Rośliny i żywność genetycznie modyfikowane

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rośliny i żywność genetycznie modyfikowane"

Transkrypt

1 Prof. dr hab. Maria Klein Mgr inż. Małgorzata Madej Rośliny i żywność genetycznie modyfikowane Wprowadzenie Inżynieria genetyczna i tworzenie organizmów genetycznie modyfikowanych (GMO) budzą z jednej strony entuzjazm naukowców i duże nadzieje na rozwiązanie wielu problemów z dziedziny: medycyny, rolnictwa, technologii żywności, ochrony środowiska. Z drugiej strony, istnieje wiele zastrzeżeń i obaw społeczeństwa, czy GMO są bezpieczne, czy ich tworzenie nie stanowi zagrożenia dla zdrowia człowieka i otaczającej przyrody. Wielu z nas ma także dylematy natury etycznej, czy ingerencja w materiał genetyczny organizmów (zwłaszcza zwierząt i ludzi) jest potrzebna, czy nie narusza naturalnego porządku przyrody i nie przekracza granic, które nie powinno się przekroczyć. Przełomem w rozwoju genetyki i nauk biologicznych było odkrycie budowy i funkcji kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA) przez Watsona i Cricka w 1953 roku. Praktyczne wykorzystanie tego odkrycia dokonało się po przeszło 30-tu latach. W tym czasie rozwinęła się inżynieria genetyczna polegająca na manipulacjach DNA. Obecnie DNA można izolować z komórek, klonować, sekwencjonować czyli rozszyfrowywać informację genetyczną zapisaną w DNA. Znaczącymi osiągnięciami ostatnich lat było rozkodowanie genomów licznych mikroorganizmów, roślin (rzodkiewnika, ryżu), muszki owocowej, komara, a także człowieka. Powstały biblioteki genowe gromadzące opisane sekwencje. Po poznaniu podstaw funkcjonowania genów stało się możliwe przenoszenie ich z jednego organizmu do drugiego drogą transformacji genetycznej. Przeniesione geny zostają włączone do genomu biorcy i ulegając ekspresji warunkują powstanie pożądanej cechy. Organizmy wzbogacone o dodatkowe geny nazywają się organizmami transgenicznymi lub organizmami genetycznie modyfikowanymi (GMO). Transformacja genetyczna stwarza więc możliwość przenoszenia genów z jednych gatunków do innych, pomijając wszystkie bariery systematyczne. Można przenosić geny z drobnoustrojów do roślin i zwierząt, geny człowieka do bakterii, itd. 1. Metody transferu genów Istnieje wiele metod transformacji czyli wprowadzania DNA do organizmów roślinnych i zwierzęcych. Proces ten odbywa się w warunkach kultur in vitro, a DNA jest wprowadzany do pojedynczych komórek. Do najważniejszych metod należą: Mikroiniekcja Wyizolowany DNA wprowadza się bezpośrednio do komórek poprzez mikroiniekcję z zastosowaniem mikroskopu posiadającego odpowiednie mikromanipulatory. W taki sposób transformuje się najczęściej komórki zwierzęce, wprowadzając DNA bezpośrednio do komórki jajowej. Po jej zapłodnieniu w warunkach in vitro i implantacji do samicy, rozwija się transgeniczny organizm, w którym zachodzi ekspresja transgenu. Ma ona miejsce zazwyczaj w gruczole mlecznym. Białko zawarte w mleku (będące produktem transgenu) można wyizolować, oczyścić i używać w celach leczniczych (przykładem jest produkcja w ten sposób hormonu wzrostu). Mikrowstrzeliwanie DNA wstrzeliwuje się do różnego rodzaju tkanek przez specjalnie skonstruowane działko. Pociski z wolframu lub złota opłaszczone DNA penetrują tkanki i wprowadzają DNA w obszar jądra komórkowego, gdzie następuje włączenie go do genomu komórki. Dalszym etapem jest uzyskanie zregenerowanych organizmów, u których pojawia się nowa cecha, kodowana przez wprowadzony gen. Metoda wektorowa z udziałem Agrobacterium W metodzie tej do transferu genów wykorzystuje się bakterie glebowe: Agrobacterium tumefaciens i Agrobacterium rhizogenes. Gatunki te wykształciły ewolucyjnie zdolność do genetycznej kolonizacji roślin przez wprowadzanie fragmentu plazmidowego DNA do genomu roślin. Odcinek ten (T-DNA) zawiera onkogeny i geny odpowiedzialne za syntezę opin. 1

2 Onkogeny umożliwiają wytworzenie tumorów, stanowiących miejsce bytowania bakterii. Opiny są natomiast niezbędne do rozwoju bakterii stanowiąc źródło węgla i azotu. Inżynieria genetyczna umożliwia zmodyfikowanie tych gatunków bakterii i wykorzystanie ich jako wektorów do transformacji roślin. Modyfikacja polega na usunięciu z odcinka T-DNA genów bakteryjnych i na ich miejsce wprowadzenie genów, które planujemy przenieść do roślin. Są to zazwyczaj geny: użytkowy, selekcyjny i reporterowy wraz z ich sekwencjami regulatorowymi (promotorem i terminatorem). Gen użytkowy koduje pożądaną cechę, gen selekcyjny umożliwia wyselekcjonowanie stransformowanych komórek i zregenerowanie transgenicznych roślin. Gen reporterowy pozwala na szybką ocenę efektywności zastosowanej techniki transformacji. 2. Zastosowanie GMO Oczekiwania wobec GMO są nieograniczone, jednak nie wszystkie z nich można spełnić przy obecnym stanie wiedzy, ponadto nie wszystkie rozwiązania znajdują społeczną akceptację. Obecnie GMO najczęściej znajdują zastosowanie w medycynie, rolnictwie, przemyśle spożywczym i ochronie środowiska. Oto przykłady wdrożonych zastosowań lub będących na etapie zaawansowanych badań. Mikroorganizmy GM to zmodyfikowane bakterie produkujące enzymy o większej aktywności wykorzystywane są w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym (leki insulina, humulina), przetwórstwie rolno-spożywczym, do oczyszczania środowiska (rekultywacja, remediacja) oraz diagnostyki lekarskiej. Zmodyfikowane drożdże znajdują zastosowanie do produkcji piekarniczej, mleczarskiej, farmaceutycznej, browarniczej. Rośliny GM to odmiany transgeniczne posiadające odporność na czynniki biotyczne i abiotyczne, korzystniejszy zestaw składników odżywczych, przedłużoną trwałość stopniowo zastępują w uprawie odmiany tradycyjne. Przyszłością w zapobieganiu chorobom są szczepionki roślinne ( zapalenie wątroby typu B, choroba wrzodowa wywoływana przez Helicobacter, wścieklizna). Produkowane przez zmodyfikowane rośliny metabolity wtórne wykorzystywane są w przemyśle farmaceutycznym i chemicznym. Zwierzęta GM znajdują głównie wykorzystanie jako żywe bioreaktory produkujące w mleku lecznicze białka, substytuty krwi, hormony. Przykładem jest produkcja interleukiny-2, hormonu wzrostu (królik), antytrombiny (koza), laktoferyny (bydło), narządów do ksenotransplantacji (świnia). Zwierzęta stanowią również organizmy modelowe do badań chorób nowotworowych (onkomysz). Modyfikacje genetyczne związane z człowiekiem dotyczą przede wszystkim terapii genowej chorób genetycznych (mukowiscydoza, anemia Fanconiego, hemofilia B, zespół Huntera, Hurlena, choroba Canavana, Gauchera itd.), chorób nowotworowych, układu nerwowego (Parkinsona, Alzheimera itd.) i AIDS. Pierwszą terapię genową przeprowadzono w 1990 roku u dziewczynki z ciężkim, złożonym niedoborem odporności. 3. Transgeneza roślin przykłady wprowadzonych genów Człowiek od zarania swojej egzystencji ingerował w genom roślin stosując różne metody zależne od posiadanej wiedzy i wytyczonego celu. Historia hodowli roślin rozpoczęła się od udomowienia dzikich gatunków, krzyżowania pokrewnych i oddalonych taksonów, selekcji najbardziej wartościowych osobników, a także indukowania mutacji. W wyniku tych działań powstały istniejące obecnie odmiany roślin uprawnych. Dzisiaj możemy stwierdzić, że wszystkie wymienione techniki bazowały na zmianach, które dokonywały się genomach roślin w sposób spontaniczny czy celowo indukowany. Dawne metody były jednak mało doskonałe. Krzyżując rośliny uprawne z dzikimi gatunkami obok pożądanych genów wprowadzano tysiące genów niekorzystnych, które musiano wyeliminować na drodze długotrwałej selekcji. Obecna technika transformacji roślin jest bardzo precyzyjna. Polega na dodaniu do dobrego genotypu pojedynczych genów kodujących pożądane cechy np. odporność na choroby i szkodniki, bez zmiany innych posiadanych właściwości. Wytworzenie roślin transgenicznych i ich komercjalizacja dokonała się bardzo szybko. Pierwszym zmodyfikowanym genetycznie produktem wprowadzonym na rynek amerykański w 1994 roku był pomidor odmiany Flavr Savr o przedłużonej trwałości owoców. Do roślin uprawnych najczęściej wprowadza się geny: odporności na choroby, 2

