przegląd zachodniopomorski

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "przegląd zachodniopomorski"

Transkrypt

1 U n i w e r s y t e t S z c z e c i ń s k i przegląd zachodniopomorski Zeszyt specjalny Kobieta w kulturze politycznej świata pod redakcją Renaty Gałaj-Dempniak i Danuty Okoń k w a r t a l n i k szczecin 2012 rocznik XXVII (LVI) zeszyt 2

2 Komitet Redakcyjny Tadeusz Białecki (Szczecin, redaktor naczelny) Roman Drozd (Słupsk), Radosław Gaziński (Szczecin), Danuta Kopycińska (Szczecin) Kazimierz Kozłowski (Szczecin) Radosław Skrycki (Szczecin, sekretarz redakcji) Józef Stanielewicz (Szczecin), Eugeniusz Z. Zdrojewski (Koszalin) Recenzent zeszytu dr hab. Mariola Hoszowska prof. UR Redaktorzy językowi Elżbieta Blicharska Krzysztof Gołda Korektor Małgorzata Szczęsna Okładkę projektował Ludwik Piosicki Skład komputerowy Wiesława Mazurkiewicz Publikacja powstała dzięki przychylności i wsparciu Urzędu Marszałka Zachodniopomorskiego Rektora Uniwersytetu Szczecińskiego Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego Jolanty Niemcewicz Fundacji Oleander Firmy Huberta Lisa Adres redakcji: Szczecin, ul. Adama Mickiewicza 66 tel Wersja papierowa jest wersją pierwotną Copyright by Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2012 ISSN WYDAWNICTWO NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO Ark. wyd. 14,0. Ark. druk. 14,1. Format B5. Nakład 130 egz. Cena zł 21,00 (w tym 5% VAT)

3 Spis treści Danuta Okoń Iulia Augusta mater w świetle źródeł epigraficznych... 7 Piotr Briks Księga Rut jako przykład społeczno-politycznego zaangażowania kobiety w Starym Testamencie Anna Czarniecka Odkryta maszkara. Maria Kazimiera d Arquien w pismach politycznych końca XVII wieku Andrzej Stroynowski Polityczna rola Izabeli Czartoryskiej Artur Kaźmierczak Kobiety z rodzin szlacheckich w życiu i działaniach politycznych mężczyzn w świetle pamiętników i literatury okresu staropolskiego Валентина Шандра Чинники зростання ролі жінок у суспільному житті України (1880-ті рр. початок ХХ ст.) Ryszard Tomczyk Rusinki (Ukrainki) w austriackiej Galicji. Pomiędzy konserwatyzmem a radykalizmem Renata Gałaj-Dempniak Kobieta na amerykańskim, angielskim i australijskim plakacie oraz ilustracji wojennej okresu pierwszej wojny światowej Henryk Walczak Maria królowa Rumunii a przymierze z Polską Wojciech Wichert Rola i znaczenie kobietyw życiu społeczno-politycznym III Rzeszy Tomasz Butkiewicz Szkoły wychowania narodowo-politycznego dla dziewczątw latach Przyczynek do roli kobiety matki w ideologii III Rzeszy Tomasz Dźwigał W drugim szeregu rola i znaczenie kobiet w działalności szczecińskiej opozycji Anna Obiegło Polityka europejska w kwestii przemocy w rodzinie wobec kobiet

4

5 Szanowni Czytelnicy, mamy przyjemność oddać do Waszych rąk zeszyt specjalny Przeglądu Zachodniopomorskiego, poświęcony ważkim zagadnieniom obecności, roli i znaczenia kobiet w świecie polityki. Jest on podsumowaniem dyskusji, które toczyły się w trakcie ogólnopolskiej konferencji pt. Kobieta w kulturze politycznej świata, zorganizowanej w dniach października 2011 r. w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego. Dyskusje te nie zostały zakończone w trakcie obrad, lecz przeniosły się do kuluarów, a następnie na stronice tekstów nadsyłanych przez uczestników konferencji. W efekcie otrzymujemy tom niezwykle bogaty w treści, w którym na temat tytułowej kwestii wypowiadają się badacze z wielu ośrodków naukowych w Polsce, dodając swój głos do dyskursu całego środowiska historycznego. Dodatkowym walorem prezentowanych materiałów jest ich różnorodność, autorzy bowiem omawiają zagadnienia związane z polityczną rolą kobiet od starożytności po czasy współczesne, odnosząc się do wszystkich regionów świata i do różnych stref kulturowych. Tworzy się w ten sposób ciekawy, zróżnicowany, lecz zadziwiająco koherentny obraz kobiet, odpowiadający na pytanie o ich rolę w świecie polityki wczoraj, dziś i jutro. Danuta Okoń Renata Gałaj-Dempniak

6

7 p r z e g l ą d z a c h o d n i o p o m o r s k i TOM xxvii (lvi) rok 2012 zeszyt 2 K o b i e t a w k u l t u r z e p o l i t y c z n e j ś w i a t a Danuta Okoń Uniwersytet Szczeciński Iulia Augusta mater w świetle źródeł epigraficznych * Julia Domna (Iulia Domna), żona Lucjusza Septymiusza Sewera (L. Septimius Severus), panującego w Imperium Romanum w latach , nie bez racji uznawana jest za najbardziej utytułowaną spośród cesarzowych. Jej poprzedniczki z reguły nosiły jeden tytuł augusty; Faustyna młodsza (Faustina minor) żona Marka Aureliusza (M. Aurelius Antoninus), cesarza w latach dodatkowo uzyskała wysoce honorowe określenie mater castrorum, czyli matka obozów. Godność tę otrzymała od męża, towarzyszyła mu bowiem w większości wypraw organizowanych przeciwko najeżdżającym imperium Markomanom i Kwadom. Prawdopodobnie wykorzystywała swą obecność u boku princepsa na działalność z reguły pozostawianą kobietom opiekę nad chorymi i rannymi, nadzór szpitali i kuchni, co dało podstawę do jej uczczenia jako opiekunki żołnierzy. U jej boku przebywał mały Kommodus (L. Aurelius Commodus Antoninus), honorowanie więc cesarzowej jako matki zwracało uwagę opinii publicznej na jej rzeczywistego syna, który w ten sposób stawał niejako w jednym szeregu z legionistami imperium. Można zatem uznać, że nowy tytuł Faustyny miał się przysłużyć nie tyle jej samej, ile polityce dynastycznej Marka Aureliusza. Następczynie Faustyny były augustami krótko, nie miały czasu i okazji uzyskać rozbudowanej tytulatury. * Autorka realizuje badania naukowe w oparciu o grant Narodowego Centrum Nauki (decyzja nr DEC-2011/01/B/HS3/01273), zatytułowany Album senatorów epoki Sewerów ( n.e.).

