Miasta i regiony na całym świecie muszą

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Miasta i regiony na całym świecie muszą"

Transkrypt

1 Sposoby badania wizerunku miejsca 1 Samorządy miast i województw coraz częściej podejmują działania związane z poprawą ich konkurencyjności. Do tego celu wykorzystują m.in. strategię kreowania pożądanego wizerunku danego obszaru w świadomości określonych grup jego użytkowników. Elementem tej strategii są badania marketingowe ukierunkowane na pomiar aktualnego sposobu postrzegania miasta czy regionu przez mieszkańców, turystów lub inwestorów. Artykuł ukazuje i systematyzuje sposoby badania wizerunku jednostek samorządu terytorialnego, wykorzystywane przez badaczy społecznej percepcji określonego obszaru w procesie budowania pożądanego obrazu miasta czy regionu. Miasta i regiony na całym świecie muszą sobie radzić z efektami rozwijających się trendów globalizacyjnych. Współczesny świat stawia przed samorządami gmin, powiatów i województw wyzwania związane ze zmianami o charakterze ekonomicznym, kulturowym czy społecznym. Jednym z takich wyzwań jest konkurencja między miejscami/obszarami, która pojawia się na różnych poziomach i polach aktywności. Rywalizacja ta dotyczy zasobów, inwestycji, liczby turystów czy nowych mieszkańców. W związku z coraz bardziej swobodnym przepływem ludzi, kapitału i przedsiębiorstw jednostki samorządu terytorialnego muszą dbać o tworzenie jak najlepszych warunków, nie tylko stanowiących element przyciągający dla nowych użytkowników oferty terytorialnej, lecz także przynoszących satysfakcję obecnym. Zarówno w odpowiedzi na wyzwania konkurencji, jak i w celu lepszego zaspokojenia potrzeb swoich grup docelowych gminy/miasta czy regiony zaczęły wykorzystywać w swojej działalności założenia teorii marketingu 2. W konsekwencji 1 Artykuł jest rezultatem badań realizowanych w ramach grantu Identyfikacja wyróżników tożsamości miejskiej i analiza stopnia ich wykorzystania w zarządzaniu wizerunkiem miast w Polsce, nr NN , przyznanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego na lata , kierownik grantu:. 2 M. Kavaratzis, Place Branding: A Review of Trends and Conceptual Model, The Marketing Review 2005/5, s współczesne miasta i regiony współzawodniczą o pożądane opinie i odczucia społeczne, czyli o właściwy wizerunek. Rozpoznawalny pozytywny wizerunek coraz częściej stanowi główny walor miejsca/obszaru, decydujący o jego przewadze konkurencyjnej na rynku terytoriów 3. W ostatnich latach jednostki samorządu terytorialnego podejmują coraz bardziej profesjonalne działania promocyjne mające na celu kształtowanie pożądanego sposobu postrzegania danej gminy/miasta czy regionu. Teza ta dotyczy przede wszystkim dużych miast i województw. Jak piszą eksperci Fundacji Best Place Europejskiego Instytutu Marketingu Miejsca w raporcie z badań Top promocji polskich miast i regionów w opinii szefów biur promocji, od kilku lat miasta (głównie stolice regionów, jak np. Poznań, Wrocław, Gdańsk) i województwa (np. śląskie czy świętokrzyskie) starają się realizować swoje zadania promocyjne w sposób strategiczny. Urzędnicy zajmujący się promocją swoich miast czy regionów obserwują wzajemnie swoje poczynania, wymieniają się doświadczeniami, a także zgłębiają swoją wiedzę na temat marketingu i brandingu terytorialnego 4. Zupełnie inaczej sprawa wygląda 3 E. Glińska, M. Florek, A. Kowalewska, Wizerunek miasta od koncepcji do wdrożenia, Warszawa 2009, s Top promocji polskich miast i regionów w opinii szefów biur promocji. Raport z badania przeprowadzonego przez Fundację Best Place Europejski Instytut Marketingu Miejsc 2010, Samorząd Terytorialny 11/

2 w przypadku miast małych, średnich czy gmin wiejskich. Pilotażowe badania zrealizowane przeze mnie wśród burmistrzów i specjalistów ds. promocji w urzędach miast województwa podlaskiego wykazały, że zaledwie kilka z nich podejmuje strategiczne i długofalowe działania związane z kształtowaniem pożądanego wizerunku podległych im jednostek terytorialnych z zachowaniem wszystkich etapów tego procesu. Zaawansowane podejście do tego aspektu zarządzania jednostką samorządu terytorialnego wymaga opracowania strategii promocji czy strategii budowy marki określonego obszaru, które zawierają marketingowe cele jego rozwoju, a także sposoby ich osiągnięcia w relacji do poszczególnych grup docelowych. Tworzenie takiego dokumentu, stanowiącego swoisty drogowskaz dla działań władz samorządowych w zakresie promocji swojego samorządu, powinno opierać się zarówno na danych zastanych (np. statystykach dostępnych w różnych bazach i źródłach) wskazujących w sposób obiektywny na konkurencyjność oferty danego miejsca, jak i na danych wynikających z realizacji badań pierwotnych, w tym przede wszystkich takich, których celem jest identyfikacja obecnej percepcji miasta czy regionu w opinii określonych kategorii użytkowników lokalnego/regionalnego produktu terytorialnego (subiektywny sposób ewaluacji określonego miejsca, czyli jego wizerunek). Silny i wyrazisty wizerunek docelowy danego obszaru stanowi rezultat długiego procesu będącego efektem wdrażania spójnej wizji władz samorządowych i kooperujących z nimi instytucji w zakresie budowy pożądanej marki określonego miejsca. Proces ten musi być silnie zakotwiczony we wspomnianych wyżej badaniach marketingowych ukierunkowanych na pomiar wizerunku obszaru (od nich powinien się zaczynać i na nich się kończyć). Problem polega na tym, że bardzo często pracownicy urzędów samorządowych (w tym zwłaszcza gmin małych i średnich) nie dysponują stosowną wiedzą niezbędną nie tylko do realizacji tego typu badań, ale także w sytuacji ich zlecania firmie zewnętrznej niezbędną w procesie przygotowywania specyfikacji istotnych warunków zamówienia usługi czy oceny przedkładanych ofert. W powyższym kontekście celem niniejszego artykułu jest ukazanie i systematyzacja sposobów badania wizerunku miejsca, wykorzystywanych przez badaczy percepcji miasta/ regionu w procesie budowania strategii promocji terytorialnej. Ze względu na to, że w literaturze najwięcej miejsca poświęcono wizerunkowi miejsc o charakterze turystycznym, w opracowaniu szczególny nacisk zostanie położony na przedstawienie sposobów badania wizerunku destynacji turystycznych. Pewne aspekty związane z operacjonalizacją wizerunku miejsca o funkcjach turystycznych, jak też metodologią jego badania, mogą być jednak z powodzeniem zastosowane w pomiarze sposobu postrzegania miejsca w percepcji jego mieszkańców oraz inwestorów. Cel artykułu wydaje się być niezwykle istotny zarówno ze względów poznawczych (naukowych), jak i praktycznych. W opracowaniach naukowych nie ma zgodności co do sposobu konceptualizacji pojęcia wizerunek miejsca, co z kolei wpływa na dużą heterogeniczność w metodach jego badania. Według Williama C. Gartnera można znaleźć wiele prac na temat wizerunku miasta czy regionu (autor podaje przykład miast i regionów o funkcji turystycznej), jednak omawiane w nich badania (dotyczące tego zagadnienia) są fragmentaryczne i nie posiadają wystarczająco rozbudowanej bazy teoretycznej 5. Jeśli chodzi natomiast o aspekt praktyczny, to należy podkreślić, że pracownikom urzędów zajmujących się promocją zwłaszcza w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich często brakuje odpowiednich umiejętności niezbędnych do samodzielnego realizowania badań wizerunkowych 5 A. Beerli, J.D. Martin, Tourists characteristics and the perceived image of tourists destinations: a quantitative analysis a case study of Lanzarote, Spain, Tourism Management 2004/25, s , za: W.C. Gartner, Image formation process, w: M. Uysal, D. Fesenmaier (red.), Communication and channel systems in Tourism marketing, Nowy Jork Samorząd Terytorialny 11/2011

