Rośliny i żywność genetycznie modyfikowane

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rośliny i żywność genetycznie modyfikowane"

Transkrypt

1 Prof. dr hab. Maria Klein Mgr inż. Małgorzata Madej Rośliny i żywność genetycznie modyfikowane Wprowadzenie Inżynieria genetyczna i tworzenie organizmów genetycznie modyfikowanych (GMO) budzą z jednej strony entuzjazm naukowców i duże nadzieje na rozwiązanie wielu problemów z dziedziny: medycyny, rolnictwa, technologii żywności, ochrony środowiska. Z drugiej strony, istnieje wiele zastrzeżeń i obaw społeczeństwa, czy GMO są bezpieczne, czy ich tworzenie nie stanowi zagrożenia dla zdrowia człowieka i otaczającej przyrody. Wielu z nas ma także dylematy natury etycznej, czy ingerencja w materiał genetyczny organizmów (zwłaszcza zwierząt i ludzi) jest potrzebna, czy nie narusza naturalnego porządku przyrody i nie przekracza granic, które nie powinno się przekroczyć. Przełomem w rozwoju genetyki i nauk biologicznych było odkrycie budowy i funkcji kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA) przez Watsona i Cricka w 1953 roku. Praktyczne wykorzystanie tego odkrycia dokonało się po przeszło 30-tu latach. W tym czasie rozwinęła się inżynieria genetyczna polegająca na manipulacjach DNA. Obecnie DNA można izolować z komórek, klonować, sekwencjonować czyli rozszyfrowywać informację genetyczną zapisaną w DNA. Znaczącymi osiągnięciami ostatnich lat było rozkodowanie genomów licznych mikroorganizmów, roślin (rzodkiewnika, ryżu), muszki owocowej, komara, a także człowieka. Powstały biblioteki genowe gromadzące opisane sekwencje. Po poznaniu podstaw funkcjonowania genów stało się możliwe przenoszenie ich z jednego organizmu do drugiego drogą transformacji genetycznej. Przeniesione geny zostają włączone do genomu biorcy i ulegając ekspresji warunkują powstanie pożądanej cechy. Organizmy wzbogacone o dodatkowe geny nazywają się organizmami transgenicznymi lub organizmami genetycznie modyfikowanymi (GMO). Transformacja genetyczna stwarza więc możliwość przenoszenia genów z jednych gatunków do innych, pomijając wszystkie bariery systematyczne. Można przenosić geny z drobnoustrojów do roślin i zwierząt, geny człowieka do bakterii, itd. 1. Metody transferu genów Istnieje wiele metod transformacji czyli wprowadzania DNA do organizmów roślinnych i zwierzęcych. Proces ten odbywa się w warunkach kultur in vitro, a DNA jest wprowadzany do pojedynczych komórek. Do najważniejszych metod należą: Mikroiniekcja Wyizolowany DNA wprowadza się bezpośrednio do komórek poprzez mikroiniekcję z zastosowaniem mikroskopu posiadającego odpowiednie mikromanipulatory. W taki sposób transformuje się najczęściej komórki zwierzęce, wprowadzając DNA bezpośrednio do komórki jajowej. Po jej zapłodnieniu w warunkach in vitro i implantacji do samicy, rozwija się transgeniczny organizm, w którym zachodzi ekspresja transgenu. Ma ona miejsce zazwyczaj w gruczole mlecznym. Białko zawarte w mleku (będące produktem transgenu) można wyizolować, oczyścić i używać w celach leczniczych (przykładem jest produkcja w ten sposób hormonu wzrostu). Mikrowstrzeliwanie DNA wstrzeliwuje się do różnego rodzaju tkanek przez specjalnie skonstruowane działko. Pociski z wolframu lub złota opłaszczone DNA penetrują tkanki i wprowadzają DNA w obszar jądra komórkowego, gdzie następuje włączenie go do genomu komórki. Dalszym etapem jest uzyskanie zregenerowanych organizmów, u których pojawia się nowa cecha, kodowana przez wprowadzony gen. Metoda wektorowa z udziałem Agrobacterium W metodzie tej do transferu genów wykorzystuje się bakterie glebowe: Agrobacterium tumefaciens i Agrobacterium rhizogenes. Gatunki te wykształciły ewolucyjnie zdolność do genetycznej kolonizacji roślin przez wprowadzanie fragmentu plazmidowego DNA do genomu roślin. Odcinek ten (T-DNA) zawiera onkogeny i geny odpowiedzialne za syntezę opin. 1