8 8 Danuta Okoń Przełomu w tej dziedzinie dokonał dopiero Septymiusz Sewer, u którego boku, przez cały okres rządów, stała Julia Domna. Małżeństwo ich zostało zawarte w 187 r., po śmierci pierwszej żony Sewera Pakcji Marcjany (Paccia Marciana) 1, pochodzącej z jego rodzinnej Afryki. W chwili ślubu małżonek miał ponad 40 lat 2, jego wybranka około piętnastu. Proporcje wieku były typowe dla świata antycznego, nie dziwią też w sytuacji drugiego małżeństwa. Zaślubiny odbyły się w Galii, gdzie Septymiusz Sewer pełnił funkcje namiestnika (legatus pro praetore provinciae Galliae Lugdunensis). Domna przybyła do stolicy prowincji Lugdunum ze swojego miasta rodzinnego, Emesy. Leżało ono w Syrii i słynęło ze świątyni Elah Gabala, boga góry. Arcykapłanem świątyni był w tym czasie ojciec wybranki Sewera, co pozwala stwierdzić, że nie pochodziła ona wprawdzie z rodu senatorskiego, lecz było to zrekompensowane jej niewątpliwym bogactwem. Słynęła też Domna z urody oraz rozległych zainteresowań kulturalnych 3, o czym Sewer mógł się przekonać osobiście, gdyż poznał przyszłą żonę ok r., stacjonując w Syrii jako legat legionu IV Scythica 4. W roku 188 para doczekała się pierwszego syna Lucjusza Septymiusza Bassianusa (L. Septimius Bassianus), noszącego przydomek dziadka ze strony matki (Iuliusa Bassianusa); w 189 r. drugiego: Publiusza Septymiusza Gety (P. Septimius Geta), obdarowanego przydomkiem dziadka ze strony ojca (P. Septimiusa Gety). Fakt, że pierwszy syn, zwany później powszechnie Karakallą, nosił przydomek rodziny matki, a nie jak było tradycją ojca, sugeruje duży wpływ Domny na męża i szacunek, z jakim odnosił się do jej rodziny. Tymczasem 31 grudnia 192 r. został zamordowany przez spiskowców cesarz Kommodus, syn Marka Aureliusza. Następnego dnia, 1 stycznia 193 r., obwołano jego następcą Publiusza Helwiusza Pertynaksa (P. Helvius Pertinax), starszego wiekiem, zasłużonego i szanowanego senatora, który panował niespełna 1 SHA, vita Sev. 3, 2 (jako Marcia); IRT 410; IRT 411; CIL VIII = ILS 440 = ILAlg 2, 1, Źródła nie są zgodne co do daty urodzin Septymiusza Sewera i wskazują na 11 kwietnia 145 r. (Cass. Dio, 76, 17, 4) lub 8 kwietnia 146 r. (SHA, vita Sev., 1, 3). 3 Np.: Cass. Dio, 75, 15, 7; 77, 18, 3; Philostratos, vita Apoll. 1, 3; vitae sophist. 2, 30. Znany sofista Philostratos, vitae sophist. 2, 30, nazywa ją nawet filozofką. 4 Warto zaprezentować w tym miejscu senatorski cursus honorum Septymiusza Sewera do momentu jego proklamacji cesarskiej: quaestor Sardiniae, tribunus militum, legatus proconsulis Africae, tribunus plebis candidatus imp. M. Aurelii, praetor, in ipsa praetura in Hispaniam missus (iuridicus Asturiae et Gallaeciae?), legatus legionis IV Scythicae, legatus pro praetore provinciae Lugdunensis, proconsul Siciliae, consul suffectus, legatus Pannoniae.

9 Iulia Augusta mater... 9 trzy miesiące 28 marca zginął z rąk gwardii pretoriańskiej. Zbuntowani gwardziści przekazali władzę bogatemu senatorowi Markowi Didiuszowi Julianowi (M. Didius Iulianus), gdyż obiecał im za poparcie po 25 tys. sesterców. Kiedy wieści te dotarły na prowincję, wywołały wzburzenie, głównie w kręgach wojskowych. Legiony, niezadowolone z sytuacji w Rzymie, postanowiły samodzielnie podjąć decyzję o wyborze princepsa. 9 kwietnia 193 r. Septymiusz Sewer, pełniący wówczas funkcję legata Panonii Górnej, został proklamowany cesarzem przez garnizon swojej prowincji (legiony: I Adiutrix, X Gemina, XIV Gemina). Rozpoczęła się wojna domowa, w czasie której Sewer, głoszący się mścicielem Pertynaksa, zajął Rzym (9 czerwca 193 r.). Miasto powitało go entuzjastycznie, co niekoniecznie było wyrazem rzeczywistej sympatii dla nowego cesarza, na pewno zaś świadczyło o lęku przed siłą towarzyszących mu wojsk. Po złożeniu przepisowych ofiar w świątyni Jowisza kapitolińskiego i wizycie w senacie, który uroczyście nadał mu imperium, Sewer podjął pierwsze decyzje państwowe, m.in. o pogrzebie Pertynaksa i jego apoteozie. Prawdopodobnie wówczas też nadano jego żonie tytuł przynależny żonie cesarza, gdyż od tej pory figuruje w napisach i na monetach jako Iulia Domna Augusta. Był to tytuł wówczas niemal automatycznie przyznawany cesarzowym, jego nadanie Domnie nie budzi więc zdziwienia. Wkrótce Sewer rozpoczął wojnę z Pescenniuszem Nigrem (C. Pescennius Niger), ogłoszonym równocześnie z nim cesarzem przez legiony wschodu imperium. Wojna była długotrwała, po pokonaniu uzurpatora Sewer walczył jeszcze z ludami Oshroeny, Adiabeny i Arabami pustynnymi, którzy stanęli po stronie Nigra. Działania te rozpoczęto prawdopodobnie w początku 195 r., a zakończyły się sukcesem i zorganizowaniem za Eufratem nowej rzymskiej prowincji Oshroeny. W walkach towarzyszyła Sewerowi Domna (prawdopodobnie wraz z synami), co zapewniało całej rodzinie ochronę wojskową. Zaraz po zakończeniu tej wyprawy (lub jeszcze w jej trakcie) cesarz ogłosił się synem Marka Aureliusza, a swego starszego syna Bassianusa nakazał od tej pory nazywać Markiem Aureliuszem Antoninem (M. Aurelius Antoninus). Posunięcie to miało głównie charakter propagandowy. Wymyślona filiacja była sygnałem dla społeczeństwa, iż wracają złote czasy Imperium Romanum. Drora Baharal w swoim studium propagandy cesarskiej zauważyła, że już od 193 r. rzeźby, portrety oraz monety z wizerunkami Septymiusza Sewera i jego rodziny wzorowano na podobiznach Marka Aureliusza i jego bliskich. Septymiusz Sewer był na nich upodabniany do Marka Aureliusza, Bassianus i Geta do Kommodusa i Anniusza Werusa, synów

10 10 Danuta Okoń Marka, a Julia Domna nabyła cech Faustyny młodszej 5. To pozwala stwierdzić, że plany cesarza odnośnie do wzmocnienia podstaw swojej władzy poprzez wspomnianą adopcję sięgają okresu jego pobytu w Rzymie w 193 r. Skutkiem wspomnianej decyzji Sewera było odwołanie oficjalnego potępienia Kommodusa (od tej pory brata cesarza przez adopcję), który teraz zaczął być czczony jako divus Commodus. W tym samym czasie, prawdopodobnie 14 kwietnia 195 r. 6, cesarz podjął decyzję o przyznaniu żonie tytułu noszonego wcześniej przez Faustynę młodszą mater castrorum, co stanowiło logiczną konsekwencję przyjętej linii propagandowej. Ogłoszenie starszego syna Markiem Aureliuszem Antoninem było jednocześnie wskazówką, że sukcesorem Sewera będzie jego naturalny syn, a nie uczyniony wcześniej cezarem z powodów koniunkturalnych legat Brytanii, Klodiusz Albin (P. Clodius Albinus). Ustalenie następstwa wydarzeń, wobec braku precyzji źródeł, jest niemożliwe 7. Wiadomo, że w drodze powrotnej ze Wschodu cesarz zdecydował się na ogłoszenie swego starszego syna cezarem (4 lub 9 kwietnia 196 r.). Podjęte przez władcę działania wywołały proklamowanie się Klodiusza Albina augustem, co bezpośrednio doprowadziło do wojny, tym razem na zachodzie imperium. Julii Domnie wspomniane wydarzenia również przyniosły poważne zmiany. Od momentu awansu starszego syna na następcę cesarza jego matka zaczęła nosić tytuł podkreślający jej związki rodzinne z nowym panującym mater Caesaris. W trakcie wojny z Albinem Sewer zdecydował się mianować Bassianusa augustem, a młodszego syna Getę cezarem. W tej sytuacji zmienia się też nomenklatura Domny od tego czasu nazywana jest mater Augusti et Caesaris, oczywiście zachowując poprzednio przyznane tytuły: Augusta i mater castrorum. 5 D. Baharal, Victory of Propaganda: The Dynastic Aspect of the Imperial Propaganda of the Severi: The Literary and Archeological Evidence AD , Oxford 1996, rozdz. II: Septimius Severus and the gens Aurelia, passim. 6 Zob. na ten temat: D. Kienast, Römische Kaisertabelle. Grundzüge einer römischen Kaiserchronologie, Darmstadt 1990, s Herodian., 3, 5, 4 3, 6, 9, podał wersję, według której Sewer napisał do Klodiusza Albina list i nakazał swoim posłańcom, aby korzystając z okazji, zabili odbiorcę. Albin polecił zrewidować wysłanników, a znalazłszy broń, skazał ich na śmierć, co spowodowało w konsekwencji wybuch wojny. Podobny w szczegółach opis wydarzeń zawiera SHA, vita Clod. Albini, 7, 2 8, 4. Inny fragment zbioru SHA, vita Sev., 10, 1, zawiera informację, że początkiem wojny było wystąpienie Albina, który rebellavit in Gallia, co może oznaczać przyjęcie tytułu augusta. Współczesny wydarzeniom Kasjusz Dion napisał lakonicznie, że Sewer nie chciał mieć dłużej Albina za swojego cezara (Cass. Dio, 75, 4).