3 Sposoby badania wizerunku miejsca A R T Y K U ŁY bądź też do formułowania wymagań w stosunku do firm zewnętrznych i profesjonalnej weryfikacji zrealizowanych projektów, które często opiewają na wysokie kwoty. Niniejszy artykuł może więc spełniać swoistą rolę edukacyjną. 1. Koncepcja wizerunku miejsca w marketingu terytorialnym Zgodnie z ujęciem Philipa Kotlera, można wyróżnić cztery rodzaje strategii marketingowych w odniesieniu do terytorium 6 : a) wizerunku, b) atrakcji, c) infrastruktury, d) ludzi. Jak podkreśla Andrzej Szromnik, wśród strategicznych celów marketingowych samorządowych wspólnot terytorialnych coraz częściej pojawia się cel związany z kształtowaniem pożądanego wizerunku marketingowego. Zorientowanie strategii marketingowych na kształtowanie image u jest bowiem według autora wyrazem ogólnych trendów w rozwoju osadnictwa, zwłaszcza miast 7. Mihalis Kavaratzis w swoich pracach podkreśla, że kształtowanie wizerunku jest jednym z najistotniejszych elementów marketingu miejsca. Twierdzi, że przedmiotem marketingu terytorialnego jest nie miasto w sensie fizycznym, ale jego wizerunek. Dokonuje przy tym rozróżnienia pomiędzy zewnętrzną rzeczywistością miasta a wewnętrzną, stanowiącą jego swoisty mentalny duplikat. Obie te rzeczywistości funkcjonują równolegle, zachodzą na siebie, a pomiędzy nimi występują interakcje. Według niego właśnie te interakcje są kluczowe dla marketingu miejsca, gdyż dzięki nim poszczególne osoby kształtują w sobie swój indywidualny wizerunek określonego teryto- rium będący efektem osobistego doświadczania miasta 8. W niektórych opracowaniach dotyczących marketingu miejsc podkreśla się, że wizerunek jest ważniejszy od materialnych zasobów danego terytorium, gdyż to właśnie percepcja miejsca jest elementem motywującym ludzi do podejmowania określonego działania związanego z daną jednostką terytorialną (np. wybiorę dane miasto lub też nie jako miejsce spędzania wakacji, wybiorę dane miasto lub też nie jako miejsce do życia itd.) 9. Kształtowanie pożądanego wizerunku staje się jednym z kluczowych zadań w dzisiejszym funkcjonowaniu jednostek samorządu terytorialnego. Rozpoznawalny wizerunek miast czy regionów przyczynia się do ich wyróżnienia na rynku terytoriów. Stanowi swoisty gwarant wiarygodności ofert prezentowanych inwestorom, turystom czy potencjalnym mieszkańcom. Można zatem z pełnym przekonaniem stwierdzić, że przyczynia się do stymulowania rozwoju lokalnego czy regionalnego obszarów. Zbudowanie pożądanego wizerunku miejsca, stanowiące efekt długofalowej strategii marketingowej, ułatwia określonym miastom czy regionom osiąganie celów rozwoju i wzmacnia ich konkurencyjność. Pozytywny wizerunek jest niezwykle ważnym zasobem danego miejsca. Warto jednak pamiętać, że budowa pożądanego sposobu postrzegania określonego obszaru musi bazować na istniejących realiach i faktach wynikających ze zrealizowanych badań marketingowych. Można powiedzieć, że współczesnym wyzwaniem jest budowanie wizerunku bazującego na komponentach związanych z atrakcyjnością gospodarczą. Jednak takie jednostronne ukierunkowanie może okazać się niewystarczające, gdyż ważne są także atuty oparte na czynnikach emocjonalnych związanych z budzeniem sympatii czy przychylności 6 P. Kotler, C. Asplund, I. Rein, D. Heider, Marketing Places Europe: Attracting Investments, Industries, Residents and Visitors to European Cities, Communities, Regions and Nations, Londyn 1999, s A. Szromnik, Marketing terytorialny. Miasto i region na rynku, Kraków 2007, s M. Kavaratzis, From city marketing to city branding: Towards a theoretical framework for developing city brands, Place Branding 2004/1, s M.G. Gallarza, I.G. Saura, H.C. Garcia, Destination Image Towards a Conceptual Framework, Annals of Tourism Research 2002/1, s Samorząd Terytorialny 11/

4 społecznej określonych grup 10. Proces ten jest wieloetapowy, a punktem wyjścia do jego realizacji jest identyfikacja obecnego sposobu postrzegania danego terytorium w opinii określonych grup jego użytkowników wymagająca zarówno przyjęcia określonego sposobu konceptualizacji pojęcia wizerunku, jak i odpowiedniego doboru metod i technik badawczych. Odpowiednie przełożenie pojęcia wizerunku na język technik badawczych i właściwy wybór sposobów jego pomiaru ma kluczowe znaczenie dla jakości, rzetelności i wiarygodności pozyskanego materiału empirycznego stanowiącego później punkt wyjścia do wypracowania pożądanych przez władze samorządowe sposobów percepcji miejsca. 2. Modele badania wizerunku miasta Jednym z pierwszych, a jednocześnie jednym z najbardziej kompleksowych sposobów konceptualizacji pojęcia wizerunku miejsca, jest podejście Charlotte M. Echtner i J.R.B. Ritchiego. Autorzy ci podkreślają, że pomiar wizerunku miejsca powinien być silnie powiązany z ujęciami wizerunku zarówno w psychologii, jak i w teorii zachowań konsumenta. Wizerunek jest definiowany przez psychologów jako proces przetwarzania i składowania (za pomocą wielu zmysłów) informacji na temat określonego obiektu w pamięci jednostki. Budowanie wizerunku polega na bardziej całościowym wychwytywaniu informacji o danym obiekcie. Jest ono często określane jako mentalne obrazowanie, chociaż wzrok nie jest jedynym zmysłem odpowiedzialnym za kształtowanie wizerunku. Wizerunek powstaje w wyniku odbioru określonego obiektu za pomocą takich zmysłów, jak: zapach, smak, wzrok, dźwięk i dotyk. Takie ujęcie wizerunku (zwane holistycznym) jest przeciwstawne do tzw. dyskursywnego przetwarzania fragmentów informacji o określonych cechach czy atrybutach obiektu przyswajanych przez jednostkę jako 10 Por. R. Maćkowska, Budowanie wizerunku regionu, w: Budowanie społeczności lokalnej. Jak rozwijać trwałe relacje pomiędzy samorządem a jego społecznym otoczeniem, Katowice 2009, s efekt określonego bodźca 11. Na podstawie przeglądu definicji wizerunku destynacji turystycznych wspomniani autorzy podkreślają, że w literaturze przedmiotu można się spotkać zarówno z jednym, jak i drugim podejściem do sposobu rozumienia pojęcia wizerunku miasta. Jedni autorzy definiują wizerunek jako sumę ogólnych wrażeń i opinii, jakie jednostka posiada o danym miejscu, natomiast inni jako zestaw atrybutów powiązanych z określonym miejscem 12. Opierając się na jednym i drugim podejściu C.M. Echtner i J.R.B. Ritchie opracowali model, według którego wszystkie aspekty wizerunku można ująć w trzech wymiarach (na trzech osiach). Wizerunek miejsca ma dwa podstawowe komponenty: bazujące na atrybutach i holistyczne (ogólne). Mogą one być jednocześnie funkcjonalne (mierzalne, materialne) i psychologiczne (niemierzalne, niematerialne). Zarówno elementy funkcjonalne, jak i psychologiczne mogą być dodatkowo sklasyfikowane jako unikatowe, charakterystyczne tylko dla miasta, oraz powszechne, czyli występujące także w przypadku innych miast (zob. rysunek 1) 13. Rysunek 1 Komponenty wizerunku miejsca wg C.M. Echtner i J.R.B. Ritchiego bazujące na atrybutach psychologiczne unikatowe powszechne holistyczne funkcjonalne Źródło: C.M. Echtner, J.R.B. Ritchie, The Meaning..., s C.M. Echtner, J.R.B. Ritchie, The Meaning and Measurement of Destination Image, The Journal of Tourism Studies 1991/2, s C.M. Echtner, J.R.B. Ritchie, The Meaning..., s Por. C.M. Echtner, J.R.B. Ritchie, The Measurement of Destination Image: An Empirical Assessment, Journal of Travel Research 1993/1, s. 3 13, za: E. Glińska, M. Florek, A. Kowalewska, Wizerunek miasta..., s Samorząd Terytorialny 11/2011

