Relacje psychologii muzyki z edukacją muzyczną w dorobku i zadaniach Katedry Psychologii Muzyki UMFC w Warszawie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Relacje psychologii muzyki z edukacją muzyczną w dorobku i zadaniach Katedry Psychologii Muzyki UMFC w Warszawie"

Transkrypt

1 Wojciech Jankowski Relacje psychologii muzyki z edukacją muzyczną w dorobku i zadaniach Katedry Psychologii Muzyki UMFC w Warszawie 1. Relacje psychologii muzyki z pedagogiką, a zwłaszcza z edukacją muzyczną, są rozległe i wieloletnie. Oczywiście, są nasycone specyfiką zarówno muzyki, tej wielkiej dziedziny kultury, jak i pedagogiką muzyczną, która choć nie wyodrębniana w systemie nauk pedagogicznych 1 (podobnie jak psychologia muzyki w systemie nauk psychologicznych) również stanowi wielką, wielowarstwową i złożoną dziedzinę edukacji. Dla celów niniejszego opracowania głębsze czy pełniejsze przedstawienie tych relacji nie jest celowe ani nawet możliwe. Sądzę jednak, że możliwe i pożyteczne jest przedstawienie tych obszarów psychologii muzyki (przynajmniej szkicowo), które nie tylko znalazły mniej czy bardziej dobitny wyraz w dorobku Katedry* Psychologii Muzyki UMFC (jedynej takiej w polskim systemie szkolnictwa akademickiego, nie tylko muzycznego), ale także mają związek z edukacją, stanowią jej ważną podstawę lub komponent. Również takich, które jak gdyby czekają na podjęcie lub rozwinięcie, zarówno z racji potrzeb praktyki edukacyjnej, jak i dla dopełnienia systemów wiedzy psychologicznej i pedagogicznej związanych z edukacją muzyczną. 2. Najpierw jednak o samym pojęciu psychologii muzyki. Jego definicję i wyjaśnienie można znaleźć chociażby w pierwszym akapicie powstałego w Katedrze podręcznika Wybrane zagadnienia z psychologii muzyki pod redakcją Marii Manturzewskiej i Haliny Kotarskiej 2, popularnie zwanego z listkiem : Psychologia muzyki jest nauką o człowieku jako odbiorcy, wykonawcy lub twórcy muzyki i o wzajemnych relacjach, jakie zachodzą między nim a muzyką. Muzykę rozumiemy tu nie tylko jako dziedzinę sztuki, ale również jako specyficzną formę aktywności człowieka, specyficzny wymiar jego indywidualnego rozwoju i istotny składnik jego środowiska społeczno-kulturowego 3. Dwie uwagi. Pierwsza. Już sam charakter tej definicji, jednej z wielu zawartych w przeróżnych ujęciach podręcznikowych, polsko- i obcojęzycznych, także w monografiach, artykułach itp., jest swoistym osiągnięciem Katedry Psychologii Muzyki. Ma bowiem jedną cechę szczególną jest nią wyrazisty akcent położony na antropologiczny sens uprawiania tej dyscypliny, na potrzebę jej budowania, rozwijania tak, by nie zagubić się w szczegółach 1 Ale chętnie wymieniana w systematyzacji muzykologii, podobnie jak psychologia muzyki, zob. Z. Lissa Wstęp do muzykologii, Warszawa 1974, PWN, s , * Zespół zajmujący się psychologią w warszawskiej uczelni muzycznej funkcjonował w różnych okresach historii pod różnymi nazwami zakład, katedra itp. W tym artykule dla uproszczenia przyjęta została nazwa Katedra Psychologii Muzyki, funkcjonująca w okresie, gdy został on napisany (przyp. red.). 2 Wybrane zagadnienia z psychologii muzyki, M. Manturzewska, H. Kotarska (red.). Warszawa 1990, WSiP. 3 Wybrane zagadnienia... op. cit., s

2 i jałowych problemach, takich, jakie charakteryzują większość dawniejszych ujęć, zarówno w sensie problemów badawczych, jak i syntez podręcznikowych, od Tonpsychologie Carla Stumpfa po The Psychology of Musical Ability Rosamund Shuter-Dyson. Polska psychologia muzyki, głównie tworzona przez Marię Manturzewską lub pod jej bezpośrednim kierunkiem, miała zawsze ambicje nie tylko szerokiego i całościowego podejścia do podejmowanych problemów, ale i ujmowania ich w wyrazistym kontekście filozoficznym. Cechą szczególną takiego podejścia był zawsze antropologiczny sens relacji człowieka z muzyką, jej muzyki miejsce w całokształcie ludzkiego życia i odwrotnie wyrażenie się człowieka w muzyce, w różnych formach jej uprawiania czy kontaktów z nią, jakże złożonej i bogatej, nie pozbawionej kontrowersyjności istoty człowieczeństwa. Może w cytowanej wyżej, bardzo szerokiej definicji psychologii muzyki, zabrakło z tego właśnie punktu widzenia podkreślenia relacji muzyka a edukacja, ale zdaję sobie sprawę, że twórcy tej definicji ten właśnie problem edukacji widzieli jako element bądź ogniwo owej aktywności człowieka czy też składnik środowiska społeczno-kulturowego. Czy w pełni słusznie to inna sprawa. Być może warto byłoby temu tylko zagadnieniu poświęcić kiedyś trochę uwagi, odbyć jakąś dyskusję w gronie specjalistów, na przykład w toku prac przygotowawczych do nowego wydania podręcznika, które na pewno powinno się ukazać. I uwaga druga, właśnie z kwestią wspomnianego podręcznika związana. Wydany w 1990 roku (po raz pierwszy i jedyny, jak dotąd) jest niewątpliwie w całości, a nie tylko w sensie cytowanej wyżej wyjściowej definicji psychologii muzyki, dowodem na nowoczesne i właśnie antropologiczne podejście do dyscypliny i zarazem świadectwem dorobku Katedry Psychologii Muzyki, w której został przygotowany. I to nie tylko z racji autorstwa poszczególnych części i rozdziałów, napisanych przez członków lub współpracowników Katedry, ale przede wszystkim z uwagi na treść. W większości jest to relacja z własnych badań czy przemyśleń, choć dla obiektywizmu i potrzeby zachowania perspektywy naukowej (w kontekście badań innych autorów czy ośrodków), wzbogacona o informacje z literatury przedmiotu oraz informacje o polskiej psychologii muzyki. W ten sposób treść podręcznika rzeczywiście odpowiada tytułowi Wybrane zagadnienia i stanowi jakże udane połączenie wysoce kompetentnego spojrzenia na to, co jest najważniejsze i najbardziej aktualne w dyscyplinie psychologii muzyki z dokumentem działalności, która temu stanowisku służy od lat. Drugą zaletą podręcznika z listkiem jest stosunkowo duży, jak na taką koncepcję, udział w nim tematyki edukacyjnej (lub dla edukacji szczególnie ważnej). Są to takie zagadnienia jak: teoria rozwoju muzycznego, teoria zdolności i talentu, zagadnienia psychometrii zdolności i osiągnięć, niektóre zagadnienia psychologii ocen w muzyce (choć głównie w wykonawstwie), ogólna teoria uczenia się muzyki i psychologiczne wyznaczniki powodzenia w studiach muzycznych, niektóre zagadnienia percepcji muzyki i orientacji w dziejach i dorobku kultury muzycznej itp. Można by powiedzieć: prawie wszystko w podręczniku jest w jakiś sposób z zagadnieniami edukacyjnymi związane! Ale autorzy, a zwłaszcza redaktorki książki, miały jednak wątpliwość, czy to prawie wszystko samo przez się jasno się tłumaczy. I chyba dlatego na końcu podręcznika zamieściły taką, jak gdyby edukacyjną, pedagogiczną klamerkę pt. Psychologia muzyki a pedagogika, notabene autorstwa piszącego te słowa. 2

