnicowana typologia norm seksualnych. Obejmuje ona poniższe warianty. Normy religijne. W zasadzie wszystkie religie świata stworzyły system norm i zasad regulujących seksualność. W badaniach socjoseksuologicznych wyraźnie stwierdza się, że poziom identyfikacji z religią i aktywności religijnej koreluje z postawami wobec seksualności. Religie ujawniają zróżnicowane systemy normatywne, podobne zróżnicowanie występuje w obrębie danej religii w zależności od wyznania; na przykład postawy wobec stosowania antykoncepcji czy rozwodów są odmienne w kościele prawosławnym i w kościele rzymskokatolickim; podobnie jest w wypadku zawierania małżeństw przez osoby zorientowane homoseksualnie w kościele protestanckim i rzymskokatolickim. Normy kulturowe. Ujawniają bardzo duże zróżnicowanie (w przeszłości i obecnie) w zakresie postaw wobec kontaktów przed- i pozamałżeńskich, homoseksualizmu, masturbacji, kontaktów seksualnych z nieletnimi. Również w obrębie danej kultury obserwuje się ewolucję norm seksualnych, na przykład w kulturze Zachodu zaczęto akceptować wspólne mieszkanie i posiadanie potomstwa w związkach pozamałżeńskich, homoseksualizm itd. Normy środowiskowe. To, co jest postrzegane jako normalne, na przykład w środowisku aktorskim, może być inaczej oceniane w tradycyjnym środowisku wiejskim. Normy statystyczne. Coraz częściej traktuje się jako normalne to, co jest najczęstsze. Normy prawne. Oczywisty jest fakt zmienności i zróżnicowania norm prawnych. Jednym z wielu przykładów zmienności jest na przykład postawa wobec homoseksualizmu, pornografii, kontaktów oralnych, analnych. Normy feministyczne. Ruchy feministyczne przyczyniły się między innymi do zmiany postaw wobec ról płciowych, zmian w klasyfikacji zaburzeń seksualnych w której zatarta została granica między tym, co męskie, a tym, co kobiece, w typach poszczególnych zaburzeń. Norma partnerska. Pojawiła się w następstwie tak zwanej,,rewolucji seksualnej w końcu lat 60. XX wieku na Zachodzie. Jako normalne zaczęto określać to, co akceptują wspólnie partnerzy. Normy medyczne. Obecnie ich podstawą jest definicja zdrowia seksualnego opracowana przez Międzynarodową Konferencję ONZ na Rzecz Ludności i Rozwoju w Kairze (par. 7, 36). Definicja brzmi następująco: Zdrowie seksualne jest częścią zdrowia reprodukcyjnego i polega na zdrowym rozwoju seksualnym, równych i odpowiedzialnych relacjach partnerskich, satysfakcji seksualnej, wolności od chorób, niedomagań, niemocy seksualnej, przemocy i innych krzywdzących praktyk związanych z seksualnością. Tak zdefiniowane zdrowie seksualne znalazło wyraz w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, opracowanej przez WHO. W porównaniu z poprzednimi wersjami tej klasyfikacji zmiany są istotne, na przykład usunięto rozpoznanie orientacji homo- i biseksualnej, wprowadzono nowe rozpoznania, na przykład z zakresu rozwoju psychoseksualnego, relacji partnerskich, przemocy seksualnej. Istotną zmianą jest wprowadzenie jako kryterium diagnostycznego zaburzeń seksualnych czynników subiektywnych, takich jak: niemożność uczestniczenia w stosunkach seksualnych w sposób przez siebie pożądany, brak zadowolenia i przyjemności z kontaktów seksualnych, w przypadku zaburzeń preferencji seksualnych (w przeszłości nazywanych dewiacjami) odczuwanie cierpienia. Według klasyfikacji ICD-10 zaburzenia seksualne obejmują trzy grupy diagnostyczne: zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami psychicznymi, zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych, inne rozpoznania (rozproszone w różnych działach klasyfikacji), na przykład fobie, bolesny wzwód członka, zespoły złego traktowania, zachowania seksualne związane z wysokim ryzykiem itd. 2