5 Sposoby badania wizerunku miejsca A R T Y K U ŁY Atrybuty funkcjonalne mogą obejmować m.in. poziom cen, infrastrukturę drogową, bazę hotelową, gastronomiczną czy walory kulturowe; psychologiczne z kolei gościnność i otwartość mieszkańców czy klimat miasta. Pewne aspekty atrybutów funkcjonalnych i psychologicznych miasta mogą być dzielone z innymi miastami (umożliwia to wówczas ich porównanie), inne natomiast są unikatowe, charakterystyczne tylko dla konkretnej miejscowości. Unikatowe atrakcje to np. zabytki czy osobliwości przyrody, które nie występują na żadnym innym terytorium (a przynajmniej w zakresie analizy terytorialnej, czyli np. w danym regionie czy kraju). Elementy powtarzające się w sąsiednich miastach (określane przez autorów modelu jako powszechne) to np. galerie handlowe, sposób zabudowy czy oferta konferencyjna 14. Model C.M. Echtner i J.R.B. Ritchiego jest wykorzystywany w wielu badaniach dotyczących wizerunku miejsca. Stanowi on także inspirację do rozwoju kolejnych sposobów konceptualizacji tego pojęcia uwzględniających nie tylko statyczny, lecz także dynamiczny charakter wizerunku. Martina G. Gallarza, Irene G. Saura i Haydee C. Garcia wskazują, że wszelkie dotychczasowe badania nad wizerunkiem miejscowości o charakterze turystycznym obejmują relacje występujące między zmiennymi w obrębie trzech wymiarów 15 : wymiar pierwszy (subiektywny) obejmujący pomiar percepcji miejsca w opinii jego użytkowników, wymiar drugi (obiektywny) obejmujący cechy charakterystyczne danego miejsca (destynacji turystycznej), a także wymiar trzeci obejmujący poszczególne komponenty, a tym samym atrybuty/cechy danego miejsca (destynacji turystycznej). Takie trójwymiarowe spojrzenie na problematykę wizerunku miejsca umożliwiało bada- 14 E. Glińska, M. Florek, A. Kowalewska, Wizerunek miasta..., s M.G. Gallarza, I.G. Saura, H.C. Garcia, Destination Image..., s czom elastyczność w zarządzaniu relacjami między zmiennymi w procesie badawczym. Część badaczy ukierunkowywało swoje analizy wizerunku, uwzględniając perspektywę segmentacyjną (identyfikacja wizerunku miejsca zarówno w opinii określonych grup, jak i porównywanie sposobów percepcji określonej destynacji przez różne segmenty odbiorców). To podejście nawiązywało do wymiaru pierwszego. Inni z kolei kładli nacisk na perspektywę analizy konkurencyjnej w badaniu wizerunku miejsca (nawiązanie do wymiaru drugiego). Jeszcze inna grupa badaczy skupiała się na analizie komponentów wizerunku (wymiar trzeci 16 ). Wizerunek miasta według wielu autorów charakteryzuje się kompleksowością ujęcia opisywanych procesów i zjawisk oraz stanowi kompozycję wszystkich spostrzeżeń człowieka o danym mieście. Wizerunek jest wielowymiarową konstrukcją psychiczną, składającą się z dwóch zasadniczych komponentów: poznawczego i emocjonalnego. Element poznawczy obejmuje przekonania i wiedzę na temat fizycznych (materialnych) właściwości miasta, podczas gdy komponent emocjonalny odnosi się do uczuć i emocji związanych z cechami miasta i jego otoczeniem 17. Wielu badaczy nie poprzestaje na samym opisie wizerunku miejsca, podejmując próby uchwycenia związków przyczynowo-skutkowych między poszczególnymi elementami składowymi wizerunku oraz próby identyfikacji specyfiki wpływu czynników o charakterze osobistym czy źródeł informacji o danym miejscu na jego percepcję, zgodnie z modelem Seyhmusa Baloglu i Kena W. McCleary ego (zob. rysunek 2). Model ten pokazuje, że niezwykle użyteczną zmienną w pomiarze związku między poszczególnymi komponentami wizerunku jest ogólny wizerunek miejsca składający się z komponentu poznawczego i emocjonalnego. 16 Np. W.C. Gartner, Image formation... Zob. także M.G. Galarza, I.G. Saura, H.C. Garcia, Destination Image..., s S. Hosany, Y. Ekinci, M. Uysal, Destination image and destination personality: An application of branding theories to tourism places, Journal of Business Research 2006/59, s Samorząd Terytorialny 11/

6 Rysunek 2 Model ukazujący relacje między zmiennymi wpływającymi na wizerunek destynacji turystycznej wg S. Baloglu i K.W. McCleary ego Różnorodność (liczba) źródeł informacji Rodzaj źródła informacji Komponent poznawczy (kognitywny) Wiek Wizerunek ogólny (syntetyczny) Poziom wykształcenia Komponent emocjonalny (afektywny) Socjo-psychologiczne motywacje podróży Żrodło: S. Baloglu, K.W. McCleary, A Model of Destination Image Formation, Annals of Tourism Research 1999/4, s Ten ogólny wizerunek służy jako podstawowa zmienna wyjaśniana. Panuje przekonanie (potwierdzone wynikami badań), że wizerunek emocjonalny (stosunek emocjonalny do miasta, przywiązanie) kształtuje się pod wpływem poznawczych ocen miasta (przekonań oraz wiedzy na temat miasta i jego atrybutów). Emocje związane z miastem są zatem funkcją wiedzy o mieście i opinii na jego temat. Choć mówi się o dwóch komponentach wizerunku, to w praktyce są one ze sobą hierarchicznie powiązane. Ogólny, globalny wizerunek miejsca jest zatem kształtowany zarówno przez komponent poznawczy, jak i emocjonalne oceny miejsca Por. S. Baloglu, K.W. McCleary, A Model of Destination Image Formation, Annals of Tourism Research 1999/4, s , za: E. Glińska, M. Florek, A. Kowalewska, Wizerunek miasta..., s Identyfikacja związków między poszczególnymi składowymi wizerunku obejmuje jedną z dwóch grup analiz przyczynowo-skutkowych podejmowanych przez badaczy. Kolejna grupa analiz przyczynowo-skutkowych (widoczna na rysunku 2) obejmuje analizy umożliwiające wgląd w mechanizmy powstawania wizerunku. W analizach tego typu poszukuje się związków między zmiennymi niezależnymi reprezentującymi czynniki osobiste (społeczno-demograficzne) i zewnętrzne stymulatory (źródła informacji o danym miejscu) a ogólnym wizerunkiem i jego składowymi. Do badania siły związków między zmiennymi kształtującymi wizerunek wykorzystuje się zaawansowane techniki analiz statystycznych, np. analizę czynnikową czy analizę regresji. Warto podkreślić, że te rodzaje analiz są dość rzadko wykonywane w procesie budowy pożą- 38 Samorząd Terytorialny 11/2011

7 Sposoby badania wizerunku miejsca A R T Y K U ŁY danego wizerunku przez polskie miasta czy regiony. Nie można jednak zapominać o tym, że efekt kampanii promocyjnej nie zależy tylko od intencji danego samorządu i jego zamierzonych koncepcji co do zmiany percepcji danego terytorium, ale w dużej mierze od poprzednich doświadczeń, opinii, wyobrażeń i cech osobowościowych odbiorców działań marketingowych Metodologia badania wizerunku miasta Różnorodność sposobów konceptualizacji wizerunku miejsca wpływa także na heterogeniczność w zakresie metodologii wykorzystywanej w badaniu tego zjawiska. Według W.C. Gartnera źródeł różnorodności w metodologii pomiaru wizerunku miejsca należy upatrywać w dwóch kwestiach 20 : a) w sposobach gromadzenia danych empirycznych, b) w zestawach atrybutów (cech) wykorzystywanych do pomiaru wizerunku. W literaturze podkreśla się, że funkcjonują dwa podejścia w sposobie gromadzenia danych empirycznych związanych z badaniem wizerunku miejsca: ustrukturyzowane i nieustrukturyzowane. W pierwszym zestaw atrybutów wizerunkowych włącza się do standaryzowanego narzędzia badawczego i poddaje go ocenie, zazwyczaj za pomocą określonych skal, np. skali Likerta lub tzw. dyferencjału semantycznego. W drugim podejściu wykorzystuje się odmienne sposoby pomiaru wizerunku atrybuty nie są sprecyzowane a priori, gdyż to sami respondenci w wywiadach pogłębionych lub grupowych w sposób spontaniczny i otwarty opisują swoje wrażenia na temat miasta 21. Moż- 19 Por. T. Moilanen, S. Rainsto, How to brand nations, cities and destinations. A planning book for place branding, Hampshire 2009, s A. Beerli, J.D. Martin, Tourists characteristics and the perceived image of tourists destinations: a quantitative analysis a case study of Lanzarote, Spain, Tourism Management 2004/25, s , za: W.C. Gartner, Image formation C.H.C. Hsu, K. Wolfe, S.K. Kang, Image Assessment For A Destination With Limited Comparative Advantages, Tourism Management 2004/25, s na powiedzieć, że podejścia te odpowiadają badaniom ilościowym i jakościowym w marketingu. Jeśli chodzi z kolei o zestawy atrybutów wizerunku wykorzystywanych w badaniach ilościowych, to należy podkreślić, że ich różnorodność jest efektem wykorzystania rozmaitych sposobów ich definiowania. Zestaw atrybutów jest bowiem najczęściej wynikiem eksploracyjnych badań jakościowych (wykorzystujących m.in. techniki skojarzeniowe), w których wyniku są identyfikowane ważne cechy i determinanty wizerunku. Te studia jakościowe, oparte najczęściej na wywiadach pogłębionych i grupach fokusowych, mogą być realizowane bądź to z przedstawicielami szeroko rozumianej opinii publicznej, bądź z osobami profesjonalnie zajmującymi się daną tematyką 22. Często stanowią one także efekt studiów literatury i analizy wcześniej zrealizowanych w tym zakresie badań. Zestawienie przykładowych metod badania wizerunku destynacji turystycznej oraz sposobów sporządzania zestawu atrybutów wizerunku niezbędnych do realizacji celów badawczych zawiera tabela 1. Dostępne techniki tworzenia listy atrybutów wykorzystywanych do badań nad wizerunkiem powodują, że zestawienia te różnią się między sobą, ale zawsze obejmują zarówno cechy immanentne zastane miejsca, np. klimat, zasoby naturalne, architektura, jak i cechy wtórne nabyte, obejmujące m.in. bazę hotelową, gastronomiczną czy rozrywkową. Ponadto listy atrybutów zawierają zarówno cechy miejsca o charakterze funkcjonalnym (infrastruktura, zasoby naturalne, położenie), jak i cechy o charakterze emocjonalnym (klimat miejsca, życzliwość mieszkańców). Atrybuty funkcjonalne odpowiadają zatem poznawczemu komponentowi wizerunku, natomiast emocjonalne komponentowi afektywnemu 23. Zestawienie najbardziej popularnych atrybu- 22 A. Beerli, J.D. Martin, Tourists characteristics..., s E. Glińska, M. Florek, A. Kowalewska, Wizerunek miasta..., s. 71. Samorząd Terytorialny 11/