2 Onkogeny umożliwiają wytworzenie tumorów, stanowiących miejsce bytowania bakterii. Opiny są natomiast niezbędne do rozwoju bakterii stanowiąc źródło węgla i azotu. Inżynieria genetyczna umożliwia zmodyfikowanie tych gatunków bakterii i wykorzystanie ich jako wektorów do transformacji roślin. Modyfikacja polega na usunięciu z odcinka T-DNA genów bakteryjnych i na ich miejsce wprowadzenie genów, które planujemy przenieść do roślin. Są to zazwyczaj geny: użytkowy, selekcyjny i reporterowy wraz z ich sekwencjami regulatorowymi (promotorem i terminatorem). Gen użytkowy koduje pożądaną cechę, gen selekcyjny umożliwia wyselekcjonowanie stransformowanych komórek i zregenerowanie transgenicznych roślin. Gen reporterowy pozwala na szybką ocenę efektywności zastosowanej techniki transformacji. 2. Zastosowanie GMO Oczekiwania wobec GMO są nieograniczone, jednak nie wszystkie z nich można spełnić przy obecnym stanie wiedzy, ponadto nie wszystkie rozwiązania znajdują społeczną akceptację. Obecnie GMO najczęściej znajdują zastosowanie w medycynie, rolnictwie, przemyśle spożywczym i ochronie środowiska. Oto przykłady wdrożonych zastosowań lub będących na etapie zaawansowanych badań. Mikroorganizmy GM to zmodyfikowane bakterie produkujące enzymy o większej aktywności wykorzystywane są w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym (leki insulina, humulina), przetwórstwie rolno-spożywczym, do oczyszczania środowiska (rekultywacja, remediacja) oraz diagnostyki lekarskiej. Zmodyfikowane drożdże znajdują zastosowanie do produkcji piekarniczej, mleczarskiej, farmaceutycznej, browarniczej. Rośliny GM to odmiany transgeniczne posiadające odporność na czynniki biotyczne i abiotyczne, korzystniejszy zestaw składników odżywczych, przedłużoną trwałość stopniowo zastępują w uprawie odmiany tradycyjne. Przyszłością w zapobieganiu chorobom są szczepionki roślinne ( zapalenie wątroby typu B, choroba wrzodowa wywoływana przez Helicobacter, wścieklizna). Produkowane przez zmodyfikowane rośliny metabolity wtórne wykorzystywane są w przemyśle farmaceutycznym i chemicznym. Zwierzęta GM znajdują głównie wykorzystanie jako żywe bioreaktory produkujące w mleku lecznicze białka, substytuty krwi, hormony. Przykładem jest produkcja interleukiny-2, hormonu wzrostu (królik), antytrombiny (koza), laktoferyny (bydło), narządów do ksenotransplantacji (świnia). Zwierzęta stanowią również organizmy modelowe do badań chorób nowotworowych (onkomysz). Modyfikacje genetyczne związane z człowiekiem dotyczą przede wszystkim terapii genowej chorób genetycznych (mukowiscydoza, anemia Fanconiego, hemofilia B, zespół Huntera, Hurlena, choroba Canavana, Gauchera itd.), chorób nowotworowych, układu nerwowego (Parkinsona, Alzheimera itd.) i AIDS. Pierwszą terapię genową przeprowadzono w 1990 roku u dziewczynki z ciężkim, złożonym niedoborem odporności. 3. Transgeneza roślin przykłady wprowadzonych genów Człowiek od zarania swojej egzystencji ingerował w genom roślin stosując różne metody zależne od posiadanej wiedzy i wytyczonego celu. Historia hodowli roślin rozpoczęła się od udomowienia dzikich gatunków, krzyżowania pokrewnych i oddalonych taksonów, selekcji najbardziej wartościowych osobników, a także indukowania mutacji. W wyniku tych działań powstały istniejące obecnie odmiany roślin uprawnych. Dzisiaj możemy stwierdzić, że wszystkie wymienione techniki bazowały na zmianach, które dokonywały się genomach roślin w sposób spontaniczny czy celowo indukowany. Dawne metody były jednak mało doskonałe. Krzyżując rośliny uprawne z dzikimi gatunkami obok pożądanych genów wprowadzano tysiące genów niekorzystnych, które musiano wyeliminować na drodze długotrwałej selekcji. Obecna technika transformacji roślin jest bardzo precyzyjna. Polega na dodaniu do dobrego genotypu pojedynczych genów kodujących pożądane cechy np. odporność na choroby i szkodniki, bez zmiany innych posiadanych właściwości. Wytworzenie roślin transgenicznych i ich komercjalizacja dokonała się bardzo szybko. Pierwszym zmodyfikowanym genetycznie produktem wprowadzonym na rynek amerykański w 1994 roku był pomidor odmiany Flavr Savr o przedłużonej trwałości owoców. Do roślin uprawnych najczęściej wprowadza się geny: odporności na choroby, 2

3 szkodniki i herbicydy, przedłużające trwałość produktów roślinnych, modyfikujące cechy użytkowe roślin, odporności na warunki środowiskowe (stresy). Obecnie rośliny transgeniczne uprawiane są na masową skalę (około 70 mln ha), w wielu krajach takich jak: USA (dominująca pozycja), Kanada, Argentyna, Chiny, Brazylia, Chile, Meksyk. W Europie uprawy roślin transgenicznych znajdują się w Hiszpanii, Niemczech i Rumunii. Pomimo, że badaniami nad transgenezą objęte są prawie wszystkie gatunki roślin uprawnych, a także niektóre dziko rosnące, w uprawie dominują transgeniczna: soja, kukurydza, rzepak, bawełna, ziemniak, pomidor, dynia. Do produkcji wprowadzono do tej pory 67 różnych odmian z czego połowa dotyczy dwóch gatunków: kukurydzy i rzepaku. Modyfikacja genetyczna tych roślin polega na wprowadzeniu genów warunkujących odporność na szkodniki i choroby (wirusowe, bakteryjne i grzybowe). Straty w plonach powodowane przez szkodniki i patogeny szacowane są na około 40%. Ograniczenie ich jest ważne z ekonomicznego punktu widzenia. Ponadto rośliny posiadające odporność na patogeny mogą być uprawiane bez stosowania pestycydów są więc zdrowsze dla ludzi. Wprowadzana jest także odporność na herbicydy ( racjonalizujące uprawę poprzez zmniejszenie liczby i ilości stosowanych herbicydów) a także geny zmieniające cechy użytkowe roślin i przedłużające ich trwałość. Długa lista odmian transgenicznych oczekuje na dopuszczenie do uprawy. W badaniach jest także wiele genów, które uodparniają rośliny na stresy abiotyczne (susza, mróz, zasolenie gleby itd.) podnoszą produktywność roślin czy są związane z kontrolą procesów reprodukcji. Największym osiągnięciem na skalę światową była transformacja ryżu wzbogacająca go o syntezę beta karotenu (prowitaminy A) oraz ferrytyny (białka wiążącego żelazo). Złoty ryż jest nadzieją dla krajów azjatyckich na powstrzymanie głodu oraz niedoborów witaminy A i żelaza. We wrześniu 2004 roku Komisja Europejska dopuściła do uprawy na terenie krajów EU zmodyfikowaną genetycznie kukurydzę MON 810 posiadającą gen Bt odporności na owady. Obecnie w Polsce trwają protesty różnych grup nacisku w celu zakazu uprawy tej kukurydzy w naszym kraju. 4. Żywność genetycznie modyfikowana Transgeniczne rośliny są źródłem żywności, która jest określana terminem nowa żywność. Pojęcie to obejmuje następujące typy żywności GM: Żywność będąca GMO (pomidory, ziemniaki) Żywność zawierająca przetworzone GMO (koncentraty, frytki mrożone) Żywność zawierająca przetworzone GMO (czekolada z lecytyną GM soji) Żywność produkowana z zastosowaniem GMO (chleb pieczony z wykorzystaniem transgenicznych drożdży) Produkty żywnościowe pochodne GMO, lecz nie zawierające komponentów transgenicznych (olej, cukier) Na marginesie należy dodać, że pod pojęciem nowej żywności kryją się także inne kategorie żywności, nie mające związku z GMO. Szacuje się, że w USA 60% oferowanej w supermarketach żywności przetworzonej zawiera składniki pochodzące z roślin GM zazwyczaj z soi, kukurydzy, rzepaku. Dostępne są także produkty nie przetworzone jak na przykład ziemniak, pomidor. Także w Polsce, udział żywności produkowanej na bazie zmodyfikowanych roślin jest znaczny, a skala produktów zawierających GM jest bardzo szeroka począwszy od czekolady, przetworów, mleczarskich, wędliniarskich, do różnego typu produktów, których bazą jest soja i kukurydza. Generalnie, wprowadzenie modyfikacji genetycznych ma na celu znaczne polepszenie jakości surowców roślinnych, a w rezultacie wprowadzenie na rynek bezpiecznej i zdrowej żywności. W pracach genetycznych prowadzonych w celu uzyskania żywności transgenicznej dominują trzy kierunki: 1. Wzbogacanie żywności w składniki podnoszące ich wartość żywieniową 2. Usuwanie substancji szkodliwych i niepożądanych 3. Poprawa cech funkcjonalnych związanych z procesami przetwórczymi. 3