3 szkodniki i herbicydy, przedłużające trwałość produktów roślinnych, modyfikujące cechy użytkowe roślin, odporności na warunki środowiskowe (stresy). Obecnie rośliny transgeniczne uprawiane są na masową skalę (około 70 mln ha), w wielu krajach takich jak: USA (dominująca pozycja), Kanada, Argentyna, Chiny, Brazylia, Chile, Meksyk. W Europie uprawy roślin transgenicznych znajdują się w Hiszpanii, Niemczech i Rumunii. Pomimo, że badaniami nad transgenezą objęte są prawie wszystkie gatunki roślin uprawnych, a także niektóre dziko rosnące, w uprawie dominują transgeniczna: soja, kukurydza, rzepak, bawełna, ziemniak, pomidor, dynia. Do produkcji wprowadzono do tej pory 67 różnych odmian z czego połowa dotyczy dwóch gatunków: kukurydzy i rzepaku. Modyfikacja genetyczna tych roślin polega na wprowadzeniu genów warunkujących odporność na szkodniki i choroby (wirusowe, bakteryjne i grzybowe). Straty w plonach powodowane przez szkodniki i patogeny szacowane są na około 40%. Ograniczenie ich jest ważne z ekonomicznego punktu widzenia. Ponadto rośliny posiadające odporność na patogeny mogą być uprawiane bez stosowania pestycydów są więc zdrowsze dla ludzi. Wprowadzana jest także odporność na herbicydy ( racjonalizujące uprawę poprzez zmniejszenie liczby i ilości stosowanych herbicydów) a także geny zmieniające cechy użytkowe roślin i przedłużające ich trwałość. Długa lista odmian transgenicznych oczekuje na dopuszczenie do uprawy. W badaniach jest także wiele genów, które uodparniają rośliny na stresy abiotyczne (susza, mróz, zasolenie gleby itd.) podnoszą produktywność roślin czy są związane z kontrolą procesów reprodukcji. Największym osiągnięciem na skalę światową była transformacja ryżu wzbogacająca go o syntezę beta karotenu (prowitaminy A) oraz ferrytyny (białka wiążącego żelazo). Złoty ryż jest nadzieją dla krajów azjatyckich na powstrzymanie głodu oraz niedoborów witaminy A i żelaza. We wrześniu 2004 roku Komisja Europejska dopuściła do uprawy na terenie krajów EU zmodyfikowaną genetycznie kukurydzę MON 810 posiadającą gen Bt odporności na owady. Obecnie w Polsce trwają protesty różnych grup nacisku w celu zakazu uprawy tej kukurydzy w naszym kraju. 4. Żywność genetycznie modyfikowana Transgeniczne rośliny są źródłem żywności, która jest określana terminem nowa żywność. Pojęcie to obejmuje następujące typy żywności GM: Żywność będąca GMO (pomidory, ziemniaki) Żywność zawierająca przetworzone GMO (koncentraty, frytki mrożone) Żywność zawierająca przetworzone GMO (czekolada z lecytyną GM soji) Żywność produkowana z zastosowaniem GMO (chleb pieczony z wykorzystaniem transgenicznych drożdży) Produkty żywnościowe pochodne GMO, lecz nie zawierające komponentów transgenicznych (olej, cukier) Na marginesie należy dodać, że pod pojęciem nowej żywności kryją się także inne kategorie żywności, nie mające związku z GMO. Szacuje się, że w USA 60% oferowanej w supermarketach żywności przetworzonej zawiera składniki pochodzące z roślin GM zazwyczaj z soi, kukurydzy, rzepaku. Dostępne są także produkty nie przetworzone jak na przykład ziemniak, pomidor. Także w Polsce, udział żywności produkowanej na bazie zmodyfikowanych roślin jest znaczny, a skala produktów zawierających GM jest bardzo szeroka począwszy od czekolady, przetworów, mleczarskich, wędliniarskich, do różnego typu produktów, których bazą jest soja i kukurydza. Generalnie, wprowadzenie modyfikacji genetycznych ma na celu znaczne polepszenie jakości surowców roślinnych, a w rezultacie wprowadzenie na rynek bezpiecznej i zdrowej żywności. W pracach genetycznych prowadzonych w celu uzyskania żywności transgenicznej dominują trzy kierunki: 1. Wzbogacanie żywności w składniki podnoszące ich wartość żywieniową 2. Usuwanie substancji szkodliwych i niepożądanych 3. Poprawa cech funkcjonalnych związanych z procesami przetwórczymi. 3