11 Iulia Augusta mater Następna zmiana w jej tytulaturze związana była z tragicznymi wydarzeniami w rodzinie Sewerów. W 202 r. Sewer doprowadził do związku swego starszego syna Marka Aureliusza Antonina z Fulwią Plautyllą (Fulvia Plautilla), córką Gajusza Fulwiusza Plaucjana (C. Fulvius Plautianus), prefekta pretorianów, swego kuzyna i najbliższego współpracownika. Młoda cesarzowa otrzymała tytuł augusty, zajmując (przynajmniej formalnie) miejsce równorzędne ze swą teściową. Na oficjalnych napisach Plautylla i jej ojciec pojawiają się jako członkowie rodziny cesarskiej. Jednak młody cesarz nienawidził wszechwładnego dostojnika, a zarazem teścia; podobne uczucia do niego żywiła również Domna 8. Wskutek niejasnego ciągu wydarzeń Plaucjan został zamordowany, a jego córkę i syna skazano na wygnanie. Cała trójka, a także wszyscy uznawani za ich przyjaciół zostali objęci damnatio memoriae. Ich imiona znikły z wszelkich zapisów, portrety zostały zniszczone, a podjęte przez nich decyzje (w tym np. testamenty) uznano za nieważne. Oficjalne napisy umieszczone niemal we wszystkich miastach imperium uległy urzędowo nakazanej martelacji zamiast imion Plautylli i Plaucjana figurowały na nich wymowne dziury. W niektórych wypadkach (szczególnie eksponowanych) władze podejmowały decyzję, aby w miejsca ogołocone wpisać inny tekst. W napisie dedykacyjnym na słynnym łuku bankierów 9 w Rzymie widnieje obecnie napis: 1. imp. Caes. L. Septimio Severo Pio Pertinaci Aug. Arabic. Adiabenic. Parth. max. fortissimo felicissimo, pontif.\ 2. max., trib. potest. XII, imp. XI, cos. III, patri patriae, et\ 3. imp. Caes. M. Aurelio Antonino Pio Felici Aug., trib. potest. VII, cos. <III, p.p., procos. fortissimo felicissimoque principi>et\ 4. Iuliae Aug. matri Aug. <n.> et castrorum et <senatus et patriae et> imp. Caes. M. Aureli Antonini Pii Felicis Aug.\ 5. <Parthici maximi Brittannici maximi>\ 6. argentari et negotiantes boari huius <loci qui invehent> devoti numini eorum. który brzmiał wcześniej prawdopodobnie 10 : 1. imp. Caes. L. Septimio Severo Pio Pertinaci Aug. Arabic. Adiabenic. Parth. max. fortissimo felicissimo, pontif.\ 2. max., trib. potest. XII, imp. XI, cos. III, patri patriae, et\ 3. imp. Caes. M. Aurelio Antonino Pio Felici Aug., trib. potest. VII, cos. et P. Septimio Getae nobilissimo Caes. et\ 8 Cass. Dio, 75, 15, CIL VI 1035 = ILS Zob. H.W. Benario, Julia Domna: Mater Senatus et Patriae, Phoenix 12 (1958), 2, s. 67.

12 12 Danuta Okoń 4. Iuliae Aug. matri Augg. et castrorum et Fulviae Plautillae Aug. imp. Caes. M. Aureli Antonini Pii Felicis Aug.\ 5. uxori filiae C. Fulvi Plautiani c.v. pontif. nobilissimi pr. pr. cos. II necessari et comitis Augg. 6. argentari et negotiantes boari huius <???> devoti numini eorum. Pomijając wstępnie zamianę tekstu, która jest widoczna w 3. linii (zamiast Gety rozwinięty tytuł Karakalli), warto zwrócić uwagę na inną zmianę w 4. linii zamiast imienia Plautylli pojawia się dalszy ciąg tytulatury Julii Domny et senatus et patriae, a więc matka senatu i ojczyzny. Domna figuruje więc ostatecznie jako Iulia Aug. mater Augusti nostri et castrorum et senatus et patriae et imp. Caes. M. Aureli Antonini Pii Felicis Aug. Poprawkę tę wprowadzono prawdopodobnie wkrótce po 205 r., czyli po śmierci Plaucjana i wygnaniu Plautylli, gdyż trudno przyjąć, że oficjalny napis, jakim była dedykacja łuku bankierów, stał od 205 do 211 r. (kiedy to wprowadzono kolejne poprawki) z pozostałymi po martelacji dziurami. Można moim zdaniem przychylić się do opinii Wolfganga Kuhoffa 11, iż jest to dowód na to, że Julia Domna nosiła bardziej rozbudowaną tytulaturę już w tym okresie, choć większość badaczy wskazuje, że była ona powszechnie stosowana dopiero od 211 r., czyli od śmierci jej męża 12. Warto przytoczyć inne dowody epigraficzne na rzecz hipotezy o rozszerzeniu listy tytułów cesarzowej już w 205 r.: 1. Inskrypcja z Rzymu CIL VI 3401 = XIV 2255 = ILS 2398 wystawiona Sewerowi, jego starszemu synowi i Julii Domnie tytułuje ją: mater Aug(usti) n(ostri) et senat(us) et patriae et castr(orum). Inskrypcję wystawiono za życia cesarza, a więc przed lutym 211 r., a po rozpoczęciu działań w Brytanii w 209 r., gdyż syn Sewera nosi już przydomek Britannicus maximus. 2. Inskrypcja z Rzymu CIL VI 354 = ILS 2218 zawiera rozwiniętą tytulaturę Domny: Iulia Aug(usta) mater Aug(usti) <n(ostri)> et castr(orum) et <senatus 11 W. Kuhoff, Iulia Aug. mater Aug. n. et castrorum et senatus et patriae, Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 97 (1993), s Tak przede wszystkim H.V. Instinsky, Studien zur Geschichte des Septimius Severus, Klio 17 (1942), s D.E.L. Haynes, P.E.D. Hirst, Porta Argentariorum, London 1939, s. 5, uznali przyznanie Domnie tytułu mater senatus et patriae przed 211 r. za mało prawdopodobną alternatywę. Za tradycyjną datacją opowiedziała się również B. Levick, Julia Domna. Syrian Empress, London New York 2007, s. XXX, 93. M. Pallottino, L Arco degli Argentari, Rome 1946, s. 122, przyjął, że Domna mogła nosić rozwiniętą tytulaturę już za panowania męża, podobnie H. Benario, Julia Domna..., s i E. Kettenhofen, Die syrischen Augustae in der historischen Überlieferung, Bonn 1979, s , a szczególnie wspomniany w tekście W. Kuhoff. Zob. również F. Ghedini, Giulia Domna tra Oriente e Occidente. Le fonti archeologiche, Roma 1984, s i i jej uwagi techniczne w kwestii poprawek tekstu na łuku bankierów.

13 Iulia Augusta mater et patriae>, według Kuhoffa wpisaną w miejsce imienia Plautylli. Napis był poprawiany prawdopodobnie po 209 r., gdyż do imienia Karakalli dopisano Britt(anicus) Max(imus). 3. W inskrypcji CIL VI w miejsce imienia Plautylli wpisano tytuły Domny: mater Aug(usti) castrorum senatus et patriae. 4. Napis z Rzymu AE 1965, 338, datowany na rok 209, zawiera w linii 3 tytulaturę Domny: [... matris lub matri] senatus et ca[strorum], a na początku linii 4 lakunę, którą można uzupełnić: [et patriae et matris] domini nostr[i]. 5. Inskrypcja z Lambaesis CIL VIII 2557 = ILS 2354 zawiera poszerzoną nomenklaturę Domny: Iulia Aug(usta) mater Aug(usti) n(ostri) et castr(orum) <et senatus et patriae>. Wstawka została wprowadzona w miejsce imienia Plautylli; w tej samej inskrypcji imię Gety zastąpiono tytułami Karakalli: Part(icus) Brit(anicus) Germ(anicus) max(imus). Ta druga poprawka musiała pochodzić z okresu po 213 r., lecz imiona Domny mogły być użyte jako uzupełnienie tekstu już w roku 205, gdyż trudno przyjąć, że napis czekał na kosmetykę ponad 8 lat. Prawdopodobnie więc Domna zyskała nowe tytuły już w 205 r., a jej specjalne uhonorowanie związane było z upadkiem Plaucjana, z którym przez wiele lat walczyła. Nowy tytuł Domny mater patriae nie wywołuje zdziwienia, jest analogiczny do noszonego przez cesarza określenia pater patriae. Zupełną nowością jest natomiast określenie mater senatus, do tej pory niewystępujące. Kilkakrotnie zdarzyło się przyznanie cesarzowi tytułu pater senatus (dotyczy Klaudiusza, Kommodusa i może Trajana), lecz nie był on elementem standardowej tytulatury cesarskiej. Trudno zakładać, że jest to dowód na szczególne związki cesarzowej z senatem i jej współdziałanie z patres conscripti w usunięciu Plaucjana, gdyż wszystkie źródła zgodnie podkreślają, iż była to wewnętrzna intryga w rodzinie cesarskiej, a senat dowiedział się o sprawie post factum. Nie miała też Domna związków z żadną z frakcji senatorskich, przyjąć więc można, że tytuł matki senatu jest próbą nawiązania do takiego samego tytułu, który senat chciał przyznać Liwii (Livia Drusilla), żonie Augusta (C. Iulius Caesar Octavianus) 13. W takim wypadku rzeczywiście bardziej wiarygodne jest przyjęcie, że tytuł ten Domna 13 Historiografowie antyczni podają, że Tyberiusz nie zgodził się ostatecznie na przyznanie tego tytułu swej matce: Tacitus, Annales, 1, 14; Suetonius, De vita Caesarum, Tiberius, 50; Cassius Dio, Romaiké historía, 57, 12, 4.