4 Poniżej przedstawiono kilka typów modyfikacji, które są bardzo istotne w produkcji żywności i w żywieniu człowieka. Kontrola dojrzewania owoców (zwiększenie trwałości) Jest jednym z ważniejszych kierunków badań nad modyfikacjami genetycznymi roślin mających na celu poprawę ich cech technologicznych. Dotyczy to szczególnie owoców miękkich, których szybkie dojrzewanie ogranicza przydatność do spożycia i przerobu oraz utrudnia transport. Najwięcej prac w tej dziedzinie poświęcono dojrzewaniu owoców pomidora. Pierwsza transgeniczna odmiana pomidora Flavr Savr powstała dzięki wprowadzeniu genu poligalakturonazy w orientacji antysensownej, co blokowało działanie enzymu poligalakturonazy powodującego mięknięcie owoców przez częściową depolimeryzację pektyn ściany komórkowej. Dzięki takiemu zabiegowi owoce pomidorów mogą dojrzewać na krzakach pozostając dłużej twarde i nie tracąc wartości smakowych. Innym przykładem modyfikacji jest melon posiadający owoce o zielonej barwie skórki, jędrnym miąższu i wyraźnie dłuższym okresie przechowywania. Modyfikacje węglowodanów roślinnych Węglowodany roślinne pełnią ważną funkcje w żywieniu człowieka oraz stanowią cenny surowiec dla wielu przemysłów. Zastosowania przemysłowe dotyczą konkretnych, wybranych form poszczególnych polisacharydów o ściśle sprecyzowanej charakterystyce chemicznej. Jedną z potencjalnych dróg pozyskiwania wybranych form polimerów węglowodanowych jest uprawa roślin transgenicznych, wyspecjalizowanych w syntezie zdeterminowanych chemicznie substancji. Między innymi w wyniku takich modyfikacji uzyskano ziemniaki, rzepak, pomidory o zwiększonej zawartości suchej masy, a ponadto stwierdzono także zmniejszenie powstawania cukrów redukujących w czasie przechowywania w niskiej temperaturze. Konsekwencją tego było zachowanie jaśniejszego koloru frytek produkowanych z ziemniaków GM. Intensyfikacja biosyntezy barwników karotenoidowych Karotenoidy stanowią największą grupę naturalnych barwników stosowanych w produkcji żywności, a poza tym pełnią one wiele ważnych funkcji w organizmie człowieka tj. przenoszenie energii, ochronę przed fotoutlenianiem, a także są prekursorami witaminy A. Do ważniejszych osiągnięć w zakresie wzbogacania roślin w prowitaminę A należy zaliczyć transgeniczny ryż tzw. złoty ryż, który powstał dzięki wprowadzeniu genów kodujących ferrytynę i β - karoten. Dowodzi to, że możliwa jest synteza karotenoidów w tkankach niezwiązanych z ich biosyntezą, co może przyczynić się do poprawy wartości żywieniowej wielu płodów rolnych i zmniejszyć światowy deficyt witamin roślinnych. Modyfikacja białek roślinnych Do najważniejszych kierunków modyfikacji należą: zmiany zawartości poszczególnych aminokwasów w białkach, a szczególnie aminokwasów egzogennych tj. lizyny, tryptofanu, cysteiny, metioniny, wzbogacenie roślin w białka funkcjonalne tj. białka słodkie taumatyna, białka sojowe, wprowadzanie nowych białek, a szczególnie białek glutenowych do zbóż chlebowych i makaronowych oraz białek odpornych na zamarzanie, co ma znaczenie w przemyśle chłodniczym, eliminacja z żywności białek alergennych. Zmiany składu chemicznego olejów roślinnych O wartości żywieniowej i właściwościach technologicznych olejów roślinnych decydują dwa podstawowe czynniki: długość łańcuchów kwasów tłuszczowych oraz liczba nienasyconych wiązań w ich strukturze. Główną rośliną wybraną do modyfikacji genetycznych w tym kierunku jest rzepak, do którego wprowadzono gen syntezy kwasu laurynowego pozyskanego z drzewa wawrzyńca kalifornijskiego. Olej z tych upraw został użyty do produkcji żywności (np. margaryny, substytutów masła). Rośliny jako źródła enzymów stosowanych w przetwórstwie surowców Rośliny transgeniczne mogą być w przyszłości opłacalnym źródłem enzymów o znaczeniu przemysłowym. Z punktu widzenia zastosowań w przetwórstwie żywności interesujące wydaje się klonowanie genów istotnych dla obróbki żywności. Na przykład mąka jest często wzbogacona w dodatek amylaz grzybowych w celu zwiększenia puli cukrów fermentujących do uzyskania odpowiedniej jakości miąższu chleba. Pierwszym surowym preparatem enzymatycznym wyprodukowanym w roślinach transgenicznych była α - amylaza pochodząca z bakterii Bacillus licheniformis. Innym przykładem może być 4