3 Zbigniew Lew-Starowicz, Michał Lew-Starowicz, Zdrowie seksualne W sierpniu 2002 roku ukazała się Deklaracja Praw Seksualnych opracowana przez Światowe Towarzystwo Seksuologiczne (WAS, World Association for Sexology) i zaakceptowana przez WHO. Nowością w tej Deklaracji jest prawo do seksualnej równości osób niepełnosprawnych, prawo do zachowań autoerotycznych, które są pozytywnie oceniane, prawo do seksualnej informacji, wyczerpującej edukacji seksualnej i seksualnej opieki zdrowotnej. Promocja zdrowia seksualnego Na podstawie powyższej definicji zdrowia seksualnego ONZ zostały opracowane przez WHO następujące cele promocji zdrowia seksualnego: 1. Kreowanie pozytywnej postawy wobec seksualności. 2. Uwzględnianie złożonych uwarunkowań i czynników determinujących seksualne zachowania, relacje i satysfakcję. 3. Przeciwdziałanie dyskryminacji, izolacji, segregacji w zakresie seksualności. 4. Zmiany legislacyjne wymierzone przeciw różnym formom wykorzystywania seksualnego, gwarantujące dostęp do terapii seksualnej i brak dyskryminacji ze względu na płeć, wiek, orientację seksualną, niesprawność, stan zdrowia. 5. Zachęcanie do modelu bezpieczniejszego seksu (stały partner, unikanie ryzykownych zachowań seksualnych, upowszechnianie stosowania prezerwatyw). 6. Uwzględnianie specyfiki tradycji kulturowych społeczeństwa. Proponuje się następujące formy promocji zdrowia seksualnego: powszechną, dostępną edukację seksualną; współpracę z grupami bezpośrednio zaangażowanymi (rodzicami, nauczycielami, liderami politycznymi i religijnymi) i środkami masowego przekazu; upowszechnianie telefonów zaufania; organizowanie współpracy z środowiskami gejów i lesbijek; rozwijanie współpracy międzynarodowej. Zdrowie seksualne Polaków W celu promowania zdrowia seksualnego pomocne jest zapoznanie się ze stanem zdrowia seksualnego populacji. Do tego celu służą raporty socjoseksuologiczne sporządzane systematycznie co kilka lat. Z Raportu Seksualności Polaków 2002 [1] wynika na przykład, że inicjacja seksualna była przykrym doświadczeniem dla 12% mężczyzn i 23% kobiet, co może mieć istotny wpływ na późniejsze relacje seksualne i zdrowie psychiczne. Zakres zaburzeń seksualnych dotyczy licznej grupy kobiet i mężczyzn, co z kolei jest dowodem braku zdrowia seksualnego u wielu badanych, a także jest zagrożeniem dla trwałości i harmonii związków, czego zresztą badani są świadomi. Z Raportu wynika również, że lekarze nie pytali nigdy o stan zdrowia seksualnego znacznej większości respondentów. Trudno zresztą się temu dziwić, skoro w większości uczelni medycznych nie ma wykładów z seksuologii, a pytania z zakresu zdrowia seksualnego nie mieszczą się w ramach standardowego wywiadu lekarskiego. Postulaty w zakresie promocji zdrowia seksualnego w Polsce Na podstawie analizy stanu zdrowia seksualnego Polaków, doświadczeń terapeutycznych i kontaktów zawodowych, jako najbardziej aktualne i pilne do realizacji autor ocenia następujące potrzeby w zakresie promocji zdrowia seksualnego w Polsce: 1. Upowszechnienie wiedzy o zdrowiu seksualnym w programach kształcenia młodzieży. Obecne programy nadmiernie akcentujące prorodzinność nie spełniają tego zadania, a wiele zalecanych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu (MENiS) publikacji można ocenić jako zagrażające zdrowiu seksualnemu. Należy opracowywać programy i podręczniki zgodnie z zaleceniami ONZ i WHO. 2. Wprowadzenie seksuologii do programów kształcenia w uczelniach medycznych i specjalizacji lekarskich. 3. Zwiększenie liczebności kadry seksuologów i liczby placówek lecznictwa seksuologicznego. 4. Wydanie monografii z zakresu zdrowia seksualnego. PIŚMIENNICTWO: 1. Lew-Starowicz Z. Raport seksualności Polaków SMG/KRC, Warszawa 2002:

4 Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej 2003, tom 3, nr 1 Deklaracja Praw Seksualnych Declaration of Sexual Rights (World Association for Sexology 2002) Seksualność jest integralną częścią osobowości każdej istoty ludzkiej. Jej pełny rozwój zależy od zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb, takich jak pragnienie obcowania, intymności, ekspresji uczuć, czułości i miłości. Seksualność wynika z interakcji zachodzących między jednostką a otaczającą ją strukturą społeczną. Pełen rozwój seksualności jest niezbędny do osiągnięcia dobrostanu w wymiarze indywidualnym, interpersonalnym oraz społecznym. Prawa seksualne należą do uniwersalnych praw człowieka, bazujących na niezbywalnej wolności, godności i równości wszystkich istot ludzkich. Ponieważ zdrowie jest fundamentalnym prawem człowieka, tak samo podstawowym prawem musi być jego zdrowie seksualne. W celu zapewnienia zdrowego rozwoju seksualności jednostek ludzkich i społeczeństw wszystkie społeczeństwa muszą uznawać, promować, szanować poniższe prawa seksualne i bronić ich wszystkimi środkami. Zdrowie seksualne rozwija się w środowisku, które uznaje, respektuje i stosuje te prawa seksualne. 1. Prawo do wolności seksualnej Wolność seksualna obejmuje możliwość jednostki do wyrażania pełni potencjału seksualnego. Jednakże wyklucza wszelkie formy przymusu seksualnego, wykorzystywania oraz nadużyć w jakimkolwiek czasie i jakiejkolwiek sytuacji życiowej. 2. Prawo do odrębności seksualnej, integralności oraz bezpieczeństwa seksualnego ciała Prawo to pozwala człowiekowi podejmować niezależne decyzje dotyczące własnego życia seksualnego, zgodne z własną moralnością i etyką społeczną. Obejmuje ono również możliwość sprawowania kontroli oraz zadowolenie z własnego ciała, z wykluczeniem tortur, okaleczeń i jakiejkolwiek przemocy. 3. Prawo do prywatności seksualnej Obejmuje możliwości podejmowania indywidualnych decyzji i zachowań w sferze intymnej w stopniu, w jakim nie naruszają one praw seksualnych innych osób. 4. Prawo do równości seksualnej Odwołuje się do wolności od wszystkich form dyskryminacji, niezależnie od płci, orientacji seksualnej, wieku, rasy, klasy społecznej, religii lub niepełnosprawności fizycznej albo emocjonalnej. 5. Prawo do przyjemności seksualnej Przyjemność seksualna, włączając zachowania autoerotyczne, jest źródłem fizycznego, psychologicznego, intelektualnego i duchowego dobrostanu. 4