4 Poniżej przedstawiono kilka typów modyfikacji, które są bardzo istotne w produkcji żywności i w żywieniu człowieka. Kontrola dojrzewania owoców (zwiększenie trwałości) Jest jednym z ważniejszych kierunków badań nad modyfikacjami genetycznymi roślin mających na celu poprawę ich cech technologicznych. Dotyczy to szczególnie owoców miękkich, których szybkie dojrzewanie ogranicza przydatność do spożycia i przerobu oraz utrudnia transport. Najwięcej prac w tej dziedzinie poświęcono dojrzewaniu owoców pomidora. Pierwsza transgeniczna odmiana pomidora Flavr Savr powstała dzięki wprowadzeniu genu poligalakturonazy w orientacji antysensownej, co blokowało działanie enzymu poligalakturonazy powodującego mięknięcie owoców przez częściową depolimeryzację pektyn ściany komórkowej. Dzięki takiemu zabiegowi owoce pomidorów mogą dojrzewać na krzakach pozostając dłużej twarde i nie tracąc wartości smakowych. Innym przykładem modyfikacji jest melon posiadający owoce o zielonej barwie skórki, jędrnym miąższu i wyraźnie dłuższym okresie przechowywania. Modyfikacje węglowodanów roślinnych Węglowodany roślinne pełnią ważną funkcje w żywieniu człowieka oraz stanowią cenny surowiec dla wielu przemysłów. Zastosowania przemysłowe dotyczą konkretnych, wybranych form poszczególnych polisacharydów o ściśle sprecyzowanej charakterystyce chemicznej. Jedną z potencjalnych dróg pozyskiwania wybranych form polimerów węglowodanowych jest uprawa roślin transgenicznych, wyspecjalizowanych w syntezie zdeterminowanych chemicznie substancji. Między innymi w wyniku takich modyfikacji uzyskano ziemniaki, rzepak, pomidory o zwiększonej zawartości suchej masy, a ponadto stwierdzono także zmniejszenie powstawania cukrów redukujących w czasie przechowywania w niskiej temperaturze. Konsekwencją tego było zachowanie jaśniejszego koloru frytek produkowanych z ziemniaków GM. Intensyfikacja biosyntezy barwników karotenoidowych Karotenoidy stanowią największą grupę naturalnych barwników stosowanych w produkcji żywności, a poza tym pełnią one wiele ważnych funkcji w organizmie człowieka tj. przenoszenie energii, ochronę przed fotoutlenianiem, a także są prekursorami witaminy A. Do ważniejszych osiągnięć w zakresie wzbogacania roślin w prowitaminę A należy zaliczyć transgeniczny ryż tzw. złoty ryż, który powstał dzięki wprowadzeniu genów kodujących ferrytynę i β - karoten. Dowodzi to, że możliwa jest synteza karotenoidów w tkankach niezwiązanych z ich biosyntezą, co może przyczynić się do poprawy wartości żywieniowej wielu płodów rolnych i zmniejszyć światowy deficyt witamin roślinnych. Modyfikacja białek roślinnych Do najważniejszych kierunków modyfikacji należą: zmiany zawartości poszczególnych aminokwasów w białkach, a szczególnie aminokwasów egzogennych tj. lizyny, tryptofanu, cysteiny, metioniny, wzbogacenie roślin w białka funkcjonalne tj. białka słodkie taumatyna, białka sojowe, wprowadzanie nowych białek, a szczególnie białek glutenowych do zbóż chlebowych i makaronowych oraz białek odpornych na zamarzanie, co ma znaczenie w przemyśle chłodniczym, eliminacja z żywności białek alergennych. Zmiany składu chemicznego olejów roślinnych O wartości żywieniowej i właściwościach technologicznych olejów roślinnych decydują dwa podstawowe czynniki: długość łańcuchów kwasów tłuszczowych oraz liczba nienasyconych wiązań w ich strukturze. Główną rośliną wybraną do modyfikacji genetycznych w tym kierunku jest rzepak, do którego wprowadzono gen syntezy kwasu laurynowego pozyskanego z drzewa wawrzyńca kalifornijskiego. Olej z tych upraw został użyty do produkcji żywności (np. margaryny, substytutów masła). Rośliny jako źródła enzymów stosowanych w przetwórstwie surowców Rośliny transgeniczne mogą być w przyszłości opłacalnym źródłem enzymów o znaczeniu przemysłowym. Z punktu widzenia zastosowań w przetwórstwie żywności interesujące wydaje się klonowanie genów istotnych dla obróbki żywności. Na przykład mąka jest często wzbogacona w dodatek amylaz grzybowych w celu zwiększenia puli cukrów fermentujących do uzyskania odpowiedniej jakości miąższu chleba. Pierwszym surowym preparatem enzymatycznym wyprodukowanym w roślinach transgenicznych była α - amylaza pochodząca z bakterii Bacillus licheniformis. Innym przykładem może być 4

5 jęczmień, do którego wprowadzono gen bakteryjny kodujący syntezę β- glukanazy, dzięki czemu uzyskano poprawę jakości słodu do celów browarnianych. Produkcja białek mleka ludzkiego Białka mleka ludzkiego są znacznie lepiej dostosowane do potrzeb żywieniowych ludzi niż białka mleka krowiego. Częste uczulenia wśród dzieci na kazeinę bydlęcą spowodowały zainteresowanie możliwością transferu genów kodujących białka mleka ludzkiego do roślin. Pierwsze próby tego typu przeprowadzono w Holandii, gdzie do ziemniaka wprowadzono gen kodujący ludzką β- kazeinę. Podobne badania przeprowadzono dla innych białek mleka ludzkiego: α - laktoalbuminy i laktoferryny. Usuwanie kofeiny Przeprowadzono także próby uzyskania krzewów herbaty i kawy, w których zablokowano funkcję genu kodującego enzym niezbędny do syntezy kofeiny. Dzięki temu stałoby się możliwe uzyskanie naturalnej kawy bezkofeinowej o pełnym, charakterystycznym aromacie. Żywność produkowana na bazie roślin GM zawiera te same białka, węglowodany, tłuszcze, kwasy nukleinowe jak te, które występują w naszej codziennej diecie jako składniki pokarmowe i są tak samo przerabiane przez nasz układ trawienny, jak wszystkie inne komponenty żywności. Zmianie ulega jeden lub więcej genów 5. Metody kontroli żywności pochodzącej z roślin GM Żywność była od zawsze przedmiotem kontroli, jednakże kontrolowano sposób produkcji, opakowanie, dodatki i opis. Najmniej uwagi poświęcano samej żywności. Współcześnie wprowadzamy do naszej diety nowe artykuły żywnościowe w okresie krótszym niż życie jednej generacji, dlatego konsumenci domagają się od producentów kontroli żywności, a szczególnie żywności powstałej w wyniku nowatorskich technologii, tj. modyfikacji genetycznych. Warto podkreślić jednak, iż wprowadzenie transgenów do bakterii i uzyskanie dzięki temu nowych produktów np. insuliny, etanolu, detergentów, sera i innych nie wywołało zainteresowania opinii publicznej, natomiast wprowadzenie ich do roślin wzbudziło dyskusje i doprowadziło do powstania daleko idących regulacji prawnych. Ocena ryzyka wprowadzania GMO do produkcji inaczej przedstawia się w USA, a inaczej w Europie. W USA żywność produkowana z GMO nie ma etykiet. Uważa się, że jest sprawdzona i nie odbiega od żywności produkowanej z roślin nie modyfikowanej genetycznie. Natomiast w krajach Unii Europejskiej taka żywność musi być etykietowana, niezależnie czy są w niej ślady zmodyfikowanego DNA, czy nie. Zwraca się uwagę na procedurę w wyniku, której żywność powstała. Obecnie w Europie żywność zawierająca 0,9% GMO lub więcej musi być etykietowana. W przyszłości planowane jest jeszcze większe zaostrzenie przepisów dotyczących oznaczania żywności GMO. Wymagania dotyczące etykietowania żywności powodują duże zainteresowanie metodami umożliwiającymi szybkie jakościowe i ilościowe wykrywanie GMO. Analizę rozpoczyna się od badania DNA. Jeżeli nie udało się wykryć GMO w ten sposób, to podejmuje się próby wykrycia białka. Nie wykrycie białka dowodzi, że produkt nie zawiera GMO. Podstawowe techniki analizy DNA to PCR, Southern blot, DNA microarrays, pozwalające na porównaniu masy DNA wyizolowanego z badanego produktu z odpowiednio przygotowanym wzorcem (zawierającym GMO). Natomiast w analizie białek stosuje się głównie metody tj. test Elisa, lateral flow strip, Western blot, które wykorzystują reakcję przeciwciał skierowaną przeciwko specyficznemu antygenowi białku wyizolowanemu z produktu GMO. W Polsce surowa kontrola doświadczeń z roślinami transgenicznymi odbywa się na etapie: badań laboratoryjnych, szklarniowych i polowych, przed wprowadzeniem na rynek, znakowania żywności. W Tarnobrzegu znajduje się jedyne w naszym kraju Regionalne Laboratorium Badań Żywności Genetycznie Modyfikowanej, oficjalnie uruchomione w dniu roku. Celem laboratorium jest przeprowadzanie badań żywności przetworzonej i nieprzetworzonej pod względem jakościowym i ilościowym zawartości genetycznie modyfikowanego DNA, aby określić przydatność i dostosowanie żywności do wymogów Unii Europejskiej. Wykonywane są też badania dla podmiotów gospodarczych, którzy w ramach kontroli wewnętrznej winni udokumentować jakość zdrowotną wytwarzanych środków spożywczych w przypadku stosowania surowców GMO. Możliwości badawcze obejmują odmiany kukurydzy: Bt 5