5 jęczmień, do którego wprowadzono gen bakteryjny kodujący syntezę β- glukanazy, dzięki czemu uzyskano poprawę jakości słodu do celów browarnianych. Produkcja białek mleka ludzkiego Białka mleka ludzkiego są znacznie lepiej dostosowane do potrzeb żywieniowych ludzi niż białka mleka krowiego. Częste uczulenia wśród dzieci na kazeinę bydlęcą spowodowały zainteresowanie możliwością transferu genów kodujących białka mleka ludzkiego do roślin. Pierwsze próby tego typu przeprowadzono w Holandii, gdzie do ziemniaka wprowadzono gen kodujący ludzką β- kazeinę. Podobne badania przeprowadzono dla innych białek mleka ludzkiego: α - laktoalbuminy i laktoferryny. Usuwanie kofeiny Przeprowadzono także próby uzyskania krzewów herbaty i kawy, w których zablokowano funkcję genu kodującego enzym niezbędny do syntezy kofeiny. Dzięki temu stałoby się możliwe uzyskanie naturalnej kawy bezkofeinowej o pełnym, charakterystycznym aromacie. Żywność produkowana na bazie roślin GM zawiera te same białka, węglowodany, tłuszcze, kwasy nukleinowe jak te, które występują w naszej codziennej diecie jako składniki pokarmowe i są tak samo przerabiane przez nasz układ trawienny, jak wszystkie inne komponenty żywności. Zmianie ulega jeden lub więcej genów 5. Metody kontroli żywności pochodzącej z roślin GM Żywność była od zawsze przedmiotem kontroli, jednakże kontrolowano sposób produkcji, opakowanie, dodatki i opis. Najmniej uwagi poświęcano samej żywności. Współcześnie wprowadzamy do naszej diety nowe artykuły żywnościowe w okresie krótszym niż życie jednej generacji, dlatego konsumenci domagają się od producentów kontroli żywności, a szczególnie żywności powstałej w wyniku nowatorskich technologii, tj. modyfikacji genetycznych. Warto podkreślić jednak, iż wprowadzenie transgenów do bakterii i uzyskanie dzięki temu nowych produktów np. insuliny, etanolu, detergentów, sera i innych nie wywołało zainteresowania opinii publicznej, natomiast wprowadzenie ich do roślin wzbudziło dyskusje i doprowadziło do powstania daleko idących regulacji prawnych. Ocena ryzyka wprowadzania GMO do produkcji inaczej przedstawia się w USA, a inaczej w Europie. W USA żywność produkowana z GMO nie ma etykiet. Uważa się, że jest sprawdzona i nie odbiega od żywności produkowanej z roślin nie modyfikowanej genetycznie. Natomiast w krajach Unii Europejskiej taka żywność musi być etykietowana, niezależnie czy są w niej ślady zmodyfikowanego DNA, czy nie. Zwraca się uwagę na procedurę w wyniku, której żywność powstała. Obecnie w Europie żywność zawierająca 0,9% GMO lub więcej musi być etykietowana. W przyszłości planowane jest jeszcze większe zaostrzenie przepisów dotyczących oznaczania żywności GMO. Wymagania dotyczące etykietowania żywności powodują duże zainteresowanie metodami umożliwiającymi szybkie jakościowe i ilościowe wykrywanie GMO. Analizę rozpoczyna się od badania DNA. Jeżeli nie udało się wykryć GMO w ten sposób, to podejmuje się próby wykrycia białka. Nie wykrycie białka dowodzi, że produkt nie zawiera GMO. Podstawowe techniki analizy DNA to PCR, Southern blot, DNA microarrays, pozwalające na porównaniu masy DNA wyizolowanego z badanego produktu z odpowiednio przygotowanym wzorcem (zawierającym GMO). Natomiast w analizie białek stosuje się głównie metody tj. test Elisa, lateral flow strip, Western blot, które wykorzystują reakcję przeciwciał skierowaną przeciwko specyficznemu antygenowi białku wyizolowanemu z produktu GMO. W Polsce surowa kontrola doświadczeń z roślinami transgenicznymi odbywa się na etapie: badań laboratoryjnych, szklarniowych i polowych, przed wprowadzeniem na rynek, znakowania żywności. W Tarnobrzegu znajduje się jedyne w naszym kraju Regionalne Laboratorium Badań Żywności Genetycznie Modyfikowanej, oficjalnie uruchomione w dniu roku. Celem laboratorium jest przeprowadzanie badań żywności przetworzonej i nieprzetworzonej pod względem jakościowym i ilościowym zawartości genetycznie modyfikowanego DNA, aby określić przydatność i dostosowanie żywności do wymogów Unii Europejskiej. Wykonywane są też badania dla podmiotów gospodarczych, którzy w ramach kontroli wewnętrznej winni udokumentować jakość zdrowotną wytwarzanych środków spożywczych w przypadku stosowania surowców GMO. Możliwości badawcze obejmują odmiany kukurydzy: Bt 5

6 176, Bt 11, MON 809/810 oraz jedną odmianę soi. Koszt badania jednej próbki wynosi około 500 zł, zaś czas badania to 6 do 8 godzin. W laboratorium poddano badaniom najpopularniejsze produkty mogące zawierać modyfikacje soję, kotlety i napoje sojowe, czekoladę z białkiem sojowym, chipsy, chrupki kukurydziane. Modyfikacje, jeżeli były, to śladowe na poziomie setnych procenta. Główny Inspektor Sanitarny planuje utworzenie dwóch następnych takich laboratoriów w Białymstoku i w Poznaniu. 6. Uwarunkowania prawne dotyczące GMO Przepisy regulujące kwestie dotyczące GMO w Polsce są efektem norm prawnych uchwalonych przez Sejm oraz zobowiązań naszego kraju wynikających z członkostwa w organizacjach międzynarodowych. Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z 8 października 1999 r. W sprawie organizmów genetycznie zmodyfikowanych Ustawa z 11 maja 2001 r. O warunkach zdrowotnych żywności i żywienia - regulująca problematykę związaną z wykorzystaniem GMO w żywności Ustawa z 22 czerwca 2001 r. O organizmach genetycznie zmodyfikowanych Nowelizacja z 29 maja 2003 Nowelizacja z 27 września 2004 Ustawa z 23 sierpnia 2001 r. O środkach żywienia zwierząt - regulująca problematykę związaną z wykorzystaniem GMO w żywieniu zwierząt Prawo reguluje wydawanie zezwoleń na wszelkiego typu doświadczenia prowadzone z organizmami transgenicznymi, staranne badania przed wprowadzeniem ich do obrotu, znakowanie genetycznie modyfikowanej żywności, monitoring ekologiczny. Natomiast do organów zajmujących się kontrolą GMO należą: Ministerstwo Środowiska, Komisja ds. GMO, Inspekcja Sanitarna, Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa, Inspekcja Ochrony Środowiska, Inspekcja Weterynaryjna, Inspekcja Handlowa, Państwowa Inspekcja Pracy, Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno- Spożywczych, Organy Administracji Celnej oraz laboratoria referencyjne. 7. Zagrożenia i obawy Zastrzeżenia wobec roślin GM dotyczą różnych aspektów, a w szczególności technicznych, które dotyczą konstruowania transgenów i procesów transformacji, jak: stosowanie jako markerów genów odporności na antybiotyki, nadużywanie promotorów konstytutywnych, brak kontroli insercji transgenu w strukturę genomu. Zastrzeżenia budzą także aspekty medyczne, tj. szkodliwość żywności transgeniczej dla zdrowia konsumenta, pojawianie się nowych substancji o charakterze antyżywieniowym, alergie. Z punktu widzenia ekologii obawy budzą zagrożenia powstające po wprowadzeniu GMO do środowiska, zakłócenie naturalnych relacji w środowisku, możliwość przeniesienia w sposób niekontrolowany transgenów z GMO do naturalnych ekosystemów, powstanie superchwastów, szkodzenie gatunkom nie będącym celem modyfikacji. W końcu rodzi się wiele wątpliwości natury etycznej, a mianowicie czy ingerencja w genom jest uzasadniona, czy nie narusza porządku świata, czy nie przekracza granic przeznaczonych przez naturę, działa wbrew dziełu i zamierzeniom Stwórcy. Najwięcej obaw było związanych z pierwszymi roślinami transgenicznymi, które były prototypami dzisiejszych odmian. Obecnie do nowych generacji roślin GM wprowadza się szereg zmian, które zwiększają bezpieczeństwo stosowania ich w praktyce. Eliminowane są geny odporności na antybiotyki, zastępowane innymi genami markerowymi jak na przykład genem kodującym białko zielonej fluorescencji (GFP) uzyskanym z meduzy. Coraz częściej używa się promotorów tkankowo specyficznych indukujących ekspresję genów tylko w pożądanej tkance a nie w całej roślinie. Prowadzone są badania nad usuwaniem genów po skończonej funkcji, doskonalone są techniki transformacji pod kątem przekazywania pojedynczych kopii genów, mających wpływ na powstawanie stabilnych transformantów. 6