14 14 Danuta Okoń otrzymała od swego męża, który w ten sposób nawiązywał do Augusta, twórcy Imperium Romanum. W roku 209 cesarzowa, towarzysząca mężowi i obu synom w wyprawie brytyjskiej, doczekała się awansu młodszego z nich na augusta. Tym samym jej tytulatura znów uległa zmianie zamiast mater Augusti et Caesaris nazwana została oficjalnie mater Augustorum. Prawdopodobnie w 210 r. zaczęła nosić nowe tytuły Pia Felix (pobożna szczęśliwa), odpowiadające tytułom Pius Felix w nomenklaturze jej męża. Śmierć Septymiusza Sewera 4 lutego 211 r. nie zmieniła statusu Domny ani jej nazewnictwa, pozostawała ona jedyną augustą imperium, gdyż żaden z synów nie miał wówczas małżonki. Niezgoda między Karakallą i Getą doprowadziła do zamordowania młodszego z cesarzy przez brata. Geta, pośmiertnie oskarżony o spiskowanie, został skazany na damnatio memoriae. Z oficjalnych napisów znika jego nomen, Domna nosi już tytuł mater Augusti, czyli matka augusta. U boku syna zajętego ciągłymi wojnami cesarzowa sprawowała rolę współrządczyni, kierując np. dworskimi kancelariami i nadzorując oficjalną korespondencję. Wzmocnienie jej pozycji znalazło odzwierciedlenie w tytulaturze po 211 r. Domna powszechnie występuje jako mater castrorum et senatus et patriae lub mater Augusti et castrorum et senatus et patriae 14, nieraz w różnych wariantach (takich jak mater Augusti et castrorum totiusque domus divinae 15 lub mater Augusti et castrorum et senatus et totius domus divinae 16 ), stale też nazywana jest Iulia Augusta Pia Felix. Pamiętać również trzeba, że nierzadko tytuł mater Augusti był podawany w formie rozwiniętej mater Augusti nostri imperatoris M. Aurelii Antonini (z dodatkiem przydomków Karakalli). Takie uwarunkowania powodują, iż wszystkie później dedykowane inskrypcje ku czci Domny są z konieczności rozbudowane, gdyż kilka pierwszych linii zajmowała oficjalna nomenklatura cesarzowej. Przyznać trzeba, że żadna z wcześniejszych august nie uzyskała takiej liczby tytułów, co zdaje się wskazywać na wyjątkową pozycję Domny. Jednak wrażenie (wywoływane przez liczne dedykacje), iż była ona osobą współrządzącą państwem, odpowiadało rzeczywistości dopiero za rządów Karakalli; wcześniej cesarzowa nie odgrywała większej 14 Zob. np.: CIL III 1376 = IDR 3, 3, 55; CIL III 7836 = IDR 3, 3, 318; AE 1965, 338 = AE 1983, 28 = CIL VI 40646; CIL VIII 1616 = = ILS 444; CIL VIII = AE 1934, 34; CIL VIII = ILAfr 527; AE 1929, 1; AE 1958, 232; AE 1993, CIL VI 1071 = = AE 1956, 144.

15 Iulia Augusta mater roli politycznej, a do 205 r. była wręcz odsunięta przez wszechwładnego Plaucjana. Dopiero dorastanie jej synów (konkretnie Karakalli) pozwoliło jej pozbyć się konkurenta, a śmierć męża dała szanse na realne rządy w roli cesarzowej matki. W tej sytuacji można stwierdzić, że rozwinięta tytulatura nadana jej wcześniej przez Sewera posiadała głównie aspekt propagandowy i miała tworzyć obraz szczęśliwej rodziny panującej, domus divina, oraz cesarzowej matki całego imperium. Nie dziwi też fakt, iż następczynie Domny z jej rodziny siostra Julia Meza (Iulia Maesa), siostrzenice: Julia Soemias (Iulia Soemias Bassiana) i Julia Mammea (Iulia Avita Mammaea), współrządzące obok (a właściwie zamiast) kolejnych młodocianych cesarzy nie tylko przyjmowały nadane jej tytuły, ale też niejednokrotnie uzyskiwały nowe. Mammea w inskrypcji CIL II 3413 (= ILS 485) nazwana jest mater domini n(ostri) sanctissimi Imp(eratoris) Severi Alexandri Pii Felicis Aug(usti) et castrorum et senatus et patriae et universi generis humani, czyli (oprócz już znanych określeń) matką rodzaju ludzkiego 17. Godne uwagi jest systematyczne podkreślanie macierzyńskich ról kolejnych cesarzowych, co korespondowało z faktem, że ich pozycja i władza nie wynikały z uprawnień instytucjonalnych, lecz ze związków rodzinnych. Cesarz ojciec i cesarzowa matka stają się dla ludności imperium wzorem idealnego małżeństwa, a zarazem odwzorowaniem boskiego związku Jowisza i Junony, naczelnych bóstw rzymskiego panteonu. Wspomniana powyżej, znana z epigrafiki nomenklatura cesarzowej pojawia się na numizmatach tego okresu. Na awersach widniał wizerunek Domny wraz z obowiązującą tytulaturą, rewersy ukazywały postaci bogiń, z których kultem łączono cesarzową: Venus Victrix i Venus Genetrix, Fecunditas, Vesty (często z przydomkiem mater), Iuno Caelestis, Iuno Reginy, Ceres, Concordii, Diany Lucifery, Fortuny, Hilaritas, Kybele matki bogów 18. Wszystkie poczynione powyżej uwagi pozwalają wnioskować, że tytuł mater był nie tylko najistotniejszym składnikiem tytulatury cesarzowych, ale i nośnym elementem propagandowym, stąd ciągły rozwój właśnie przydomków zwią- 17 Tytulatura ta pojawia się również we fragmentarycznej inskrypcji z Sarmizegetusy (CIL III 7970 = AE 1998, 1094 = IDR 3, 2, 64). Na ten temat zob. D. Okoń, Cesarzowe z Emezy. Od Iulii Domny do Iulii Mammaei kult kobiet z dynastii Sewerów w świetle źródeł epigraficznych, w: Świat starożytny, jego polscy badacze i kult panującego, red. L. Mrozewicz, K. Balbuza, Poznań 2011, s Zob. np. liczne monety opisane w: H. Mattingly, E.A. Sydenham, The Roman Imperial Coinage, vol. IV A, London 1936, s , , ,

16 16 Danuta Okoń zanych z macierzyńską rolą augusty. Drugim wnioskiem będzie stwierdzenie, że pozycja cesarzowej w Imperium Romanum zależała od jej funkcji w rodzinie panującej, czego dowód stanowi rozbudowana nomenklatura macierzyńska Julii Domny i jej kolejnych następczyń. Iulia Augusta mater Summary Julia Domna, wife of the Emperor L. Septimius Severus ( ) and Caracalla s ( ) mother earned numerous titles (confirmed in particular in epigraphic relics) in the course of her life: Augusta, mater castrorum, mater Caesaris, mater Augusti et Caesaris, mater senatus et patriae, mater Augustorum, Pia Felix. The juxtaposition and analysis of these titles allows us to conclude that the foundation of the Empress state position was her actual and propaganda motherly functions which she performed both in domus divina and the entire Imperium Romanum. Danuta Okoń