6 176, Bt 11, MON 809/810 oraz jedną odmianę soi. Koszt badania jednej próbki wynosi około 500 zł, zaś czas badania to 6 do 8 godzin. W laboratorium poddano badaniom najpopularniejsze produkty mogące zawierać modyfikacje soję, kotlety i napoje sojowe, czekoladę z białkiem sojowym, chipsy, chrupki kukurydziane. Modyfikacje, jeżeli były, to śladowe na poziomie setnych procenta. Główny Inspektor Sanitarny planuje utworzenie dwóch następnych takich laboratoriów w Białymstoku i w Poznaniu. 6. Uwarunkowania prawne dotyczące GMO Przepisy regulujące kwestie dotyczące GMO w Polsce są efektem norm prawnych uchwalonych przez Sejm oraz zobowiązań naszego kraju wynikających z członkostwa w organizacjach międzynarodowych. Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z 8 października 1999 r. W sprawie organizmów genetycznie zmodyfikowanych Ustawa z 11 maja 2001 r. O warunkach zdrowotnych żywności i żywienia - regulująca problematykę związaną z wykorzystaniem GMO w żywności Ustawa z 22 czerwca 2001 r. O organizmach genetycznie zmodyfikowanych Nowelizacja z 29 maja 2003 Nowelizacja z 27 września 2004 Ustawa z 23 sierpnia 2001 r. O środkach żywienia zwierząt - regulująca problematykę związaną z wykorzystaniem GMO w żywieniu zwierząt Prawo reguluje wydawanie zezwoleń na wszelkiego typu doświadczenia prowadzone z organizmami transgenicznymi, staranne badania przed wprowadzeniem ich do obrotu, znakowanie genetycznie modyfikowanej żywności, monitoring ekologiczny. Natomiast do organów zajmujących się kontrolą GMO należą: Ministerstwo Środowiska, Komisja ds. GMO, Inspekcja Sanitarna, Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa, Inspekcja Ochrony Środowiska, Inspekcja Weterynaryjna, Inspekcja Handlowa, Państwowa Inspekcja Pracy, Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno- Spożywczych, Organy Administracji Celnej oraz laboratoria referencyjne. 7. Zagrożenia i obawy Zastrzeżenia wobec roślin GM dotyczą różnych aspektów, a w szczególności technicznych, które dotyczą konstruowania transgenów i procesów transformacji, jak: stosowanie jako markerów genów odporności na antybiotyki, nadużywanie promotorów konstytutywnych, brak kontroli insercji transgenu w strukturę genomu. Zastrzeżenia budzą także aspekty medyczne, tj. szkodliwość żywności transgeniczej dla zdrowia konsumenta, pojawianie się nowych substancji o charakterze antyżywieniowym, alergie. Z punktu widzenia ekologii obawy budzą zagrożenia powstające po wprowadzeniu GMO do środowiska, zakłócenie naturalnych relacji w środowisku, możliwość przeniesienia w sposób niekontrolowany transgenów z GMO do naturalnych ekosystemów, powstanie superchwastów, szkodzenie gatunkom nie będącym celem modyfikacji. W końcu rodzi się wiele wątpliwości natury etycznej, a mianowicie czy ingerencja w genom jest uzasadniona, czy nie narusza porządku świata, czy nie przekracza granic przeznaczonych przez naturę, działa wbrew dziełu i zamierzeniom Stwórcy. Najwięcej obaw było związanych z pierwszymi roślinami transgenicznymi, które były prototypami dzisiejszych odmian. Obecnie do nowych generacji roślin GM wprowadza się szereg zmian, które zwiększają bezpieczeństwo stosowania ich w praktyce. Eliminowane są geny odporności na antybiotyki, zastępowane innymi genami markerowymi jak na przykład genem kodującym białko zielonej fluorescencji (GFP) uzyskanym z meduzy. Coraz częściej używa się promotorów tkankowo specyficznych indukujących ekspresję genów tylko w pożądanej tkance a nie w całej roślinie. Prowadzone są badania nad usuwaniem genów po skończonej funkcji, doskonalone są techniki transformacji pod kątem przekazywania pojedynczych kopii genów, mających wpływ na powstawanie stabilnych transformantów. 6

7 Zarzuty dotyczące zagrożeń GMO dla zdrowia konsumenta nie znajdują potwierdzenia w ścisłych badaniach. Trzeba jednak zaznaczyć, że trudno jest przeprowadzić wiarygodny test zważywszy jak wiele czynników może mieć wpływ na zdrowie konsumenta. Wartość odmian transgenicznych sprawdzana była w licznych doświadczeniach żywieniowych ze zwierzętami takimi jak: brojlery, kury nioski (kukurydza Bt), trzoda chlewna (kukurydza Bt i odporna na glifosat, burak cukrowy odporny na glifosat), także bukaty, krowy, owce (kiszonka z kukurydzy Bt) (Flachowsky i Aurlich 2001). Wyniki nie wykazały istotnych różnic pomiędzy zwierzętami karmionymi paszami z transgenicznych i nie transgenicznych roślin. Znany jest przypadek powstania u człowieka alergii w wyniku konsumpcji soji zawierającej gen pochodzący z orzecha brazylijskiego. Aby uniknąć tego typu zagrożeń wprowadzono znakowanie żywności GMO. Drogą modyfikacji genetycznej można osłabić działanie znanych alergenów. Uważa się, że wstawianie starannie wyselekcjonowanych genów do genomu rośliny jest bezpieczniejsze niż wprowadzanie ich tysiącami, jak jest w przypadku standardowych metod krzyżowania. Rośliny transgeniczne nie wymagają stosowania dużych ilości pestycydów, są mniej szkodliwe dla naszego zdrowia. Cechuje je wyższa wartość odżywcza w porównaniu do odmian zwykłych. Są ponadto niezwykle starannie badane przed wprowadzeniem na rynek. Zastrzeżenia natury etycznej dotyczą wątpliwości czy powinniśmy ingerować w materiał genetyczny innych organizmów. Ale tradycyjna hodowla, jest też ingerencją w genom roślin i formą sterowanej ewolucji (powszechnie akceptowaną). Przeciwnicy GMO podkreślają, że inżynieria genetyczna przekracza bariery międzygatunkowe pozwalając przenosić geny pomiędzy organizmami należącymi do różnych jednostek systematycznych.. Stosując tradycyjne techniki również przekraczano bariery międzygatunkowe przykładem powstanie, pszenżyta, licznych odmian roślin ozdobnych. Podsumowując dotychczasową wiedzę na temat organizmów i żywności genetycznie modyfikowanej można stwierdzić, że nie ma do tej pory przekonywujących dowodów na ich negatywne działanie. Jednak w dalszym ciągu konieczne są badania, które utrwalą taki pogląd i przekonają społeczeństwo o korzyściach związanych z ich praktycznym wykorzystaniem. Literatura: Klein M Transformowanie roślin. Praca pod redakcją B. Michalik. Zastosowanie metod biotechnologicznych w hodowli roślin. Drukrol s.c., Kraków, 9: Malepszy S Biotechnologia roślin. Praca zbiorowa pod redakcją S. Malepszego. Wydawnictwo Naukowe PWN. Niemirowicz-Szczytt K Metody kontroli żywności pochodzącej z roślin genetycznie modyfikowanych. X Ogólnopolski Zjazd Hodowców Roślin Ogrodniczych, pt. Zmienność genetyczna utrzymywanie, tworzenie i wykorzystanie w hodowli roślin. Skierniewice, luty Twardowski T Żywność genetycznie zmodyfikowana. Część I. Przemysł Spożywczy 9: 2-3. Twardowski T Żywność genetycznie zmodyfikowana. Część II. Przemysł Spożywczy 10:

Organizmy modyfikowane genetycznie

Organizmy modyfikowane genetycznie Organizmy modyfikowane genetycznie C o to jest G M O? Organizmy Modyfikowane Genetycznie GMO (z ang. Genetically Modified Organism) - Organizmy Transgeniczne - są to organizmy, które zawierają w swoim

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Co to GMO? GMO to organizmy, których genom został zmieniony metodami inżynierii genetycznej w celu uzyskania nowych cech fizjologicznych (lub zmiany

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na żywych organizmach prowadzące do uzyskania konkretnych

Bardziej szczegółowo

"Dlaczego NIE dla GMO w środowisku rolniczym" Prof. zw. dr hab. inż. Magdalena Jaworska

Dlaczego NIE dla GMO w środowisku rolniczym Prof. zw. dr hab. inż. Magdalena Jaworska "Dlaczego NIE dla GMO w środowisku rolniczym" Prof. zw. dr hab. inż. Magdalena Jaworska Kierownik Katedry Ochrony Środowiska Rolniczego Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Ekspert EU Biotechnology in Agriculture

Bardziej szczegółowo

Inżynieria genetyczna- 6 ECTS. Inżynieria genetyczna. Podstawowe pojęcia Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka

Inżynieria genetyczna- 6 ECTS. Inżynieria genetyczna. Podstawowe pojęcia Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka Inżynieria genetyczna- 6 ECTS Część I Badanie ekspresji genów Podstawy klonowania i różnicowania transformantów Kolokwium (14pkt) Część II Klonowanie ekspresyjne Od genu do białka Kolokwium (26pkt) EGZAMIN

Bardziej szczegółowo

Rośliny Genetycznie Zmodyfikowane

Rośliny Genetycznie Zmodyfikowane Rośliny Genetycznie Zmodyfikowane Zastosowanie roślin uprawnych Człowiek od zawsze wykorzystywał rośliny jako poŝywienie A takŝe jako źródło: energii, leków i innych produktów przemysłowych Ludzie od dawna

Bardziej szczegółowo

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 Spis treści Przedmowa 11 1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 1.1. Wprowadzenie 13 1.2. Biotechnologia żywności znaczenie gospodarcze i społeczne 13 1.3. Produkty modyfikowane

Bardziej szczegółowo

Od kapusty do mamuta wyzwania biotechnologii. Renata Szymańska

Od kapusty do mamuta wyzwania biotechnologii. Renata Szymańska Od kapusty do mamuta wyzwania biotechnologii Renata Szymańska Biotechnologia Biotechnologia świadczy dobra i usługi z wykorzystaniem metod biologicznych (definicja wg OECD) Towarzyszy człowiekowi od dawna

Bardziej szczegółowo

Czy żywność GMO jest bezpieczna?

Czy żywność GMO jest bezpieczna? Instytut Żywności i Żywienia dr n. med. Lucjan Szponar Czy żywność GMO jest bezpieczna? Warszawa, 21 marca 2005 r. Od ponad połowy ubiegłego wieku, jedną z rozpoznanych tajemnic życia biologicznego wszystkich

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

Zakazy stosowania GMO w świetle prawa europejskiego i krajowego

Zakazy stosowania GMO w świetle prawa europejskiego i krajowego Zakazy stosowania GMO w świetle prawa europejskiego i krajowego Tomasz Zimny Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa Wykorzystanie GMO w uprawach na UE i na świecie Uprawy roślin GM w 2014 r. Na świecie Uprawiane

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ. Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt. Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r.

WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ. Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt. Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r. WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r. I. Wobec braku na rynku krajowych pasz wysokobiałkowych, w

Bardziej szczegółowo

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski Znaczenie genetyki Opracował A. Podgórski InŜynieria genetyczna InŜynieria genetyczna ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Istota inŝynierii genetycznej

Bardziej szczegółowo

Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego

Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego dr Piotr Szajner mgr Wiesław Dzwonkowski Zakład Badań Rynkowych IERiGŻ-PIB Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie

Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie DEFINICJA Mikroorganizm (drobnoustrój) to organizm niewidoczny gołym okiem. Pojęcie to nie jest zbyt precyzyjne lecz z pewnością mikroorganizmami są: bakterie,

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju biotechnologii w Polsce

Perspektywy rozwoju biotechnologii w Polsce Perspektywy rozwoju biotechnologii w Polsce dr Anna Czubacka Zakład ad Hodowli i Biotechnologii Roślin Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa - PIB Biotechnologia Zastosowanie systemów biologicznych,

Bardziej szczegółowo

Sukces kultur in vitro oparty jest na zjawisku totipotencji, czyli nieograniczonej zdolności komórek do dzielenia się i odtwarzania całego organizmu

Sukces kultur in vitro oparty jest na zjawisku totipotencji, czyli nieograniczonej zdolności komórek do dzielenia się i odtwarzania całego organizmu Rośliny z probówki Kultury in vitro to uprawa części roślin, tkanek, pojedynczych komórek, a nawet protoplastów poza organizmem macierzystym, na sztucznych pożywkach w warunkach sterylnych Sukces kultur

Bardziej szczegółowo

Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie

Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie Co to jest GMO? Historia GMO Rodzaje GMO Zalety GMO Wady GMO Ciekawostki Spis Treści Co to jest GMO? GMO (Organizmy modyfikowane genetycznie) - organizmy, których genom

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

Modyfikacje genetyczne. Doc. dr hab. Katarzyna Lisowska

Modyfikacje genetyczne. Doc. dr hab. Katarzyna Lisowska Modyfikacje genetyczne w rolnictwie Doc. dr hab. Katarzyna Lisowska Odwieczny problem rolników: Chwasty Szkodniki http://www.farmer.pl/resources/266/mak.jpg http://www.ediblegeography.com/wp-content/uploads/2009/09/

Bardziej szczegółowo

Metody inżynierii genetycznej SYLABUS A. Informacje ogólne

Metody inżynierii genetycznej SYLABUS A. Informacje ogólne Metody inżynierii genetycznej A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Rodzaj Rok studiów /semestr

Bardziej szczegółowo

Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc

Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc Organizmy zmodyfikowane genetycznie Organizmy zmodyfikowane genetycznie w skrócie GMO (ang. Genetically Modified Organisms) to organizmy, których geny zostały celowo