3 Jednakże nie ten końcowy tekst stanowi o edukacyjnych walorach podręcznika, lecz przede wszystkim to, że jest on w całości podręcznikiem problemowym i prawdziwie nowoczesnym. W tym sensie przede wszystkim, że łączy spojrzenie na (względną) całość problematyki dyscypliny z jej ukazaniem przez pryzmat (głównie) własnych zespołu autorskiego osiągnięć badawczych i jako taki jest również istotnym wkładem Katedry do dydaktyki akademickiej. Wymienione tu zalety podręcznika stanową zarazem pewną jego słabość. Czytelnicy przyzwyczajeni do tradycyjnych, zwykle encyklopedycznych ujęć, a także przeciwnie szukający aktualnych ciekawostek z dziedziny relacji muzyka psychologia, tu raczej się zawiodą 4. Pewnie dlatego na przykład wśród studentów muzykologii (i nie tylko) ciągle większą popularnością cieszy się klasyczny, wielokrotnie wznawiany od lat pięćdziesiątych, podręcznik Jana Wierszyłowskiego (w końcu muzykologa!) Psychologia muzyki 5, oparty głównie na literaturze tłumaczonej na język polski, albo obcojęzyczne podręczniki eksponujące problemy recepcji pop-u, zastosowania muzyki w biznesie, czy zagadnienia tak zwanego efektu Mozarta. Myślę, że warto też wziąć pod uwagę wielokrotnie wypowiadaną (także w publikacjach) opinię samego klasyka (Wierszyłowskiego), że nowe, rozszerzone i zaktualizowane wydanie podręcznika pod redakcją Manturzewskiej i Kotarskiej jest niezbędne i powszechnie oczekiwane. 3. Zarówno przedstawiona wyżej podręcznikowa definicja psychologii muzyki, jak i struktura powstałego w Katedrze podręcznika, mogą w dużym stopniu stanowić przewodnik po tematyce prac i dorobku Katedry, a także ich relacji do zagadnień edukacji muzycznej. Pójdźmy wiec przynajmniej na początku tym tropem. Na czoło prac i tematów świadczących o tym dorobku (i profilu) Katedry, wysuwa się tematyka talentu muzycznego. Ale nie talentu samego w sobie, jak to się często, zwłaszcza w różnych podręcznikach przedstawia, ale ujętego w szerokiej i głębokiej perspektywie całego życia muzyka (lifespan psychology), jego środowiska rodzinnego, w kontekście edukacyjnym, zawodowym itp., krótko mówiąc rozwojowo-biograficznym. Właśnie w połowie lat siedemdziesiątych, niemal u progu działalności Katedry, w nowo powołanym międzyuczelnianym Instytucie Pedagogiki Muzycznej PWSM w Warszawie, podjęto we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim szeroki program badawczy nad przebiegiem życia muzyka i jego rozwojem artystyczno-zawodowym. Podjęcie tego, niezwykle ambitnie zakrojonego metodologicznie i organizacyjnie tematu 6, było podyktowane nie tylko względami poznawczymi czy na przykład potrzebą zamanifestowania na początku działalności Instytutu możliwości i sensu podjęcia się 4 Właśnie dlatego, że w podręcznikach psychologii muzyki (i innych książkach z tego zakresu) szuka się zwykle informacji szczegółowych o zdolnościach muzycznych, eksperymentach nad percepcją itp., w Katedrze przetłumaczono wcześniej na język polski podręcznik Rosamund Shuter- Dyson i Clive Gabriela Psychologia uzdolnienia muzycznego, przeł. E. Głowacka, K. Miklaszewski. Warszawa 1986, WSiP. 5 J. Wierszyłowski Psychologia muzyki. Warszawa 1970, PWN. 6 Zob. choćby pierwszą publikację z tego zakresu: M. Manturzewska Przebieg życia muzyka jako przedmiot badań naukowych. W: Psychologia muzyki. Problemy, zadania, perspektywy. Materiały z Międzynarodowego Seminarium Psychologów Muzyki, Radziejowice września 1990 r., K. Miklaszewski, M. Meyer-Borysewicz (red.). Warszawa 1991, AMFC, s , s

4 wielkiego i ważnego programu badawczego. Wynikało również z potrzeby kontynuacji wcześniejszych badań, prowadzonych głównie przez Marię Manturzewską i współpracowników poza PWSM-em, a stanowiących swoisty posag, jaki wniosła, zresztą oficjalnie, jako m. in. wkład Centralnego Ośrodka Pedagogicznego Szkolnictwa Artystycznego (COPSA) w powołanie Instytutu. Te wcześniejsze badania, również w jakimś sensie dotyczące talentu muzycznego, podejmowane były na potrzeby i w kontekście systemu edukacji, który w PRL oznaczał przede wszystkim odrębne, specjalne i bezpłatne szkolnictwo muzyczne. Nie chodzi o to, że w osobistym dorobku Marii Manturzewskiej zagadnienia tego systemu były jakoś szczególnie wyeksponowane. Raczej stanowiły tło, ale istotne i często ujmowane w kategoriach ilościowych (na przykład wielokrotne odwoływanie się do skali odpadu dzieci i młodzieży ze szkół muzycznych). Były też źródłem istotnej motywacji do podejmowania kolejnych prac o charakterze psychologicznym, które pozwoliłyby skalę tego zjawiska zmniejszyć. A więc miały charakter wybitnie pragmatyczny, oznaczały szukanie sposobów edukacyjnej optymalizacji warunków dla rozwoju talentu. Na przykład w okresie pracy Marii Manturzewskiej w COPSA, PAN-ie czy tylko współpracy naukowej z PWSM (lata sześćdziesiąte) zainteresowanie nimi wyrażało się w dążeniu do zapewnienia szkolnictwu muzycznemu możliwie obiektywnych, skutecznych i sprawnych metod diagnozy uzdolnienia muzycznego 7 czy też w imponująco zakrojonych, jedynych w skali światowej, badaniach nad uczestnikami Konkursu Chopinowskiego 8 z 1960 roku, w których nie tylko sprawdzano między innymi hipotezę o rzeczywistym znaczeniu uzdolnienia na drodze adeptów pianistyki po laury konkursowe, ale także podjęto próbę zbadania roli innych czynników psychologicznych w tym zakresie, przede wszystkim zaś ich identyfikacji, nie mówiąc o tym, że posłużyły również niejako przy okazji do doktoratu, chyba pierwszego u nas, z psychologii muzyki. Kontynuacją tych badań, również jeszcze z okresu przed powstaniem Katedry, był inny, równie ambitny, choć może nie tak efektowny program badań nad czynnikami powodzenia w studiach muzycznych 9, będący, wraz z zestawem standaryzowanych w COPSA narzędzi pomiarowych, podstawą habilitacji Marii Manturzewskiej. I to właśnie te dwa programy badawcze, wraz z oprzyrządowaniem w postaci całego zestawu testów muzycznych do użytku szkół muzycznych i badań naukowych oraz doświadczeń w organizacji badań i wdrożeń na szeroką skalę, nie mówiąc o bogactwie przemyśleń i publikacji teoretycznych, wniosła Manturzewska do Katedry jak wyżej wspomniano jako swój własny, ale też grona współpracowników, zwłaszcza z COPSA, posag naukowy. Prowadzone przez Manturzewską znacznie wcześniej, od lat pięćdziesiątych, 7 Zob. liczne publikacje COPSA z tego zakresu czy też odpowiednie rozdziały podręcznika Wybrane zagadnienia op. cit. 8 Zob. M. Manturzewska Psychologiczne warunki osiągnięć pianistycznych. Wrocław 1969, Ossolineum. Wersja elektroniczna dostępna w Internecie: wp content/uploads/2015/06/mm_pianisci_s.pdf 9 Zob. M. Manturzewska Psychologiczne wyznaczniki powodzenia w studiach muzycznych Warszawa 1974, COPSA, zeszyt 149. Wersja elektroniczna dostępna w Internecie: content/uploads/2014/06/manturzewska_calosc.pdf 4

5 prace poradniane, osobiste i organizacyjne 10, dotyczące poradnictwa dla dzieci i młodzieży uzdolnionej muzycznie, w latach również na terenie PWSM, posag ten wzbogacały. Prace z tego ostatniego zakresu relacji psychologia muzyki edukacja, nie będąc bezpośrednio pracami nad talentem, cały czas ów talent miały na uwadze 11. Dopiero w Instytucie, w PWSM, w formalnych ramach Zakładu Psychologii (choć nie wyłącznie) powstał, jak wspomniano wyżej, kolejny program badawczy, już bezpośrednio nastawiony na zagadnienia specyfiki talentu muzycznego i warunków jego rozwoju, a także kształcenia oraz wychowania. Pomijając różne, na pewno ważniejsze względy, które ujawniane były niejednokrotnie przy wspomnianych wyżej i innych okazjach czy okolicznościach, niemal symbolicznie ten program zapowiedział się na forum międzynarodowej konferencji rektorów polskich i niemieckich uczelni muzycznych w Krakowie 12, w 1976 roku, jako spór o metaforę: Czy talent muzyczny to raczej piękna orchidea, o której wyhodowanie trzeba szczególnie dbać, czy też diament, wymagający oszlifowania? Nie wnikając tu w istotę tego sporu można stwierdzić, że wspomniany program badań rozwojowo-biograficznych nie tylko przyniósł pogłębienie naszej wiedzy o istocie talentu muzycznego, lecz także stanowił jak już wyżej wspomniano niezwykle ważne dopełnienie wcześniej, jeszcze w okresie przed powstaniem Katedry, rozpoczętych badań nad rolą i możliwościami diagnozy zdolności muzycznych, czynnikami powodzenia w studiach i wieloma innymi uwarunkowaniami czy składnikami talentu muzycznego. Należy żałować, że wyniki tego programu badawczego (fakt, ze ogromnie rozbudowanego i gromadzącego bogatą dokumentację, o znaczeniu wykraczającym daleko poza potrzeby weryfikacji głównych hipotez badawczych), nie zostały dotychczas kompletnie podsumowane (książka monograficzna, najlepiej w języku angielskim!). Rolę tego podsumowania nie do końca spełniają dość liczne publikacje czy studia cząstkowe z tego zakresu, tym bardziej krótki w końcu rozdział we wspomnianym wyżej podręczniku z listkiem. Szkoda również, że dotychczas nie uporządkowano ostatecznie i nie udostępniono archiwum badań. Byłby to (już częściowo jest) wspaniały materiał do samodzielnych badań: studiów problemowych, prac biograficznych, magisterskich, doktorskich i podobnych opracowań naukowych. Niemniej tak książka, jak i ta ostatnia sprawa czekają na ostateczne podsumowanie i zamknięcie (czy raczej otwarcie!). Jest to sprawa tym bardziej ważna, że dotyczy najistotniejszego jak sądzę elementu teorii talentu w ujęciu Manturzewskiej: osobowości jako komponentu talentu. Podkreślam nie kontekstu osobowości, środowiska, kontekstu edukacyjnego, kwestii roli i miejsca uzdolnień specyficznie muzycznych itp. tylko powtórzmy to jeszcze raz osobowości jako komponentu talentu. Ustalenia Manturzewskiej z tego zakresu, uzyskane między innymi we wspomnianym programie badań biograficznych, to śmiem twierdzić niepodważalny 10 Zob. M. Manturzewska Wprowadzenie. W: Poradnictwo psychologiczne w polskich szkołach muzycznych. Rys historyczny i współczesne kierunki działań, M. Manturzewska, B. Kamińska, A.A. Gluska (red.). Warszawa Bydgoszcz 2010, s M. Manturzewska Rola poradnictwa psychologicznego w rozwoju młodych talentów muzycznych. W: Poradnictwo psychologiczne op. cit., s Zob. Probleme der Begabungsfindung Und Förderung auf Musikalischem Gebiet in der Volksrepublik Polen und in der Deutschen Demokratischen Republik. Materialen der I. Rektorenkonferenz der Musikhochschulen der VRP und der DDR, Kraków, September Warszawa Leipzig 1977, s. 11,

6 i oryginalny wkład Manturzewskiej i Katedry do teorii talentu muzycznego i jego rozwoju 13. Podobnie jak metodologia badań, co potwierdzają coraz częściej podejmowane podobne próby w świecie i publikacje w literaturze światowej, nawiązujące do niestety, jak dotąd nielicznych i dość fragmentarycznych lub syntetycznych, ale zbyt skrótowych anglojęzycznych publikacji Manturzewskiej z tego zakresu. Również pełne spożytkowanie ambitnego, ważnego i bogatego w problematykę edukacyjną lub kontekstowego w stosunku do problemów edukacyjnych programu dla celów pedagogicznych, zwłaszcza w szkolnictwie muzycznym (wszystkich stopni, a zwłaszcza w zakresie kształcenia nauczycielskiego) nie jest możliwe bez specjalnych, pełniejszych, może mniej pedantycznie naukowych, a za to bardziej popularnych i instruktywnych ujęć. 4. Badania nad rozwojem artystyczno-zawodowym muzyków, zwłaszcza biograficzne, nacelowane na problematykę talentu i jego rozwoju, stały się na wiele lat głównym nurtem prac Katedry. Wszakże nie jedynym. Do tego nurtu nawiązywały w PWSM (AMFC), coroczne badania diagnostyczne kandydatów na studia muzyczne, organizowane dla celów konsultacyjnych, na co pozwalały odziedziczone po Pracowni Psychometrycznej PAN oraz przekazane Katedrze przez COPSA zestawy testów muzycznych i innych, z których (na specjalnie opracowanych zasadach) korzystały również inne uczelnie i ośrodki badawcze, doktoranci itp. Testy, stanowiące poważny i unikatowy w skali światowej zasób narzędzi badawczych i diagnostycznych, znajdują się w Archiwum Katedry, tam są również zgromadzone wyniki badań i innych zastosowań testów, kwestionariuszy itp., będące unikatowym zasobem danych z dziedziny psychologii muzyki. Wielokrotnie sięgano do Archiwum, wykorzystując jego zasoby do prac naukowych, referatów 14, prac magisterskich, doktorskich, habilitacyjnych itp. Archiwum od lat kompetentnie i sprawnie zawiaduje Maria Meyer-Borysewicz, udzielając się również jako instruktorka metod posługiwania się testami, dokumentacji badań itp. Zarówno Archiwum testów, jak i kompetencje psychometryczne pracowników Katedry (Halina Kotarska, Barbara Kamińska, Maria Meyer-Borysewicz), ukształtowane w toku wieloletniej współpracy z Marią Manturzewską, umożliwiły skonstruowanie we współpracy z Zakładem Pedagogiki Instytutu Pedagogiki Muzycznej AMFC między innymi baterii własnych Testów Wykształcenia Ogólnomuzycznego (TWOM), dostosowanych do potrzeb studiów nad wynikami tak zwanej eksperymentalnej reformy szkolnictwa muzycznego w latach i następnych. Przydatność tych testów nie tylko dla tych celów spowodowała, że zostały wydane dwukrotnie, po raz pierwszy w 1977 roku, a po raz drugi po dwudziestu latach Osobiście miałem okazję przekonać się o tym na przykład wygłaszając, a następnie publikując referat Nauczanie śpiewu czy kształcenie śpiewaka. Zeszyty Naukowe AMKL we Wrocławiu, 1994, 63, s , czyniąc z teorii talentu Manturzewskiej osnowę ujęcia tematu. W obu ujęciach gorące dyskusje świadczyły o aktualności i wadze zagadnienia. 14 Zob. chociażby H. Kotarska Rola testów muzycznych w badaniach nad rozwojem muzycznym człowieka. W: Nauka wobec sztuki i pedagogiki muzycznej. Materiały ogólnouczelnianej sesji naukowej z dnia 25 i 26 maja Warszawa 1995, AMFC, Zeszyty Naukowe 11, s ; także M. Meyer-Borysewicz, B. Kamińska Kandydaci do AMFC w świetle badań Australijskim Testem Osiągnięć Muzycznych, op. cit. s Zob. H. Kotarska Testy wykształcenia ogólnomuzycznego. Podręcznik. Warszawa 1997, CEA, AMFC, wyd. II rozszerzone. 6

7 Do nurtu badań nad artystyczno-zawodowym rozwojem muzyka, wykorzystujących, co zrozumiałe, między innymi wspomniane metody testowe i inne, zgromadzone w Archiwum Katedry, nawiązują wieloletnie, kontynuowane jeszcze z okresu przed powstaniem Katedry prace poradniane, łączące funkcje doradcze z terapeutycznymi (czasem pośredniczące miedzy jednymi i drugimi w ośrodkach poza Akademią), a czasem rozwijane w katedralnej Poradni. Te funkcje poradniane wykorzystywały wyniki badań biograficznych i wcześniejszych (o których była mowa wyżej), same też wzbogacały ich metodologię i zasób przekazywanych rad i doświadczeń. W okresie instytutowym pracami tymi zajmowało się wiele osób, wzbogacając swymi kwalifikacjami i zasobem doświadczenia prace i dorobek Katedry. Najwięcej w tym względzie Katedra i psychologia muzyki zawdzięcza jednak dwóm osobom, Marii Manturzewskiej i Jolancie Kępińskiej-Welbel 16. Ta ostatnia rozwinęła nawet szczególnie ważny nurt badań i poradnictwa dla młodzieży muzycznej, problematykę tremy, ujmując swe doświadczenia w obu zakresach między innymi w pracy doktorskiej, stając się w dziedzinie poradnictwa dotyczącego tremy w nauce muzyki, studiach i zawodzie muzyka niekłamanym autorytetem. Należy tylko żałować, że dotychczas nie ukazała się książka Kępińskiej-Welbel na temat tremy u muzyków i sposobów radzenia sobie z tym dokuczliwym dystraktorem występów, a czasem I całej kariery artystycznej, także zapobiegania jej już w toku nauki i studiów. Swoistym rozszerzeniem tego poradnianego nurtu działalności Katedry były organizowane systematycznie w latach i seminaria dla pracowników poradni psychologicznych w szkolnictwie muzycznym (jeżeli takie poradnie były) i (lub) dla osób prowadzących tego rodzaju działalność w szkołach lub nią po prostu zainteresowanych. Byli to zarówno psychologowie, jak i muzycy, nauczyciele przedmiotów muzycznych. Seminaria same w sobie miały poważną wartość dydaktyczną i informacyjno-naukową, posłużyły do stworzenia odpowiedniego środowiska i forum wymiany doświadczeń. Uważam jednak, że najcenniejszym ich efektem było przygotowanie w Katedrze i wydanie materiałów z seminariów w książce Psychologiczne podstawy kształcenia muzycznego 17. Ma ona wartość niemal podręcznika akademickiego, prosto i trafnie wprowadza w podstawowe zagadnienia systemu kształcenia w naszym szkolnictwie muzycznym. Byłoby rzeczą ze wszech miar pożyteczną przygotowanie jej drugiego tomu, poświęconego zagadnieniom, których właśnie ze względów systemowych w książce brakuje. Warto byłoby ten drugi tom, między innymi na podstawie kilkuletniego stosowania książki w dydaktyce w AMFC, już teraz zaprojektować. Natomiast osobną wartość ma inna, wydana stosunkowo niedawno, książka Katedry odnosząca się ale w ujęciu jak gdyby monograficznym do psychologii uczenia się muzyki w kontekście edukacyjnym. Łączy ona kilkuletni, przeprowadzony w latach osiemdziesiątych, eksperyment Kacpra Miklaszewskiego nad uczeniem się utworu do prezentacji publicznej będący podstawą jego doktoratu i bezpośrednim wkładem w światową metodologię badań poznawczych w dziedzinie muzyki z wynikami międzynarodowej konferencji, 16 Zob. np. prace obu autorek we wspomnianej książce Poradnictwo psychologiczne w polskich szkołach muzycznych op. cit. 17 Psychologiczne podstawy kształcenia muzycznego. Materiały z ogólnopolskiego seminarium dla nauczycieli psychologów szkół muzycznych, M. Manturzewska, M. Chmurzyńska (red.). Warszawa 1999, AMFC. 7

8 zorganizowanej wspólnie z Katedrą Fortepianu Akademii Muzycznej im. F. Chopina w Warszawie. Mowa o publikacji Ćwiczenie w rozwoju i działalności muzyka wykonawcy. Teoria badania praktyka 18. Jest pewnym paradoksem, że książka ta będąca tematycznie kontynuacją i uszczegółowieniem w pewnych, ważnych dla rozwoju artystycznozawodowego kwestiach, wspomnianych badań rozwojowo-biograficznych Manturzewskiej i zespołu, wyprzedza ich pełne podsumowanie i możliwości kontynuacji nie tylko na polu ćwiczenia, ale także w innych, nie mniej ważnych dla psychologii muzyki i edukacji zakresach. 5. Nie ma natomiast niczego paradoksalnego w fakcie, że prawie równolegle do badań biograficznych nad rozwojem artystyczno-zawodowym muzyków podjęto w Katedrze prace badawcze i konstrukcyjne, również dotyczące rozwoju muzycznego, ale w perspektywie powszechności muzycznej edukacji oraz na tym tle rozwoju muzykalności ogółu dzieci i młodzieży. Jako komentarz niech posłuży często cytowana myśl Karola Szymanowskiego: Spontaniczne wybuchy twórczości genialnych jednostek zgasłyby jak płomień w bezpowietrznej przestrzeni, gdyby nie znalazły istotnego oddźwięku w głębokim zrozumieniu i umiłowaniu sztuki wśród najszerszych warstw ludności 19. Niemal od początku działalności Zakładu Psychologii, a następnie Katedry Psychologii Muzyki Instytutu Pedagogiki Muzycznej, a także po 1992 roku, gdy Katedra stała się samodzielną międzywydziałową jednostką naukowo-badawczą i dydaktyczną AMFC (obecnie UMFC), ten drugi nurt prac, dotyczący psychologii muzyki w powiązaniu z potrzebami kultury i edukacji powszechnej, był nie tylko rozwijany, ale przynosił coraz poważniejszy dorobek. Jego początkiem stały się prace Barbary Kamińskiej, prowadzone pod kierunkiem Marii Manturzewskiej, nad testami dla potrzeb Ogólnopolskiej Olimpiady Artystycznej w dziedzinie muzyki, a następnie nad konstrukcją Testu orientacji w dziejach i dorobku kultury muzycznej, orientacji rozumianej jako ważny cel powszechnej edukacji muzycznej i istotny wskaźnik jej efektywności, tak w wydaniu szkolnym jak i pozaszkolnym. Pierwszy polski, standaryzowany i dostępny w powszechnej sprzedaży test (bateria testów) 20 o tej nazwie, dzieło Barbary Kamińskiej, a zarazem podstawowe narzędzie badań wykorzystane w jej pracy doktorskiej, stał się narzędziem stosowanym często i na szeroką skalę, zarówno w badaniach szkolnych (nauczycielskich), jak i dla celów innych prac naukowych, w tym nawet habilitacyjnych 21. Test określił także pozycję Barbary Kamińskiej nie tylko jako kompetentnego psychometry muzycznego, ale przede wszystkim jako szczególnie kompetentnej badaczki procesów rozwoju muzycznego w skali powszechnej. Pozycję tę ugruntowała przygotowana w Katedrze książka habilitacyjna Barbary Kamińskiej Kompetencje wokalne dzieci 18 Ćwiczenie w rozwoju i działalności muzyka wykonawcy. Teoria badania praktyka, Barbara Kamińska, Michał Zagrodzki (red.). Warszawa 2009, AMFC. 19 K. Szymanowski Wychowawcza rola kultury muzycznej w społeczeństwie. W: Pisma, t. 1. Pisma muzyczne. Zebrał i opracował Kornel Michałowski, Kraków 1984, PWM, s B. Kamińska Test orientacji w dziejach i dorobku kultury muzycznej. W: H. Kotarska, B. Kamińska Testy Osiągnięć Muzycznych dla Młodzieży Szkolnej. Warszawa 1984, WSiP. Wersja elektroniczna dostępna w Internecie: content/uploads/ 2014/07/BK_test_psyche_2014.pdf. 21 Zob. np. książka habilitacyjna E. Szubertowskiej Edukacja a kultura muzyczna młodzieży. Bydgoszcz 2003, Akademia Pedagogiczna im. Kazimierza Wielkiego. 8

9 i młodzieży 22, stając się z miejsca w naszej literaturze psychologicznomuzycznej pozycją klasyczną. A autorka wyrosła na klasyka zagadnień rozwoju muzycznego, co stale potwierdza nowymi i ważnymi przedsięwzięciami badawczymi, na przykład podjętymi wspólnie ze swoją mistrzynią Marią Manturzewską w końcu lat dziewięćdziesiątych, w ramach tak zwanego Projektu Krakowskiego, badaniami nad modelem nauczyciela muzyki i plastyki, a następnie kontynuowanym samodzielnie programem badań nad zainteresowaniami, przeżyciami i preferencjami muzycznymi młodzieży 23. Dlatego też Barbara Kamińska, wykształcona naukowo pod kierunkiem Marii Manturzewskiej mogła w istocie z Jej rąk przejąć w r pałeczkę sztafetową naszej psychologii muzyki, obejmując kierownictwo Katedry i kontynuując niektóre wątki, jak choćby rozwojowo-edukacyjny, choć przyznajmy bardziej w kontekście powszechnej edukacji muzycznej niż w odniesieniu do systemu szkolnictwa muzycznego i uwarunkowań rozwojowych młodzieży wyselekcjonowanej pod względem zdolności czy talentu muzycznego. W tym pierwszym nurcie wymienić wypada przede wszystkim kontynuowanie zainteresowań Barbary Kamińskiej zagadnieniami rozwoju muzycznego, zwłaszcza od strony początków tego rozwoju, nawet w fazie prenatalnej, ale także niemowlęcej i u małego dziecka. Jest to kontynuacja tematyki Kompetencji wokalnych, ale z wyrazistym nawiązaniem tak do koncepcji Gordonowskich jak i Kodalyowskich, w których przyswojeniu w Polsce Barbara Kamińska ma szczególne zasługi 24. To z inspiracji tymi koncepcjami Kamińska rozpoczęła przed kilku laty współpracę z bydgoską Filharmonią im. Ignacego Jana Paderewskiego nad tworzeniem modelowych koncertów dla najmłodszych i ich rodziców oraz programem badawczym, który ma na celu naukową weryfikację tego modelu. Te i inne inicjatywy, podejmowane w nurcie psychologii rozwojowej, należą do pedagogiki typu nieformalnego i jako takie mają szczególną wagę, przydatność i aktualność w czasach, gdy wychowanie formalne, na przykład szkolne, przeżywa różnego rodzaju i pochodzenia 22 B. Kamińska Kompetencje wokalne dzieci i młodzieży ich poziom, rozwój i uwarunkowania. Warszawa 1997, AMFC. Wersja elektroniczna dostępna w Internecie: content/uploads/2014/01/bkaminska_kompetencje wokalne.pdf. 23 Zob. np. B. Kamińska Znaczące przeżycia muzyczne w relacjach młodzieży. W: Powszechna edukacja muzyczna a wyzwania współczesności, A. Białkowski (red.), Lublin 2000 UMCS; także: B. Kamińska O potrzebie badań nad rozwojowymi funkcjami muzyki i wychowania muzycznego. W: Integrujące wartości muzyki, K. Dadak-Kozicka, W. Jankowski (red.), Warszawa Cieszyn 2002, AMFC, Uniwersytet Śląski; także: B. Kamińska Upodobania muzyczne problemy i wyniki badań. W: Bliżej muzyki, bliżej człowieka, A. Białkowski, B. Smoleńska Zielińska (red.), Lublin 2002, UMCS, s Barbara Kamińska była nie tylko uczestniczką i współorganizatorką pierwszych w Polsce seminariów autorskich Gordona, ale także współautorką polskiej adaptacji i restandaryzacji jednego z jego testów oraz podręcznika do niego: B. Kamińska, H. Kotarska Średnia miara słuchu muzycznego. Podręcznik do testu Edwina E. Gordona. Warszawa 2008, AMFC. Wyd. 2 poprawione. Ponadto Barbara Kamińska nie tylko ukończyła dwa międzynarodowe seminaria kodalyowskie, ale była organizatorką wielu polsko węgierskich seminariów w Polsce, współautorką programów badawczych nad efektami zastosowania u nas koncepcji Kodalya, uczestniczką i autorką referatów na Międzynarodowych Sympozjach Kodalyowskich w Asyżu w 1995 roku, w Helsinkach w 2001 roku i w Katowicach w 2009 roku, jest też członkiem Międzynarodowego Towarzystwa Kodalyowskiego (IKS). 9

10 kryzysy. Jednocześnie zaś ujawnia się zjawisko coraz większego i głębszego (nie zawsze pod względem jakościowym) wpływu muzyki na dzieci, młodzież i dorosłych. Z tym nurtem zastosowań psychologii muzyki wiążą się również podejmowane w ostatnich latach i wspierane przez Barbarę Kamińską innowacyjne próby badawcze odnoszące się do osób o specjalnych potrzebach fizycznych, psychicznych i edukacyjnych. W tym zakresie współpracownicy katedry prowadzą doświadczalne prace terapeutyczne, między innymi Jerzy Burdzy w Instytucie Psychiatrii i Neurologii oraz Róża Michalik w Zespole Szkół Specjalnych nr 2 w Garwolinie. To również z tego nurtu zainteresowań Barbary Kamińskiej, a także innych członków zespołu Katedry i jej współpracowników, wywodzi się jakże ważna idea głębszego zainteresowania psychologią muzyki nauczycieli muzyki (różnych specjalności i pracujących na różnym terenie), wprowadzenia wiedzy z tego zakresu w orbitę ich zainteresowań, ale także środków oddziaływania. Idea ta zaowocowała w 2005 roku ogólnopolską konferencją na ten temat, a następnie książką Psychologia rozwoju muzycznego a kształcenie nauczycieli Ten drugi wątek znalazł na tyle zrozumienie i miejsce w nowej, pod względem kierownictwa i kierunków działalności sytuacji Katedry, że zaznaczył się co najmniej kilkoma istotnymi rezultatami. Jest to miedzy innymi wydanie, właśnie w ramach inicjatyw i potrzeb Katedry Psychologii Muzyki pod nowym kierownictwem, książki niżej podpisanego o szkolnictwie muzycznym jako systemie edukacyjnym i jego genezie 26, jest też zorganizowanie i przeprowadzenie aż trzech edycji Studiów Podyplomowych Psychologii Muzyki, nacelowanych, podobnie jak wspomniane seminaria sprzed kilku lat, na nauczycieli szkół muzycznych, zainteresowanych psychologią muzyki i czynnych we wszelkiego rodzaju funkcjach szkolnictwa muzycznego wykraczających poza stereotyp dydaktyki przedmiotów muzycznych, a więc funkcjach selekcyjnych, diagnostycznych, wychowawczych itp.; pracujących także jako wykładowcy psychologii i psychologii muzyki w akademiach muzycznych czy innych szkołach wyższych, prowadzących kierunki muzyczne, a także psychologów (z reguły z wykształceniem muzycznym), szczególnie zaangażowanych w funkcje poradniane, terapeutyczne itp. Jest rzeczą stwierdzoną i niewątpliwą, że te studia przyczyniły się do wzbogacenia wiedzy uczestników, a wielu z nich zainspirowały na przykład do podjęcia prac badawczych, doktoratów, przygotowania już wydanych cennych publikacji itp. Przede wszystkim jednak Studia Podyplomowe stały się poligonem doświadczalnym możliwości Katedry (i jej współpracowników), ich zdolności do zaprogramowania i przeprowadzenia jakiejś formy studiów czy specjalizacji kierunkowej z zakresu psychologii muzyki, której brak w całym polskim systemie studiów wyższych (jeżeli tu w ogóle można mówić o jakimś systemie). W końcu, do osiągnięć tego nurtu prac Katedry Psychologii Muzyki, i to ważnych właśnie z punktu widzenia przydatności dla muzycznej edukacji, zaliczyłbym doktorat 25 Psychologia rozwoju muzycznego a kształcenie nauczycieli, B. Kamińska, M. Chmurzyńska (red.). Warszawa 2007, AMFC. 26 W. Jankowski Polskie szkolnictwo muzyczne. Geneza i ewolucja systemu. Warszawa 2002, AMFC, CEA. 10

11 Małgorzaty Chmurzyńskiej 27, zasłużonej w katedrze i cenionej jako niezwykle kompetentna i sprawna współredaktorka wielu wydawnictw. Wprowadzając nowy wątek psychologicznoedukacyjny i badawczy: poczucie własnej skuteczności (self-efficacy) nauczyciela muzyki a sukces pedagogiczny, wzbogaciła nie tylko problematykę badań nad uwarunkowaniami rozwoju artystyczno-zawodowego muzyka, ale wyeksponowała również jakże ważną a dotychczas niemal całkowicie pomijaną problematykę zawodu i kompetencji, w tym także osobowości muzyka nauczyciela (pianisty i nauczyciela gry fortepianowej). Temat ten, prezentowany przez Małgorzatę Chmurzyńską na kilku międzynarodowych sympozjach naukowych, został także wykorzystany z powodzeniem w przygotowanym niedawno, pod moim kierunkiem, Raporcie o stanie szkolnictwa muzycznego I stopnia 28. Jest też, o ile wiem, kontynuowany w przygotowywanej pracy habilitacyjnej. * * * Ogólnie rzecz biorąc, w pierwszym, około dwudziestopięcioletnim etapie działalności Katedry pod kierunkiem Marii Manturzewskiej, dominował szeroko ujmowany program badań biograficznych nad artystyczno-zawodowym rozwojem muzyka, wzbogacany niektórymi kwestiami szczegółowymi z zakresu psychologii uczenia się (badania Kacpra Miklaszewskiego), percepcji i oceny muzyki (prace Anny Jordan-Szymańskiej), w zakresie poradnictwa (Jolanta Kępińska-Welbel), próbami nawiązywania współpracy międzynarodowej (m.in. z Johnem Slobodą publikacja jego ważnych książek i wykładów), seminariami mającymi na celu integrację środowiska psychologów muzyki 29 i zainteresowanych tą tematyką nauczycieli szkół muzycznych, także zagadnieniami zastosowania psychometrii muzycznej, restandaryzacją i udostępnianiem testów muzycznych, szkoleniem w posługiwaniu się nimi. W nowym, już z górą piętnastoletnim etapie działalności Katedry pod kierownictwem Barbary Kamińskiej, można mówić o kontynuacji wątku głównego rozwojowego, ale z naciskiem na zagadnienia powszechnej edukacji muzycznej, intensyfikacji funkcji promocyjnej Katedry (doktoraty, wspieranie nowych wątków badawczych, studia podyplomowe, wydawnictwa), zagadnienia psychometrii, między innymi próby przystosowania do dzisiejszych standardów niektórych pozycji z archiwum testów (Średnia miara słuchu muzycznego Gordona 30, Test inteligencji muzycznej Winga 31 ). Stosunkowo natomiast mało uwagi na obu etapach działalności Katedry poświęcano dydaktyce w zakresie psychologii ogólnej i psychologii muzyki w uczelni, jak również w skali międzyuczelnianej (jakkolwiek dawniej ten drugi wątek był dość wyraziście 27 M. Chmurzyńska Poczucie kompetencji i skuteczności zawodowej a rezultaty pracy pedagogicznej nauczycieli fortepianu ze szkół muzycznych I stopnia. Niepublikowana rozprawa doktorska. Wydział Kompozycji, Dyrygentury i Teorii Muzyki, Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, M. Chmurzyńska Przedmiot główny instrument. Nauczyciele i uczniowie. W: Raport o stanie szkolnictwa muzycznego I stopnia. Diagnozy problemy wnioski systemowe, W. Jankowski (red.). Warszawa 2012, Instytut Muzyki i Tańca, s Także w skali międzynarodowej, w postaci chociażby zorganizowania, w r I Międzynarodowego Seminarium Psychologów Muzyki. Zob. Psychologia muzyki. Problemy op. cit.; a także: Psychology of Music Today. M. Manturzewska, K. Miklaszewski, A. Białkowski, R. Bourke (Eds.). Warsaw 1995, Fryderyk Chopin Academy of Music. 30 Średnia miara słuchu muzycznego. Podręcznik op. cit. 31 Herbert D. Wing Test inteligencji muzycznej. Podręcznik. Warszawa 2014, UMFC. 11

12 reprezentowany w międzyuczelnianych seminariach). Być może przyczyną tego było zadowalanie się wysokokwalifikowanymi i kompetentnymi wykładowcami psychologii i psychologii muzyki w uczelni. Dawniej była to głównie Halina Kotarska, także autorka i współautorka wielu publikacji i programów badawczych Katedry, później i do niedawna Anna Jordan-Szymańska, również autorka wielu cennych publikacji (na przykład na temat koncepcji Gordona czy rozdziału poświęconego percepcji muzyki w podręczniku z listkiem ), także redaktorka niektórych publikacji katedry. Ostatnio została wydana książka, zbierająca jej prace z tego zakresu, zatytułowana Droga do poznania muzyki. Ucho i umysł 32. Również jakże ważny wątek relacji psychologia muzyki dydaktyka muzyki nie zajmował i nie zajmuje (być może z przyczyn personalnych) dostatecznie wiele miejsca (poza zagadnieniami uczenia się gry). Na przykład fundamentalna dla pedagogiki muzycznej i bardzo bliska zagadnieniom psychologii muzyki problematyka nauczania solfeżu czy zagadnienia strategii nauczania początkowego gry czekają na podjęcie (choćby we współpracy z innymi ośrodkami czy jednostkami uczelni). Byłaby to godna i jakże przydatna kontynuacja a zarazem rozszerzenie wspomnianej, niezwykle cennej publikacji Psychologiczne podstawy kształcenia muzycznego. Trudno jest autorowi czegoś w rodzaju przeglądu działań Katedry Psychologii Muzyki w relacji do zagadnień edukacji muzycznej wychodzić poza ramy przeglądu czy recenzji. Byłoby to uzurpowaniem sobie praw i zadań kierownictwa Katedry, także członków Zespołu, zwłaszcza gdy nie jest się już członkiem tego zespołu. Niemniej można pozwolić sobie na życzenia. Otóż Kierownictwu i Zespołowi Katedry życzę, by w dalszych latach swej działalności zachowali choć część tego żaru i pasji poznawczej, jakie charakteryzowały pierwszy okres działalności pod kierunkiem Marii Manturzewskiej, także by zachowali i rozwijali w sobie choć część tej wrażliwości i rzetelności w kierowaniu pracami młodej kadry psychologów muzyki i nieobojętności wobec psychologicznych kompetencji nauczycieli muzyki, jaki charakteryzuje okres drugi, pod kierunkiem Barbary Kamińskiej. Tak bowiem, jak te dwa okresy w działalności Katedry się uzupełniają, tak te dwa style czy postawy wobec zadań tak unikatowej placówki naukowo-badawczej, jaką jest Katedra Psychologii Muzyki, nie są sprzeczne ani konkurencyjne. Przeciwnie stanowią wzajemne dopełnienie. 32 A. Jordan-Szymańska Droga do poznania muzyki. Ucho i umysł. Warszawa 2014, UMFC. 12

Relacje psychologii muzyki z edukacją muzyczną w dorobku i zadaniach Katedry Psychologii Muzyki UMFC w Warszawie

Relacje psychologii muzyki z edukacją muzyczną w dorobku i zadaniach Katedry Psychologii Muzyki UMFC w Warszawie Wojciech Jankowski Relacje psychologii muzyki z edukacją muzyczną w dorobku i zadaniach Katedry Psychologii Muzyki UMFC w Warszawie 1. Relacje psychologii muzyki z pedagogiką, a zwłaszcza z edukacją muzyczną,

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY Moduł/Przedmiot: Psychologia Kod modułu: xxx Koordynator modułu: dr Małgorzata Sierszeńska-Leraczyk Punkty ECTS: 3 Status przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 03/04 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej Załącznik nr 4 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

Zakład Pedagogiki Przedszkolnej

Zakład Pedagogiki Przedszkolnej UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Pedagogiki Zakład Pedagogiki Przedszkolnej Opr.dr Maria Gładyszewska Plan Rys historyczny Pracownicy Współpraca ze środowiskiem

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU I.

PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU I. PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU I. ZAŁOŻENIA OGÓLNE 1. Studia doktoranckie są kolejnym etapem kształcenia i jako studia

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

Teoretyczne podstawy wychowania

Teoretyczne podstawy wychowania Teoretyczne podstawy wychowania 1. Wychowanie człowieka na tle różnych epok 2. Przedmiotowy wymiar wychowania 3. Podstawowe kategorie procesu wychowania 4. Proces wychowania i jego istota 5. Determinanty

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU /od 01.10.2014/ I.

PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU /od 01.10.2014/ I. PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU /od 01.10.2014/ I. ZAŁOŻENIA OGÓLNE 1. Studia doktoranckie są kolejnym etapem kształcenia

Bardziej szczegółowo

1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

II - EFEKTY KSZTAŁCENIA

II - EFEKTY KSZTAŁCENIA II - EFEKTY KSZTAŁCENIA 1. Opis zakładanych efektów kształcenia Nazwa wydziału Nazwa studiów Określenie obszaru wiedzy, dziedziny nauki i dyscypliny naukowej Wydział Matematyczno-Fizyczny studia III stopnia

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015 Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 201/2015 Wydział Zarządzania UW posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora w dwóch dyscyplinach:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 11

Spis treści. Wstęp... 11 Spis treści Wstęp... 11 I. Założenia metodologiczne i porządkujące pracę.... 15 1. Uwagi wstępne... 15 2. Problemy, hipotezy, źródła wiedzy... 17 2.1. Problem podstawowy... 17 2.2. Problemy szczegółowe...

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU I.

PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU I. PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU I. ZAŁOŻENIA OGÓLNE 1. Studia doktoranckie są kolejnym etapem kształcenia i jako studia

Bardziej szczegółowo

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie.

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. C:\DOKUMENTY\RECENZJE\Recenzja M. Bryxa rynek.doc Recenzja opracowania M. Bryxa pt : Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. Rynek nieruchomości jest w Polsce stosunkowo nowym, lecz wzbudzającym

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6.

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

Priorytety badawcze i aplikacyjne geografii polskiej

Priorytety badawcze i aplikacyjne geografii polskiej Priorytety badawcze i aplikacyjne geografii polskiej Priorytety badawcze i aplikacyjne geografii polskiej pod redakcją Zbigniewa Długosza i Tomasza Rachwała Kraków 2011 Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji

Bardziej szczegółowo

Uchwała Senatu Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. Nr 117/2016/2017. z dnia 27 czerwca 2017 r.

Uchwała Senatu Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego. Nr 117/2016/2017. z dnia 27 czerwca 2017 r. Uchwała Senatu Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego Nr 117/2016/2017 z dnia 27 czerwca 2017 r. w sprawie określenia zmian w zakładanych efektach kształcenia dla studiów trzeciego stopnia w dziedzinie nauk

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA na studiach trzeciego stopnia w dyscyplinie architektura i urbanistyka 1. Koncepcja kształcenia

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Pedagogika jako nauka źródła pedagogiki jako nauki teoretycznej i praktycznej, miejsce pedagogiki w systemie nauk oraz jej powiązania z innymi dyscyplinami; interdyscyplinarność

Bardziej szczegółowo

Ocena osiągnięć Dr. Adama Sieradzana w związku z ubieganiem się o nadanie stopnia naukowego doktora habilitowanego.

Ocena osiągnięć Dr. Adama Sieradzana w związku z ubieganiem się o nadanie stopnia naukowego doktora habilitowanego. Prof. dr hab. Szczepan Roszak Katedra Inżynierii i Modelowania Materiałów Zaawansowanych Wydział Chemiczny Politechniki Wrocławskiej e-mail: szczepan.roszak@pwr.edu.pl Wrocław, 12. 12. 2018 r. Ocena osiągnięć

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny pracy doktoranta przez opiekuna naukowego

Kryteria oceny pracy doktoranta przez opiekuna naukowego Kryteria oceny pracy doktoranta przez opiekuna naukowego Poniższe kryteria są wymienione także na formularzach Sprawozdania doktoranta i sporządzanej na jego podstawie Opinii opiekuna naukowego doktoranta

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Techniki rekrutacji 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2015/2016. Pedagogika, studia II stopnia

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2015/2016. Pedagogika, studia II stopnia ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Pedagogika jako nauka źródła pedagogiki jako nauki teoretycznej, praktycznej i empirycznej, miejsce pedagogiki w systemie nauk oraz jej powiązania z innymi dyscyplinami; interdyscyplinarność

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki dla doktorantów rozpoczynających studia w roku akad. 2014/2015 1. Studia doktoranckie na Wydziale Fizyki prowadzone są w formie indywidualnych

Bardziej szczegółowo

Karta przedmiotu. Obowiązkowy. Kod przedmiotu: Rok studiów: Semestr: Język:

Karta przedmiotu. Obowiązkowy. Kod przedmiotu: Rok studiów: Semestr: Język: Karta przedmiotu Nazwa przedmiotu: Stopień studiów: Doktoranckie Seminarium doktorskie Marketing i jego rola we współczesnym biznesie Tryb studiów: niestacjonarne Obowiązkowy Kod przedmiotu: Rok studiów:

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Program kształcenia studiów podyplomowych Przygotowanie pedagogiczne Gdynia 2014 r. Podstawa prawna realizacji studiów. Ustawa Prawo

Bardziej szczegółowo

Sylabus przedmiotowy. Wydział Zamiejscowy Pomerania w Kościerzynie

Sylabus przedmiotowy. Wydział Zamiejscowy Pomerania w Kościerzynie Sylabus przedmiotowy Wydział Kierunek studiów Specjalność Forma studiów Stopień studiów Rok studiów/ semestr Profil kształcenia Wydział Zamiejscowy Pomerania w Kościerzynie Pedagogika Resocjalizacja Niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI ŁUCJA JAROCH MOTYWY WYBORU ZAWODU PRZEZ UCZNIÓW KLAS III GIMNAZJALNYCH Z RÓŻNYCH ŚRODOWISK SPOŁECZNYCH Praca magisterska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW 2. SYLWETKA ABSOLWENTA

1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW 2. SYLWETKA ABSOLWENTA Dwuletnie studia indywidualne II stopnia na kierunku fizyka, specjalność Nauczanie i popularyzacja fizyki, specjalizacje: Nauczycielska; Dydaktyka i popularyzacja fizyki 1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW Celem

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Pedagogiczny Karta przedmiotu obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 011/01 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Specjalność : Edukacja muzyczna Specjalizacja: Edukacja w szkolnictwie artystycznym Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia

Specjalność : Edukacja muzyczna Specjalizacja: Edukacja w szkolnictwie artystycznym Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Akademia Muzyczna im. F. Nowowiejskiego w Bydgoszczy Wydział Dyrygentury, Jazzu i Edukacji Muzycznej EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW EDUKACJA ARTYSTYCZNA W ZAKRESIE SZTUKI MUZYCZNEJ STUDIA DRUGIEGO

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA Załącznik do Uchwały Senatu Politechniki Krakowskiej z dnia 28 czerwca 2017 r. nr 58/d/06/2017 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki w Krakowie Nazwa wydziału Wydział Inżynierii Środowiska Dziedzina

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA WSPÓLNE DLA WSZYSTKICH ABSOLWENTÓW KIERUNKU WIEDZA

EFEKTY KSZTAŁCENIA WSPÓLNE DLA WSZYSTKICH ABSOLWENTÓW KIERUNKU WIEDZA Załącznik do uchwały 102/03/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego KIERUNEK STUDIÓW POZIOM KSZTAŁCENIA PROFIL KSZTAŁCENIA TYTUŁ ZAWODOWY ABSOLWENTA EFEKTY KSZTAŁCENIA PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA

Bardziej szczegółowo

Specjalność : Edukacja muzyczna Specjalizacja: Edukacja w szkolnictwie artystycznym Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia

Specjalność : Edukacja muzyczna Specjalizacja: Edukacja w szkolnictwie artystycznym Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Akademia Muzyczna im. F. Nowowiejskiego w Bydgoszczy Wydział Dyrygentury, Jazzu i Edukacji Muzycznej EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW EDUKACJA ARTYSTYCZNA W ZAKRESIE SZTUKI MUZYCZNEJ STUDIA DRUGIEGO

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Metody Statystycznej Analizy Danych Społeczno-Ekonomicznych

Studia podyplomowe Metody Statystycznej Analizy Danych Społeczno-Ekonomicznych Studia podyplomowe Metody Statystycznej Analizy Danych Społeczno-Ekonomicznych Zwięzły opis Studia są odpowiedzią na zapotrzebowanie istniejące na rynku pracowników sektora administracyjnego na poszerzanie

Bardziej szczegółowo

Wzorcowe efekty kształcenia dla kierunku studiów muzykologia, studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki

Wzorcowe efekty kształcenia dla kierunku studiów muzykologia, studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Wzorcowe efekty kształcenia dla kierunku studiów muzykologia, studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów muzykologia należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 11