17 p r z e g l ą d z a c h o d n i o p o m o r s k i TOM xxvii (lvi) rok 2012 zeszyt 2 K o b i e t a w k u l t u r z e p o l i t y c z n e j ś w i a t a Piotr Briks Uniwersytet Szczeciński Księga Rut jako przykład społeczno-politycznego zaangażowania kobiety w Starym Testamencie Pozycja kobiet w kulturze starożytnego Izraela była wypadkową wielu czynników, w tym zwyczajów opartych na pierwotnym prawie siły, które dawało mężczyźnie przewagę nad kobietą, całego szeregu odniesień emocjonalnych (takich jak miłość, troska, odpowiedzialność, lojalność, ale także zazdrość, pożądanie czy lekceważenie) oraz wbrew powszechnemu przekonaniu przede wszystkim chroniącego kobietę w takich warunkach prawa. Próby oceny owego prawa, czy ogólnie sytuacji kobiet w społeczności Izraela w I tysiącleciu przed Chr., z dzisiejszej perspektywy, przy zastosowaniu tzw. współczesnych, europejskich (notabene bardzo dyskusyjnych) kryteriów, narażone są na daleko idące uproszczenia i ideologizację (co ostatnio zdarza się niestety bardzo często) 1. Pozycję i rolę kobiety i mężczyzny w społeczeństwie regulowała odwieczna tradycja 2. Analizując obraz kobiety w Starym Testamencie, często zapomina się o tym, że jednym z podstawowych zadań mężczyzny była opieka nad kobietą matką, 1 Przykładem mogą tu być prace Elżbiety Adamiak (wśród nich książka: Kobiety w Biblii. Stary Testament, Kraków 2006). 2 Na temat problematyki kobiet w Piśmie Świętym zob. m.in.: w literaturze polskiej W. Pałubicki, Kwestia kobieca w społecznej doktrynie judaizmu, chrześcijaństwa oraz islamu, Warszawa 1989; M. Śnieciński, Od Ewy do Marii Magdaleny, Wrocław 1998; A. Ohler, Postacie kobiet w Biblii, Kraków 1996.

18 18 Piotr Briks żoną, córką, krewną. Mężczyzna miał obowiązek zapewnić im dostatni byt, poczucie bezpieczeństwa oraz bronić ich honoru 3. Głównym zadaniem kobiety była natomiast troska o rodzinę i dom. Właściwe wypełnianie tych funkcji gwarantowało kobiecie szacunek, uznanie i bezpieczeństwo w społecznym systemie Izraela. Zdarzały się jednak sytuacje nadzwyczajne, kiedy kobiety wychodziły poza krąg zajęć przydomowych. Tak właśnie było w wypadku prorokini Debory, Jael, siostry Mojżesza Miriam, wróżki z Endor, prorokini Chuldy, Judyty czy Estery. O tych kobietach i ich zbawiennym wpływie na losy Narodu Wybranego wspomina się często i chętnie. Równie chętnie zapomina się o postaciach mniej świetlanych takich jak mściwa żona króla Achaza Iezebel, jej córka królowa morderczyni Atalia czy okrutna Herodiada. Kobiety w Biblii pojawiają się bardzo często i odgrywają w niej zasadniczą rolę. Niektóre księgi traktują wyłącznie o ich bohaterskich czynach Księga Judyty, Estery czy Księga Rut. Właśnie tej ostatniej poświęcony został niniejszy artykuł. Uwaga wielu współczesnych komentatorów skupia się na ukazanych w Księdze Rut problemach społecznych, takich jak troska o wdowy czy prawo lewiratu (przepis nakazujący bratu zmarłego poślubienie jego bezdzietnej bratowej 4 ). Wydaje się jednak, że są to zagadnienia jedynie marginalne warunkują wprawdzie losy bohaterów, ale to nie na nich autor skupił swoją uwagę. Poniżej streszczenie dla osób, które słabo pamiętają fabułę tej noweli (przez Goethego nazwanej najpiękniejszą w dziejach literatury 5 ). Historia dzieje się ok r. przed Chr. W tym czasie zapanował w Judzie głód. Z rodzinnego miasta Betlejem wyrusza do Moabu w poszukiwaniu lepszego życia rodzina Elimeleka. Krótko potem on sam umiera, jego zaś dwaj synowie żenią się z miejscowymi dziewczętami Rut i Orpą. Po jakimś czasie umierają i oni. Wszystkie trzy wdowy znalazły się w sytuacji nie do pozazdroszczenia, w szczególności Noemi, wdowa po Elimeleku, gdyż nie tylko nie miała męża- -opiekuna, ale była także obca w Moabie, pozbawiona wsparcia w rodzinie, otoczona wrogo usposobionymi wobec obcych Moabitami. Postanawia więc rozstać się z synowymi i powrócić w rodzinne strony. To samo doradza swoim synowym. 3 W żadnym wypadku kobieta nie była jednak traktowana, tak jak twierdzi Władysław Pałubicki, jak przedmiot czy element majątku mężczyzny (por. tenże, Kwestia kobieca..., s. 189). 4 Odpowiedni przepis zob. Pwt 25, [...] das lieblichste kleine Ganze [...], das uns episch und idyllisch überliefert worden ist. J.W. v. Goethe, Westöstlicher Diwan. Noten und Abhandlungen: Hebräer, w: Goethe s Werke, Bd. 21, Stuttgart 1820.

19 Księga Rut jako przykład społeczno-politycznego zaangażowania Orpa godzi się na tę propozycję, jednak Rut nie chce słyszeć o pozostawieniu Noemi samej. Wyrusza z nią do Judy, skazując się tym samym na los i samotnej wdowy, i obcej, w nie mniej od Moabu wrogim wobec przybyszów Izraelu. Historia kończy się jednak szczęśliwie. W Rut zakochuje się bogaty Booz. Z ich małżeństwa rodzi się Obed, który z kolei jest ojcem Jessego, a ten ojcem króla Dawida. Powszechnie historię tę odczytuje się w najprostszy z możliwych sposobów czyli jako wzruszającą (choć dość naiwną) opowieść o lojalności i czekającej za nią nagrodzie 6. Bardziej krytyczni czytelnicy widzą w niej na wpół legendarną, sielankową genealogię rodu Dawida. Jeśli jednak przyjrzeć się tej księdze dokładniej, pojawiają się liczne wątpliwości. Według Talmudu autorem opowieści o Rut miałby być sam prorok Samuel 7. Informacja ta nie ma jednak żadnej wartości historycznej, przede wszystkim ze względu na fakt, że Talmud powstał ok lat po ewentualnym spisaniu Księgi Rut przez Samuela. Gdyby to Samuel był jej autorem, brak jakichkolwiek innych śladów w tradycji biblijnej jest niewytłumaczalny. Powodów każących wątpić w Samuelowe autorstwo księgi jest oczywiście więcej, choć na samym początku należy zaznaczyć, że naukowa datacja powstania Księgi Rut 8 natrafia na bardzo poważne trudności. Treść księgi dostarcza stosunkowo niewiele danych weryfikowalnych historycznie, a te, które się w niej pojawiają, można interpretować w różny sposób. Wobec powyższego wielu badaczy przyjmuje, że skoro nie da się z całą pewnością udowodnić innej hipotezy, należy przyjąć, że Księga Rut, przynajmniej w swoim zasadniczym kształcie, wiernie odzwierciedla wydarzenia w niej opisane. Jest więc literacką relacją historii rodziny Elimeleka i wczesną genealogią rodu Dawida. 6 Niektórzy, nawet bardzo poważni badacze widzą w Księdze Rut składnie skomponowane opowiadanie bez głębszego sensu tak np. H. Gunkel, Reden und Aufsätze, Göttingen 1913, s ; O. Eissfeldt, The Old Testament. An Introduction, New York (1934) 1965, s ; R. Gordis, Love, Marriage, and Business in the Book of Ruth: A Chapter in Hebrew Customary Law, Philadelphia 1974, s. 244; J.M. Sasson, Ruth: A New Translation with a Philological Commentary and a Formalist-Folklorist Interpretation, Sheffield , Talmud Babiloński, Baba Batra 14b 15a. 8 Badacze są w miarę zgodni co do integralności tekstu (czyli możliwości jego datacji jako całości). Wyjątkiem jest tu odbiegająca stylem od reszty genealogia Dawida z 4, 18 22, którą niektórzy uważają za dodatek zależny od 1Krn 2, oraz tradycji kapłańskiej (zob. zestawienie stanowisk: R. Hubbard, The Book of Ruth, Grand Rapids 1988, s. 15, przyp. 39).