Bardziej szczegółowo

Systemy rolnicze i wpływ na środowisko produkcji żywności

Systemy rolnicze i wpływ na środowisko produkcji żywności Systemy rolnicze i wpływ na środowisko produkcji żywności Jakie będzie rolnictwo przyszłości? dr inż. Jerzy Próchnicki Bayer CropScience Polska oraz Polskie Stowarzyszenie Rolnictwa Zrównoważonego ASAP

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

WYNALAZKI BIOTECHNOLOGICZNE W POLSCE. Ewa Waszkowska ekspert UPRP

WYNALAZKI BIOTECHNOLOGICZNE W POLSCE. Ewa Waszkowska ekspert UPRP WYNALAZKI BIOTECHNOLOGICZNE W POLSCE Ewa Waszkowska ekspert UPRP Źródła informacji w biotechnologii projekt SLING Warszawa, 9-10.12.2010 PLAN WYSTĄPIENIA Umocowania prawne Wynalazki biotechnologiczne Statystyka

Bardziej szczegółowo

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Elementy określone przez liderów sekcji w obszarze Bezpieczna Żywność

Bardziej szczegółowo

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Program: Tworzenie naukowych podstaw postępu biologicznego i ochrona roślinnych zasobów genowych źródłem innowacji i wsparcia

Bardziej szczegółowo

Niestandardowe wykorzystanie buraków cukrowych

Niestandardowe wykorzystanie buraków cukrowych Niestandardowe wykorzystanie buraków cukrowych Stanisław Wawro, Radosław Gruska, Agnieszka Papiewska, Maciej Stanisz Instytut Chemicznej Technologii Żywności Skład chemiczny korzeni dojrzałych buraków

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA DO ZMIANY USTAWY W CELU UREGULOWANIA ZNAKOWANIA PRODUKTÓW WOLNE OD GMO opinia Kancelarii Juris sporządziła: st. pr.

ZAŁOŻENIA DO ZMIANY USTAWY W CELU UREGULOWANIA ZNAKOWANIA PRODUKTÓW WOLNE OD GMO opinia Kancelarii Juris sporządziła: st. pr. ZAŁOŻENIA DO ZMIANY USTAWY W CELU UREGULOWANIA ZNAKOWANIA PRODUKTÓW WOLNE OD GMO opinia Kancelarii Juris sporządziła: st. pr. Agata Paprocka zatwierdził: adw. Jan A. Stefanowicz4 Znakowanie żywności wolnej

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz innych ustaw

USTAWA z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz innych ustaw Kancelaria Sejmu s. 1/11 USTAWA z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz innych ustaw Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2002 r. Nr 135, poz. 1145, Nr 208,

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ Wprowadzenie Liczne badania przeprowadzone w Europie i w Polsce wskazują, że warzywa z produkcji ekologicznej są

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: JESTEŚ TYM CO JESZ żywność zawierająca rośliny genetycznie modyfikowane

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: JESTEŚ TYM CO JESZ żywność zawierająca rośliny genetycznie modyfikowane SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

DR ŻANETA PACUD Zdolność patentowa roślin

DR ŻANETA PACUD Zdolność patentowa roślin DR ŻANETA PACUD Zdolność patentowa roślin czyli rzecz o brokułach i pomidorach Sposoby ochrony prawnej roślin wprowadzenie Ochrona prawna odmian roślin - Międzynarodowa konwencja o ochronie nowych odmian

Bardziej szczegółowo

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r.

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. Stanowisko Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. w sprawie ogłoszenia obszaru Województwa Kujawsko Pomorskiego strefą wolną od upraw genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO)

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 12 czerwca 2015 r. Poz. 795 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 26 maja 2015 r.

Warszawa, dnia 12 czerwca 2015 r. Poz. 795 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 26 maja 2015 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 12 czerwca 2015 r. Poz. 795 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 26 maja 2015 r. w sprawie laboratoriów urzędowych i referencyjnych

Bardziej szczegółowo

Spis treści Część I. Genetyczne podstawy hodowli roślin 1. Molekularne podstawy dziedziczenia cech Dariusz Crzebelus, Adeta Adamus, Maria Klein

Spis treści Część I. Genetyczne podstawy hodowli roślin 1. Molekularne podstawy dziedziczenia cech Dariusz Crzebelus, Adeta Adamus, Maria Klein Spis treści Część I. Genetyczne podstawy hodowli roślin 1. Molekularne podstawy dziedziczenia cech... 15 Dariusz Crzebelus, Adeta Adamus, Maria Klein 1.1. Budowa DNA i przepływ informacji genetycznej...

Bardziej szczegółowo

Ocena porównawcza sektora rolno-spożywczego Polski i Ukrainy

Ocena porównawcza sektora rolno-spożywczego Polski i Ukrainy Ocena porównawcza sektora rolno-spożywczego Polski i Ukrainy mgr Mirosława Tereszczuk Warszawa, 25 listopada 2016 r. 1 Gospodarka Ukrainy na tle gospodarki Wyszczególnienie Polski Ukraina Polska 2012 2015

Bardziej szczegółowo

Organizm modyfikowany genetycznie, organizmy transgeniczne Konwencja o Różnorodności Biologicznej

Organizm modyfikowany genetycznie, organizmy transgeniczne Konwencja o Różnorodności Biologicznej warto wiedzieć Organizm modyfikowany genetycznie, w skrócie GMO (z ang. Genetically Modified Organism), to organizm inny niż organizm człowieka, w którym materiał genetyczny został zmieniony w sposób niezachodzący

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczne uwarunkowania rozwoju produkcji, oraz systemu obrotu roślin strączkowych na cele paszowe, jako czynnik bezpieczeństwa żywnościowego kraju

Ekonomiczne uwarunkowania rozwoju produkcji, oraz systemu obrotu roślin strączkowych na cele paszowe, jako czynnik bezpieczeństwa żywnościowego kraju Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Zakład Rynków Finansowych i Towarowych w Gospodarce Żywnościowej Ekonomiczne uwarunkowania rozwoju produkcji, oraz systemu obrotu roślin strączkowych na cele paszowe,

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego Gdynia.

Laboratorium Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego Gdynia. Laboratorium Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego Gdynia www.ppnt.pl/laboratorium Laboratorium jest częścią modułu biotechnologicznego Pomorskiego Parku Naukowo Technologicznego Gdynia. poprzez:

Bardziej szczegółowo

ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE

ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa Cooperation Agency for Local Authorities ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE PODSTAWOWE INFORMACJE Materiał opublikowany z funduszy Unii Europejskiej Co

Bardziej szczegółowo

Informacje o GMO, konieczne do określenia stopnia zagrożenia.