7 Zarzuty dotyczące zagrożeń GMO dla zdrowia konsumenta nie znajdują potwierdzenia w ścisłych badaniach. Trzeba jednak zaznaczyć, że trudno jest przeprowadzić wiarygodny test zważywszy jak wiele czynników może mieć wpływ na zdrowie konsumenta. Wartość odmian transgenicznych sprawdzana była w licznych doświadczeniach żywieniowych ze zwierzętami takimi jak: brojlery, kury nioski (kukurydza Bt), trzoda chlewna (kukurydza Bt i odporna na glifosat, burak cukrowy odporny na glifosat), także bukaty, krowy, owce (kiszonka z kukurydzy Bt) (Flachowsky i Aurlich 2001). Wyniki nie wykazały istotnych różnic pomiędzy zwierzętami karmionymi paszami z transgenicznych i nie transgenicznych roślin. Znany jest przypadek powstania u człowieka alergii w wyniku konsumpcji soji zawierającej gen pochodzący z orzecha brazylijskiego. Aby uniknąć tego typu zagrożeń wprowadzono znakowanie żywności GMO. Drogą modyfikacji genetycznej można osłabić działanie znanych alergenów. Uważa się, że wstawianie starannie wyselekcjonowanych genów do genomu rośliny jest bezpieczniejsze niż wprowadzanie ich tysiącami, jak jest w przypadku standardowych metod krzyżowania. Rośliny transgeniczne nie wymagają stosowania dużych ilości pestycydów, są mniej szkodliwe dla naszego zdrowia. Cechuje je wyższa wartość odżywcza w porównaniu do odmian zwykłych. Są ponadto niezwykle starannie badane przed wprowadzeniem na rynek. Zastrzeżenia natury etycznej dotyczą wątpliwości czy powinniśmy ingerować w materiał genetyczny innych organizmów. Ale tradycyjna hodowla, jest też ingerencją w genom roślin i formą sterowanej ewolucji (powszechnie akceptowaną). Przeciwnicy GMO podkreślają, że inżynieria genetyczna przekracza bariery międzygatunkowe pozwalając przenosić geny pomiędzy organizmami należącymi do różnych jednostek systematycznych.. Stosując tradycyjne techniki również przekraczano bariery międzygatunkowe przykładem powstanie, pszenżyta, licznych odmian roślin ozdobnych. Podsumowując dotychczasową wiedzę na temat organizmów i żywności genetycznie modyfikowanej można stwierdzić, że nie ma do tej pory przekonywujących dowodów na ich negatywne działanie. Jednak w dalszym ciągu konieczne są badania, które utrwalą taki pogląd i przekonają społeczeństwo o korzyściach związanych z ich praktycznym wykorzystaniem. Literatura: Klein M Transformowanie roślin. Praca pod redakcją B. Michalik. Zastosowanie metod biotechnologicznych w hodowli roślin. Drukrol s.c., Kraków, 9: Malepszy S Biotechnologia roślin. Praca zbiorowa pod redakcją S. Malepszego. Wydawnictwo Naukowe PWN. Niemirowicz-Szczytt K Metody kontroli żywności pochodzącej z roślin genetycznie modyfikowanych. X Ogólnopolski Zjazd Hodowców Roślin Ogrodniczych, pt. Zmienność genetyczna utrzymywanie, tworzenie i wykorzystanie w hodowli roślin. Skierniewice, luty Twardowski T Żywność genetycznie zmodyfikowana. Część I. Przemysł Spożywczy 9: 2-3. Twardowski T Żywność genetycznie zmodyfikowana. Część II. Przemysł Spożywczy 10:

Organizmy modyfikowane genetycznie

Organizmy modyfikowane genetycznie Organizmy modyfikowane genetycznie C o to jest G M O? Organizmy Modyfikowane Genetycznie GMO (z ang. Genetically Modified Organism) - Organizmy Transgeniczne - są to organizmy, które zawierają w swoim

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Co to GMO? GMO to organizmy, których genom został zmieniony metodami inżynierii genetycznej w celu uzyskania nowych cech fizjologicznych (lub zmiany

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na żywych organizmach prowadzące do uzyskania konkretnych

Bardziej szczegółowo

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 Spis treści Przedmowa 11 1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 1.1. Wprowadzenie 13 1.2. Biotechnologia żywności znaczenie gospodarcze i społeczne 13 1.3. Produkty modyfikowane

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ. Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt. Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r.

WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ. Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt. Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r. WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r. I. Wobec braku na rynku krajowych pasz wysokobiałkowych, w

Bardziej szczegółowo

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski Znaczenie genetyki Opracował A. Podgórski InŜynieria genetyczna InŜynieria genetyczna ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Istota inŝynierii genetycznej

Bardziej szczegółowo

Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego

Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego dr Piotr Szajner mgr Wiesław Dzwonkowski Zakład Badań Rynkowych IERiGŻ-PIB Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie

Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie Co to jest GMO? Historia GMO Rodzaje GMO Zalety GMO Wady GMO Ciekawostki Spis Treści Co to jest GMO? GMO (Organizmy modyfikowane genetycznie) - organizmy, których genom

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

Sukces kultur in vitro oparty jest na zjawisku totipotencji, czyli nieograniczonej zdolności komórek do dzielenia się i odtwarzania całego organizmu

Sukces kultur in vitro oparty jest na zjawisku totipotencji, czyli nieograniczonej zdolności komórek do dzielenia się i odtwarzania całego organizmu Rośliny z probówki Kultury in vitro to uprawa części roślin, tkanek, pojedynczych komórek, a nawet protoplastów poza organizmem macierzystym, na sztucznych pożywkach w warunkach sterylnych Sukces kultur

Bardziej szczegółowo

Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie

Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie DEFINICJA Mikroorganizm (drobnoustrój) to organizm niewidoczny gołym okiem. Pojęcie to nie jest zbyt precyzyjne lecz z pewnością mikroorganizmami są: bakterie,

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc

Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc Organizmy zmodyfikowane genetycznie Organizmy zmodyfikowane genetycznie w skrócie GMO (ang. Genetically Modified Organisms) to organizmy, których geny zostały celowo

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ Wprowadzenie Liczne badania przeprowadzone w Europie i w Polsce wskazują, że warzywa z produkcji ekologicznej są

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: JESTEŚ TYM CO JESZ żywność zawierająca rośliny genetycznie modyfikowane

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: JESTEŚ TYM CO JESZ żywność zawierająca rośliny genetycznie modyfikowane SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Elementy określone przez liderów sekcji w obszarze Bezpieczna Żywność

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Program: Tworzenie naukowych podstaw postępu biologicznego i ochrona roślinnych zasobów genowych źródłem innowacji i wsparcia

Bardziej szczegółowo

ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE

ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa Cooperation Agency for Local Authorities ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE PODSTAWOWE INFORMACJE Materiał opublikowany z funduszy Unii Europejskiej Co

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz innych ustaw

USTAWA z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz innych ustaw Kancelaria Sejmu s. 1/11 USTAWA z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz innych ustaw Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2002 r. Nr 135, poz. 1145, Nr 208,

Bardziej szczegółowo

Organizm modyfikowany genetycznie, organizmy transgeniczne Konwencja o Różnorodności Biologicznej

Organizm modyfikowany genetycznie, organizmy transgeniczne Konwencja o Różnorodności Biologicznej warto wiedzieć Organizm modyfikowany genetycznie, w skrócie GMO (z ang. Genetically Modified Organism), to organizm inny niż organizm człowieka, w którym materiał genetyczny został zmieniony w sposób niezachodzący

Bardziej szczegółowo

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r.

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. Stanowisko Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. w sprawie ogłoszenia obszaru Województwa Kujawsko Pomorskiego strefą wolną od upraw genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO)

Bardziej szczegółowo

GMO zyski i straty. 1. Co to jest GMO? Wprowadzenie. Agnieszka Mickiewicz, Tomasz Twardowski, Marek Figlerowicz

GMO zyski i straty. 1. Co to jest GMO? Wprowadzenie. Agnieszka Mickiewicz, Tomasz Twardowski, Marek Figlerowicz LISTY, OPINIE GMO zyski i straty Agnieszka Mickiewicz, Tomasz Twardowski, Marek Figlerowicz Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznañ 1. Co to jest GMO? Wprowadzenie Adres do korespondencji

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

R olnictwo a zdrowie. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (G M O), R olnictwo ekologiczne.

R olnictwo a zdrowie. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (G M O), R olnictwo ekologiczne. Adrianna Mączyńska R olnictwo a zdrowie. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (G M O), R olnictwo ekologiczne. Organizmy zmodyfikowane genetycznie w skrócie GMO (ang. genetically modified organisms) lub

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

Vino pellite curas Winem rozpraszajcie troski (Horatius) Ficum cupit Chce figi, potrzebuje czegoś (dlatego taki uprzejmy) MSZ

Vino pellite curas Winem rozpraszajcie troski (Horatius) Ficum cupit Chce figi, potrzebuje czegoś (dlatego taki uprzejmy) MSZ Vino pellite curas Winem rozpraszajcie troski (Horatius) Ficum cupit Chce figi, potrzebuje czegoś (dlatego taki uprzejmy) SPOTKANIE (2001 r.) WITOLD PAŁKA ur. Katowice 1928 r., olej na płótnie 50 x 70

Bardziej szczegółowo

Produkcja biomasy a GMO

Produkcja biomasy a GMO Produkcja biomasy a GMO Adam Koryzna Stowarzyszenie Koalicja Na Rzecz Nowoczesnego Rolnictwa Opole, 22.10.2009 Koalicja Na Rzecz Nowoczesnego Rolnictwa Organizacja zrzeszająca producentów rolnych ZałoŜona

Bardziej szczegółowo

POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA. Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor

POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA. Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA styczeń 2012 Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor Spis treści 2 Nr slajdu Informacje o badaniu 3 Główne

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Informacje o GMO, konieczne do określenia stopnia zagrożenia.

Informacje o GMO, konieczne do określenia stopnia zagrożenia. Procedury i dokumenty wymagane do prowadzenia badań w zakresie organizmów genetycznie zmodyfikowanych Instrukcja przygotowania wniosków o wydanie zgody na zamknięte użycie GMO 1. Zamknięte użycie GMO wymaga

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Inżynieria genetyczna to inaczej ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Polega ona na wprowadzaniu do

Bardziej szczegółowo

NOWE PRZEPISY. ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ

NOWE PRZEPISY. ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ NOWE PRZEPISY ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ I. ROZPORZADZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 pa ździernika 2011 W dniu 12 grudnia 2011 r. weszło w życie rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Dziennik Ustaw Nr 94 7858 Poz. 607 607 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Na podstawie art. 21 ust.

Bardziej szczegółowo

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne Podstawy biotechnologii SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu Język przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Znakowanie żywności przyszłe zmiany, nowe wyzwania

Znakowanie żywności przyszłe zmiany, nowe wyzwania Znakowanie żywności przyszłe zmiany, nowe wyzwania Klaudyna Terlicka, Principal Regulatory Advisor 21 Październik 2011 Innovation Nutrition Regulatory Safety Sensory Leatherhead Food Research 1919 Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin Grzegorz Gorzała Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa Al. Jana Pawła II 11, 00-828 Warszawa Podstawa prawna USTAWA

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu SYLABUS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu: TOWAROZNAWSTWO SUROWCÓW I PRODUKTÓW ZWIERZĘCYCH Katedra/Wydział: Katedra Hodowli Małych Ssaków i Surowców Zwierzęcych Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Kierownik

Bardziej szczegółowo

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Zgodnie z polskim ustawodawstwem etykieta produktu spożywczego powinna mieć napisy w języku polskim, umieszczone w sposób