20 20 Piotr Briks W wypadku Księgi Rut opinie badaczy są wyjątkowo rozbieżne. Te same przesłanki każą jednym datować księgę na okres przedwygnaniowy 9 (być może nawet na okres panowania Dawida), drugim na okres powygnaniowy 10 (aż po połowę II w. przed Chr.) 11. Dyskusja toczy się na czterech polach: pierwsze z nich to zagadnienia lingwistyczne (przede wszystkim arameizmy i formy archaiczne), drugie zapisane w Księdze Rut zwyczaje i odniesienia do prawa (prawo lewiratu, goel i zwyczaj wymiany sandała na potwierdzenie zawarcia transakcji), pole 9 Zob. argumenty za wczesnym datowaniem Rut: spośród datacji przedwygnaniowych najczęściej wskazuje się na okres panowania Salomona, tak np.: D.R.G. Beattie, The Book of Ruth as Evidence for Israelite Legal Practice, Vetus Testamentum 24 (1974), s. 252; N.K. Gottwald, The Hebrew Bible: A Brief Socio-Literary Introduction, Minneapolis 2009, s. 554; E.F. Campbelle Jr, Ruth: A New Translation with Introduction, Notes, and Commentary, Garden City New York 1975, 28 (z zastrzeżeniem, że redakcja tej księgi nastąpiła w IX w.); G. Glanzman, The Origin and Date of the Book of Ruth, The Catholic Biblical Quarterly 21 (1959), s. 205; A.A. Anderson, The Marriage of Ruth, Journal of Semitic Studies 23 (1978), s Inne propozycje: okres panowania Dawida I. Young, R. Rozetko, Linguistic Dating of Biblical Texts, vol. 1: An Introduction to Approaches and Problems, London 2008, s. 330; G. Archer, A Survey of Old Testament Introduction, Chicago (1974) 1994, s. 280; okres monarchii np. S. Reinach, Fossiles juridiques, Revue Archeologique 35 (1932), s. 88; R.K. Harrison, Introduction, Grand Rapids 1969, s. 1062; H.W. Hertzberg, Die Bücher Josua, Richter, Ruth. Das alte Testament deutsch, Bd. 9, Göttingen 1953, s. 259; okres późnej monarchii W.W. Cannon, The Book of Ruth, Theology 15 (1928), s ; B. Vellas, The Book of Ruth and Its Purpose, Theologia 25 (1954), s ; panowanie króla Jozjasza J.M. Sasson, Ruth: A New Translation..., s Obszerniejsze zestawienie biograficzne zob. H.H. Witzenrath, Das Buch Rut: eine literaturwissenschaftliche Untersuchung, München 1975, s. 359, przyp Argumenty lingwistyczne za powygnaniowym powstaniem Księgi Rut zob. F.W. Bush, Ruth/ Esther, Word Biblical Commentary 9 (1996). Wszystkie wyliczone argumenty są jednak kwestionowane. Przede wszystkim wskazuje się na przykłady arameizmów w tekstach przedwygnaniowych (zob. np. J.M. Sasson, Ruth: A New Translation..., s. 244 czy F.W. Bush, Old Testament Survey, Grand Rapids 1982, s. 30), po drugie zakwestionowano niektóre formy interpretowane dotąd jako aramejskie (por. M. Wagner, Die lexikalischen und grammatikalischen Aramaismen im alttestamentlichen Hebräisch, Beihefte zur Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 96 (1966), s. 142 oraz s. 90, 108; E.F. Campbelle Jr, Ruth..., s. 69; J.M. Sasson, Ruth: A New Translation..., s. 244). Krytykę takiego stanowiska streszcza np. R.L. Hubbard, The Book..., s Konkluduje on, że argumenty za późnym datowaniem Rut, mimo że liczne, wydają się bardzo słabe i łatwo są kwestionowane. Bibliografia dyskusji zob. S. Niditch, Legends of Wise Heroes and Heroines (Esther, Ruth, Daniel 1 6), Chico 1985, s W konkluzji (s. 452) autorka stwierdza, że na podstawie argumentów lingwistycznych nie jesteśmy w stanie określić choćby w przybliżeniu okresu powstania tej księgi. Robert Gordis (Love, Marriage, and Business..., s. 245) twierdzi, że wątpliwości przemawiają za datacją powygnaniową, natomiast Robert L. Hubbart Jr (The Book of Ruth, Grand Rapids 1988, s. 33) dokładnie odwrotnie. 11 Jest też oczywiście hipoteza godząca oba stanowiska według niej wcześniej istniejąca legenda przekazywana ustnie została zapisana w okresie powygnaniowym (zob. np. A.L. Laffey, An Introduction to the OT: A Feminist Perspective, Philadelphia 1988, s. 554).

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

1. Roland rycerz średniowieczny

1. Roland rycerz średniowieczny 1. Roland rycerz średniowieczny Uczeń: Uczeń: a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości zna fragmenty tekstu Pieśni o Rolandzie, zna podstawowe wiadomości o zwyczajach i tradycjach rycerzy średniowiecznych, rozumie

Bardziej szczegółowo

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE 4 by Wydawnictw o BIBLOS, Tarnów 1997 ISBN 83-86889-36-5 SPIS TREŚCI Wstęp.................................. 9 :2 6.,H. 1998 Nihil obs tat Tarnów,

Bardziej szczegółowo

HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA

HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut.

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

Podobny czy inny? Dziedziczyć można też majątek, ale jest coś, czego nie można odziedziczyć po rodzicach.

Podobny czy inny? Dziedziczyć można też majątek, ale jest coś, czego nie można odziedziczyć po rodzicach. Podobny czy inny? Agata Rysiewicz 1. Pogadanka o podobieństwie. - W czym jesteś podobny do rodziców? - Jak to się stało, że jesteś podobny do rodziców? Dziedziczysz cechy wyglądu, charakteru, intelektu.

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne

Bardziej szczegółowo

Opracowanie książki w formacie MARC 21/ SOWA2

Opracowanie książki w formacie MARC 21/ SOWA2 Opracowanie książki w formacie MARC 21/ SOWA2 Materiał pomocniczy do kursu e-learningowego Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu CZĘŚĆ 1 Kurs dostępny na: www.wbp.poznan.ekursy.eu

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza Wymagania edukacyjne śródroczne Ocena celująca Ocenę celującą przewiduję dla uczniów przejawiających

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz I Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Krystyna Wajda Horodko. Opowieści spod złocistej. Kraina Wodospadów. Moim dorosłym już dzieciom: Natalii, Filipkowi i Jakubowi

Krystyna Wajda Horodko. Opowieści spod złocistej. Kraina Wodospadów. Moim dorosłym już dzieciom: Natalii, Filipkowi i Jakubowi 2 Krystyna Wajda Horodko Opowieści spod złocistej tęczy Kraina Wodospadów Moim dorosłym już dzieciom: Natalii, Filipkowi i Jakubowi 4 K o s z a l i n 2013 by Krystyna Wajda, Koszalin 2013 ISBN 978-83-64234-09-5

Bardziej szczegółowo

BOŻE OBJAWIENIE tematy i wiedza Księga PŚ (Jak czytać Pismo Święte? Najważniejsze księgi historyczne Starego Testamentu i ich bohaterowie.

BOŻE OBJAWIENIE tematy i wiedza Księga PŚ (Jak czytać Pismo Święte? Najważniejsze księgi historyczne Starego Testamentu i ich bohaterowie. Księga PŚ (Jak czytać Pismo Święte? Najważniejsze księgi historyczne Starego Testamentu i ich bohaterowie.) YK 14-19, notatka w zeszycie, prezentacja, skrypt Pojęcia: Biblia, kanon, natchnienie Podział

Bardziej szczegółowo

Podziękowania naszych podopiecznych:

Podziękowania naszych podopiecznych: Podziękowania naszych podopiecznych: W imieniu swoim jak i moich rodziców składam ogromne podziękowanie Stowarzyszeniu za pomoc finansową. Dzięki działaniu właśnie tego Stowarzyszenia osoby niepełnosprawne

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince

Bardziej szczegółowo

SP Klasa V, Temat 36

SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!! Dziecko pilnie poszukuje opiekuna. Kandydat powinien: Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!!