Spis treści. Wstęp... 11 Wstęp... 11 CZĘŚĆ TEORETYCZNA Rozdział I Edukacja muzyczna w świetle delimitacji pojęć... 17 1.1. Wiedza pedagogiczna w świetle związków teorii i praktyki... 18 1.2. Pedagogika muzyki jako naukowa subdyscyplina

Bardziej szczegółowo

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI dotyczących realizacji działania: Budowanie kompetencji w zakresie matematyki, informatyki i nauk przyrodniczych jako podstawy do uczenia się przez cale życie (w tym wspieranie

Bardziej szczegółowo

Program Konferencji Naukowej Między tradycją a współczesnością koncepcje edukacji geograficznej

Program Konferencji Naukowej Między tradycją a współczesnością koncepcje edukacji geograficznej Program Konferencji Naukowej Między tradycją a współczesnością koncepcje edukacji geograficznej 28-29 listopada 2012 r. Instytut Geografii Uniwersytetu Gdańskiego ul. Bażyńskiego 4, 80-952 Gdańsk Sala

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY Moduł/Przedmiot: Seminarium prelekcji Kod modułu: xxx Koordynator modułu: prof. AM dr Halina Lorkowska Punkty ECTS: 2 Status przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Rodzaj zajęć Przedmiot L. godz. ECTS Zaliczenie Rok. 1. Zajęcia obowiązkowe a. seminaria Seminarium doktoranckie 30 rocznie 2 Zaliczenie na ocenę

Rodzaj zajęć Przedmiot L. godz. ECTS Zaliczenie Rok. 1. Zajęcia obowiązkowe a. seminaria Seminarium doktoranckie 30 rocznie 2 Zaliczenie na ocenę RAMOWY PROGRAM STUDIÓW DOKTORANCKICH W INSTYTUCIE PSYCHOLOGII UAM OBOWIĄZUJĄCY OD ROKU AKADEMICKIEGO 2017/2018 (wspólny dla studiów w zakresie psychologii oraz nauk o poznaniu i komunikacji społecznej)

Bardziej szczegółowo

SEMESTR 1. Godziny. Liczba punktów ECTS. Lp. Nazwa przedmiotu Forma zajęć. Forma zaliczenia. Ogółem MODUŁY OBOWIĄZKOWE

SEMESTR 1. Godziny. Liczba punktów ECTS. Lp. Nazwa przedmiotu Forma zajęć. Forma zaliczenia. Ogółem MODUŁY OBOWIĄZKOWE WYDZIAŁ: II Wydział Psychologii we Wrocławiu KIERUNEK: Psychologia w Indywidualnej Organizacji Studiów PROFIL: ogólnoakademicki POZIOM: studia jednolite magisterskie FORMA: NIESTACJONARNY Rok rozpoczęcia

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia Dla kierunku studiów PSYCHOLOGIA jednolite studia magisterskie profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia Dla kierunku studiów PSYCHOLOGIA jednolite studia magisterskie profil ogólnoakademicki Załącznik nr 7 Efekty kształcenia Dla kierunku studiów PSYCHOLOGIA jednolite studia magisterskie profil ogólnoakademicki Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Psychologię jako kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

Nazwa przedmiotu: Współczesne koncepcje raportowania finansowego spółek w warunkach rynku kapitałowego. Obowiązkowy

Nazwa przedmiotu: Współczesne koncepcje raportowania finansowego spółek w warunkach rynku kapitałowego. Obowiązkowy Karta przedmiotu Seminarium doktorskie Nazwa przedmiotu: Stopień studiów: Doktoranckie Współczesne koncepcje raportowania finansowego spółek w warunkach rynku kapitałowego Tryb studiów: stacjonarne Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Profil kształcenia. 1. Jednostka prowadząca studia doktoranckie: Wydział Leśny Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Profil kształcenia. 1. Jednostka prowadząca studia doktoranckie: Wydział Leśny Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Program kształcenia na stacjonarnych studiach trzeciego stopnia (studiach doktoranckich) na kierunku Leśnictwo na Wydziale Leśnym Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego 1. Jednostka prowadząca studia doktoranckie:

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY DLA KIERUNKU PEDAGOGIKA STUDIA II STOPNIA. Rok akademicki 2018/2019

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY DLA KIERUNKU PEDAGOGIKA STUDIA II STOPNIA. Rok akademicki 2018/2019 ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY DLA KIERUNKU PEDAGOGIKA STUDIA II STOPNIA Rok akademicki 2018/2019 OGÓLNE 1. Dziedziny wychowania (moralne, estetyczne, techniczne). 2. Koncepcje pedagogiki porównawczej

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

/opis efektu/ Wykazuje się znajomością stylów w sztuce i związanych z nimi tradycjami twórczymi.

/opis efektu/ Wykazuje się znajomością stylów w sztuce i związanych z nimi tradycjami twórczymi. Załącznik nr 1 do Uchwały Senatu PWSZ w Raciborzu Nr 72/2012 z dn. 14.06.2012 symbol kierunkowych efektów kształcenia /efekt kierunkowy/ Efekty kształcenia Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 12 zaliczenie z oceną

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 12 zaliczenie z oceną Wydział: Psychologia Nazwa kierunku kształcenia: Psychologia Rodzaj przedmiotu: specjalnościowy Opiekun: prof. dr hab. Mieczysław Plopa Poziom studiów (I lub II stopnia): Jednolite magisterskie Tryb studiów:

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Matematyka Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE OGÓLNE O PROGRAMIE KSZTAŁCENIA. Na Studiach Doktoranckich Psychologii prowadzonych przez Instytut Psychologii UG

INFORMACJE OGÓLNE O PROGRAMIE KSZTAŁCENIA. Na Studiach Doktoranckich Psychologii prowadzonych przez Instytut Psychologii UG UNIWERSYTET GDAŃSKI Wydział Nauk Społecznych Załącznik nr 1 (wymagany do wniosku do Senatu UG w sprawie zatwierdzenia programu studiów) INFORMACJE OGÓLNE O PROGRAMIE KSZTAŁCENIA Na Studiach Doktoranckich

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK Instrumentalistyka OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

Projekt Nowoczesny Uniwersytet kompleksowy program wsparcia dla doktorantów i kadry dydaktycznej Uniwersytetu Warszawskiego

Projekt Nowoczesny Uniwersytet kompleksowy program wsparcia dla doktorantów i kadry dydaktycznej Uniwersytetu Warszawskiego Projekt Nowoczesny Uniwersytet kompleksowy program wsparcia dla doktorantów i kadry dydaktycznej Uniwersytetu Warszawskiego w kontekście zapewnienia i doskonalenia jakości kształcenia na UW Agata Wroczyńska

Bardziej szczegółowo

Dydaktyczna ścieżka kariery akademickiej w świetle nowych rozwiązań ustawowych szansa rozwoju czy stare kłopoty?

Dydaktyczna ścieżka kariery akademickiej w świetle nowych rozwiązań ustawowych szansa rozwoju czy stare kłopoty? Dydaktyczna ścieżka kariery akademickiej w świetle nowych rozwiązań ustawowych szansa rozwoju czy stare kłopoty? Prezentacja problemu na przykładzie pracy nauczyciela akademickiego Wydziału Prawa i Administracji

Bardziej szczegółowo

Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia

Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia Tytuł: Młodzież wobec wyboru profilu kształcenia i zawodu na przykładzie licealistów z Podkarpacia Autor: Małgorzata Dubis ISBN: 978-83-7587-469-3 Dane techniczne: Wydanie I, Kraków 2011, Format B5, Objętość

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Diagnoza pedagogiczna. 2. KIERUNEK: Pedagogika. 3. POZIOM STUDIÓW: studia pierwszego stopnia

Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Diagnoza pedagogiczna. 2. KIERUNEK: Pedagogika. 3. POZIOM STUDIÓW: studia pierwszego stopnia Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Diagnoza pedagogiczna 2. KIERUNEK: Pedagogika 3. POZIOM STUDIÓW: studia pierwszego stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW DOKTORANCKICH prowadzonych przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi:

CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW DOKTORANCKICH prowadzonych przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi: Załącznik Nr 4 do Uchwały nr /2018 z dnia.... 2018 r. Rady Wydziału. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW DOKTORANCKICH prowadzonych przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi: 1. Nazwa: studia doktoranckie 2. Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

STANDARDY OPINIOWANIA RODZINNYCH OŚRODKACH DIAGNOSTYCZNO-KONSULTACYJNYCH. Ministerstwo Sprawiedliwości marzec 2011

STANDARDY OPINIOWANIA RODZINNYCH OŚRODKACH DIAGNOSTYCZNO-KONSULTACYJNYCH. Ministerstwo Sprawiedliwości marzec 2011 STANDARDY OPINIOWANIA W RODZINNYCH OŚRODKACH DIAGNOSTYCZNO-KONSULTACYJNYCH Ministerstwo Sprawiedliwości marzec 2011 Standardy opiniowania w rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych wyznaczają

Bardziej szczegółowo

Studium Pedagogiczne dla absolwentów szkół wyższych

Studium Pedagogiczne dla absolwentów szkół wyższych Studium Pedagogiczne dla absolwentów szkół wyższych Rok akademicki 2015/2016 dr Marian Piekarski Centrum Pedagogiki i Psychologii Politechniki Krakowskiej www.cpip.pk.edu.pl 2 Formy kształcenia i doskonalenia

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 010/011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 010/011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Czas trwania studiów podyplomowych: 3 semestry (360 godzin dydaktycznych + 75 godzin praktyk)

Czas trwania studiów podyplomowych: 3 semestry (360 godzin dydaktycznych + 75 godzin praktyk) Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie Wydział Pedagogiczny Studia podyplomowe Pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna. Edycja II finansowana z Europejskiego Funduszu Socjalnego-EFS Uprawnienia:

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania. - Plastyka 4-6. Bieżącej ocenie podlega:

Przedmiotowy System Oceniania. - Plastyka 4-6. Bieżącej ocenie podlega: IRENA SZLACHTA Przedmiotowy System Oceniania - Plastyka 4-6 Bieżącej ocenie podlega: przygotowanie ucznia do lekcji aktywne uczestnictwo w zajęciach zaangażowanie ucznia w działania plastyczne twórcze

Bardziej szczegółowo

Helena Tendera-Właszczuk Kraków, 15.04.2013 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Helena Tendera-Właszczuk Kraków, 15.04.2013 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Helena Tendera-Właszczuk Kraków, 15.04.2013 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Recenzja dorobku naukowego, dydaktycznego i organizacyjnego dr Krzysztofa Wacha w postępowaniu habilitacyjnym w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

1. Podstawa prawna oraz kryteria przyjęte do oceny rozprawy doktorskiej

1. Podstawa prawna oraz kryteria przyjęte do oceny rozprawy doktorskiej Szczecin, 20.04. 2015 Prof. Dr hab. Waldemar Gos, prof. zw. US Uniwersytet Szczeciński Instytut Rachunkowości Ocena rozprawy doktorskiej mgr. Artura Jastrzębowskiego pt. Zakres i znaczenie współcześnie

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Podstawy dydaktyki. 2. KIERUNEK: Pedagogika. 3. POZIOM STUDIÓW: studia pierwszego stopnia

Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Podstawy dydaktyki. 2. KIERUNEK: Pedagogika. 3. POZIOM STUDIÓW: studia pierwszego stopnia Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Podstawy dydaktyki 2. KIERUNEK: Pedagogika 3. POZIOM STUDIÓW: studia pierwszego stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/3 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 4 6. LICZBA

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe OLIGOFRENOPEDAGOGIKA - EDUKACJA I REWALIDACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH INTELEKTUALNIE (III semestr)

Studia podyplomowe OLIGOFRENOPEDAGOGIKA - EDUKACJA I REWALIDACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH INTELEKTUALNIE (III semestr) Studia podyplomowe OLIGOFRENOPEDAGOGIKA - EDUKACJA I REWALIDACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH INTELEKTUALNIE (III semestr) Termin: 25.03.2017; 22.04.2017 godz. 9:00 Czas trwania 3 semestry (kwalifikacyjne) Łączna

Bardziej szczegółowo

REKTOR UNIWERSYTETU MUZYCZNEGO FRYDERYKA CHOPINA

REKTOR UNIWERSYTETU MUZYCZNEGO FRYDERYKA CHOPINA REKTOR UNIWERSYTETU MUZYCZNEGO FRYDERYKA CHOPINA OBWIESZCZENIE Nr 1/2013 z dnia 04 marca 2013 r. w sprawie wprowadzenia dokumentu P O L I T Y K A Z A P E W N I E N I A J A K O Ś C I K S Z T A Ł C E N I

Bardziej szczegółowo

Program studiów stacjonarnych Studium Doktoranckiego Instytutu Socjologii UAM 2017/2018

Program studiów stacjonarnych Studium Doktoranckiego Instytutu Socjologii UAM 2017/2018 Program studiów stacjonarnych Studium Doktoranckiego Instytutu Socjologii UAM 207/208 Ramy punktacji w skali 4 lat studiów doktoranckich: Liczba punktów Seminaria 4 Zajęcia fakultatywne Zajęcia rozwijające

Bardziej szczegółowo

Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie Studia podyplomowe Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. Edycja I - 2011/2012

Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie Studia podyplomowe Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. Edycja I - 2011/2012 Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie Studia podyplomowe Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. Edycja I - 11/12 Uprawnienia: Studia kwalifikacyjne, tzn. nadające kwalifikacje do zajmowania

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET MUZYCZNY FRYDERYKA CHOPINA W y d z i a ł I n s t r u m e n t a l n o-p e d a g o g i c z n y w B i a ł y m s t o k u

UNIWERSYTET MUZYCZNY FRYDERYKA CHOPINA W y d z i a ł I n s t r u m e n t a l n o-p e d a g o g i c z n y w B i a ł y m s t o k u UNIWERSYTET MUZYCZNY FRYDERYKA CHOPINA W y d z i a ł I n s t r u m e n t a l n o-p e d a g o g i c z n y w B i a ł y m s t o k u Nazwa modułu: Pedagogika Nazwa jednostki prowadzącej moduł: Wydział Instrumentalno-Pedagogiczny

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna

Studia Podyplomowe. Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna I. Informacje ogólne Studia Podyplomowe Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia w szkole. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia w szkole. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie OPIS PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Rektora UKW Nr 48/2009/2010 z dnia 14 czerwca 2010 r. Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia w szkole Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra

Bardziej szczegółowo

Oferta Instytutu Kształcenia Ustawicznego Nauczycieli BD Center

Oferta Instytutu Kształcenia Ustawicznego Nauczycieli BD Center Oferta Instytutu Kształcenia Ustawicznego Nauczycieli BD Center Instytut Kształcenia Ustawicznego Nauczycieli BD Center Głównym celem szkoleń realizowanych przez BD Center w ramach Instytutu Kształcenia

Bardziej szczegółowo

UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU

UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu w języku polskim angielskim UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA

Bardziej szczegółowo

Seminarium doktorskie Zarządzanie zasobami ludzkimi dylematy i wyzwania

Seminarium doktorskie Zarządzanie zasobami ludzkimi dylematy i wyzwania Karta przedmiotu Nazwa przedmiotu: Stopień studiów: Doktoranckie Zakres wyboru przedmiotu: Seminarium doktorskie Zarządzanie zasobami ludzkimi dylematy i wyzwania Tryb studiów: stacjonarne Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Rozwoju 4. Kod przedmiotu/modułu

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Rozwoju 4. Kod przedmiotu/modułu SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Dziecko z zaburzeniami w rozwoju/ Moduł 100 : Psychopatologia Rozwoju Dzieci i Młodzieży 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Children

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN PRAKTYK PEDAGOGICZNYCH

REGULAMIN PRAKTYK PEDAGOGICZNYCH REGULAMIN PRAKTYK PEDAGOGICZNYCH Rok akademicki 2015/2016 KIERUNEK EDUKACJA ARTYSTYCZNA W ZAKRESIE SZTUKI MUZYCZNEJ I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Praktyki pedagogiczne stanowią integralną część procesu kształcenia

Bardziej szczegółowo

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Nasza inicjatywa to przykład szerokiego myślenia o edukacji artystycznej i perspektywicznego myślenia o szkole, jako społeczności

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ SPOŁECZNO-TECHNICZNY. Instytut Edukacji Artystycznej PROGRAM KSZTAŁCENIA

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ SPOŁECZNO-TECHNICZNY. Instytut Edukacji Artystycznej PROGRAM KSZTAŁCENIA PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ SPOŁECZNO-TECHNICZNY Instytut Edukacji Artystycznej PROGRAM KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów EDUKACJA ARTYSTYCZNA W ZAKRESIE SZTUKI MUZYCZNEJ Kod kierunku

Bardziej szczegółowo

Podkowiańska Wyższa Szkoła Medyczna im. Z. i J. Łyko. Syllabus przedmiotowy 2017/ /22 r.

Podkowiańska Wyższa Szkoła Medyczna im. Z. i J. Łyko. Syllabus przedmiotowy 2017/ /22 r. Podkowiańska Wyższa Szkoła Medyczna im. Z. i J. Łyko Syllabus przedmiotowy 2017/18 2021/22 r. Wydział Fizjoterapii Kierunek studiów Fizjoterapia Specjalność ----------- Forma studiów Stacjonarne Stopień

Bardziej szczegółowo

Psychologia. Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia sądowa. immatrykulacja 2016/2017. NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE STATUS MODUŁU

Psychologia. Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia sądowa. immatrykulacja 2016/2017. NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE STATUS MODUŁU Psychologia Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia sądowa immatrykulacja 2016/2017 NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK SEMESTR STATUS MODUŁU Moduł ogólny Filozofia

Bardziej szczegółowo

Opis zakładanych efektów kształcenia

Opis zakładanych efektów kształcenia Załącznik do uchwały nr 218 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego z dnia 18 grudnia 2013 r Nazwa kierunku studiów: Psychologia Obszar kształcenia: Obszar nauk społecznych Poziom kształceni: jednolite studia

Bardziej szczegółowo

1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW 2. SYLWETKA ABSOLWENTA 3. PLAN STUDIÓW

1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW 2. SYLWETKA ABSOLWENTA 3. PLAN STUDIÓW Dwuletnie studia II stopnia na kierunku fizyka, specjalność Nauczanie i popularyzacja fizyki, specjalizacje: Nauczycielska; Dydaktyka i popularyzacja fizyki 1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW Celem specjalności

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA IM. PROF. STANISŁAWA TARNOWSKIEGO W TARNOBRZEGU. Arkusz okresowej oceny nauczyciela akademickiego

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA IM. PROF. STANISŁAWA TARNOWSKIEGO W TARNOBRZEGU. Arkusz okresowej oceny nauczyciela akademickiego Załącznik nr 22 do Wewnętrznego Systemu Zapewnienia Jakości Kształcenia w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej im. prof. Stanisława Tarnowskiego w Tarnobrzegu PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA IM. PROF.

Bardziej szczegółowo