8 Tabela 1 Metodologia badania wizerunku destynacji turystycznej przez wybranych badaczy Autorzy i źródło Metodologia Techniki tworzenia cech (atrybutów) wizerunku J.D. Hunt, Image as a factor in tourism development, Journal of Travel Research 1975/3, s. 1 7 J.L. Crompton, A systems model of the tourist s destination selection decision process with particular reference to the role of image and perceived constraints, Texas 1977, niepubl. 20 atrybutów wizerunku 7- i 5-punktowa skala dyferencjału semantycznego 18 atrybutów wizerunku 7-punktowa skala dyferencjału semantycznego eksperci z zakresu turystyki osąd badacza analiza treści materiałów promocyjnych/broszur wywiady konsumenckie (N = 36) J.N. Goodrich, A new approach to image analysis through multidimensional scaling, Journal of Travel Research 1977/3, s atrybutów wizerunku 7-punktowa skala Likerta eksperci z zakresu turystyki broszury turystyczne J.L. Crompton, An assessment of the image of Mexico as a vacation destination and the influence of geographical location upon that image, Journal of Travel Research 1979/4, s atrybutów wizerunku 7-punktowa skala dyferencjału semantycznego analiza treści materiałów promocyjnych/broszur wywiady konsumenckie (N = 36) A. Haahti, U. Yavas, Tourists perception of Finland and selected European countries as travel destinations, European Journal of Marketing 1983/2, s atrybutów wizerunku 9-punktowa skala Likerta przegląd literatury wywiad fokusowy z agentami turystycznymi J.L. Crompton, N.A. Duray, An investigation of the relative efficacy of four alternative approaches to importance performance analysis, Journal of the Academy of Marketing Science 1985/4, s atrybutów wizerunku 5-punktowa skala dyferencjału semantycznego analiza treści materiałów/broszur wywiady konsumenckie (N = 100) S.H. Kale, K.M. Weir, Marketing Third World countries to the Western traveler: The case of India, Journal of Travel Research 1986/2, s. 2 7 A. Phelps, Holiday destination image. The problem of assessment: An example developed in Menorca, Tourism Management 1986/9, s Tourism Canada. Pleasure travel markets to North America: United Kingdom, Toronto atrybutów wizerunku 7-punktowa skala Likerta 32 atrybuty wizerunku 29 atrybutów wizerunku 5-punktowa skala Likerta nie dyskutowano ocena badacza nie dyskutowano W.C. Gartner, J.D. Hunt, An analysis of state image change over a twelve-year period ( ), Journal of Travel Research 1987/2, s atrybutów wizerunku 5-punktowa skala dyferencjału semantycznego eksperci z zakresu turystyki ocena badaczy 40 Samorząd Terytorialny 11/2011

9 Sposoby badania wizerunku miejsca A R T Y K U ŁY Tabela 1 c.d. Metodologia badania wizerunku destynacji turystycznej przez wybranych badaczy S.L. Richardson, J.L. Crompton, Cultural variations in perceptions of vacation attributes, Tourism Management 1988/6, s atrybutów wizerunku 4-punktowa skala porównawcza wykorzystanie atrybutów z badań zrealizowanych przez Tourism Canada W.C. Gartner, Tourism image: Attribute measurement of state tourism products using Multidimensional scaling techniques, Journal of Travel Research 1989/2, s R.J. Calantone, C.A. di Benetto, A. Hakam, D.C. Bojanic, Multiple multinational tourism positioning using correspondence analysis, Journal of Travel Research 1989/2, s M.D. Reilly, Free elicitation of descriptive adjectives for tourism image assessment, Journal of Travel Research 1990/4, s atrybutów wizerunku 5-punktowa skala Likerta 13 atrybutów wizerunku 7-punktowa skala Likerta podejście nieustrukturyzowane: pytania otwarte nie dyskutowano nie dyskutowano nie dotyczy Źródło: Opracowanie na podstawie C.M. Echtner, J.R.B. Ritchie, The Meaning..., s tów wykorzystywanych w badaniu wizerunku turystycznego zawiera rysunek 3. Rysunek 3 Najbardziej popularne atrybuty wizerunku wykorzystywane w badaniach nad wizerunkiem turystycznym 1. Możliwość uprawiania różnych aktywności turystycznych 2. Krajobraz, otoczenie 3. Przyroda 4. Atrakcje kulturalne 5. Życie nocne i rozrywka 6. Baza handlowa (shopping facilities) 7. Informacja turystyczna 8. Baza sportowa 9. Komunikacja publiczna 10. Baza noclegowa 11. Baza gastronomiczna 12. Poziom cen, koszty 13. Klimat 14. Możliwości relaksu 15. Dostępność (otwartość) 16. Bezpieczeństwo 17. Interakcje społeczne 18. Postawy mieszkańców 19. Oryginalność 20. Poziom jakości usług Atrybuty funkcjonalne Atrybuty psychologiczne Źródło: Opracowanie na podstawie M.G. Galarza, I.G. Saura, H.C. Garcia, Destination Image..., s. 63. C.M. Echtner i J.R.B. Ritchie podkreślają, że badanie wizerunku miejsca powinno obejmować swoistą kombinację podejścia ustrukturyzowanego oraz nieustrukturyzowanego. Połączenie obu tych podejść pozwala pewne zmienne ilościowe umiejscowić w jakościowym kontekście. Uzupełnienie badań ilościowych o pytania o charakterze otwartym umożliwia uchwycenie pewnych unikalnych, często trudnych do identyfikacji, atrybutów wizerunku. Ponadto odpowiedzi respondentów na pytania otwarte pozwalają na diagnozę ich holistycznych (całościowych) wrażeń odnośnie określanego miejsca 24. Laurie Murphy także wykorzystuje kombinację podejścia ustrukturyzowanego i nieustrukturyzowanego w badaniu wizerunku destynacji turystycznej, podkreślając, że tylko połączenie jednego i drugiego może doprowadzić do całościowego wglądu w sposób percepcji miejsca przez określoną grupę jego użytkowników 25. Ciekawy przykład badań nad wizerunkiem miejsca można odnaleźć w pracach Cathy H.C. Hsu, Kary Wolfe i Soo K. Kang. Przeprowadzili oni badania wizerunku stanu Kansas wśród mieszkańców dwunastu innych stanów w USA. Badania, drogą wywiadu telefonicznego, objęły łącznie 417 respondentów (zarówno tych, którzy 24 C.M. Echtner, J.R.B. Ritchie, The Measurement..., s L. Murphy, Australia s image as a holiday destination perceptions of backpacker visitors, Journal of Travel and Tourism Marketing 1999/3, s Samorząd Terytorialny 11/