Informacje o GMO, konieczne do określenia stopnia zagrożenia. Procedury i dokumenty wymagane do prowadzenia badań w zakresie organizmów genetycznie zmodyfikowanych Instrukcja przygotowania wniosków o wydanie zgody na zamknięte użycie GMO 1. Zamknięte użycie GMO wymaga

Bardziej szczegółowo

Ekologiczne aspekty w biotechnologii Kod przedmiotu

Ekologiczne aspekty w biotechnologii Kod przedmiotu Ekologiczne aspekty w biotechnologii - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Ekologiczne aspekty w biotechnologii Kod przedmiotu 13.4-WB-BTD-EAB-W-S14_pNadGenNH5UM Wydział Kierunek Wydział

Bardziej szczegółowo

Rolniczy handel detaliczny informacje podstawowe

Rolniczy handel detaliczny informacje podstawowe Rolniczy handel detaliczny informacje podstawowe Od dnia 1 stycznia 2017 r. weszły w życie akty prawne umożliwiające rejestrację rolniczego handlu detalicznego, w tym przede wszystkim ustawa z dnia 16

Bardziej szczegółowo

II. Analiza sensoryczna w ocenie jakości produktów spożywczych

II. Analiza sensoryczna w ocenie jakości produktów spożywczych SPIS TREŚCI Wprowadzenie 11 I. Jakość żywności, systemy zarządzania jakością i klasyfikacja żywności 13 1. Wstęp 13 2. Określenia jakości 14 3. Systemy zapewniające prawidłową jakość produktów spożywczych

Bardziej szczegółowo

Założenia projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia sprzedaży żywności przez rolników

Założenia projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia sprzedaży żywności przez rolników Założenia projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia sprzedaży żywności przez rolników MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Warszawa 24.08.2016 r. Organy administracji publicznej zaangażowane

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD. 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17

Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD. 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17 Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD zakres rozszerzony LO 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17 Biologia na czasie 2 zakres rozszerzony nr dopuszczenia 564/2/2012 Biologia na czasie 3 zakres rozszerzony

Bardziej szczegółowo

Vino pellite curas Winem rozpraszajcie troski (Horatius) Ficum cupit Chce figi, potrzebuje czegoś (dlatego taki uprzejmy) MSZ

Vino pellite curas Winem rozpraszajcie troski (Horatius) Ficum cupit Chce figi, potrzebuje czegoś (dlatego taki uprzejmy) MSZ Vino pellite curas Winem rozpraszajcie troski (Horatius) Ficum cupit Chce figi, potrzebuje czegoś (dlatego taki uprzejmy) SPOTKANIE (2001 r.) WITOLD PAŁKA ur. Katowice 1928 r., olej na płótnie 50 x 70

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

R olnictwo a zdrowie. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (G M O), R olnictwo ekologiczne.

R olnictwo a zdrowie. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (G M O), R olnictwo ekologiczne. Adrianna Mączyńska R olnictwo a zdrowie. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (G M O), R olnictwo ekologiczne. Organizmy zmodyfikowane genetycznie w skrócie GMO (ang. genetically modified organisms) lub

Bardziej szczegółowo

Produkcja biomasy a GMO

Produkcja biomasy a GMO Produkcja biomasy a GMO Adam Koryzna Stowarzyszenie Koalicja Na Rzecz Nowoczesnego Rolnictwa Opole, 22.10.2009 Koalicja Na Rzecz Nowoczesnego Rolnictwa Organizacja zrzeszająca producentów rolnych ZałoŜona

Bardziej szczegółowo

Podstawy biotechnologii SYLABUS A. Informacje ogólne

Podstawy biotechnologii SYLABUS A. Informacje ogólne Podstawy biotechnologii A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Rodzaj Rok studiów /semestr

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

NOWE PRZEPISY. ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ

NOWE PRZEPISY. ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ NOWE PRZEPISY ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ I. ROZPORZADZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 pa ździernika 2011 W dniu 12 grudnia 2011 r. weszło w życie rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

dr inż. Beata Przygoda Wartość odżywcza żywności co powinnyśmy wiedzieć?

dr inż. Beata Przygoda Wartość odżywcza żywności co powinnyśmy wiedzieć? dr inż. Beata Przygoda Wartość odżywcza żywności co powinnyśmy wiedzieć? Do prawidłowego rozwoju, dobrego stanu zdrowia, odpowiedniej sprawności fizycznej i umysłowej powinnyśmy codziennie spożywać określoną

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Inżynieria genetyczna to inaczej ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Polega ona na wprowadzaniu do

Bardziej szczegółowo

Znaczenie kultur bakteryjnych w produkcji serów i twarogów

Znaczenie kultur bakteryjnych w produkcji serów i twarogów Znaczenie kultur bakteryjnych w produkcji serów i twarogów mgr inż. Grzegorz Pabis www.gappoland.com Kom. 606-436-513 Drobnoustroje czyli bakterie, drożdże i pleśnie odgrywają w mleczarstwie istotną rolę.

Bardziej szczegółowo

Założenia kontroli plantacji produkcyjnych w kierunku wykrywania autoryzowanych i nieautoryzowanych GMO

Założenia kontroli plantacji produkcyjnych w kierunku wykrywania autoryzowanych i nieautoryzowanych GMO Założenia kontroli plantacji produkcyjnych w kierunku wykrywania autoryzowanych i nieautoryzowanych GMO Sławomir Sowa Laboratorium Kontroli GMO IHAR-PIB, Radzików Radzików 14.12.2015 Wprowadzenie zakazów

Bardziej szczegółowo

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin Grzegorz Gorzała Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa Al. Jana Pawła II 11, 00-828 Warszawa Podstawa prawna USTAWA

Bardziej szczegółowo

GMO zyski i straty. 1. Co to jest GMO? Wprowadzenie. Agnieszka Mickiewicz, Tomasz Twardowski, Marek Figlerowicz

GMO zyski i straty. 1. Co to jest GMO? Wprowadzenie. Agnieszka Mickiewicz, Tomasz Twardowski, Marek Figlerowicz LISTY, OPINIE GMO zyski i straty Agnieszka Mickiewicz, Tomasz Twardowski, Marek Figlerowicz Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznañ 1. Co to jest GMO? Wprowadzenie Adres do korespondencji

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Dziennik Ustaw Nr 94 7858 Poz. 607 607 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Na podstawie art. 21 ust.

Bardziej szczegółowo

wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 9 Data wydania: 17 maja 2016 r.

wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 9 Data wydania: 17 maja 2016 r. ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 9 Data wydania: 17 maja 2016 r. Nazwa i adres NUSCANA BIOTECHNIKA

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne Podstawy biotechnologii SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu Język przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 11 stycznia 2012 r. Poz. 1

Warszawa, dnia 11 stycznia 2012 r. Poz. 1 Warszawa, dnia 11 stycznia 2012 r. Poz. 1 OGŁOSZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) w sprawie wykazu obszarów badawczych i wykazu badań na rzecz rolnictwa ekologicznego Na podstawie 10 ust. 4 rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA. Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor

POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA. Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA styczeń 2012 Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor Spis treści 2 Nr slajdu Informacje o badaniu 3 Główne

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO PASZ W ASPEKCIE USTAWY O PASZACH. Olga Michalik-Rutkowska Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii w MRiRW

BEZPIECZEŃSTWO PASZ W ASPEKCIE USTAWY O PASZACH. Olga Michalik-Rutkowska Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii w MRiRW BEZPIECZEŃSTWO PASZ W ASPEKCIE USTAWY O PASZACH Olga Michalik-Rutkowska Departament Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii w MRiRW 1 . USTAWA O PASZACH Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. 2014

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

Znakowanie żywności przyszłe zmiany, nowe wyzwania

Znakowanie żywności przyszłe zmiany, nowe wyzwania Znakowanie żywności przyszłe zmiany, nowe wyzwania Klaudyna Terlicka, Principal Regulatory Advisor 21 Październik 2011 Innovation Nutrition Regulatory Safety Sensory Leatherhead Food Research 1919 Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW w Warszawie. Zagadnienia na egzamin dyplomowy studia I stopnia

Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW w Warszawie. Zagadnienia na egzamin dyplomowy studia I stopnia Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW w Warszawie Zagadnienia na egzamin dyplomowy studia I stopnia Kierunek ŻYWIENIE CZŁOWIEKA I OCENA ŻYWNOŚCI ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Przemiany materii

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu SYLABUS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu: TOWAROZNAWSTWO SUROWCÓW I PRODUKTÓW ZWIERZĘCYCH Katedra/Wydział: Katedra Hodowli Małych Ssaków i Surowców Zwierzęcych Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Kierownik