Bardziej szczegółowo

Klucz odpowiedzi i schemat punktowania arkusza Szczęśliwe chwile, szczęśliwe czasy. Schemat punktowania do zadań otwartych krótkiej odpowiedzi

Klucz odpowiedzi i schemat punktowania arkusza Szczęśliwe chwile, szczęśliwe czasy. Schemat punktowania do zadań otwartych krótkiej odpowiedzi Klucz odpowiedzi i schemat punktowania arkusza Szczęśliwe chwile, szczęśliwe czasy 2 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 5 6 7 8 9 2 C C D A A B C C B D B B D C A B D D A A Schemat punktowania do zadań otwartych krótkiej

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

OŻYWIANIE PRZESTRZENI TURYSTYKI KULTUROWEJ

OŻYWIANIE PRZESTRZENI TURYSTYKI KULTUROWEJ Wyższa Szkoła Turystyki i Języków Obcych w Warszawie zaprasza na Ogólnopolską Konferencję Naukową OŻYWIANIE PRZESTRZENI TURYSTYKI KULTUROWEJ Komunikat nr 1 Termin Konferencji: 24 listopada 2015 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Lawrence W. Reed Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Oryginał angielski: Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Copyright

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

Dziecko w sieci badanie zagrożeń związanych z poznawaniem ludzi przez Internet wśród dzieci w wieku 12-17 lat. 20-25 października 2004

Dziecko w sieci badanie zagrożeń związanych z poznawaniem ludzi przez Internet wśród dzieci w wieku 12-17 lat. 20-25 października 2004 Dziecko w sieci badanie zagrożeń związanych z poznawaniem ludzi przez Internet wśród dzieci w wieku 12-17 lat 20-25 października 2004 1 Podsumowanie 2 Podsumowanie (1) Zdecydowana większość badanych (91%)

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

Podejmując ryzyko reż. Nicole van Kilsdonk

Podejmując ryzyko reż. Nicole van Kilsdonk Podejmując ryzyko reż. Nicole van Kilsdonk MATERIAŁY DYDAKTYCZNE DLA NAUCZYCIELI SPIS TREŚCI 1. Scenariusz lekcji. (str. 2) Temat: Być jak bojaźliwy mężczyzna czy podjąć ryzyko? 2. Karta pracy. (str. 5)

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności. Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Prowadzi zeszyt i odrabia zadania domowe. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY VI

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY VI PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY VI I. PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA 1. Obszary podlegające ocenianiu: sprawdziany, zadania klasowe, dyktanda, kartkówki,

Bardziej szczegółowo

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS Przedmiot HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Prowadzący Dr Leonard Owczarek Forma zajęć konwersatorium Rok studiów I rok studiów II stopnia 2011/2012 (semestr

Bardziej szczegółowo

Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły. Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska

Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły. Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska Szkoła Podstawowa nr 2 im. Królowej Jadwigi w Bełżycach Oto nasza szkoła

Bardziej szczegółowo

1 Mało znane litanie do Świętych

1 Mało znane litanie do Świętych 1 Spis treści 2 Spis treści Słowo wstępne......5 Litania do Świętej Anny......7 Litania do Świętego Judy Tadeusza......9 Litania o Świętej Marii Magdalenie.... 11 Litania do Świętego Jerzego.... 13 Litania

Bardziej szczegółowo

PRAWO I SPRAWIEDLIWOŚĆ

PRAWO I SPRAWIEDLIWOŚĆ Mariusz Kierasiński PRAWO I SPRAWIEDLIWOŚĆ Słysząc w kościele podczas czytań mszalnych sformułowanie "prawo i sprawiedliwość" niejeden katolik uśmiecha się pod nosem, myśląc - no tak, nawet Pismo święte

Bardziej szczegółowo

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57 pójdziemy do kina pragnę sprawić Ci radość kupię kwiaty chcę być z Tobą ofiaruję prezent dobrze jest być razem przygotuję dobre jedzenie przyjaźń z Tobą jest dla mnie ważna Grupa 1 Przeczytaj poniższy

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT EMANUELA (IT) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98

Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98 Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98 Nadchodzi dla Miłosza czas przełomowy zmierzenie się ze sławą i popularnością. Milczenie krytyki polskiej na temat Miłosza ; nieśmiałe upominanie się o jego miejsce.

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI I PUNKTACJA ZADAŃ DO ARKUSZA Od księgi do książki

ODPOWIEDZI I PUNKTACJA ZADAŃ DO ARKUSZA Od księgi do książki ODPOWIEDZI I PUNKTACJA ZADAŃ DO ARKUSZA Od księgi do książki ODPOWIEDZI I PUNKTACJA ZADAŃ ZAMKNIĘTYCH 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 B B C B C D D D A C C D B D B C A A A A ODPOWIEDZI

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo

przedstawiam następujące stanowisko:

przedstawiam następujące stanowisko: RZECZPOSPOLITA POLSKA PROKURATOR GENERALNY Warszawa, dnia grudnia 2015 r. PG VIII TK 135/15 (K 36/15) TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY W związku z wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich o stwierdzenie niezgodności

Bardziej szczegółowo

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Termin Wydarzenie 2 września2013 r. Rozpoczęcie roku szkolnego 2i 3 stycznia 2013 r. Dzień wolny po odpracowaniu w dniu 14 i 28 września 2013r. Grudzień 2013 Próbne egzaminy

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach nauczania biblijnego Kościoła Zielonoświątkowego w RP Podstawa Programowa katechezy zielonoświątkowej Za podstawowe źródło treści oraz główną przesłankę

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Początki rządów Jagiellonów

Początki rządów Jagiellonów Początki rządów Jagiellonów 1. Andegawenowie na polskim tronie Łokietek i Kazimierz Wielki dogadywali się w sprawie sukcesji z Węgrami (Kazimierz Wielki w 1339 r. w Wyszehradzie) 1370 r. umiera Kazimierz

Bardziej szczegółowo

Prorok Habakuk. Cel. Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki

Prorok Habakuk. Cel. Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki Cel Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki Cieszymy się z obecności wszystkich i mamy nadzieję, że wszyscy wytrwamy w naszym modlitewnym czuwaniu. Przypominamy proroka Nahuma, którego

Bardziej szczegółowo

KRĄG REJONOWY OD KUCHNI - BUKOWE

KRĄG REJONOWY OD KUCHNI - BUKOWE 17 lutego 2015 r. miało miejsce kolejne w tym roku pracy spotkanie bukowego kręgu rejonowego. Choć tworzą go małżeństwa aktualnie pełniące animatorskie posługi w kręgach oraz rejonowa para i ksiądz moderator,

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM Imię i nazwisko Szkoła.. 1. W którym roku uchwalono konstytucję kwietniową?... 2. Podaj lata, w jakich Piłsudski był Naczelnikiem Państwa?... 3. W jakiej tradycji

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 3. Jednostka

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych?

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Polski ustawodawca wprowadził możliwość stosowania

Bardziej szczegółowo

Źródła dosyć szeroko przedstawiają wydarzenia kilku ostatnich tygodni rządów Makryna, kiedy zmagał się on z uzurpacją Elagabala. Wynika to stąd, że

Źródła dosyć szeroko przedstawiają wydarzenia kilku ostatnich tygodni rządów Makryna, kiedy zmagał się on z uzurpacją Elagabala. Wynika to stąd, że Rozdział V Uzurpacja Elagabala Spisek i wystąpienie Źródła dosyć szeroko przedstawiają wydarzenia kilku ostatnich tygodni rządów Makryna, kiedy zmagał się on z uzurpacją Elagabala. Wynika to stąd, że konflikty

Bardziej szczegółowo

dr inż. Ryszard Rębowski 1 WPROWADZENIE

dr inż. Ryszard Rębowski 1 WPROWADZENIE dr inż. Ryszard Rębowski 1 WPROWADZENIE Zarządzanie i Inżynieria Produkcji studia stacjonarne Konspekt do wykładu z Matematyki 1 1 Postać trygonometryczna liczby zespolonej zastosowania i przykłady 1 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Komponent kulturowy w nauczaniu języka kaszubskiego - opinie młodzieży. Wanda Lew-Kiedrowska Danuta Stanulewicz

Komponent kulturowy w nauczaniu języka kaszubskiego - opinie młodzieży. Wanda Lew-Kiedrowska Danuta Stanulewicz Komponent kulturowy w nauczaniu języka kaszubskiego - opinie młodzieży Wanda Lew-Kiedrowska Danuta Stanulewicz Cele referatu Przedstawienie opinii młodzieży nt. obecności kultury w nauczaniu języka kaszubskiego