10 Tabela 2 Deskryptory wizerunku turystycznego stanu Kansas kategorie odpowiedzi na pytania otwarte : Co szczególnie przychodzi Panu/Pani do głowy, gdy myśli Pan/Pani o Kansas?, Proszę podać trzy określenia, które kojarzą się Panu/Pani z Kansas Cechy/deskryptory wizerunku stanu Kansas Skojarzenie nr 1 w % Skojarzenie nr 2 w % Skojarzenie nr 3 w % Powiązanie z rolnictwem 17,8 10,3 3,3 Obszar mieszkalny 14,9 2,9 1,4 Czarnoksiążnik z Krainy Oz 14,7 3,8 1,2 Powiązanie ze sportem 5,5 0,5 1,0 Pustka/pył/wiatr/brud 4,3 1,9 1,4 Tornado 4,3 0,7 0,5 Równina i preria 4,1 2,6 0,7 Miasto Kansas 2,9 1,7 1,2 Rodzina/przyjaciele 2,2 0,2 Powiązanie z uniwersytetem 1,7 0,2 Gorący i suchy klimat 1,4 3,6 1,7 Nudne/nieciekawe miejsce 1,4 0,5 1,2 Miłe/ładne miejsce 1,2 1,0 0,5 Zachód i kowboje 1,0 0,2 Teren wiejski 1,0 Mili/sympatyczni ludzie 0,7 0,2 1,0 Inne 11,6 4,8 2,6 Brak skojarzeń 9,2 65,3 81,8 Źródło: C.H.C. Hsu, K. Wolfe, S.K. Kang, Image Assessment..., s odwiedzili wcześniej stan Kansas, jak i tych, którzy nigdy w nim nie byli). Problemy badawcze projektu obejmowały m.in. następujące kwestie: jakich cech/deskryptorów używają respondenci do opisania swojego wizerunku stanu Kansas? Jaki jest wizerunek turystyczny Kansas przy zastosowaniu podejścia ustrukturyzowanego? 26 W pierwszej części badania zadano respondentom pytanie otwarte: Co szczególnie przychodzi Panu/Pani do głowy, gdy myśli Pan/Pani o Kansas?, Proszę podać trzy określenia, które kojarzą się Panu/Pani z Kansas. Odpowiedzi respondentów zostały uporządkowane w kategorie, których wykaz znajduje się tabeli 2. Uwzględnio- 26 C.H.C. Hsu, K. Wolfe, S.K. Kang, Image Assessment..., s no w niej także kolejność w podawaniu skojarzeń ze stanem Kansas (skojarzenia nr 1, nr 2 i nr 3). Badanie wykazało, że najsilniejsza grupa skojarzeń ze stanem Kansas dotyczy jego rolniczego charakteru. Dość często respondenci wskazywali także, że Kansas charakteryzuje się rozbudowaną strefą mieszkaniową, co wskazuje na błędną percepcję tego miejsca, gdyż cechuje je dominacja obszaru pagórkowatego i różnorodność występujących tam form geograficznych. Kolejnym popularnym deskryptorem okazała się postać z filmu Czarnoksiężnik z Krainy Oz. Blisko co dziesiąty respondent nie posiadał żadnych skojarzeń ze stanem Kansas, co może wskazywać, że wizerunek tej destynacji turystycznej jest raczej rozmyty i mało wyrazisty C.H.C. Hsu, K. Wolfe, S.K. Kang, Image Assessment..., s Samorząd Terytorialny 11/2011

11 Sposoby badania wizerunku miejsca A R T Y K U ŁY Tabela 3 Atrybuty wizerunku ocena na 5-punktowej skali Likerta Atrybuty wizerunku Średnia Kansas jest przyjazny 4,05 Kansas charakteryzuje się wietrzną i gorącą pogodą 4,00 Kansas jest relaksującym miejscem 3,71 Kansas charakteryzuje się pięknymi krajobrazami 3,69 Kansas ma dobre drogi 3,61 Kansas ma bogatą historię 3,57 Kansas oferuje wiele form spędzania czasu wolnego 3,51 Kansas charakteryzuje się pięknym naturalnym krajobrazem 3,45 Kansas posiada wiele historycznych miejsc 3,36 Kansas jest unikalnym miejscem spędzania wakacji 3,32 Wakacje w Kansas są warte moich pieniędzy 3,26 Kansas oferuje wiele atrakcji i wydarzeń 3,20 Kansas ma unikatową bazę bed&breakfast i wiejskich gospód 3,19 W Kansas jest wiele atrakcji i wydarzeń kulturalnych 3,17 Kansas oferuje wiele form spędzania czasu dla dzieci 3,16 Kansas jest dobrym miejscem na zakupy 3,12 Kansas jest nudne 2,89 Kansas jest stolicą świata w lotnictwie 2,69 Źródło: C.H.C. Hsu, K. Wolfe, S.K. Kang, Image Assessment..., s Podejście ustrukturyzowane w badaniu wizerunku Kansas polegało na tym, że respondentom przedstawiono do oceny 19 stwierdzeń, do których ankietowani mieli się ustosunkować, wykorzystując 5-stopniową skalę Likerta (gdzie 5 oznaczało całkowitą akceptację, a 1 całkowity brak akceptacji). Na podstawie odpowiedzi respondentów wyliczono średnią akceptacji stwierdzeń charakteryzujących stan Kansas (tabela 3). Spośród 19 stwierdzeń poddanych ocenie respondentów 7 uzyskało średnią powyżej 3,5, jednak aż 12 znalazło się w strefie neutralnej, osiągając średnią między 2,49 a 3,49. Taki wynik potwierdza, że wizerunek stanu Kansas wśród osób biorących udział w badaniu jest mało klarowny. Autorzy projektu, podsumowując swoje badania, opierające się zarówno na podejściu jakościowym, jak i ilościowym, stawiają tezę, że wizerunek turystyczny Kansas wśród mieszkańców innych stanów jest słaby i nieokreślony, co powinno stanowić punkt wyjścia do podjęcia określonych działań marketingowych mających na celu poprawę obecnej percepcji tego obszaru, lub też zbudowanie jej od nowa. 4. Wnioski Wizerunek miejsca jest definiowany jako zestaw wrażeń i interpretacji powiązanych spontanicznie z określonym bodźcem (fizycznym lub społecznym), który powoduje wśród ludzi serię skojarzeń z danym obszarem. Takie skojarzenia formują korpus wiedzy o danej miejscowości, przez niektórych nazywany wierzeniami czy też stereotypami. Ludzie kształtują w sobie wizerunek określonego obiektu poprzez sieć skojarzeń budowanych przez dłuższy czas jako rezultat akumulacji wielu stymulatorów 28. Proces formowania wizerunku miejsca polega na rozwoju mentalnej konstrukcji bazującej na kilku wrażeniach wybranych ze strumienia informacji. W przypadku wizerunku miejsca ten strumień informacji ma wiele źródeł, w tym obejmuje: źródła promocyjne (reklamę i broszury), opinię innych osób (rodziny, przyjaciół), artykuły w mediach, (czasopisma, magazyny, newsy telewizyjne, programy dokumentalne), a także kulturę popularną (zdjęcia, literatura). Po odwiedzeniu danego miejsca jego wizerunek jest weryfikowany na podstawie informacji z pierwszej ręki, a także własnego doświadczenia 29. Wizerunek miejsca ma więc charakter dynamiczny i zmienia się wraz z upływem czasu oraz 28 T. Luque-Martinez, S. Del Barrio-Garcia, J.A. Ibanez- -Zapata, M.A. Rodriguez Molina, Modeling a city s image: The case of Granada, Cities 2007/5, s R. Govers, F. Go, Place Branding. Glocal, Virtual and Physical Identities, Constructed, Imagined and Experienced, Hampshire 2009, s Samorząd Terytorialny 11/

12 w wyniku procesu nabywania wiedzy i doświadczenia ze strony poszczególnych grup jego odbiorców. Przede wszystkim zaś może ulec zmianie wskutek opracowania, a następnie wdrożenia spójnej marketingowej strategii kształtowania pożądanego obrazu danego obszaru ze strony podmiotów i instytucji odpowiedzialnych za zarządzanie daną jednostką terytorialną. Ważne jest zatem systematyczne badanie sposobów postrzegania danego obszaru zarówno przed podjęciem działań promocyjnych, mających na celu zmianę percepcji miejsca, jak i po realizacji kampanii wizerunkowej. Warto jednak pamiętać, że do badania wizerunku należy się odpowiednio przygotować, gdyż jest to zadanie złożone. Poza dużym zróżnicowaniem elementów konstytuujących wizerunek danego miejsca, na tę złożoność nakłada się także wielość i rozmaitość grup odbiorów wizerunku. W efekcie badanie wizerunku powinno uwzględniać zarówno różnorodność respondentów, jak i wielowymiarowość wizerunku. Złożony charakter wizerunku miejsca powoduje, że badania w tym zakresie mają najczęściej charakter cząstkowy (dotyczą tylko wybranych aspektów tego pojęcia) 30. Złotym środkiem do badania wizerunku miejsca okazuje się tzw. pluralizm metodologiczny, gdyż jak twierdzą Martin Selby i Nigel J. Morgan najbogatszy i najbardziej użyteczny materiał empiryczny, niezbędny do identyfikacji wizerunku określonego miejsca, powstaje w wyniku kombinacji rozmaitych technik badawczych zarówno o charakterze ilościowym, jak i jakościowym 31. Ważny jest także dokładny dobór atrybutów do badania wizerunku, który w dużej mierze zależy od zasobów i atrakcji, jakimi dane miejsce 30 A. Bruska, Sieć kognitywna jako narzędzie identyfikacji wizerunku, w: S. Makarski (red.), Marketingowe mechanizmy kształtowania lojalności, Rzeszów 2007, s M. Selby, N.J. Morgan, Reconstructing place image. A case study of its role in destination market research, Tourism Management 1996/4, s dysponuje. Nie bez znaczenia dla ustalenia listy atrybutów wizerunku miejsca jest segment odbiorów jego oferty, w stosunku do którego jest realizowane badanie. Inne cechy miejsca należy bowiem uwzględnić w badaniu turystów, inne w badaniu inwestorów, a jeszcze inne w badaniu mieszkańców (chociaż zapewne część atrybutów może być wspólna dla wszystkich uwzględnianych w procesie badawczym grup) 32. Marketing wizerunku miejsca jest coraz częściej i chętniej wykorzystywany w praktyce samorządowej w Polsce. Wymaga on jednak profesjonalnych badań identyfikujących obecne sposoby postrzegania danego miejsca przez mieszkańców, turystów czy przedstawicieli biznesu. Niestety, wiele samorządów nie posiada wiedzy ani doświadczeń w zakresie realizacji tego rodzaju analiz i projektów badawczych 33. Rozważania zawarte w niniejszym artykule ukazują praktyczne sposoby realizacji badań marketingowych mających na celu pomiar percepcji danego miejsca w świadomości różnych grup użytkowników jego oferty, które mogą okazać się użyteczne zarówno dla władz samorządowych, jak i urzędników zajmujących się promocją miast, gmin czy regionów. Ważne jest jednak to, aby realizacja badań wizerunkowych wpisywała się w strategiczną wizję rozwoju danego obszaru, która z kolei zależy od sprawnego i kreatywnego zarządzania jednostką terytorialną. Jak twierdzą specjaliści z zakresu marketingu terytorialnego, zarządzany wzrost gospodarczy określonego obszaru jest o wiele lepszy niż rozwój niezarządzany. Dobre zarządzanie miastem czy regionem może ocalić jego wypracowany wizerunek nawet w niesprzyjających okolicznościach zewnętrznych, a z kolei złe zarządzanie może zepsuć nawet najlepszy image miejsca Por. E. Glińska, M. Florek, A. Kowalewska, Wizerunek miasta..., s Por. P. Kotler, C. Asplund, I. Rein, D. Heider, Marketing Places Europe...; T. Moilanen, S. Rainsto, How to brand nations Por. T. Moilanen, S. Rainsto, How to brand nations..., s. 26. dr jest adiunktem w Katedrze Marketingu i Przedsiębiorczości na Wydziale Zarządzania Politechniki Białostockiej. 44 Samorząd Terytorialny 11/2011