Bardziej szczegółowo

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Zgodnie z polskim ustawodawstwem etykieta produktu spożywczego powinna mieć napisy w języku polskim, umieszczone w sposób

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

Słownik pojęć prawa żywnościowego

Słownik pojęć prawa żywnościowego Słownik pojęć prawa żywnościowego analiza ryzyka proces składający się z trzech powiązanych elementów: oceny ryzyka, zarządzania ryzykiem i informowania o ryzyku; aromaty inaczej środki aromatyzujące substancje

Bardziej szczegółowo

TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE. Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI. Rozdział 1. Wiadomości wstępne

TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE. Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI. Rozdział 1. Wiadomości wstępne TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Podstawowe pojęcia i określenia z zakresu towaroznawstwa żywności 1.2. Klasyfikacja

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przyrody dla wątku biologia w klasach 2 i 3 Społecznego Liceum Ogólnokształcącego Splot im. Jana Karskiego

Wymagania edukacyjne z przyrody dla wątku biologia w klasach 2 i 3 Społecznego Liceum Ogólnokształcącego Splot im. Jana Karskiego Wątek tematyczny Wielcy rewolucjoniści nauki Dylematy moralne w nauce Lp. Temat lekcji 1. Arystoteles i początki biologii. Linneusz i porządek przyrody 2. Darwin i wyjaśnianie różnorodności 3. Socjobiologia

Bardziej szczegółowo

Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii

Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii chroń swoje pomysły 3 Kongres Świata Przemysłu Farmaceutycznego Poznań, 16-17 czerwca 2011 Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii dr Izabela Milczarek Czym jest biotechnologia? Biotechnologia,

Bardziej szczegółowo

MONITORING DIOKSYN W TŁUSZCZACH I OLEJACH PRZEZNACZONYCH DO śywienia ZWIERZĄT ZGODNIE Z ROZPORZĄDZENIEM 225/2012 Z DNIA 15 MARCA 2012R.

MONITORING DIOKSYN W TŁUSZCZACH I OLEJACH PRZEZNACZONYCH DO śywienia ZWIERZĄT ZGODNIE Z ROZPORZĄDZENIEM 225/2012 Z DNIA 15 MARCA 2012R. MONITORING DIOKSYN W TŁUSZCZACH I OLEJACH PRZEZNACZONYCH DO śywienia ZWIERZĄT ZGODNIE Z ROZPORZĄDZENIEM 225/2012 Z DNIA 15 MARCA 2012R. Kamila Pietrasiak Wojewódzki Inspektorat Weterynarii w Łodzi Definicje

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne systemy ekspresji genów

Nowoczesne systemy ekspresji genów Nowoczesne systemy ekspresji genów Ekspresja genów w organizmach żywych GEN - pojęcia podstawowe promotor sekwencja kodująca RNA terminator gen Gen - odcinek DNA zawierający zakodowaną informację wystarczającą

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 15 kwietnia 2013 r. Poz. 8 OGŁOSZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 kwietnia 2013 r.

Warszawa, dnia 15 kwietnia 2013 r. Poz. 8 OGŁOSZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 kwietnia 2013 r. DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Warszawa, dnia 15 kwietnia 2013 r. Poz. 8 OGŁOSZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 kwietnia 2013 r. w sprawie listy organizacji badawczych

Bardziej szczegółowo

środowiska nie mogą być uwalniane organizmy genetycznie zmodyfikowane, które zawierają geny odporności na antybiotyki stosowane w leczeniu ludzi.

środowiska nie mogą być uwalniane organizmy genetycznie zmodyfikowane, które zawierają geny odporności na antybiotyki stosowane w leczeniu ludzi. Procedury i dokumenty wymagane do prowadzenia badań w zakresie organizmów genetycznie zmodyfikowanych Instrukcja przygotowania wniosków o wydanie zgody na zamierzone uwolnienie GMO do środowiska w celach

Bardziej szczegółowo

2. Układy eksperymentalne stosowane w doświadczeniach ogrodniczych. 6. Metody regulowania zachwaszczenia w ogrodnictwie zrównoważonym.

2. Układy eksperymentalne stosowane w doświadczeniach ogrodniczych. 6. Metody regulowania zachwaszczenia w ogrodnictwie zrównoważonym. PYTANIA OGÓLNE - IIº kierunek Ogrodnictwo - studia niestacjonarne 1. Rola testu statystycznego w analizie danych. 2. Układy eksperymentalne stosowane w doświadczeniach ogrodniczych. 3. Rodzaje RNA występujące

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXXV/419/06 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 6 lutego 2006 roku

Uchwała Nr XXXV/419/06 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 6 lutego 2006 roku Uchwała Nr XXXV/419/06 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 6 lutego 2006 roku w sprawie przyjęcia stanowiska Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego dotyczącego produkcji rolnej wolnej od organizmów

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8 Data wydania: 30 stycznia 2015 r. Nazwa i adres NUSCANA

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

ŻYWNOŚĆ GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANA

ŻYWNOŚĆ GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANA ŻYWNOŚĆ GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANA Paula Drewniak Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Streszczenie Praca wyjaśnia czym są organizmy transgeniczne i jaka jest ich historia. Przeprowadzona

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin dyplomowy magisterski II o. kierunku ROLNICTWO

Zagadnienia na egzamin dyplomowy magisterski II o. kierunku ROLNICTWO Zagadnienia na egzamin dyplomowy magisterski II o kierunku ROLNICTWO KIERUNKOWE - OBLIGATORYJNE 1. Podstawowe pojęcia w doświadczalnictwie rolniczym. 2. ZałoŜenia metody analizy wariancji oraz zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Nasiennictwo. Tom I. Spis treści

Nasiennictwo. Tom I. Spis treści Nasiennictwo. Tom I Spis treści PRZEDMOWA 1. ŚWIATOWY PRZEMYSŁ NASIENNY 1.1. ZNACZENIE MATERIAŁU SIEWNEGO 1.2. PRZEMYSŁ NASIENNY 1.3. ŹRÓDŁA WSPIERANIA ROZWOJU PRZEMYSŁU NASIENNEGO 1.4. MIĘDZYNARODOWY

Bardziej szczegółowo

Walory buraków cukrowych, jako surowca

Walory buraków cukrowych, jako surowca Walory buraków cukrowych, jako surowca przemysłowego Stanisław Wawro Radosław Gruska, Halina Kalinowska Politechnika Łódzka Wydział Biotechnologii i Nauk o Żywności Instytut Chemicznej Technologii Żywności

Bardziej szczegółowo

Genetyka w nowej podstawie programowej

Genetyka w nowej podstawie programowej Genetyka w nowej podstawie programowej Dział Genetyka - III etap edukacyjny Rzetelna realizacja tego działu w gimnazjum jest kluczowa ze względu na to, że biotechnologia i inżynieria genetyczna jest omawiana

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Informacje o badaniu 3. Główne wnioski 5. Wyniki wiedza o GMO 6. Wyniki postawy wobec GMO 12

Spis treści. Informacje o badaniu 3. Główne wnioski 5. Wyniki wiedza o GMO 6. Wyniki postawy wobec GMO 12 Spis treści Informacje o badaniu 3 Główne wnioski 5 Wyniki wiedza o GMO 6 Wyniki postawy wobec GMO 12 Dane demograficzne osoby kojarzące pojęcie GMO vs. osoby nie mające wcześniejszego kontaktu z tym pojęciem

Bardziej szczegółowo