5 Zbigniew Lew-Starowicz, Deklaracja Michał praw Lew-Starowicz, seksualnychzdrowie seksualne 6. Prawo do emocjonalnego wyrażania seksualności Wyrażanie seksualności obejmuje więcej niż przyjemność erotyczną lub zachowanie seksualne. Ludzie mają prawo do wyrażania swojej seksualności poprzez komunikowanie się, dotyk, wyrażanie uczuć i miłości. 7. Prawo do swobodnych kontaktów seksualnych Oznacza możliwość zawarcia związku małżeńskiego lub niezawierania go, przeprowadzenia rozwodu oraz ustanawiania innych opartych na odpowiedzialności form związków seksualnych. 8. Prawo do podejmowania wolnych i odpowiedzialnych decyzji dotyczących posiadania potomstwa Obejmuje możliwość podejmowania decyzji o posiadaniu lub nieposiadaniu potomstwa, jego liczbie, różnicy wieku między potomstwem oraz prawo do pełnego dostępu do środków regulacji płodności. 9. Prawo do informacji seksualnej opartej na badaniach naukowych Prawo to implikuje, że poszukiwanie informacji dotyczących seksualności będzie realizowane na drodze nieskrępowanych, lecz naukowo etycznych badań, a ich odpowiednie rozpowszechnianie będzie następować na wszystkich poziomach społecznych. 10. Prawo do wyczerpującej edukacji seksualnej Jest ona procesem trwającym od momentu narodzin, przez całe życie i powinny być w nią zaangażowane wszystkie instytucje społeczne. 11. Prawo do seksualnej opieki zdrowotnej Seksualna opieka zdrowotna powinna być dostępna w celu zapobiegania i leczenia wszelkich problemów, chorób i zaburzeń seksualnych. Prawa seksualne stanowią fundamentalne i uniwersalne prawa człowieka. 5

6

Moduł I. Podstawy wychowania do życia w rodzinie 24 godz. (24 wykłady) zakończony egzaminem

Moduł I. Podstawy wychowania do życia w rodzinie 24 godz. (24 wykłady) zakończony egzaminem OPZ załącznik nr 1 Przygotowanie i przeprowadzenie wykładów oraz ćwiczeń audytoryjnych w ramach Kursu kwalifikacyjnego z zakresu zajęć edukacyjnych Wychowanie do życia w rodzinie - 4 zadania. Tematyka

Bardziej szczegółowo

Seks Polaków w Internecie. Raport Polpharmy 2010. Prof. dr hab. Zbigniew Izdebski

Seks Polaków w Internecie. Raport Polpharmy 2010. Prof. dr hab. Zbigniew Izdebski Seks Polaków w Internecie Raport Polpharmy 2010 Prof. dr hab. Zbigniew Izdebski Informacje o badaniu Termin realizacji badania Grudzień 2009 styczeń 2010 Cel badania Metoda badania Diagnoza aktywności

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii,

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Wybrane aspekty terapii zaburzeń seksualnych./ Moduł 109..: Psychologia miłości. 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Selected aspects

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Seksuologia

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Seksuologia S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod SE modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Seksuologia Obowiązkowy Wydział Nauk

Bardziej szczegółowo

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie Podstawa programowa obowiązująca od roku szkolnego 2009/2010 III etap edukacyjny (klasy I III gimnazjum) Cele kształcenia wymagania ogólne I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i

Bardziej szczegółowo

Wychowanie do życia w rodzinie 2014/2015. Liceum Ogólnokształcące im. B. Prusa w Skierniewicach

Wychowanie do życia w rodzinie 2014/2015. Liceum Ogólnokształcące im. B. Prusa w Skierniewicach Wychowanie do życia w rodzinie 2014/2015 Liceum Ogólnokształcące im. B. Prusa w Skierniewicach ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ1) z dnia 12 sierpnia 1999 r. w sprawie sposobu nauczania

Bardziej szczegółowo

Porozumienie na rzecz upowszechniania edukacji seksualnej dzieci i młodzieży w polskiej szkole podpisane, dnia 20 stycznia 2009 r.

Porozumienie na rzecz upowszechniania edukacji seksualnej dzieci i młodzieży w polskiej szkole podpisane, dnia 20 stycznia 2009 r. 20 stycznia br. na konferencji prasowej w Warszawie zostało podpisane Porozumienie na rzecz upowszechniania edukacji seksualnej dzieci i młodzieży w polskiej szkole. [Lista Sygnatariuszy oraz Manifest

Bardziej szczegółowo

Pomoc osobom doświadczającym przemocy seksualnej - aspekt psychologiczny, prawny, instytucjonalny.

Pomoc osobom doświadczającym przemocy seksualnej - aspekt psychologiczny, prawny, instytucjonalny. Pomoc osobom doświadczającym przemocy seksualnej - aspekt psychologiczny, prawny, instytucjonalny. mgr Krzysztof Korona psycholog kliniczny, seksuolog kliniczny superwizor Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego

Bardziej szczegółowo

SEKSUALNOŚĆ CZY TO ZAWSZE TRUDNY TEMAT? Katarzyna Klasa

SEKSUALNOŚĆ CZY TO ZAWSZE TRUDNY TEMAT? Katarzyna Klasa SEKSUALNOŚĆ CZY TO ZAWSZE TRUDNY TEMAT? Katarzyna Klasa Wokół problematyki seksualności panuje obecnie swoista niejednoznaczność postaw. Z jednej strony mamy do czynienia z powszechną obecnością i dostępnością

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia Wychowania do życia w rodzinie w szkole ponadgimnazjalnej

Zagadnienia Wychowania do życia w rodzinie w szkole ponadgimnazjalnej Zagadnienia Wychowania do życia w rodzinie w szkole ponadgimnazjalnej 1. U progu dorosłości. Co to znaczy być osobą dorosłą. Dorosłość a dojrzałość. Kryteria dojrzałości. Dojrzałość w aspekcie płciowym,

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE III etap edukacyjny: gimnazjum

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE III etap edukacyjny: gimnazjum WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE III etap edukacyjny: gimnazjum Cele kształcenia - wymagania ogólne 1. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie postawy szacunku wobec

Bardziej szczegółowo

Opis przedmiotu i plan pracy WDŻWR dla klas I-III

Opis przedmiotu i plan pracy WDŻWR dla klas I-III Opis przedmiotu i plan pracy WDŻWR dla klas I-III Program realizowany w Gimnazjum im. Polskich Olimpijczyków w Lewinie Brzeskim od roku szkolnego 2015/2016 Lekcje wychowania do życia w rodzinie będą realizowane

Bardziej szczegółowo

9 lipca 2015 r. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

9 lipca 2015 r. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. OPINIE I OCZEKIWANIA MŁODYCH DOROSŁYCH (18-LATKÓW) ORAZ RODZICÓW DZIECI W WIEKU 6-17 LAT WOBEC EDUKACJI DOTYCZĄCEJ ROZWOJU PSYCHOSEKSUALNEGO I SEKSUALNOŚCI Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

PŁEĆ, SEKS, SEKSUALNOŚĆ, NORMY SEKSUALNE

PŁEĆ, SEKS, SEKSUALNOŚĆ, NORMY SEKSUALNE TEMAT: PŁEĆ, SEKS, SEKSUALNOŚĆ, NORMY SEKSUALNE CELE: Przekazanie wiedzy dotyczącej definicji płci, cech i ról płciowych, seksu i seksualności Omówienie kwestii norm stosowanych w seksuologii i ich znaczenia

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Seksuologia. Sexology. Kod Punktacja ECTS* 4

KARTA KURSU. Seksuologia. Sexology. Kod Punktacja ECTS* 4 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Seksuologia Sexology Kod Punktacja ECTS* 4 Koordynator Dr hab. Robert Stawarz Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Poznanie złożoności seksualności człowieka,

Bardziej szczegółowo

Krajowe Towarzystwo Autyzmu Oddział Kielce ul. Mieszka I-go 79, 25-624 Kielce (41) 366-08-56

Krajowe Towarzystwo Autyzmu Oddział Kielce ul. Mieszka I-go 79, 25-624 Kielce (41) 366-08-56 Krajowe Towarzystwo Autyzmu Oddział Kielce ul. Mieszka I-go 79, 25-624 Kielce (41) 366-08-56 Karta Praw Osób z Autyzmem Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że osoby z autyzmem mają prawo do niezależnego,

Bardziej szczegółowo

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Wydawnictwo WAM Kraków 2009 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 5 ROZDZIAŁ I ROZWÓJ SEKSUALNY W OKRESIE DZIECIŃSTWA

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. z dnia 12 lipca 2013 r. Karta Praw Osób z Autyzmem

UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. z dnia 12 lipca 2013 r. Karta Praw Osób z Autyzmem UCHWAŁA Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 12 lipca 2013 r. Karta Praw Osób z Autyzmem Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uznaje, że osoby z autyzmem mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego

Bardziej szczegółowo

Misją naszej szkoły jest przygotowanie młodych ludzi do życia w nowoczesnym świecie. Edukacja zdrowotna jest w szkole podstawowym prawem każdego

Misją naszej szkoły jest przygotowanie młodych ludzi do życia w nowoczesnym świecie. Edukacja zdrowotna jest w szkole podstawowym prawem każdego Misją naszej szkoły jest przygotowanie młodych ludzi do życia w nowoczesnym świecie. Edukacja zdrowotna jest w szkole podstawowym prawem każdego człowieka. Chcemy, aby nasi uczniowie zdobyli wystarczającą

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Wykład 2 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska proces, w którym ludzie uczą się dbać o zdrowie własne i zdrowie społeczeństwa, w którym żyją jest nieodłącznym i komplementarnym elementem promocji zdrowia

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Zasady działania ONZ na rzecz osób starszych

Zasady działania ONZ na rzecz osób starszych Zasady działania ONZ na rzecz osób starszych Dodać życia do lat, które zostały dodane do życia Zgromadzenie Ogólne ONZ: Doceniając wkład, jaki wnoszą osoby starsze w życie społeczeństw, Uwzględniając fakt,

Bardziej szczegółowo

Orientacja Seksualna w ujęciu medycznym. Płciowa karta identyfikacyjna. Orientacja seksualna nie jest kwestią wyboru. Odmiany orientacji seksualnej

Orientacja Seksualna w ujęciu medycznym. Płciowa karta identyfikacyjna. Orientacja seksualna nie jest kwestią wyboru. Odmiany orientacji seksualnej Orientacja Seksualna w ujęciu medycznym Zakład Seksuologii, Katedra Zdrowia Kobiety, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Krzysztof Nowosielski Płciowa karta identyfikacyjna Identyfikacja płciowa -

Bardziej szczegółowo

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Małgorzata Joanna Adamczyk Kolegium MISH UW Collegium Invisibile m.adamczyk@ci.edu.pl Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Ewolucja czy rewolucja? Zdobywanie przez osoby

Bardziej szczegółowo

Treści nauczania WDŻ w szkole ponadgimnazjalnej

Treści nauczania WDŻ w szkole ponadgimnazjalnej Treści nauczania WDŻ w szkole ponadgimnazjalnej człowiek i jego funkcjonowanie w środowisku rodzinnym, rozwój psychoseksualny w kolejnych fazach życia, odpowiedzialność w przeżywaniu własnej płciowości

Bardziej szczegółowo

Dyskryminacja w lubuskich środowiskach lokalnych

Dyskryminacja w lubuskich środowiskach lokalnych Dyskryminacja w lubuskich środowiskach lokalnych Sondaż diagnostyczny został przeprowadzony przez uczestników projektu Dyskryminacja? Działam przeciw! w ich środowiskach lokalnych. W badaniu ankietowym

Bardziej szczegółowo

niektóre pytania, na które Czytelnik będzie mógł znaleźć odpowiedź w trakcie lektury książki 7 Wstęp 9

niektóre pytania, na które Czytelnik będzie mógł znaleźć odpowiedź w trakcie lektury książki 7 Wstęp 9 Spis treści niektóre pytania, na które Czytelnik będzie mógł znaleźć odpowiedź w trakcie lektury książki 7 Wstęp 9 Rozdział 1 Na czym opiera się nauczanie Kościoła o seksualności? 13 Wyjaśniać prosto jak

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE. w Zespole Szkół Nr 1 im. C. K. Norwida w Świdniku

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE. w Zespole Szkół Nr 1 im. C. K. Norwida w Świdniku WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE w Zespole Szkół Nr 1 im. C. K. Norwida w Świdniku 1 Wprowadzenie do nauczania w szkole zajęć Wychowanie do życia w rodzinie stawia przed nauczycielem ważne cele edukacyjne:

Bardziej szczegółowo

1. Nazwa jednostki. Kod przedmiotu. 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej moduł 4. Nazwa modułu: pierwszy stopień. 5. Poziom kształcenia

1. Nazwa jednostki. Kod przedmiotu. 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej moduł 4. Nazwa modułu: pierwszy stopień. 5. Poziom kształcenia 1. Nazwa jednostki Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych 2. Kierunek Pielęgniarstwo POMOSTOWE Kod przedmiotu 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej moduł 4. Nazwa modułu: 5. Poziom kształcenia 6. Forma

Bardziej szczegółowo

Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka

Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka Maria Król POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym Krok za krokiem w Zamościu 1 Konwencja ONZ/Preambuła/

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007 Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży Elbląg, 27.10.2007 . Rodzice są dla dziecka najbliższymi osobami. To oni powołują je na świat i mają dbać o zapewnienie mu

Bardziej szczegółowo

KPON ONZ: Cel, ogólne zasady i kluczowe koncepcje

KPON ONZ: Cel, ogólne zasady i kluczowe koncepcje Seminarium dla osób pracujących w wymiarze sprawiedliwości Kraków, 3-4 września 2013 r. Rozwój międzynarodowych standardów w zakresie niepełnosprawności KPON ONZ: Cel, ogólne zasady i kluczowe koncepcje

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne - Psychiatria

Bardziej szczegółowo

O SEKSUALNOŚCI OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

O SEKSUALNOŚCI OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH O SEKSUALNOŚCI OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH pod redakcją Antoniny Ostrowskiej Instytut Rozwoju Służb Społecznych Warszawa 2007 Wstęp... 9 Antonina Ostrowska Seksualność osób niepełnosprawnych...11 Rola seksualności

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W KLUCZBORKU 2014/2015 Liceum i gimnazjum

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W KLUCZBORKU 2014/2015 Liceum i gimnazjum SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W KLUCZBORKU 2014/2015 Liceum I PODSTAWY PRAWNE 1. Statut szkoły. 2. Wewnątrzszkolny System Oceniania. 3. Program Wychowawczy Szkoły. 4. Konstytucja

Bardziej szczegółowo

Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych

Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Maria Król POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna Załącznik nr 6 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO Załącznik nr 1 ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO I Program szkolenia w zakresie podstawowych umiejętności udzielania profesjonalnej pomocy psychologicznej obejmuje: 1) Trening interpersonalny

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach EFS 2014-2020. Warszawa 12.12.2014

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach EFS 2014-2020. Warszawa 12.12.2014 Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach EFS 2014-2020 Warszawa 12.12.2014 Fundusze Strukturalne 2014-2020 Polityki horyzontalne Rozporządzenie ogólne 2014-2020 zasadę równości szans płci i równości

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI Zespół Szkół Przyrodniczo - Biznesowych im. Jadwigi Dziubińskiej w Tarcach PROGRAM PROFILAKTYKI Tarce 2010/2011 PODSTAWY PRAWNE DZIAŁALNOŚCI PROFILAKTYCZNEJ W SZKOE Szkoła wspierając rozwój dzieci i młodzieży,

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU Z WYCHOWA IA DO ŻYCIA W RODZI IE DLA KLAS PIERWSZYCH

ROZKŁAD MATERIAŁU Z WYCHOWA IA DO ŻYCIA W RODZI IE DLA KLAS PIERWSZYCH ROZKŁAD MATERIAŁU Z WYCHOWA IA DO ŻYCIA W RODZI IE DLA KLAS PIERWSZYCH NR LEKCJI 1. 2. 3. 4. TEMAT LEKCJI TREŚCI CELE:Po przeprowadzonej lekcji uczeń powinien O czym będziemy Zapoznanie uczniów z 1.Wiedzieć,

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej

Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej Katarzyna Wolska-Wrona Biuro Pełnomocniczki Rządu do Spraw Równego Traktowania Footer Text 12/3/2013 1 Postęp

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Barbary Woynarowskiej - Życie bakterii. Spis treści. Barbara Woynarowska

Księgarnia PWN: Pod red. Barbary Woynarowskiej - Życie bakterii. Spis treści. Barbara Woynarowska Księgarnia PWN: Pod red. Barbary Woynarowskiej - Życie bakterii Spis treści Przedmowa... 11 CZĘŚĆ I. Edukacja zdrowotna podstawy teoretyczne i metodyczne Barbara Woynarowska ROZDZIAŁ 1. Zdrowie... 17 1.1.