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

Badanie wizerunku miasta i regionu problemy pomiaru

Badanie wizerunku miasta i regionu problemy pomiaru Dr Magdalena Daszkiewicz Katedra Badań Marketingowych Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu ul. Komandorska 118/120 53-345 Wrocław (magdalena.daszkiewicz@ue.wroc.pl) Badanie wizerunku miasta i regionu problemy

Bardziej szczegółowo

Wizerunek Województwa Podkarpackiego. Jarosław Reczek, 15.11.2012

Wizerunek Województwa Podkarpackiego. Jarosław Reczek, 15.11.2012 Wizerunek Województwa Podkarpackiego Jarosław Reczek, 15.11.2012 Program badawczy OBOP. Atuty województwa (Top3) Zachodnio-Pomorskie: Blisko morza-51% Lasy-8% Miejsce urodzenia-7% Lubuskie: Położenie geogr.

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny Badania marketingowe dr Grzegorz Mazurek Istota badań Podejmowanie decyzji odbywa się na bazie doświadczenia, wiedzy oraz intuicji. Podejmowanie decyzji wiąże się automatycznie z ryzykiem poniesienia porażki

Bardziej szczegółowo

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU SEGMENTACJA SEGMENTACJA...... to proces podziału rynku na podstawie określonych kryteriów na względnie homogeniczne rynki cząstkowe (względnie jednorodne grupy konsumentów) nazywane SEGMENTAMI, które wyznaczają

Bardziej szczegółowo

Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa. Częstochowa, 6 czerwca 2008 r.

Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa. Częstochowa, 6 czerwca 2008 r. Założenia do strategii promocji turystycznej miasta Częstochowa Częstochowa, 6 czerwca 2008 r. Kim jesteśmy? Pierwszą w Polsce agencją wyspecjalizowaną w marketingu miejsc, miast i regionów (m.in. marki:

Bardziej szczegółowo

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 Strategią rozwoju nazywa się rozmaite sposoby oddziaływania w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego Strategia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Forum Polityki Gospodarczej

Forum Polityki Gospodarczej Forum Polityki Gospodarczej Pozytywny wizerunek Śląska jako kluczowy element promocji gospodarczej regionu* Tadeusz Adamski Wydział Polityki Gospodarczej Urzędu Marszałkowskiego Katowice, 11 października

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Wielowymiarowość wizerunku terytorialnego i jej wpływ na procesy pomiaru

Wielowymiarowość wizerunku terytorialnego i jej wpływ na procesy pomiaru Daszkiewicz M.: Wielowymiarowość wizerunku terytorialnego i jej wpływ na procesy pomiaru. [w:] Nauki o zarządzaniu 2. Badania rynkowe. (red. nauk. K. Mazurek- Łopacińska). Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Świadomość marki a lojalność konsumentów. Autor: Maciej Koniewski

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Świadomość marki a lojalność konsumentów. Autor: Maciej Koniewski FREE ARTICLE Świadomość marki a lojalność konsumentów Autor: Maciej Koniewski Luty 2012 Świadomość marki to najniższy poziom znajomości marki. Jest to początek kontinuum znajomości marki, które rozciąga

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI I REKOMENDACJE

WNIOSKI I REKOMENDACJE Prowadzenie Centrum Wdrażania Projektów przy BPN Zadanie A działania analityczne WNIOSKI I REKOMENDACJE Białowieża, 26.06.2014 dr hab. Artur Bołtromiuk, prof. IRWiR PAN Institute of Rural and Agricultural

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Wytyczne z Programu Promocji Czechowic-Dziedzic w Euroregionie Beskidy na lata 2012 2017

Wytyczne z Programu Promocji Czechowic-Dziedzic w Euroregionie Beskidy na lata 2012 2017 Załącznik nr 2 do regulaminu konkursu na opracowanie znaku graficznego logo Czechowic-Dziedzic Wytyczne z Programu Promocji Czechowic-Dziedzic w Euroregionie Beskidy na lata 2012 2017 Celem działań wizerunkowych

Bardziej szczegółowo

Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT]

Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT] Wytyczne dotyczące przygotowania raportu z Audytu Marketingowego Młodej Firmy zał. nr 3 do umowy Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT] NAZWA AUDYTOWANEJ FIRMY:.. ADRES:. DATA PRZEKAZANIA PRZEPROWADZENIA

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Etap 1: Analiza aktualnego i oczekiwanego stanu marki Analiza i diagnoza czynników strategicznych miasta Rzeszowa w oparciu o Strategię Marki Rzeszów na lata 2009

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PLACÓWKĄ ZARZĄDZANIE PO WROCŁAWSKU prof. UWr Kinga Lachowicz-Tabaczek Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, HR Projekt Wrocław

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Informacja o badaniu Pomimo trudnej sytuacji na rynku pracy, zarówno polskie jak i międzynarodowe przedsiębiorstwa coraz częściej dostrzegają

Bardziej szczegółowo

Turystyczne produkty sieciowe - w kierunku konkurencyjności firmy i regionu. Magdalena.Kachniewska@sgh.waw.pl

Turystyczne produkty sieciowe - w kierunku konkurencyjności firmy i regionu. Magdalena.Kachniewska@sgh.waw.pl Turystyczne produkty sieciowe - w kierunku konkurencyjności firmy i regionu Magdalena.Kachniewska@sgh.waw.pl Produkt turystyczny jego zdefiniowanie możliwe jest tylko w ujęciu popytowym jest odpowiedzią

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja: Marketing w handlu i usługach

Specjalizacja: Marketing w handlu i usługach Specjalizacja: Marketing w handlu i usługach (studia II stopnia) Opracowanie: dr Radosław Mącik Slajd 1 Na początek Marketing takes day to learn. Unfortunately it takes a lifetime to master. (Philip Kotler)

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Badania Marketingowe Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Definicje badań marketingowych Badanie marketingowe to systematyczne i obiektywne identyfikowanie, gromadzenie, analizowanie i prezentowanie

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE MARKI W PROMOCJI TURYSTYCZNEJ POLSKI. Jawor, 17 września 2011

ZNACZENIE MARKI W PROMOCJI TURYSTYCZNEJ POLSKI. Jawor, 17 września 2011 ZNACZENIE MARKI W PROMOCJI TURYSTYCZNEJ POLSKI Jawor, 17 września 2011 Marka jako pojęcie nazwa pojęcie znak symbol rysunek Kombinacja cech materialnych (funkcjonalnych) i niematerialnych, generowanych

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości 2010 Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości STRESZCZENIE Zamawiający: Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Pańska 81/83

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne KARTA PRZEDMIOTU. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu i kod (wg planu studiów): Kierunek studiów: Specjalność: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Forma studiów: Obszar kształcenia: Koordynator przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH DAG MARA LEWICKA ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Metody, narzędzia, mierniki WYDAWNICTWA PROFESJONALNE PWN WARSZAWA 2010 Wstęp 11 ROZDZIAŁ 1. Zmiany w zakresie funkcji personalnej

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI CZĘŚĆ I : PRZEZNACZENIE, PROCES I PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ MARKETINGOWYCH...17

SPIS TREŚCI CZĘŚĆ I : PRZEZNACZENIE, PROCES I PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ MARKETINGOWYCH...17 SPIS TREŚCI WSTĘP..13 CZĘŚĆ I : PRZEZNACZENIE, PROCES I PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ MARKETINGOWYCH...17 1. TREŚĆ, PRZEZNACZENIE I PROCES BADAŃ MARKETINGOWYCH....19 1.1. Dlaczego badania marketingowe

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk Badania Marketingowe Kalina Grzesiuk definicja Badania marketingowe systematyczny i obiektywny proces gromadzenia, przetwarzania oraz prezentacji informacji na potrzeby podejmowania decyzji marketingowych.