Bardziej szczegółowo

Biznesplan. Budowa biznesplanu

Biznesplan. Budowa biznesplanu BIZNESPLAN Biznesplan dokument zawierający ocenę opłacalności przedsięwzięcia gospodarczego [. Sporządzany na potrzeby wewnętrzne przedsiębiorstwa, jest także narzędziem komunikacji zewnętrznej m.in. w

Bardziej szczegółowo

Pułapki ilościowych badań pre-testowych. Przygotowali: Małgorzata Kozarow Krzysztof Tomczak

Pułapki ilościowych badań pre-testowych. Przygotowali: Małgorzata Kozarow Krzysztof Tomczak Pułapki ilościowych badań pre-testowych Przygotowali: Małgorzata Kozarow Krzysztof Tomczak O czym chcemy powiedzieć? O perswazyjności, i jej ograniczeniach jako głównej miary w pre-testach O komunikacji,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/8/2012 ROLA DZIADKÓW W NASZYM ŻYCIU

Warszawa, styczeń 2012 BS/8/2012 ROLA DZIADKÓW W NASZYM ŻYCIU Warszawa, styczeń 2012 BS/8/2012 ROLA DZIADKÓW W NASZYM ŻYCIU Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

APOSTOŁ PAWEŁ I SYLAS

APOSTOŁ PAWEŁ I SYLAS APOSTOŁ PAWEŁ I SYLAS Tekst biblijny: Dz. Ap. 16, 11 22 Tekst pamięciowy: 2 Kor. 5, 17 Tak więc, jeśli ktoś jest w Chrystusie, nowym jest stworzeniem; stare przeminęło, oto wszystko stało się nowe. Boże

Bardziej szczegółowo

ArchNet Naukowy Portal Archiwalny. Pieczęć uszczerbiona ostatnich Jagiellonów

ArchNet Naukowy Portal Archiwalny. Pieczęć uszczerbiona ostatnich Jagiellonów Waldemar Chorążyczewski Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Pieczęć uszczerbiona ostatnich Jagiellonów W systemach sfragistycznych królów polskich znajdujemy pieczęcie większe (którymi opiekował się

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

Numer 1/kwiecień 2013

Numer 1/kwiecień 2013 Numer 1/kwiecień 2013 partnerstwo publiczno-prywatne/ odpowiedzialność za delikt władzy publicznej/mediacja w sferze publicznej/problemy dyskryminacji Numer 1/kwiecień 2013 partnerstwo publiczno-prywatne/

Bardziej szczegółowo

O D P I E R W S Z E G O E T A T U D O W Ł A S N E J F I R M Y

O D P I E R W S Z E G O E T A T U D O W Ł A S N E J F I R M Y Curriculum Vitae 1 Już czas na kolejny krok: curriculum vitae czyli życiorys W rzeczywistości jest to wyjątkowo ważny krok, ponieważ jest nieodłącznym elementem naszego wizerunku i ogromną szansą na zrobienie

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

pobrano z www.sqlmedia.pl ODPOWIEDZI Zadanie 1. (3 pkt) A. nonkonformizm B. ksenofobia C. altruizm Zadanie 2. (3 pkt) A. patrylinearna B.

pobrano z www.sqlmedia.pl ODPOWIEDZI Zadanie 1. (3 pkt) A. nonkonformizm B. ksenofobia C. altruizm Zadanie 2. (3 pkt) A. patrylinearna B. ODPOWIEDZI Zadanie 1. (3 pkt) A. nonkonformizm B. ksenofobia C. altruizm Zadanie 2. (3 pkt) A. patrylinearna B. partnerska C. monogamiczna Zadanie 3. (3 pkt) A. prawda B. fałsz C. fałsz Zadanie 4. (4 pkt)

Bardziej szczegółowo

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy Szkoła gimnazjalna JĘZYK POLSKI Scenariusz z wykorzystaniem nowych mediów i platformy Filmoteka Szkolna (45 min) Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Bardziej szczegółowo

SPOSOBY NABYCIA OBYWATELSTWA POLSKIEGO

SPOSOBY NABYCIA OBYWATELSTWA POLSKIEGO Źródło: http://msw.gov.pl Wygenerowano: Czwartek, 15 października 2015, 15:50 SPOSOBY NABYCIA OBYWATELSTWA POLSKIEGO REGULACJA PRAWNA Zagadnienia nabycia obywatelstwa polskiego i jego utraty reguluje ustawa

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r.

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do Trybunału Konstytucyjnego - sygn. akt P.10/01. Sąd Okręgowy

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 12 sierpnia 2014 r.

Warszawa, 12 sierpnia 2014 r. Warszawa, 12 sierpnia 2014 r. Stanowisko Platformy Współpracy Organizacji Poradniczych oraz Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych wobec propozycji dotyczących zwolnienia z podatku

Bardziej szczegółowo

100 lecie powstania Harcerstwa Polskiego

100 lecie powstania Harcerstwa Polskiego XXIII Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie 04-205 Warszawa ul. Naddnieprzańska 2/4 tel. 22-516-91-61; fax. 22-516-91-68 e-mail:sektretariat@liceum23.waw.pl http://www.liceum23.waw.pl DYREKTOR

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Egzamin maturalny maj 2010 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM ROZSZERZONY KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI ZADANIA OTWARTE Zadanie 1. Przetwarzanie tekstu Przykładowe poprawne odpowiedzi (0,5 pkt) 1.1. Entscheide, / Triff

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSA Elżbieta Fijałkowska

POSTANOWIENIE. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSA Elżbieta Fijałkowska Sygn. akt V CSK 12/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 listopada 2014 r. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSA Elżbieta Fijałkowska w sprawie

Bardziej szczegółowo

Odpowiednie dać rzeczy słowo!

Odpowiednie dać rzeczy słowo! Lekcje języka polskiego w Społecznym Gimnazjum STO nr 27 Odpowiednie dać rzeczy słowo! Cyprian Kamil Norwid Justyna Walczak i Małgorzata Białek Nasi uczniowie: poznają siebie, swoje możliwości, rozwijają

Bardziej szczegółowo

Jarosław Szymanek Système politique de la France contemporaine. Le point de vue polonais... 11

Jarosław Szymanek Système politique de la France contemporaine. Le point de vue polonais... 11 Spis treści Wstęp... 9 Système politique de la France contemporaine. Le point de vue polonais... 11 Filozofia ustroju politycznego w konstytucji V Republiki Francuskiej... 25 Mateusz Stempak Ustrój Francji

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze.

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. Rozdział I. Początek wieków średnich GRUPA A 0 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. 400 500 600 700 800 2. Uzupełnij poniższe zdania. a) Słowianie zasiedlili

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE. badania znajomości marki PROJEKTOR wolontariat studencki wśród studentów w Polsce Edycja I 2012 r.

PODSUMOWANIE. badania znajomości marki PROJEKTOR wolontariat studencki wśród studentów w Polsce Edycja I 2012 r. PODSUMOWANIE badania znajomości marki PROJEKTOR wolontariat studencki wśród studentów w Polsce Edycja I 2012 r. LUBLIN, GRUDZIEŃ 2012 Prace nad badaniem marki PROJEKTOR wolontariat studencki trwały od

Bardziej szczegółowo

Poważny krok w kierunku normalności

Poważny krok w kierunku normalności Poważny krok w kierunku normalności Dwadzieścia lat po podpisaniu polsko-niemieckiego Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy : wyniki raportu Instytutu Allensbach na temat relacji polskoniemieckich

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ?

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Literatura 1. Literackie portrety ludzi szczęśliwych.

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50.

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50. TEMATY ZAGADNIEŃ EGZAMINACYJNYCH Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA DLA SŁUCHACZY Niepublicznego Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych Semestr III klasa IIB 2015/16 1. Proszę wymienić cechy charakterystyczne

Bardziej szczegółowo

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia dopuszczająca oceny dostateczna dobra bardzo dobra Wiadomości, umiejętności i postawy Uczeń wykazuje się znajomością: Aktów wiary, nadziei, miłości, żalu Stacji drogi krzyżowej Sakramentów Darów Ducha

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Opracowanie: mgr Violetta Kujacińska mgr Małgorzata Lewandowska Zasady: IZ może być ustna lub pisemna, IZ pisemną przekazujemy

Bardziej szczegółowo