Bardziej szczegółowo

Koncepcja Pracy Miejskiego Przedszkola Nr 8 w Żyrardowie ul. Nietrzebki 6.

Koncepcja Pracy Miejskiego Przedszkola Nr 8 w Żyrardowie ul. Nietrzebki 6. Koncepcja Pracy Miejskiego Przedszkola Nr 8 w Żyrardowie ul. Nietrzebki 6. JAK TWORZYLIŚMY KONCEPCJĘ PRACY PRZEDSZKOLA? Nasze przedszkole jest dobrym miejscem do nauki i do zabawy. Nikt nam nie dał jakości

Bardziej szczegółowo

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Zdrowie grupy definicji zdrowia: Potoczne: zdrowie rozumiane jest jako brak choroby lub dolegliwości. Profesjonalne: formułowane przez przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE GIMNAZJUM III ETAP EDUKACYJNY

PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE GIMNAZJUM III ETAP EDUKACYJNY Wychowanie do życia w rodzinie Program nauczania dla klas I-III gimnazjum PODSTAWA PROGRAMOWA PRZEDMIOTU WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE GIMNAZJUM III ETAP EDUKACYJNY Cele kształcenia wymagania ogólne I.

Bardziej szczegółowo

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W roku 1980 Światowa Organizacja Zdrowia opracowała i opublikowała definicję niepełnosprawności w Międzynarodowej klasyfikacji uszkodzeń, upośledzeń i niepełnosprawności.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKOLNO-PRZEDSZKOLNEGO Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI NR 1 W RYBNIKU na rok szkolny 2015-2018 Podstawą prawną do wprowadzenia działań profilaktycznych w ramach szkolnego programu

Bardziej szczegółowo

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach perspektywy finansowej 2014-2020

Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Warszawa, 25 czerwca 2015r. Zasada równości szans kobiet i mężczyzn na rynku pracy jest w przypadku funduszy unijnych jedną

Bardziej szczegółowo

Dr Wiesław Ślósarz. Zakład Psychologii Klinicznej Instytut Psychologii Uniwersytet Wrocławski

Dr Wiesław Ślósarz. Zakład Psychologii Klinicznej Instytut Psychologii Uniwersytet Wrocławski Dr Wiesław Ślósarz Zakład Psychologii Klinicznej Instytut Psychologii Uniwersytet Wrocławski Małżeństwo miejscem uczenia się rozwiązywania problemów adaptacyjnych Lądek Zdrój, 29 maj 2003r. Publikacja

Bardziej szczegółowo

KOMPETENCJE WYMAGANE DO WYKONYWANIA ZAWODU LEKARZA DENTYSTY W UNII EUROPEJSKIEJ

KOMPETENCJE WYMAGANE DO WYKONYWANIA ZAWODU LEKARZA DENTYSTY W UNII EUROPEJSKIEJ MAJ 2009 REZOLUCJA RADY EUROPEJSKICH LEKARZY DENTYSTÓW (CED) KOMPETENCJE WYMAGANE DO WYKONYWANIA ZAWODU LEKARZA DENTYSTY W UNII EUROPEJSKIEJ WPROWADZENIE Lekarz dentysta jest podstawowym świadczeniodawcą

Bardziej szczegółowo

SEKSUOLOGIA XXI WIEKU

SEKSUOLOGIA XXI WIEKU Zbigniew Lew-Starowicz ROCZNIK LUBUSKI Tom 32, cz. 2, 2006 SEKSUOLOGIA XXI WIEKU W rozwoju seksuologii światowej w minionym stuleciu można wyodrębnić kilka okresów: pionierów, podstaw naukowych i terapii

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

STATUT ŚRODOWISKOWEGO DOMU SAMOPOMOCY W JASIONNIE. Rozdział I Postanowienia ogólne

STATUT ŚRODOWISKOWEGO DOMU SAMOPOMOCY W JASIONNIE. Rozdział I Postanowienia ogólne Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 2/2011 Zarządu Katolickiego Stowarzyszenia Serca dla serc w Jasionnie z dnia 21 listopada 2011r. STATUT ŚRODOWISKOWEGO DOMU SAMOPOMOCY W JASIONNIE Rozdział I Postanowienia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ROK SZKOLNY 2015/2016

PROGRAM PROFILAKTYKI ROK SZKOLNY 2015/2016 PROGRAM PROFILAKTYKI ROK SZKOLNY 2015/2016 ŚLĄSKIE TECHNICZNE ZAKŁADY NAUKOWE W KATOWICACH 1 Spis treści: 1. Wprowadzenie. 2. Założenia programowe. 3. Cele ogólne programu. 4. Sposoby realizacji. 5. Ewaluacja.

Bardziej szczegółowo

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi Dylematy w pracy socjalnej z osobami z zaburzeniami psychicznymi W ramach Specjalistycznego Zespołu Pracy Socjalnej w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Poznaniu Misja Zespołu Pracownicy Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne Efekty kształcenia Kierunek Ratownictwo Medyczne Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów ratownictwo medyczne, studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYCZNY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W PSTRĄGOWEJ NA ROK SZKOLNY 2013/2014

PROGRAM PROFILAKTYCZNY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W PSTRĄGOWEJ NA ROK SZKOLNY 2013/2014 PROGRAM PROFILAKTYCZNY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W PSTRĄGOWEJ NA ROK SZKOLNY 2013/2014 Cele programu profilaktycznego zbieżne są z celami ogólno wychowawczymi. Istotą profilaktyki szkolnej jest ochrona uczniów

Bardziej szczegółowo

M agdalena R usin. P sta' >m i zasady etyczne Sizj terapeuty

M agdalena R usin. P sta' >m i zasady etyczne Sizj terapeuty M agdalena R usin P sta' >m i zasady etyczne Sizj terapeuty Postawa i zasady etyczne fizjoterapeuty Magdalena Rusin Bielsko-Biała 2013 Spis treści Przedmowa... 3 W stęp... 11 Rozdział 1 Rehabilitacja medyczna

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyczny Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach

Program Profilaktyczny Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach Program Profilaktyczny Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach WYBÓR NALEŻY DO CIEBIE! ZAPOBIEGAMY ZACHOWANIOM RYZYKOWNYM WŚRÓD MŁODZIEŻY Autorzy: Renata Gibas, Barbara Suska ŻORY 2015 I ZAŁOŻENIA PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

Program Bezpieczna i przyjazna szkoła na lata 2014-2016

Program Bezpieczna i przyjazna szkoła na lata 2014-2016 Program Bezpieczna i przyjazna szkoła na lata 2014-2016 Rada Ministrów uchwałą nr 130/2014 z dnia 8 lipca 2014 r. przyjęła rządowy program na lata 2014 2016 Bezpieczna i przyjazna szkoła. Cel główny: Zwiększenie

Bardziej szczegółowo

UE, a PROBLEM NIE DYSKRYMINOWANIA

UE, a PROBLEM NIE DYSKRYMINOWANIA Zbigniew Dmochowski UE, a PROBLEM NIE DYSKRYMINOWANIA Traktat Amsterdamski Art.6a Bez uszczerbku dla innych postanowień niniejszego Traktatu oraz w granicach uprawnień, nadanych niniejszym Traktatem Wspólnocie,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do procedury opracowywania i okresowego przeglądu programów kształcenia. Prof. Krzysztof Owczarek. III rok. zimowy + letni.

Załącznik nr 2 do procedury opracowywania i okresowego przeglądu programów kształcenia. Prof. Krzysztof Owczarek. III rok. zimowy + letni. 1. Metryczka Nazwa Wydziału: Program kształcenia (Kierunek studiów, poziom i profil kształcenia, forma studiów np.: Zdrowie publiczne I stopnia profil praktyczny, studia stacjonarne): Rok akademicki: 2015/16

Bardziej szczegółowo

Realizacja zajęć edukacyjnych Wychowanie do życia w rodzinie w Gimnazjum nr 54 w Warszawie KLASA I

Realizacja zajęć edukacyjnych Wychowanie do życia w rodzinie w Gimnazjum nr 54 w Warszawie KLASA I Realizacja zajęć edukacyjnych Wychowanie do życia w rodzinie w Gimnazjum nr 54 w Warszawie na podstawie Rozporządzenia MENiS z dn 12 sierpnia 1999 r. w sprawie sposobu nauczania szkolnego oraz zakresu

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM. Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska

Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM. Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska Wstęp Wychodząc na przeciw potrzebom wynikającym z obserwacji, rozmów i analizy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU Naczelny cel wychowawczy Celem wychowania szkolnego jest wspieranie rozwoju młodego człowieka we wszystkich sferach jego funkcjonowania.

Bardziej szczegółowo

Wybierz zdrowie i wolność

Wybierz zdrowie i wolność O przedsięwzięciu Program profilaktyki uzależnień Wybierz zdrowie i wolność Niniejszy program stanowi wypadkową zdobytej na szkoleniach wiedzy i doświadczeń własnych autorki, które przyniosło kilkanaście

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie

Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie ul. Słoneczna 5 56 504 Dziadowa Kłoda Tel. 62 785 1780 e-mail: gimdk@wp.p Program Profilaktyczny Gimnazjum w Dziadowej Kłodzie rok 2013/2014-1 - - 2 - Główne założenia programu

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE 2015/2016 Podstawa prawna: 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (Dz. U. z 1997 r. Nr 78 poz. 483, późn. zm.)

Bardziej szczegółowo

Koncepcja Pracy Niepublicznego Przedszkola Calineczka w Kaliszu

Koncepcja Pracy Niepublicznego Przedszkola Calineczka w Kaliszu Koncepcja Pracy Niepublicznego Przedszkola Calineczka w Kaliszu W przedszkolu funkcjonuje koncepcja pracy ukierunkowana na zapewnienie wszechstronnego rozwoju dziecka, a zwłaszcza rozwoju twórczej i fizycznej

Bardziej szczegółowo

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o zdrowiu Kierunek Profil kształcenia Poziom realizacji przedmiotu Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Równouprawnienie i tolerancja płciowa. 31.03.2014r. Przedmiot: Reklama społeczna Autorzy: Elżbieta Jurczuk Klaudia Krawczyk

Równouprawnienie i tolerancja płciowa. 31.03.2014r. Przedmiot: Reklama społeczna Autorzy: Elżbieta Jurczuk Klaudia Krawczyk Równouprawnienie i tolerancja płciowa 31.03.2014r. Przedmiot: Reklama społeczna Autorzy: Elżbieta Jurczuk Klaudia Krawczyk Plan prezentacji: 1. Wyjaśnienie podstawowych pojęć: płeć, orientacja seksualna.

Bardziej szczegółowo

Joanna Czabajska Pastuszek

Joanna Czabajska Pastuszek Joanna Czabajska Pastuszek Przemoc wobec kobiet: wszelkie akty przemocy ze względu na płeć, które prowadzą lub mogą prowadzić do fizycznej, seksualnej, psychologicznej lub ekonomicznej szkody lub cierpienia

Bardziej szczegółowo

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne Prawo do opieki paliatywnej Dostęp do opieki paliatywnej stanowi prawny obowiązek, potwierdzony przez konwencję Organizacji Narodów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY WYKAZ ZADAŃ I ICH PODZIAŁ POMIĘDZY PODMIOTY REALIZUJĄCE NARODOWY PROGRAM OCHRONY ZDROWIA PSYCHICZNEGO

SZCZEGÓŁOWY WYKAZ ZADAŃ I ICH PODZIAŁ POMIĘDZY PODMIOTY REALIZUJĄCE NARODOWY PROGRAM OCHRONY ZDROWIA PSYCHICZNEGO Załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia.. SZCZEGÓŁOWY WYKAZ ZADAŃ I ICH PODZIAŁ POMIĘDZY PODMIOTY REALIZUJĄCE NARODOWY PROGRAM OCHRONY ZDROWIA PSYCHICZNEGO Cele ogólne Cele szczegółowe Zadania

Bardziej szczegółowo

RADA EUROPY KOMITET MINISTRÓW

RADA EUROPY KOMITET MINISTRÓW RADA EUROPY KOMITET MINISTRÓW Zalecenie Rec(2005)5 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w sprawie praw dzieci przebywających w placówkach opiekuńczo-wychowawczych (Przyjęte przez Komitet Ministrów

Bardziej szczegółowo

Zagraniczna mobilność studentów niepełnosprawnych i znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej

Zagraniczna mobilność studentów niepełnosprawnych i znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej Zagraniczna mobilność studentów niepełnosprawnych i znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego, Program Operacyjny Wiedza Edukacja

Bardziej szczegółowo

Stanowisko z Odense Nasze ABC dla równości, edukacji i zdrowia. Tłumaczenie i opracowanie: Tomasz Wojtasik

Stanowisko z Odense Nasze ABC dla równości, edukacji i zdrowia. Tłumaczenie i opracowanie: Tomasz Wojtasik Stanowisko z Odense Nasze ABC dla równości, edukacji i zdrowia Tłumaczenie i opracowanie: Tomasz Wojtasik Warszawa 2014 W dniach 7 9 października 2013 r. w Odense w Danii odbyła się Czwarta Europejska

Bardziej szczegółowo

Homoseksualizm czy homoseksualności?... Jacek Bomba

Homoseksualizm czy homoseksualności?... Jacek Bomba Wstęp........................................................................ Grzegorz Iniewicz, Magdalena Mijas, Bartosz Grabski Część I Historia, perspektywy, terminologia Rozdział 1. Homoseksualizm

Bardziej szczegółowo

PLAN STUDIÓW STACJONARNYCH I STOPNIA DLA CYKLU KSZTAŁCENIA NA LATA 2014-2017 KIERUNEK PRACA SOCJALNA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI I ROK.

PLAN STUDIÓW STACJONARNYCH I STOPNIA DLA CYKLU KSZTAŁCENIA NA LATA 2014-2017 KIERUNEK PRACA SOCJALNA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI I ROK. Rzeszów, 30.04.2014 r. PLAN STUDIÓW STACJONARNYCH I STOPNIA DLA CYKLU KSZTAŁCENIA NA LATA 2014-2017 KIERUNEK PRACA SOCJALNA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI I ROK Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu Rodzaj zajęć Razem

Bardziej szczegółowo

Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich

Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich Cele FIO w 2006 Podstawowym celem FIO jest finansowe wsparcie inicjatyw obywatelskich z udziałem organizacji pozarządowych, podejmowanych na rzecz: Cel 1

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 4 maja 2012 r. Sz. P. Donald Tusk Prezes Rady Ministrów

Warszawa, 4 maja 2012 r. Sz. P. Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Warszawa, 4 maja 2012 r. Sz. P. Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Dotyczy: Działań rządu na rzecz podpisania i ratyfikacji Konwencji Rady Europy w sprawie zapobiegania i zwalczania przemocy wobec kobiet

Bardziej szczegółowo

Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny

Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny Konferencja naukowa Wychowanie seksualne w szkole cele, metody, problemy. Lublin, 10 marca 2014 r. Ryzykowne zachowania seksualne aspekt medyczny dr n.med Ewa Baszak-Radomańska Gabinety TERPA ryzykowne

Bardziej szczegółowo

PLAN STUDIÓW NIESTACJONARNYCH I STOPNIA DLA CYKLU KSZTAŁCENIA NA LATA 2014-2017 KIERUNEK PRACA SOCJALNA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI I ROK.

PLAN STUDIÓW NIESTACJONARNYCH I STOPNIA DLA CYKLU KSZTAŁCENIA NA LATA 2014-2017 KIERUNEK PRACA SOCJALNA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI I ROK. Rzeszów, 30.04.2014 r. PLAN STUDIÓW NIESTACJONARNYCH I STOPNIA DLA CYKLU KSZTAŁCENIA NA LATA 2014-2017 KIERUNEK PRACA SOCJALNA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI I ROK Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu Rodzaj zajęć

Bardziej szczegółowo