Bardziej szczegółowo

Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL

Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL dr Łukasz Sienkiewicz Instytut Kapitału Ludzkiego Seminarium naukowe Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla zarządzania organizacją Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badao marketingowych

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badao marketingowych Badania Marketingowe Zajęcia 1 Wprowadzenie do badao marketingowych Definicje badao marketingowych Badanie marketingowe to systematyczne projektowanie, zbieranie, prezentowanie danych i wyników badao istotnie

Bardziej szczegółowo

Rynek Budowlany-J.Deszcz 2013-03-02

Rynek Budowlany-J.Deszcz 2013-03-02 Politechnika Śląska w Gliwicach Wydział Budownictwa Katedra Procesów Budowlanych Badania i analizy rynku w działalności przedsiębiorstwa budowlanego. Potrzeby badań rynku na etapie planowania biznesu Kim

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Pozycjonowanie a strategiczne planowanie marketingowe

Pozycjonowanie a strategiczne planowanie marketingowe Pozycjonowanie a strategiczne planowanie marketingowe Strategiczne planowanie marketingowe jest częścią ogólnego strategicznego planowania w. Istnieje ścisły związek między procesem planowania strategicznego

Bardziej szczegółowo

H3: Interakcje z otoczeniem wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. H4: Projekty edukacyjne wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną.

H3: Interakcje z otoczeniem wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. H4: Projekty edukacyjne wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. Streszczenie pracy doktorskiej napisanej pod kierunkiem naukowym prof. nadzw. dr. hab. Wojciecha Czakona Zdolność absorpcyjna organizacji uczącej się mgr Regina Lenart Praca doktorska podejmuje problematykę

Bardziej szczegółowo

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA 1 1. WPROWADZENIE Każdy, kto zarządza organizacją, doskonale wie, jak wiele czynników zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych wpływa na funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Bohdan Borowik, Regina Borowik... 17. Iwona Kłóska... 27

Spis treści. Bohdan Borowik, Regina Borowik... 17. Iwona Kłóska... 27 CZĘŚĆ I Spis treści Zarządzanie zasobami ludzkimi w dobie kryzysu Rozdział 1 STYMULOWANIE I ZARZĄDZANIE WITALNYM POTENCJAŁEM ZASOBÓW LUDZKICH W ORGANIZACJI Bohdan Borowik, Regina Borowik... 17 1. Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

Indywidualne wywiady pogłębione. Blanka Słowik Żaneta Wąsik Joanna Stefańczyk

Indywidualne wywiady pogłębione. Blanka Słowik Żaneta Wąsik Joanna Stefańczyk Indywidualne wywiady pogłębione Blanka Słowik Żaneta Wąsik Joanna Stefańczyk Plan prezentacji Definicja Pogłębione wywiady indywidualne (IDI) są jedną z podstawowych technik badań jakościowych. Polegają

Bardziej szczegółowo

Spis treści WSTĘP... 13

Spis treści WSTĘP... 13 WSTĘP... 13 Rozdział I MODEL ZRÓWNOWAŻONEGO BIZNESU PRZEDSIĘBIORSTWA A KREACJA WARTOŚCI... 15 (Adam Jabłoński) Wstęp... 15 1. Konkurencyjność przedsiębiorstwa a model zrównoważonego biznesu... 16 2. Ciągłość

Bardziej szczegółowo

Raport z badania reputacji marki

Raport z badania reputacji marki Raport z badania reputacji marki dla Fundacja na rzecz reputacji marki Premium Brand ul. Asfaltowa 4/4 02-527 Warszawa tel.: 22 392 06 20 tel. kom.: +48 720 913 135 e-mail: biuro@premiumbrand.com.pl www.premiumbrand.com.pl

Bardziej szczegółowo

Banki spółdzielcze w oczach Polaków. Badanie na zlecenie Banku BPS, luty 2013 r.

Banki spółdzielcze w oczach Polaków. Badanie na zlecenie Banku BPS, luty 2013 r. Banki spółdzielcze w oczach Polaków Badanie na zlecenie Banku BPS, luty 2013 r. Informacje o badaniu telefonicznym Badanie przeprowadzono metodą telefonicznych wywiadów indywidualnych (CATI) na próbie

Bardziej szczegółowo

Poziom 5 EQF Starszy trener

Poziom 5 EQF Starszy trener Poziom 5 EQF Starszy trener Opis Poziomu: Trener, który osiągnął ten poziom rozwoju kompetencji jest gotowy do wzięcia odpowiedzialności za przygotowanie i realizację pełnego cyklu szkoleniowego. Pracuje

Bardziej szczegółowo

Czy zamówienie było przedmiotem ogłoszenia w Biuletynie Zamówień Publicznych: tak,

Czy zamówienie było przedmiotem ogłoszenia w Biuletynie Zamówień Publicznych: tak, Ogłoszenie powiązane: Ogłoszenie nr 345448-2012 z dnia 2012-09-13 r. Ogłoszenie o zamówieniu - Rzeszów Wykonanie usługi polegająca na opracowaniu analizy pt. Podkarpackie dla inwestorów - analiza ekonomiczna

Bardziej szczegółowo

PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH

PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH PSYCHOLOGIA ZACHOWAŃ KONSUMENCKICH Ćwiczenia 4 Postawy konsumenckie POSTAWA Postawa to trwała ocena (pozytywna lub negatywna) ludzi, obiektów, pojęć. Krótkotrwałe stany emocjonalne - gniew, irytacja nie

Bardziej szczegółowo

Plan wystąpienia. Rola jakości w życiu konsumentów i klientów. MysteryShopping jako optymalny sposób monitoringu jakości.

Plan wystąpienia. Rola jakości w życiu konsumentów i klientów. MysteryShopping jako optymalny sposób monitoringu jakości. Zastosowanie metody Mystery Shopper w ewaluacji organizacji publicznych i pozarządowych ARKADIUSZ WÓDKOWSKI PTBRiO Plan wystąpienia Rola jakości w życiu konsumentów i klientów MysteryShopping jako optymalny

Bardziej szczegółowo

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Charakterystyka miejscowości, opis planowanych zadań inwestycyjnych, inwentaryzacja zasobów

Bardziej szczegółowo

Obszar tematyczny Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy: Rozwój sektora prywatnego i promocja eksportu MŚP

Obszar tematyczny Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy: Rozwój sektora prywatnego i promocja eksportu MŚP Obszar tematyczny Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy: Rozwój sektora prywatnego i promocja eksportu MŚP Całkowita alokacja: do 10 milionów franków szwajcarskich W danym obszarze ma zastosowanie

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA MARKETINGU

KONCEPCJA MARKETINGU KONCEPCJA MARKETINGU Marketing to: Uświadamianie klientom, że potrzebują pewnych rzeczy Zyskowne zaspokajanie potrzeb Sprzedawanie rzeczy niepotrzebnych Uświadamianie potencjalnym klientom sensu podejmowanych

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Zamawiający określił przedmiot zamówienia jako: A. przeprowadzenie ośmiogodzinnych analiz potrzeb ekologicznych w 36 przedsiębiorstwach

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ XII. Monitoring i ewaluacja lokalnego programu rewitalizacji

ROZDZIAŁ XII. Monitoring i ewaluacja lokalnego programu rewitalizacji ROZDZIAŁ XII Monitoring i ewaluacja lokalnego programu rewitalizacji 12.1. Istota monitoringu i ewaluacji Monitoring i ewaluacja Programu Rewitalizacji są ściśle związane z procedura wdrożeniową. Władze

Bardziej szczegółowo

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH PRAKTYCZNE WYKORZYSTANIE MODELU LBG W FUNDACJACH KORPORACYJNYCH Warszawa, 11 września 2014r. Małgorzata Greszta, SGS Polska NASZA EKSPERCKA WIEDZA W ZAKRESIE

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Trafna diagnoza umiejętności i potencjału

Trafna diagnoza umiejętności i potencjału Trafna diagnoza umiejętności i potencjału Assessment i Development Center Oferta usług Wysokie koszty błędnych decyzji Błędna ocena potencjału pracowników przekłada się na koszty związane z niewłaściwą

Bardziej szczegółowo

Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw 2010 Plan rozwoju eksportu produktów turystycznych na wybranych rynkach Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw Narzędzia ekspansji międzynarodowej w XXI wieku LIDIA GRONEK Ekspert ds. środków unijnych

Bardziej szczegółowo

Projektowanie (design) Eurostat

Projektowanie (design) Eurostat Projektowanie (design) Eurostat Podstawa prezentacji moduł Overall design autor Eva Elvers ze Statistics Sweden Prezentacja autora na szkoleniu w Hadze 28-29 listopada 2013 r. Zarys Badanie statystyczne

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA

ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA ZINTEGROWANY ROZWÓJ PRZEWORSKO- DYNOWSKIEGO OBSZARU WSPARCIA projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

BRAND TRACKER. Przykładowe wyniki badania wizerunku marki sieci sklepów obuwniczych. Inquiry sp. z o.o.

BRAND TRACKER. Przykładowe wyniki badania wizerunku marki sieci sklepów obuwniczych. Inquiry sp. z o.o. BRAND TRACKER Przykładowe wyniki badania wizerunku marki sieci sklepów obuwniczych Inquiry sp. z o.o. O INQUIRY Od ponad 10 lat prowadzimy badania konsumenckie dla sieci detalicznych i centrów handlowych.

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

PROMOWANY I POSTRZEGANY WIZERUNEK WARSZAWY. Promoted and perceived image of Warsaw

PROMOWANY I POSTRZEGANY WIZERUNEK WARSZAWY. Promoted and perceived image of Warsaw Prace i Studia Geograficzne 2009, T. 42, ss. 135 152 Sylwia Dudek-Mańkowska* PROMOWANY I POSTRZEGANY WIZERUNEK WARSZAWY Promoted and perceived image of Warsaw Zarys treści. Celem opracowania jest określenie

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) obowiązuje od 01.10.2015 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

group Brief Marketingowy

group Brief Marketingowy 2 1. Sytuacja 1.1 Wyzwanie 1.1.1. Na czym polega wyzwanie dla marki/oferty Firmy w Polsce? 1.1.2. Z czego wynika? wg Firmy 1.1.3. Na jakiej podstawie zostało zdefiniowane? badania; doświadczenie; wyniki

Bardziej szczegółowo

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Analiza rynku. Badania produktów By decyzje podejmowane na różnych etapach zarządzania produktem były trafne, trzeba

Bardziej szczegółowo

CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw. Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego

CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw. Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego 2011 Małgorzata Jelińska CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego Szczecin, 23.11.2011 r. Definicja CSR zgodnie z ISO 26000 Społeczna

Bardziej szczegółowo

OPINIE MIESZKAŃCÓW CZĘSTOCHOWY NA TEMAT ROZWOJU I PROMOCJI MIASTA JAKO CENTRUM TURYSTYCZNEGO

OPINIE MIESZKAŃCÓW CZĘSTOCHOWY NA TEMAT ROZWOJU I PROMOCJI MIASTA JAKO CENTRUM TURYSTYCZNEGO OPINIE MIESZKAŃCÓW CZĘSTOCHOWY NA TEMAT ROZWOJU I PROMOCJI MIASTA JAKO CENTRUM TURYSTYCZNEGO Raport z badań przeprowadzonych na zlecenie Urzędu Miasta Częstochowy w ramach projektu COESIMA Dr hab. Felicjan

Bardziej szczegółowo

System ustalania wartości punktów ECTS dla przedmiotów na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ

System ustalania wartości punktów ECTS dla przedmiotów na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ System ustalania wartości punktów ECTS dla przedmiotów na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ Opis systemu. System akumulacji i transferu punktów ECTS przyjęty na Wydziale Ekonomiczno- Socjologicznym

Bardziej szczegółowo

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Marek Orszewski Dyrektor Wydziału Rozwoju Regionalnego UMWZ Europa 2020 Unia Europejska wyznaczyła wizję społecznej gospodarki

Bardziej szczegółowo

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Plan prezentacji Wprowadzenie UML Diagram przypadków użycia Diagram klas Podsumowanie Wprowadzenie Języki

Bardziej szczegółowo

6. Jakość, kontrola, pomiar i ocena wyników kształcenia

6. Jakość, kontrola, pomiar i ocena wyników kształcenia 6. Jakość, kontrola, pomiar i ocena wyników kształcenia 1. Monitoring, ewaluacja jakości kształcenia (systemy zarządzania jakością) 2. Elementy pomiaru dydaktycznego 3. Zadania testowe, konstruowanie,

Bardziej szczegółowo

Pozycjonowanie produktu w oparciu o kryteria psychologiczne

Pozycjonowanie produktu w oparciu o kryteria psychologiczne Pozycjonowanie produktu w oparciu o kryteria psychologiczne Psychologiczne podstawy marketingu.02.06.2014 Małgorzata Badowska Katarzyna Maleńczyk Aleksandra Tomala Spis treści 1. Definicje 2. Istota pozycjonowania

Bardziej szczegółowo

Promocja województwa warmińsko-mazurskiego 2015+

Promocja województwa warmińsko-mazurskiego 2015+ Festiwal Promocji Gospodarczej Warmii i Mazur 27-28 listopada 2014 roku, Działdowo Promocja województwa warmińsko-mazurskiego 2015+ Radosław Zawadzki Dyrektor Departamentu Koordynacji Promocji Urząd Marszałkowski

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Zarys projektu Celem projektu, którego pierwszy, opisywany tu etap planujemy zrealizować w okresie od stycznia do sierpnia 2006, jest przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 Spis treści Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 1.1. Wprowadzenie...11 1.2. System zarządzania jakością...11 1.3. Standardy jakości w projekcie

Bardziej szczegółowo

Mój region w Europie. Urząd Marszałkowski w Toruniu Departament Polityki Regionalnej

Mój region w Europie. Urząd Marszałkowski w Toruniu Departament Polityki Regionalnej Mój region w Europie Urząd Marszałkowski w Toruniu Departament Polityki Regionalnej Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia na wykonanie badania pt. Ocena potencjału rynkowego marki Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13 Spis treści Słowo wstępne (Marek Matejun).................................................. 11 Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami.................................

Bardziej szczegółowo

omnia.pl, ul. Kraszewskiego 62A, 37-500 Jarosław, tel. +48 16 621 58 10 www.omnia.pl kontakt@omnia.pl

omnia.pl, ul. Kraszewskiego 62A, 37-500 Jarosław, tel. +48 16 621 58 10 www.omnia.pl kontakt@omnia.pl .firma Dostarczamy profesjonalne usługi oparte o nowoczesne technologie internetowe Na wstępie Wszystko dla naszych Klientów Jesteśmy świadomi, że strona internetowa to niezastąpione źródło informacji,

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W WPROWADZENIE W dobie silnej konkurencji oraz wzrastającej świadomości

Bardziej szczegółowo

III Kongres Rozwoju Ruchu Rowerowego

III Kongres Rozwoju Ruchu Rowerowego III Kongres Rozwoju Ruchu Rowerowego Warszawa, 22-23 IX 2014 Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ! www.miastadlarowerow.pl

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie marketingowe

Zarządzanie marketingowe Zarządzanie marketingowe 1. Pojęcie i wymiary zarządzania. 2. Struktura zarządzania przedsiębiorstwem (rys.). 3. Przedmiot i funkcje marketingu. 4. Naczelne zasady i główne zadanie marketingu. 5. Proces

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje RECENZJE Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje Autor: red. Marta Juchnowicz Wydawnictwo PWE Warszawa 2014 Przedstawiona mi do recenzji książka zatytułowana Zarządzanie kapitałem ludzkim.

Bardziej szczegółowo

Czy hałas stanowi istotny problem jakości życia w Warszawie?

Czy hałas stanowi istotny problem jakości życia w Warszawie? Czy hałas stanowi istotny problem jakości życia w Warszawie? dr Adam Bierzyński Czy jakość życia w Warszawie jest ważna? o spadek znaczenia klasycznych czynników lokalizacji inwestycji związanych z kosztami

Bardziej szczegółowo

Opinie na temat Produktu i możliwości jego wdrożenia w Gminie Czernichów

Opinie na temat Produktu i możliwości jego wdrożenia w Gminie Czernichów Jak skutecznie wykorzystać system zarządzania JST do poprawy jakości życia mieszkańców? Konferencja zamykająca realizację innowacyjnego projektu partnerskiego MJUP Opinie na temat Produktu i możliwości

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie

Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie KARTA PRZEDMIOTU 1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Reklama w internecie Rocznik studiów 2012/2013 Wydział Wydział

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Wizerunek Łodzi w oczach studentów publicznych uczelni wyższych

Wizerunek Łodzi w oczach studentów publicznych uczelni wyższych Ewa Boryczka, Tomasz Sulikowski Uniwer sytet Łódzki Wizerunek Łodzi w oczach studentów publicznych uczelni wyższych raport z badań 2007 Opieka naukowa: dr Zbigniew Przygodzki, dr Mariusz Sokołowicz Kierunek

Bardziej szczegółowo