Bardziej szczegółowo

Słownik pojęć prawa żywnościowego

Słownik pojęć prawa żywnościowego Słownik pojęć prawa żywnościowego analiza ryzyka proces składający się z trzech powiązanych elementów: oceny ryzyka, zarządzania ryzykiem i informowania o ryzyku; aromaty inaczej środki aromatyzujące substancje

Bardziej szczegółowo

Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii

Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii chroń swoje pomysły 3 Kongres Świata Przemysłu Farmaceutycznego Poznań, 16-17 czerwca 2011 Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii dr Izabela Milczarek Czym jest biotechnologia? Biotechnologia,

Bardziej szczegółowo

TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE. Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI. Rozdział 1. Wiadomości wstępne

TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE. Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI. Rozdział 1. Wiadomości wstępne TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Podstawowe pojęcia i określenia z zakresu towaroznawstwa żywności 1.2. Klasyfikacja

Bardziej szczegółowo

ŻYWNOŚĆ GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANA

ŻYWNOŚĆ GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANA ŻYWNOŚĆ GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANA Paula Drewniak Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Streszczenie Praca wyjaśnia czym są organizmy transgeniczne i jaka jest ich historia. Przeprowadzona

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO PASZ W ASPEKCIE USTAWY O PASZACH. Olga Michalik-Rutkowska Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii w MRiRW

BEZPIECZEŃSTWO PASZ W ASPEKCIE USTAWY O PASZACH. Olga Michalik-Rutkowska Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii w MRiRW BEZPIECZEŃSTWO PASZ W ASPEKCIE USTAWY O PASZACH Olga Michalik-Rutkowska Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii w MRiRW 1 . USTAWA O PASZACH Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. 2014

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE. warzywnictwa metodami ekologicznymi. pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH I OCENA ICH JAKOŚCI

SPRAWOZDANIE. warzywnictwa metodami ekologicznymi. pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH I OCENA ICH JAKOŚCI SPRAWOZDANIE z prowadzenia w 2008r. badań podstawowych na rzecz rolnictwa ekologicznego w zakresie: warzywnictwa metodami ekologicznymi pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Genetyka w nowej podstawie programowej

Genetyka w nowej podstawie programowej Genetyka w nowej podstawie programowej Dział Genetyka - III etap edukacyjny Rzetelna realizacja tego działu w gimnazjum jest kluczowa ze względu na to, że biotechnologia i inżynieria genetyczna jest omawiana

Bardziej szczegółowo

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne Paweł Połanecki Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne 1 Konflikt interesów wokół zastosowania technologii transgenicznych w rolnictwie naukowcy oraz instytucje eksperymentalno-przemysłowe

Bardziej szczegółowo

Nasiennictwo. Tom I. Spis treści

Nasiennictwo. Tom I. Spis treści Nasiennictwo. Tom I Spis treści PRZEDMOWA 1. ŚWIATOWY PRZEMYSŁ NASIENNY 1.1. ZNACZENIE MATERIAŁU SIEWNEGO 1.2. PRZEMYSŁ NASIENNY 1.3. ŹRÓDŁA WSPIERANIA ROZWOJU PRZEMYSŁU NASIENNEGO 1.4. MIĘDZYNARODOWY

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 1. Podstawy towaroznawstwa 13 1.1. Zakres towaroznawstwa 13 1.2. Klasyf ikacja towarów 15 1.3. Kryteria podziału towarów (PKWiU) 15 1.4. Normalizacja

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO

WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 Przedmowa... 13 Rozdział I WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO... 15 1. Pojęcie prawa... 15 1.1. Prawo a inne systemy normujące stosunki społeczne...

Bardziej szczegółowo

Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom

Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom TECHNIKA ZAJĘCIA ŻYWIENIOWE Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom Nr 2 Zapoznanie z programem i systemem oceniania. Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP) na lekcjach zajęć technicznych.

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 24 kwietnia 2014 r. Nazwa i adres NUSCANA

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny Symbol kierunkowych efektów kształcenia l K_W01 K_W02 K_W03 K_W04 K_W05 K_W06 K_W07 K_W08 Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny WIEDZA Zna budowę,

Bardziej szczegółowo

ORGANIZMY TRANSGENICZNE BEZPIECZEŃSTWO DLA CZŁOWIEKA I ŚRODOWISKA

ORGANIZMY TRANSGENICZNE BEZPIECZEŃSTWO DLA CZŁOWIEKA I ŚRODOWISKA ORGANIZMY TRANSGENICZNE BEZPIECZEŃSTWO DLA CZŁOWIEKA I ŚRODOWISKA Anna Werner Efekt końcowy Po zakończeniu seminarium powinieneś umieć: zdefiniować pojęcie organizmu transgenicznego, omówić korzyści płynące

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Zakażenie pszczoły miodnej patogenem Nosema ceranae. Diagnostyka infekcji wirusowych pszczoły miodnej

Zakażenie pszczoły miodnej patogenem Nosema ceranae. Diagnostyka infekcji wirusowych pszczoły miodnej Zakażenie pszczoły miodnej patogenem Nosema ceranae Diagnostyka infekcji wirusowych pszczoły miodnej Plan 1. Znaczenie ekologiczne i gospodarcze pszczół 2. Choroby pszczół i ich diagnostyka 3. Podstawy

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Biotechnologia roślin, redakcja naukowa: Stefan Malepszy SPIS TREŚCI

Księgarnia PWN: Biotechnologia roślin, redakcja naukowa: Stefan Malepszy SPIS TREŚCI Księgarnia PWN: Biotechnologia roślin, redakcja naukowa: Stefan Malepszy SPIS TREŚCI 1 Wprowadzenie 15 2 Metoda kultury in vitro 19 2.1. Kultura komórek i tkanek............................... 19 2.1.1.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie 13

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie 13 SPIS TREŚCI Wprowadzenie 13 I. Mąka, kasze, ryż, makarony 15 1. Wstęp 15 2. Mąka 16 2.1. Przemiał ziarna zbożowego 16 2.2. Mąki chlebowe i niechlebowe 17 2.2.1. Mąki chlebowe 17 2.2.2. Mąki niechlebowe

Bardziej szczegółowo

Żywność: Prawo UE: 2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 852/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych

Żywność: Prawo UE: 2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 852/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych Żywność: Prawo UE: 1.Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z OBSŁUGĄ KONSUMENTA CZ. 2. Danuta Górecka, Halina Limanówka, Ewa Superczyńska, Melania Żylińska-Kaczmarek

TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z OBSŁUGĄ KONSUMENTA CZ. 2. Danuta Górecka, Halina Limanówka, Ewa Superczyńska, Melania Żylińska-Kaczmarek TECHNOLOGIA GASTRONOMICZNA Z OBSŁUGĄ KONSUMENTA CZ. 2 Danuta Górecka, Halina Limanówka, Ewa Superczyńska, Melania Żylińska-Kaczmarek SPIS TREŚCI Rozdział 1. Podstawowe wiadomości o produktach spożywczych

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY)

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 2 TECHNOLOGIE KIERUNKOWE TOM 1

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 2 TECHNOLOGIE KIERUNKOWE TOM 1 TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 2 TECHNOLOGIE KIERUNKOWE TOM 1 Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Przetwórstwo zbożowe 1.1. Asortyment przetwórstwa zbożowego 1.2. Surowce

Bardziej szczegółowo

Co to jest GMO? Organizmy modyfikowane genetycznie. Marcin Kawa. Styczeń 2007. BioTechnolog.pl

Co to jest GMO? Organizmy modyfikowane genetycznie. Marcin Kawa. Styczeń 2007. BioTechnolog.pl Co to jest GMO? Organizmy modyfikowane genetycznie Marcin Kawa BioTechnolog.pl Styczeń 2007 Informacje: 1. Prezentacja ta pochodzi z serwisu: www.biotechnolog.pl. 2. Stan informacji zawartych w prezentacji:

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 20 kwietnia 2004 r. o rolnictwie ekologicznym 1)

USTAWA z dnia 20 kwietnia 2004 r. o rolnictwie ekologicznym 1) Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 20 kwietnia 2004 r. o rolnictwie ekologicznym 1) Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2004 r. Nr 93, poz. 898. Art. 1. Ustawa określa zadania i właściwość organów i jednostek

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

VIII PAŃSTWOWA INSPEKCJA SANITARNA

VIII PAŃSTWOWA INSPEKCJA SANITARNA VIII PAŃSTWOWA INSPEKCJA SANITARNA VIII PAŃSTWOWA INSPEKCJA SANITARNA Na terenie województwa lubelskiego nadzór sanitarny nad zakładami żywieniowożywnościowymi sprawuje w poszczególnych powiatach 20 Powiatowych

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo zdrowotne i jakość żywności

Bezpieczeństwo zdrowotne i jakość żywności Projekt Nr POKL.08.01.01-635/10 pt. Szerzenie wiedzy pracowników sektora spożywczego kluczem do sukcesu przedsiębiorstw. współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Bardziej szczegółowo

KONTROLA PRAWIDŁOWOŚCI I RZETELNOŚCI ORGANIZOWANIA PROMOCJI W ZAKRESIE ARTYKUŁÓW ŻYWNOŚCIOWYCH

KONTROLA PRAWIDŁOWOŚCI I RZETELNOŚCI ORGANIZOWANIA PROMOCJI W ZAKRESIE ARTYKUŁÓW ŻYWNOŚCIOWYCH DIH-83-6/15/JK Warszawa, 6.11.2015 r. KONTROLA PRAWIDŁOWOŚCI I RZETELNOŚCI ORGANIZOWANIA PROMOCJI W ZAKRESIE ARTYKUŁÓW ŻYWNOŚCIOWYCH [Podtytuł dokumentu] [DATA] GIIH [Adres firmy] INFORMACJA Z WYNIKÓW

Bardziej szczegółowo

Opatowskie rolnictwem stoi

Opatowskie rolnictwem stoi Opatowskie rolnictwem stoi Powierzchnia powiatu opatowskiego liczy 91151 ha i swoim zasięgiem obejmuje 8 gmin: Baćkowice, Iwaniska, Lipnik, Opatów, Ożarów, Sadowie, Tarłów, Wojciechowice. Są to gminy typowo

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

1. Kontrola jakości i prawidłowości oznakowania tłuszczów do smarowania innych niż tłuszcze mleczne

1. Kontrola jakości i prawidłowości oznakowania tłuszczów do smarowania innych niż tłuszcze mleczne Stosownie do planu pracy na IV kwartał 2011r. i programu kontroli nr DIH-81-17(1)/11/MJ przedkładam informację z wyników kontroli jakości i prawidłowości oznakowania tłuszczów do smarowania innych niż

Bardziej szczegółowo

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze spis treści 3 Wstęp... 8 1. Żywność 1.1. Podstawowe definicje związane z żywnością... 9 1.2. Klasyfikacja żywności... 11 2. Przechowywanie i utrwalanie żywności 2.1. Zasady przechowywania żywności... 13

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA GENETYCZNA

INŻYNIERIA GENETYCZNA INŻYNIERIA GENETYCZNA narzędzia i techniki: enzymy restrykcyjne, wektory, transformacja, PCR, klonowanie transgeniczne rośliny i zwierzęta znakowanie GMO Prowadzący wykład: dr Artur Dzialuk INŻYNIERIA

Bardziej szczegółowo

Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży

Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży Ideą stworzenia marki AgroYeast było długotrwałe doświadczenie w pracy z drożdżami piwowarskimi Saccharomyces cerevisiae i ich oddziaływaniem

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA DOKUMENTACJI DOŁĄCZANEJ DO WNIOSKU O DOPUSZCZENIE DO OBROTU PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO IMMUNOLOGICZNEGO

SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA DOKUMENTACJI DOŁĄCZANEJ DO WNIOSKU O DOPUSZCZENIE DO OBROTU PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO IMMUNOLOGICZNEGO Załącznik nr 2 SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA DOKUMENTACJI DOŁĄCZANEJ DO WNIOSKU O DOPUSZCZENIE DO OBROTU PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO IMMUNOLOGICZNEGO CZĘŚĆ I - STRESZCZENIE DOKUMENTACJI I A IB I B 1 I

Bardziej szczegółowo

KARTA PROGRAMOWA - Sylabus -

KARTA PROGRAMOWA - Sylabus - AKADEMIA TECHNICZNO HUMANISTYCZNA KARTA PROGRAMOWA - Sylabus - WYDZIAŁ BUDOWY MASZYN I INFORMATYKI Przedmiot: Tendencje rozwoju systemów produkcyjnych Kod przedmiotu: ZZMU_D._54_ Rok studiów: Semestr:

Bardziej szczegółowo

Mądre zakupy. Kryteria wyboru żywności

Mądre zakupy. Kryteria wyboru żywności Kryteria wyboru żywności Plan prezentacji: Podstawowe definicje Rady dla kupującego Etykiety produktów żywnościowych Substancje dodatkowe Wzbogacanie żywności Znakowanie żywności ekologicznej Znakowanie

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo