Instytut Kaszubski. Acta Cassubiana. Tom XV

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Instytut Kaszubski. Acta Cassubiana. Tom XV"

Transkrypt

1 Acta Cassubiana

2 2

3 Instytut Kaszubski Acta Cassubiana Tom XV Gdañsk 2013

4 4 Rada Naukowa: prof. Tomasz Derlatka, Czeska Akademia Nauk w Pradze; prof. Aleksandr Duliczenko University of Tartu (Estonia); prof. Kazimierz Koz³owski, Uniwersytet Szczeciñski; prof. Stanis³aw Kruszewski, Instytut Polsko-Skandynawski (Kopenhaga); prof. Alfred Majewicz, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; prof. Witold Molik, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; prof. Lutz Oberdörfer, Universität Greifswald; prof. Stanis³aw Salmonowicz, Uniwersytet Miko³aja Kopernika; prof. Hanna Popowska-Taborska, Instytut Slawistyki PAN, Warszawa; prof. Miloš Øežnik, Universität Chemnitz; prof. Edmund Wnuk-Lipiñski, Collegium Civitas, Warszawa Komitet Redakcyjny: prof. Józef Borzyszkowski (przewodnicz¹cy), prof. Anna Kwaœniewska, prof. Cezary Obracht-Prondzyñski (sekretarz), prof. Andrzej Romanow, prof. Daniel Kalinowski, dr Mi³os³awa Borzyszkowska-Szewczyk, dr Tomasz Rembalski Redaktorzy tematyczni: prof. Józef Borzyszkowski historia prof. Daniel Kalinowski literaturoznawstwo prof. Anna Kwaœniewska etnologia prof. Cezary Obracht-Prondzyñski socjologia prof. Jerzy Treder jêzykoznawstwo dr Mi³os³awa Borzyszkowska-Szewczyk niemcoznawstwo Recenzenci spoza Rady Naukowej i Zespo³u Redakcyjnego: prof. Maria Paj¹kowska-Kensik, prof. Mieczys³aw Nurek, prof. Boles³aw Hajduk Redaktor jêzykowy: S³awina Kwidziñska T³umaczenie: Blanche Krbechek i Stanis³aw Frymark (j. angielski), Magdalena Darska- ogin (j. niemiecki) Sk³ad: Anna Maciejewska i Maciej Ostoja-Lniski Na ok³adce wykorzystano fragmenty grafik Ryszarda Stryjca ISSN Copyright by Instytut Kaszubski, Gdañsk 2013 Wydanie tomu dofinansowane ze œrodków Województwa Pomorskiego Wydawca: INSTYTUT KASZUBSKI Deklaracja o wersji pierwotnej: Wersj¹ pierwotn¹ czasopisma jest wydanie papierowe. Po ukazaniu siê nowego tomu czasopisma, jego spis treœci zamieszczony zostaje na stronie internetowej Instytutu Kaszubskiego. Wersja elektroniczna pisma jest umieszczana dwa lata po ukazaniu siê numeru. Druk: TOTEM, Inowroc³aw, ul. Jacewska 89

5 Czêœæ I Studia i materia³y

6 6

7 Marion Brandt Gdañsk Bije blaszany bêbenek. Günter Grass, Gdañsk i prze³amanie niepamiêci * To pisarze byli tymi, którzy jako pierwsi przywrócili pamiêæ o niemieckiej przesz³oœci Gdañska, w socjalistycznej Polsce przemilczanej albo demonizowanej. Chcia³abym przedstawiæ tutaj pewien aspekt, który uruchomi³ odkrywanie starego Gdañska w polskiej literaturze i szczególnie go ukszta³towa³ i o którym siê ma³o mówi. Zupe³nie œwiadomie u ywam pojêcia stary Gdañsk, a nie niemiecki Gdañsk, poniewa wydaje mi siê, i mogê wykazaæ, e literacki rekonesans niektórych gdañskich pisarzy od po³owy lat siedemdziesi¹tych prowadzi³ wprawdzie do niemieckiej przesz³oœci miasta, jednak e ta niemieckoœæ sama w sobie nie by³a dla nich decyduj¹ca. Chcia³abym przy tym wspomnieæ nie tylko o Günterze Grassie jako o cicerone starego Gdañska, ale i wskazaæ na to, e jeszcze przed nim filozof Artur Schopenhauer by³ pierwszym przewodnikiem po historii miasta. Na planie aglomeracji, naszkicowanej przez polskich pisarzy, szczególne miejsce zajmuje ulica Polanki, która chyba rzeczywiœcie jest jedn¹ z najciekawszych ulic miasta. Koñczy³a siê ona niegdyœ w Parku Oliwskim, a z po³o onych przy niej zabudowañ roztacza³ siê widok a po Morze Ba³tyckie. Œwiadcz¹ o tym wspomnienia urodzonej w Gdañsku pisarki Joanny Schopenhauer, której rodzina w jednym z dworów przy ulicy Polanki mia³a swoj¹ letni¹ rezydencjê: W oœwietleniu wieczornym jak i porannym poruszone burz¹ do swych najg³êbszych g³êbin, b³yszcz¹ce w jasnym œwietle s³onecznym albo chwilowo zacienione przez przelatuj¹ce chmury, zale nie od godzin dnia wiecznie zmiennie morze u ycza³o mi nigdy nienu ¹cego widowiska, a gdy wieczorem nie zamknê³am okiennic, budzi³ mnie pierwszy kr¹g s³oñca unosz¹cego siê nad Ba³tykiem. Zdarza³o siê nieraz, e o pó³nocy niewypowiedziana wspania³oœæ ciep³ej nocy letniej, w czasie której s³oñce * Artyku³ powsta³ na podstawie wyk³adu wyg³oszonego w ramach festiwalu Grassomania Niepamiêæ. Autorka dziêkuje Micha³owi Sosce za t³umaczenie oraz Kazimierzowi Nowosielskiemu za pomóc w przygotowaniu tekstu do druku.

8 8 MARION BRANDT (GDAÑSK) jakby tylko dla artów chowa siê na krótkie godziny, zatrzymywa³a mnie d³ugo przy otwartym oknie 1. W³aœnie ta ulica Polanki ze swoimi willami nale a³a do tych miejsc, które polscy pisarze najpierw odkrywali z dziedzictwa niemieckiego Gdañska. Poeta Zbigniew Joachimiak w 1975 roku napisa³ poœwiêcony jej cykl wierszy. Najbardziej znanym utworem sta³ siê ten: EPITAFIUM dla ulicy Polanki nie nazwanej nigdy imieniem Artura Schopenhauera U wejœcia do kraju, na portierze krainy œrodka, tu za zaprzeczeniem mórz, za wzgórzami le y ulica nie nazwana imieniem filozofa. To jest ulica. Na samym pocz¹tku wyrwany z¹b boleje. By³ tam d¹b jak dom, stary spróchnia³y wyrwany ból zawy³a ziemia upada³ d¹b zawali³ dom Filozof pamiêta³ go. A dalej trochê za brukwi¹ rynsztoka ogród niebotaniczny tam zieleni tr¹d rajcuje i pnie siê w¹, a niebosk³onki ku szczytom prawie ju Fryzjer Broniewski na piêtrze pierwszym odrapany napis trzyma: TU wy³amane zêby p³otu to zielsko tn¹ na bacznoœæ staje drewniany t³um na lewo patrz, na prawo patrz. Idzie czworobok: buty jak But, g³owy jak G³owa, ruchy jak Ruch. Idzie zielony t³um. Naprzeciw dwie g³owy ³yse krata na rzêsie Dzieci B³êdu w schronisku schron w kratach 1 J. Schopenhauer, Gdañskie wspomnienia m³odoœci, prze³. i objaœni³ Tadeusz Kruszyñski, Wroc³aw 1959, s. 168.

9 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK... 9 a napis brzmi Wzbroniony Wstêp To ta przecznica, a za ni¹ dzielnica... Bia³ych Przechodniów z czarnymi plastrami miodu na oczach S³odka, s³odka ciemnoœci na tej ulicy gdzie za wojskiem schronisko dla pope³nionych potomków. Przechodnie nadzwyczaj cierpliwi krawê nik to interesuj¹cy próg wiêc lask¹ powoli, powoli i dok³adnie zmierz... a teraz krok, ju bli ej domu filozofa, który wyjecha³ w czas i nie ogl¹da³ zamachu na godnoœæ œlepców, na nie wart Nibelungów tryumf. A dom jest bia³y od bia³ej brzozy lat stu i od zielonego stawu gêstego sytoœci¹. Okna szerokie st¹d perspektywa myœli wziê³a wzór: Widaæ szpitalne stamt¹d znaki. To nastêpny krok. Pawilony, pawilony dla tych na wyjœciu, dla tych na przyjœciu, dla tych na zejœciu. Sztab czerwonokrzy y ranem wymyka spod okutych wrót. Okna adeptów kamienia filozoficznego w wytrzeszczu: by³ zgon? by³ zgon? W portierze kraju, tu za pasmem wzgórz œni siê ostatkiem si³ ulica która siê koñczy co dziœ. Jeszcze na niej nie wierzy t³um e t¹ ulic¹ snu snów nie przejdzie jutro aden z nich. e czarna g³adka pow³oka b³ota jesienne zamknie i jeszcze poprawi¹ ten i obok dom i filozof umilknie jak Poeta z Nie Tej Ulicy 2. 2 Z. Joachimiak, migotania, przejaœnienia, czerwone tunele. Wybór wierszy, Gdañsk 2002, s

10 10 MARION BRANDT (GDAÑSK) Podczas lektury tego wiersza towarzyszymy ja lirycznemu w jego poszukiwaniach willi Artura Schopenhauera, przy czym spotkamy siê tak e ze sposobem postrzegania œwiata przez filozofa, jeœli czytamy o szerokich oknach, od których perspektywa myœli wziê³a wzór. Pomimo kilku rozpoznawalnych budynków na tej ulicy, jak na przyk³ad szpitala, ulica Polanki wydaje siê nierealna. Ulica Polanki jest snem i œni siê ostatkiem si³. Ulica ta istnieje tak mo na by powiedzieæ razem z Schopenhauerem, w jêzyku Schopenhauera tylko w jej w³asnym wyobra eniu i w wyobra eniu poety, i w nich jej przesz³oœæ obecna jest w tym samym stopniu, jeœli nie nawet w jeszcze wiêkszym, co jej teraÿniejszoœæ. Ulica Polanki siê koñczy co dziœ, jest przesz³oœci¹, jest martwa, a wiersz jest, jak mówi to sam tytu³, Epitafium dla niej. Jeœli przyjrzymy siê innym dzie³om Zbigniewa Joachimiaka z tego okresu, to zauwa ymy, e obraz œmierci, niebytu kojarzony jest nie tylko z ulic¹ Polanki, ale i z ca³ym miastem Gdañsk. I tak w wierszu z tego samego cyklu, miasto, które milczy chórem czytamy: a za szyb¹ miasto a w mieœie miasto które milczy chórem milczy bo to cmentarz proszê Pañstwa nikt tu siê nie myli nikt tu w pióra nie obrasta 3 Miasto jako cmentarz czêsto staje siê t³em dla wydarzeñ Grudnia 1970 roku. Z powodu brutalnego postêpowania wojska i rz¹du przeciwko strajkuj¹cym stoczniowcom Gdañsk sta³ siê miejscem doœwiadczenia œmiertelnej przemocy; sta³ siê jak napisa³ Artur Nowaczewski przestrzeni¹ nieautentyczn¹, wrog¹, nieludzk¹. Miasto-mur, z którym trzeba siê zmagaæ, w którym odczuwa siê przymus ucieczki (...) 4. Doœwiadczenie przemocy, jak siê zdaje, sta³o siê powodem, by na obrze- ach tego miasta szukaæ innego Gdañska. Takimi obrze ami, w znaczeniu topograficznym, by³a w³aœnie ulica Polanki, i to nie tylko dlatego, e jest ona miejscem, w którym koñczy siê zabudowa miejska i zaczyna siê poroœniêty lasem ³añcuch wzgórz, ale tak e dlatego, e w swej nale ¹cej do Oliwy czêœci pozosta³a ona prawie ca³kowicie wolna od nowej, socjalistycznej architektury. Wyznacza ona te inn¹ przestrzeñ w znaczeniu duchowym miejsce alternatywnego myœlenia, albowiem filozofia Schopenhauera daje oparcie dla poczucia istnienia, które szuka odwrotu od boleœnie doœwiadczonej rzeczywistoœci. 3 4 Tam e, s. 51. A. Nowaczewski, Trzy miasta, trzy pokolenia, Gdañsk 2006, s. 53.

11 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK Bêd¹c rzeczywistymi i metaforycznymi obrze ami miasta, ulica Polanki stanowi³a te w latach siedemdziesi¹tych swoiste centrum Gdañska, a mianowicie centrum w sensie intelektualnym. W bezpoœrednim s¹siedztwie tej ulicy znajduj¹ siê akademiki Uniwersytetu Gdañskiego, a kilkaset metrów dalej sam uniwersytet. Zbigniew Joachimiak studiowa³ tutaj polonistykê, podobnie jak inni poeci i pisarze, a wœród nich Stefan Chwin i nieco póÿniej Pawe³ Huelle. Jak wspomina W³adys³aw Zawistowski, wówczas tak e student polonistyki i m³ody poeta, po³o- ona nieopodal ulica Polanki by³a dla studentów niemal e czêœci¹ uniwersytetu. Tutaj odbywa³y siê zajêcia inne od tych zwyczajnych: Fascynowa³a nas zw³aszcza zniszczona willa rodziny Schopenhauerów, pamiêtaj¹ca dzieciêciem Arthura, i zajêcia, które odbywaliœmy czasem nie w wyk³adowych salach, a na wzgórzach nad ulic¹ Polanki, by³y tyle sposobem ucieczki od rutyny obowi¹zków, co ho³dem sk³adanym przez nas temu miejscu i jego przesz³oœci 5. Pocz¹tki uczelni chyba zawsze naznaczone s¹ szczególn¹ atmosfer¹ rozpoczêcia czegoœ nowego. To, e Uniwersytet Gdañski sta³ siê centrum ycia literackiego miasta, zawdziêczamy jednak w du ym stopniu dzia³alnoœci znanej badaczki romantyzmu, profesor Marii Janion. Jej konwersatoria, w których wed³ug mojej wiedzy brali udzia³ tak e s³uchacze, którzy bynajmniej nie d¹ yli do uzyskania kwalifikacji naukowych, stworzy³y przestrzeñ, gdzie na niebywale wysokim poziomie spotyka³y siê: nauka i przyjemnoœæ z rozmowy. Maria Janion mia³a wtedy powiedzieæ, e Gdañsk nie le y na prowincji, ale w Europie, i stosownie do tego czyta³a ze swoimi studentami i doktorantami polsk¹ literaturê w kontekœcie europejskim. Omawia³a francuskich, angielskich, rosyjskich, a tak e niemieckich pisarzy, takich jak Goethe, E.T.A. Hoffmann i A. Döblin, równie pisma Artura Schopenhauera oraz Güntera Grassa, któremu poœwiêci³a 16-godzinne seminarium, gdy jego powieœæ Blaszany bêbenek ukaza³a siê w 1979 roku w drugim obiegu 6 (oficjalnie, a wiêc w pañstwowym wydawnictwie, powieœæ ta ukaza³a siê dopiero w 1983 roku). Maria Janion uczyni³a zakazan¹, wydan¹ nielegalnie powieœæ tematem zajêæ uniwersyteckich! M³odzi gdañscy intelektualiœci mogli wiêc na tym seminarium otrzymaæ impuls do lektury tej powieœci, a tak e do zrozumienia niemieckich œladów, na które natrafiali od czasu swego dzieciñstwa w mieœcie, w którym siê urodzili. Ale dzie³o Grassa oferowa³o wiêcej ni tylko literack¹ podró do starego Gdañska. Potwierdza to protokó³ z rozmowy z Günterem Grassem na Uniwersytecie Gdañskim w 1981 roku, roku Solidarnoœci. Wówczas uczestnikom konwersatorium Marii Janion i innym czytelnikom Grassa musia³o siê to wydawaæ cudem nawet jeœli by³ to 5 6 W. Zawistowski, Tajemnica Szekspira czyli 9 razy o Zbigniewie Joachimiaku, [w:] Z. Joachimiak, migotania, przejaœnienia, czerwone tunele..., s G. Grass, Blaszany bêbenek, Warszawa 1979.

12 12 MARION BRANDT (GDAÑSK) jeden poœród wielu cudów e pisarz ten zosta³ oficjalnie zaproszony do swojego rodzinnego miasta i rzeczywiœcie, póÿniej a do 1988 roku nie móg³ ju uczestniczyæ w publicznych spotkaniach w Polsce. S³owa, którymi Maria Janion rozpoczê³a spotkanie z nim Nasze zapotrzebowanie duchowe na Pana jest ogromne 7 ukazuj¹, na jak wielkie oczekiwania Grass napotka³ w tym krêgu. Uczestnicy tego seminarium widzieli w nim autorytet duchowy i moralny. Szukali w jego dziele analizy totalitaryzmu i mo liwoœci konfrontacji z nim. Staje siê to widoczne w pytaniach o antyheglowskie pojmowanie historii przez Grassa i jego stosunek do Schopenhauera 8. Uczestnikom tej dyskusji bli sza by³a, tak samo jak Grassowi, koncepcja historii Schopenhauera, któr¹ przedk³adali nad wizj¹ Hegla, poniewa Schopenhauer odrzuca ideê przebiegu historii jako ci¹g³ego rozwoju, postêpu. W ten sposób ten ostatni dostarczy³ argumentów, by zakwestionowaæ obowi¹zuj¹c¹ w socjalizmie wizjê dziejów. Stefan Chwin tak pisa³ o wp³ywie Grassa na w³asn¹ postawê, a czyni³ to w eseju, opublikowanym w 2006 roku w dzienniku FAZ: Dla ludzi z mojego pokolenia Grass by³ zawsze wa ny. Uczyliœmy siê od niego postawy antytotalitarnej, wolnoœci myœli, bezgranicznoœci si³y wyobraÿni. Ale tak e sztuki wybaczania 9. Jakim sposobem Günter Grass móg³ zyskaæ wœród m³odych gdañskich intelektualistów taki autorytet polityczny i moralny? Du e znaczenie mia³y tu zapewne jego publikacje w drugim obiegu, którymi Grass przyczyni³ siê do prze³amania niepamiêci nie tylko o niemieckiej przesz³oœci Gdañska, lecz tak e o ofiarach Grudnia 1970 roku. Opowiada on o nich w wydanej w 1977 roku powieœci Turbot, gdzie przedstawia historiê ludzkoœci z perspektywy kuchennej. Miejscem akcji tego utworu s¹ Gdañsk i Kaszuby. Strajk gdañskich stoczniowców jest ostatnim wydarzeniem w ukazywanym porz¹dku wojen, si³owych staræ i protestów, które przedstawia powieœæ. W podrozdziale A do wymiotów z ostatniego rozdzia³u powieœci podczas przemawiania przed stoczni¹ do robotników zastrzelony zostaje stoczniowiec i poeta Jan Ludkowski. Poprzez odwo³anie do Grudnia 1970 roku powieœæ Grassa napotkaæ musia³a oczywiœcie u czytelników w Polsce, a przede wszystkim w Gdañsku, na szczególne zainteresowanie. Pamiêæ o zastrzelonych w 1970 roku stoczniowcach by³a, jak powszechnie wiadomo, zakazana a do roku Tak wiêc pogrzeby zamordowanych odbywa³y siê po kryjomu, poniewa chciano zapobiec manifestacjom. O tym, jak du e znaczenie dla politycznej mobilizacji spo³eczeñstwa latem 1980 roku mia³ Grudzieñ 1970, œwiadcz¹ odbywaj¹ce siê od 1977 roku coraz wiêksze S³owo powitalne profesor Marii Janion wyg³oszone podczas spotkania na Uniwersytecie Gdañskim w dniu , [w:] Günter Grass i polski Pan Kichot, red. Maria Janion, Gdañsk 1999, s. 7. Grass, Hegel i Syzyf. Rozmowa na Uniwersytecie Gdañskim, [w:] tam e, s S. Chwin, Grass und das Geheimnis, Frankfurter Allgemeine Zeitung,

13 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK demonstracje przed stoczni¹ oraz ¹danie budowy pomnika dla zamordowanych, które wysuniête zosta³o ju na pierwszym strajku gdañskich stoczniowców w sierpniu 1980 roku. Dziêki szerokiemu poparciu spo³ecznemu pomnik móg³ zostaæ wzniesiony w ci¹gu kilku zaledwie miesiêcy, i zosta³ ods³oniêty 16 grudnia 1980 roku 10. Nie dziwi wiêc, e zaraz po publikacji powieœci Grassa ukazaæ siê mia³o w Pomeranii, miesiêczniku Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, polskie t³umaczenie podrozdzia³u A do wymiotów i e pad³o ono ofiar¹ cenzury 11. W latach 1980/81 ten akapit wielokrotnie by³ przedrukowywany m.in. w publikacjach Solidarnoœci 12. Z pewnoœci¹ okazanie sympatii dla protestuj¹cych stoczniowców by³o jednym z powodów tego, e zaproponowano Grassowi publikacjê Blaszanego bêbenka w drugim obiegu w Polsce. Jesieni¹ 1978 roku, gdy Grass przyby³ do Gdañska na krêcenie ekranizacji tej powieœci, spotka³ siê z Miros³awem Chojeckim, kierownikiem Niezale nej Oficyny Wydawniczej NOWA, i przekaza³ mu prawa do swojej pierwszej powieœci. Rok póÿniej Blaszany bêbenek ukaza³ siê z przedmow¹ Lecha B¹dkowskiego w wydawnictwie NOWA. Decyzja Grassa, by powieœæ tê wydaæ w literackim podziemiu, umotywowana by³a z pewnoœci¹ yczeniem, by wreszcie ukaza³a siê ona w Polsce. Niezale nie od tego udostêpnienie Blaszanego bêbenka do nielegalnej publikacji by³o jednak wyraÿnym opowiedzeniem siê po stronie opozycji w Polsce. By³o nim te opublikowanie podrozdzia³u o strajku z powieœci Turbot w niezale nym czasopiœmie literackim Zapis w roku Ponadto Grass, podobnie jak i inni pisarze niemieccy, ju wczeœniej wstawia³ siê za przeœladowanymi robotnikami i wspiera³ polskich opozycjonistów. Günter Grass zosta³ wiêc w tym czasie w Polsce wyra aj¹c siê s³owami poety Adama Zagajewskiego kimœ w rodzaju honorowego dysydenta 14. Krytyczni i opozycyjni intelektualiœci w Gdañsku mogli widzieæ w nim potê nego sprzymierzeñca w walce politycznej i w walce o pamiêæ zbiorow¹ w Polsce. W jego dziele literackim nak³ada³o siê na siebie kilka tematów tabu: (1) cenzura, która uniemo liwia³a publikacjê jego ksi¹ ek (poza opowiadaniem Kot i mysz i niektórych fragmentów innych tekstów); (2) przemilczana lub demonizowana niemiecka przesz³oœæ miasta Gdañsk, oraz (3) zakazana pamiêæ o zamordowanych w 1970 roku stoczniowcach. O wyj¹tkowo wybuchowej sile, jak¹ dzie³o Grassa przez to Zob. obszerniej o budowie pomnika Micha³ Soska: Pamiêæ o ofiarach Grudnia 1970, Wroc³aw Zob. informacjê o tym w: Zapis, 1978, nr 8, s Zob. Günter Grass. Bibliografia polska za lata , opracowali J. Grzybowski, M. Mroczkiewicz, L. Rybicki, Gdañsk 2000, s. 21 oraz: Solidarnoœæ Ziemi Pu³awskiej. Biuletyn Informacyjny. Numer specjalny Pamiêci Ofiar Grudnia 1970, , nr 7. Zob. G. Grass, A do wymiotów, Zapis, 1979, nr 9, s A. Zagajewski, Lobrede auf einen strengen Deutschlehrer, Frankfurter Allgemeine Zeitung,

14 14 MARION BRANDT (GDAÑSK) uzyska³o, œwiadczy napisany w 1980 roku wiersz Joachimiaka Wrzeszcz nad ranem: taksówk¹ po ulicach wszerz Jan L. ten z Chopina czeœæ pijany noc¹ Wrzeszcz bije blaszany bêbenek œpi poetka Anna Cz. z ulicy Wroc³awskiej œpi bo ona nie z Wrzeszcza lecz z Gdañska œni siê jej krew choæ dzielnica œpi nie s³ychaæ wzburzonego têtna dzielnica niby œpi¹ca noc¹ z dnia kpi œni dzieñ pijany noc¹ Wrzeszcz w dzieñ zastyga tu mieszkam i pilnujê nocnego pañstwa 15 Tutaj przywo³ywane jest wiêc inne miasto, a nawet inne pañstwo ni to istniej¹ce. Znajduje siê ono na odwrocie realnego miasta (por. przeciwieñstwo dzieñ noc), a zatem nie w centrum, lecz w dzielnicy Wrzeszcz, miejscu akcji Blaszanego bêbenka. Jest to miasto buntu, a z nim zwi¹zane s¹ uderzenia blaszanego bêbenka. Jak wspomnia³am, do m³odych intelektualistów, którzy brali udzia³ w seminarium Marii Janion na temat Grassa, nale a³ te Pawe³ Huelle, który po st³umieniu ruchu Solidarnoœci napisa³ w roku 1984 powieœæ Weiser Dawidek. Nawi¹zuje on w niej do niektórych motywów z twórczoœci Grassa (np. historia dojrzewania, znikniêcie g³ównego bohatera na koñcu wskazuj¹ na Kota i mysz, a nadprzyrodzone umiejêtnoœci Dawidka zdaj¹ siê zwi¹zane z postaci¹ Oskara). Podobnie jak i Zbigniew Joachimiak tak e Huelle udaje siê w czasie politycznej depresji na literacki rekonesans w nieby³¹, bêd¹c¹ tematem tabu niemieck¹ przesz³oœæ miasta. I podobnie jak Joachimiak, tak e i on tê wêdrówkê zaczyna na obrze ach miasta. Dzieci w jego powieœci spotykaj¹ siê na zaniedbanym niemieckim cmentarzu w Brêtowie przy ulicy S³owackiego, a docieraj¹ do niego, id¹c wzd³u starego nasypu kolejowego, który ci¹gnie siê za ulicami Gomó³ki, Krzy anowskiego, Chrzanowskiego i krzy uje siê z ulic¹ Polanki. Na niej Weiser udziela dzieciom lekcji z gdañskiej historii: opowiada im, kto y³ w willach przy tej ulicy; mówi im tak e o Arturze Schopenhauerze. 15 Z. Joachimiak, Wrzeszcz nad ranem, [w:] tego, migotania, przejaœnienia, czerwone tunele..., s. 107.

15 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK To, e dzieci spotykaj¹ siê na niemieckim cmentarzu i stamt¹d zabierane s¹ przez Dawidka do tajemniczych przedsiêwziêæ, posiada przy tym raczej mniejsze znaczenie. Wa niejszy jest fakt, e cmentarz ten jest ziemi¹ niczyj¹, miejscem, gdzie zaciera siê granica pomiêdzy realnym i wyimaginowanym miastem. Tak jak Joachimiak, tak e Huelle poprzez obraz cmentarza kojarzy rzeczywiste miasto nie tylko ze œmierci¹, ale tak e z zag³ad¹ i apokalips¹. W Gdañsku tego pisarza panuje, w zwi¹zku z wymieraniem ryb w zatoce, coœ w rodzaju stanu wyj¹tkowego. Z powodu zamkniêcia pla y bohaterowie szukaj¹ nowego miejsca, w którym mog¹ siê spotykaæ. I znajduj¹ je na cmentarzu, na drugim koñcu miasta. Ksi¹dz, a póÿniej i biskup, przedstawiaj¹ wymieranie ryb w zatoce oraz panuj¹c¹ przez ca³e lato suszê jako karê za ludzkie grzechy i ukazuj¹ obraz S¹du Bo ego w strasznych barwach. Na dzieci jednak o wiele mocniej oddzia³uj¹ kwieciste kazania ó³toskrzyd³ego mê czyzny, który uciek³ z kliniki psychiatrycznej i tak e przepowiada nadejœcie S¹du Ostatecznego. Dopiero pod koniec wakacji mo na znowu pójœæ nad morze. Na krótko przed wypraw¹ znika Weiser, który prowadzi³ dzieci do drugiego, tajemniczego miasta. Ta pl¹tanina motywów œmierci, apokalipsy i zbawienia daje siê ³atwo odnieœæ do czasu powstania powieœci, roku Ikon¹ tego okresu sta³o siê zdjêcie Chrisa Niedenthala z grudnia 1981 roku, na którym widzimy czo³g stoj¹cy przed warszawskim kinem Moskwa z reklam¹ filmu Francisa Forda Coppoli Czas apokalipsy. Cmentarz i œmieræ powi¹zane s¹ tak e u Paw³a Huellego z pamiêci¹ o roku 1970, poniewa jeden z towarzyszy zabaw narratora zostanie póÿniej zastrzelony podczas protestów robotniczych. Byæ mo e powieœæ ta zawiera jeszcze jedn¹ aluzjê do bêd¹cej tematem tabu historii: czasem akcji jest rok 1957, gdy dzieci maj¹ jedenaœcie lat. Autobiograficzne elementy powieœci pozwalaj¹ tak e na grê datami z ycia samego Paw³a Huelle, który ma jedenaœcie lat w roku szeœædziesi¹tym ósmym. Czy wiêc Weiser zawiera tak e aluzjê do znikania szkolnych kolegów z rodzin polsko- ydowskich latem szeœædziesi¹tego ósmego roku? Nastêpuj¹ce wspomnienie Antoniego Pawlaka, zainspirowane zreszt¹ lektur¹ powieœci Grassa Przy obieraniu cebuli, dopuszcza taki wniosek: Lato tysi¹c dziewiêæset szeœædziesi¹tego ósmego roku pachnia³o s³oñcem i wstydem. Po upalnych i bogatych w wydarzeniach wakacjach Z. mój kolega z klasy znikn¹³. Nie pojawi³ siê wiêcej w szkole. Ktoœ szepn¹³, e wyjecha³ do Izraela. A mo e to by³a Szwecja? Niewa ne. Wa ne, e wyjecha³. Bo mia³ obco brzmi¹ce myœleliœmy, e niemieckie nazwisko? Bo chêtnie dawa³ œci¹gi z matmy? Wyjecha³. Wszyscy w klasie sk¹dœ o tym wiedzieliœmy. Ale nikt, kompletnie nikt, nie zapyta³ dlaczego A. Pawlak, Grass Onion, Przegl¹d Polityczny, 2007, nr 85/86, s. 149.

16 16 MARION BRANDT (GDAÑSK) Otwarcie gdañskich pisarzy na niemieck¹ przesz³oœæ miasta czêsto t³umaczy siê tak, e urodzone po wojnie pokolenie odkrywa³o miasto, aby mentalnie siê w nim zadomowiæ, e poczucie obcoœci w tym mieœcie by³o dla nich s³absze, ni dla pokolenia ich rodziców, którzy przybyli tu z kresów wschodnich. Takie wyt³umaczenie nie wystarcza moim zdaniem, poniewa nie ma ono zastosowania do takich miast jak Szczecin czy Wroc³aw 17. Fakt, e w Gdañsku dosz³o do otwarcia na niemieck¹ kulturê, powi¹zane jest z powojenn¹ histori¹ miasta, a przede wszystkim z Grudniem 1970 roku. Poczucie obcoœci, z którym Polacy od czterdziestego pi¹tego roku yli w niemieckim niegdyœ mieœcie, prawdopodobnie ustêpowa³o wówczas, w latach siedemdziesi¹tych, a tak e ponownie po roku osiemdziesi¹tym pierwszym, poczuciu obcoœci w Gdañsku wspó³czesnym. Joachimiak i Huelle odkryli niemiecki Gdañsk, poszukuj¹c alternatywy dla socjalistycznego Gdañska, w trakcie poszukiwania miejsca, w którym mo na by³o pomyœleæ o innym yciu ni to w socjalistycznym Gdañsku. To poszukiwanie prowadzi do przedwojennego Gdañska bynajmniej nie dlatego, e by³ on niemiecki, lecz pomimo tego, e by³ on niemiecki. Do prze³amania niepamiêci dosz³o poprzez naruszenie kilku historycznych tematów tabu jednoczeœnie: dotyczy³y one zarówno wydarzeñ politycznych i spo³ecznych, jak i narodowych aspektów historii. Jeœli chodzi o dzisiejsze obszary niepamiêci w sferze spo³ecznej, to chcia³abym przyrzeæ siê opowiadaniu, w którym Pawe³ Huelle w po³owie lat dziewiêædziesi¹tych powróci³ raz jeszcze do ulicy Polanki ulicy zdzicza³ych ogrodów, zapuszczonych parków i dworów, które nie mia³y w³aœcicieli 18. Zaproszenie na party z okazji piêædziesi¹tych urodzin urzêduj¹cego prezydenta Lecha Wa³êsy w jego willi przy ulicy Polanki wywo³uje u narratora, niczym magdalenka u Prousta, ca³y ³añcuch wspomnieñ o prze yciach, które ³¹cz¹ go z t¹ ulic¹. Przypomina sobie lata rewolucyjnych marzeñ, kiedy to bra³ udzia³ w drukowaniu nielegalnych pism, przypomina sobie zapach farb drukarskich, który unosi³ siê nad Polankami pod koniec lat siedemdziesi¹tych 19, oraz czasy, kiedy ulica ta by³a œwiadkiem nieudanego pierwszego w naszym mieœcie awangardowego performance 20. Teraz, w roku dziewiêædziesi¹tym pi¹tym, narrator pisze o niepodleg³oœci, która mia³a w sobie coœ niejasnego z powodu kompromisów z tymi, którzy przez lata odmawiali nam wolnoœci, którzy przez lata zamykali j¹ do wiêzieñ, którzy przed laty strzelali jej o œwicie w ty³ g³owy 21 ; pisze o Realpolitik, o wolnoœci jako sloganie do przeboju disco polo, o codziennoœci pe³nej obowi¹z Zob. B. Cho³uj, Literarische Identitätssuche der zweiten Generation der Umsiedler in Szczecin, Zeszyty Kulickie / Külzer Hefte, 2005, nr 3, s P. Huelle, Pierwsza mi³oœæ i inne opowiadania, Londyn 1996, s Tam e, s Tam e, s Tam e, s. 242.

17 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK ków i wyobcowania, a tak e o ci¹g³ym zanurzaniu siê w coraz to nowe, robi¹ce po czêœci doœæ nierealne wra enie warstwy pamiêci, które siêgaj¹ w przypadku historii rodzinnej a do pocz¹tków dwudziestego wieku w Galicji, a w przypadku Gdañska a do Artura Schopenhauera. Wydaje siê wiêc, e w stosunku do lat osiemdziesi¹tych ma³o siê zmieni³o: pamiêæ o przesz³oœci ma w obliczu zdegradowanej w ró nych aspektach rzeczywistoœci eskapistyczny charakter. Jednak nie posiada ona ju buntowniczego, rewolucyjnego potencja³u, pe³ni za to o wiele bardziej funkcjê kompensacyjn¹. Niektóre aspekty opowiadania Paw³a Huelle daj¹ siê zapewne po³¹czyæ ze wspó³czesn¹ kultur¹ pamiêci w Gdañsku. I tak pisarze i historycy konstatuj¹ dzisiaj nie tyle niepamiêæ, brak pamiêci, co nadmiar pamiêci, a w tym ró ne formy tej pamiêci: strywializowan¹ i skomercjalizowan¹; oficjaln¹, która chce uczyniæ z Gdañska miasto historycznych symboli (muzeów, pomników), oraz indywidualn¹, yw¹ pamiêæ 22. Huelle przypomina w swoim opowiadaniu te przypuszczalnie nawet w pierwszym rzêdzie o spo³ecznym zrywie pod koniec lat siedemdziesi¹tych, i pyta, co siê z nim sta³o. Postulaty z tamtych czasów spe³nione zosta³y poprzez transformacjê z roku osiemdziesi¹tego dziewi¹tego tylko czêœciowo. Istnieje nadal historyczna otwartoœæ pierwszej Solidarnoœci ; obiektywnie koliduje ona z d¹ eniem do zamkniêcia jej w muzeum, do opieczêtowania jej historii pomnikiem. Wobec takich d¹ eñ, w których obrêbie powstaj¹ nowe obszary niepamiêci, chcia³abym powo³ywaæ siê na Güntera Grassa: pisarz skutecznie siê przeciwstawi³, gdy chciano go posadziæ jako rzeÿbê obok Oskara Matzeratha na ³aweczce na Placu Wybickiego. Grass stwierdzi³, e dopóki yje, nie chce siedzieæ w Gdañsku jako pomnik. Zamiast wydaæ pieni¹dze na pomnik, raczej powinno siê poprawiæ warunki mieszkalne w jego starym domu rodzinnym. Sprzeciw Solidarnoœci wobec uczynienia z bramy Stoczni Gdañskiej muzealnego obiektu ma dla mnie bardzo podobny charakter (przy czym dochodzi tu jeszcze krzywdz¹cy dla ludzi uczestnicz¹cych w walce z socjalizmem moment powrotu Lenina na bramê stoczni). Postawê Grassa w³adze miasta zaakceptowa³y, jego pomnika nie wzniesiono. Byæ mo e miasto zaakceptuje te postawê tych, którzy sprzeciwiaj¹ siê historyzowaniu stoczniowej bramy? Mielibyœmy wówczas w Gdañsku wprawdzie mniej pomników, ale wiêcej ywej pamiêci. 22 Zob. P.O. Loew, Gdañsk i jego przesz³oœæ. Kultura historyczna miasta od koñca XVIII wieku do dzisiaj, prze³. Janusz Mosakowski, Gdañsk 2012, s (rozdzia³ 8. Gdañsk po 1997: miasto z wieloma historiami).

18 18 MARION BRANDT (GDAÑSK) Marion Brandt The Tin Drum is Beating: Günter Grass, Gdañsk and the Breaking out of Oblivion (Based on a lecture at the Festival Grassmania 2012) SUMMARY The fact the Gdañsk opened before 1989 to a German consul is connected, according to the author, with the events of December 1970 and also martial law in the years of Some Gdañsk writers discovered German Gdañsk by searching for a place where it would be possible to have a different life than the one in Communist Gdañsk which was a place of deadly violence and social lethargy. That search lead to Gdañsk before the war, not because it was German, but in spite of the fact that it was German. A break in the oblivion regarding the past of Gdañsk came after touching perceived historical subjects which at one time were taboo. An important ally in the fight for a common remembrance was Günther Grass.

19 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK Zuzanna Szwedek-Kwieciñska S³upsk-Gdañsk Legenda o pustelniku mit o ocaleniu Legenda o pustelniku 1 (1957) to jeden z ciekawszych utworów autorstwa Lecha B¹dkowskiego. Dziwi wiêc fakt, i poza dwiema recenzjami ksi¹ ki opublikowanymi na ³amach Pomeranii 2, nikt z badaczy kaszubsko-pomorskich nie podj¹³ siê szerszego omówienia tego krótkiego, zaledwie 28-stronicowego utworu. Pierwsza recenzja autorstwa Lidii K¹tnej, pt. Pustelnicze dywagacje, ukaza³a siê w 1974 roku, tu po wydaniu drukiem Legendy. Autorka tekstu zauwa a, e koncepcji pojêcia ksi¹ ki bêdzie wiele 3, przy czym ka da oka e siê s³uszna. Pisze, i : podaje tylko myœl 4, a interpretacjê pozostawia czytelnikowi. Recenzentka zwraca przede wszystkim uwagê na problemy jednostki przywo³ane w Legendzie o pustelniku. Zauwa a, i utwór Lecha B¹dkowskiego ukazuje obraz cz³owieka m³odego, zbuntowanego wobec zastanej rzeczywistoœci 5. Dostrzega przy tym analogiê pomiêdzy postaw¹ autora Legendy Lecha B¹dkowskiego, a zachowaniem g³ównego bohatera utworu 6. Dzia³ania Pustelnika, zdaniem Lidii K¹tnej, mo na uto samiaæ z ówczesn¹ aktywnoœci¹ Lecha B¹dkowskiego, któremu zale a³o na pobudzeniu ludnoœci pomorskiej do dzia³ania oraz odrzuceniu bezwzglêdnego autorytetu w³adzy, nieinteresuj¹cej siê dobrem lokalnej spo³ecznoœci. Sam utwór da siê wiêc czytaæ jako poœrednie nawi¹zanie do ówczesnej sytuacji politycznej nie tylko na Pomorzu, ale i w ca³ym kraju Po raz pierwszy Legenda o pustelniku wysz³a drukiem w 1974 w Gdañsku. Drugie wydanie z grafikami Tomasza Góreckiego ukaza³o siê w 2004 roku. Informacja za: T. Bedyñski, Lech B¹dkowski znany i nieznany. Monografia bibliograficzna za lata , Gdañsk 2009, s. 39. Zob. L. K¹tna, Pustelnicze dywagacje. Pomerania, 1974, nr 5, s ; G.J. Schramke, Frapuj¹ca legenda. Pomerania, 2004, nr 2, s. 42. L. K¹tna, op. cit., s Tam e, s Tam e, s Tam e, s. 111.

20 20 ZUZANNA SZWEDEK-KWIECIÑSKA (S UPSK-GDAÑSK) Druga, a zarazem ostatnia recenzja Legendy o pustelniku, ukazuje siê przy okazji wznowienia ksi¹ ki w dwudziest¹ rocznicê œmierci autora 7. Grzegorz J. Schramke pisze: Legenda ( ) to rzecz niezwyk³a. ( ) bogactwem swej treœci, dramatyzmem fabu³y i przepe³nion¹ symbolizmem wymow¹ zaprz¹ta myœli przez jeszcze wiele dni. Nie bez przesady zalicza siê do jednych z najwybitniejszych osi¹gniêæ B¹dkowskiego ( ) 8. Autor szkicu zauwa a liczne powi¹zania intertekstualne oraz interkulturalne, dostrzega pokrewieñstwo duchowe g³ównego bohatera ksi¹ ki B¹dkowskiego zarówno z Mesjaszem, jak i z Remusem. G.J. Schramke zwraca szczególn¹ uwagê na znacz¹ce podobieñstwo Pustelnika i Remusa, zauwa a, i obie postaci s¹ niedosz³ymi, niezrealizowanymi przywódcami. Ponadto wskazuje na nawi¹zania w tekœcie do mitologii greckiej (mit prometejski). Zauwa a, jak znamienna w kontekœcie czytania utworu mo e byæ data jego powstania (1957), rok po œmierci Stalina i zwi¹zana z ni¹ tzw. odwil. Autor recenzji, podobnie jak i Lidia K¹tna przed laty, wskazuje, i Legendê mo na tak e rozpatrywaæ przez pryzmat biografii jej twórcy, czy te czytaæ j¹, co znamienne bez jakiejkolwiek straty interpretacyjnej jako niepowi¹zan¹ z niczym ca³oœæ 9. Badaczka literatury Pomorza Krystyna Turo w swoich rozwa aniach odnoœnie do twórczoœci Lecha B¹dkowskiego wspomina o tym, i autor w 1957 roku napisa³ utwór, ale interpretacja, bêd¹ca raczej ocen¹ badaczki, ogranicza siê do jednego s³owa, jakim opisuje ona Legendê o pustelniku: piêkna 10. Na czym jednak owo piêkno polega? Warto odpowiedzieæ na to pytanie. Zacznê od przybli enia treœci Legendy o pustelniku, a nastêpnie próby jej interpretacji. Wczeœniej jednak nale a³oby umiejscowiæ opowiadanie wœród innych prac autora. Legenda o pustelniku jest obok dramatów 11 jednym z wczeœniejszych utworów literackich Lecha B¹dkowskiego, którego debiut literacki przypad³ na lata piêædziesi¹te 12. Spogl¹daj¹c na pierwsze dziesiêæ lat dzia³alnoœci pisarskiej Lecha B¹dkowskiego, uderza przede wszystkim ró norodnoœæ gatunków (opowiadanie, powieœæ, dramat), jakimi pos³ugiwa³ siê wówczas m³ody literat G.J. Schramke, op. cit., s. 42. Tam e. Tam e. Zob. K. Turo, Dzia³alnoœæ pisarska Lecha B¹dkowskiego w latach piêædziesi¹tych XX wieku, [w:] Lech B¹dkowski. Literatura i wartoœci, pod red. D. Kalinowskiego, Bytów-S³upsk-Gdañsk 2009, s O Z³otym œnie (1957), S¹dzie nieostatecznym (1958), Zaklêtej królewiance (1959) pisali m.in. J. Samp, Problem dobra i z³a a Smêtek w S¹dzie nieostatecznym Lecha B¹dkowskiego, [w:] tego, Smêtek. Studium kreacji literackich, Gdañsk 1984, s ; ten e, W zapad³ym zamku Lecha B¹dkowskiego, [w:] tego, Mitopeje Pobrze a Ba³tyku, Gdañsk 2009, s , Z opracowañ nowszych zob. D. Kalinowski, Miêdzy moralitetem a baœni¹. Dramaty Lecha B¹dkowskiego, [w:] Lech B¹dkowski. Literatura i wartoœci..., s Patrz: K. Turo, Dzia³alnoœæ pisarska Lecha B¹dkowskiego..., s

21 LEGENDA O PUSTELNIKU MIT O OCALENIU 21 Myœlê, i by³ to okres eksperymentów, kiedy to autor Legendy o pustelniku próbowa³ swoich si³ w rozmaitych formach literackich. W pisanych i publikowanych wówczas utworach obecna jest zarówno tematyka wojenna, jak i spo³eczna. Lech B¹dkowski pisze o problemach, z którymi zmaga³a siê w pierwszych latach po II wojnie œwiatowej ludnoœæ pomorska. Odwo³uje siê on do trudnoœci, z jakimi mierzyli siê wówczas miejscowi rolnicy przymuszani do oddawania swych ziem w ramach kolektywizacji rolnictwa. Zauwa a, i m³odzi ludzie nie garn¹ siê do ycia na wsi, a czêœæ z nich wyje d a do miast. Obok problemów mieszkañców wsi Lech B¹dkowski zwraca tak e uwagê na trudnoœci, z jakimi zmagali siê w tym okresie ludzie morza. I tak, pojawia siê kwestia zrzeszania siê rybaków, pragn¹cych za³o yæ spó³dzielniê, by ta broni³a interesów ich grupy zawodowej. Przywo³any zostaje równie problem rodzin marynarzy, których bliscy stracili ycie, walcz¹c na wojnie. Pisarz chêtnie siêga tak e po tematyczne motywy kaszubskie. W jego ówczesnej twórczoœci nie brak równie refleksji nad poszukiwaniem prawdy o cz³owieku, jego miejscu we wszechœwiecie, a tak e wœród innych ludzi 13. I w³aœnie do ostatniej grupy tematycznej zdaje siê przynale eæ Legenda o pustelniku. S¹dzê, e w tym miejscu warto tak e zauwa yæ, e Legenda o pustelniku wpisuje siê w popularny po wojnie nurt pisarstwa parabolicznego. Do tej formy nawi¹zuj¹ w tym okresie miêdzy innymi: Jacek Bocheñski, Jerzy Andrzejewski czy Tadeusz Parnicki. Parabolicznoœæ w literaturze powojennej w du ej mierze nie opiera siê na uogólnieniu, jak dotychczas mia³o to miejsce, lecz na uszczegó- ³owieniu wymowy danego utworu zgodnie z intencj¹ autora 14. Powsta³e wówczas teksty w sposób zakamuflowany traktowa³y o bie ¹cych problemach politycznych. Na noœnoœæ paraboli wp³ywa³o swego rodzaju porozumienie autora z czytelnikami, poniewa to oni decydowali o aktualnoœci poruszanych w danym utworze problemów, a co za tym idzie stanowili o tym, czy dany tekst mo na jeszcze okreœliæ mianem paraboli, czy ju nie 15. Rozrachunek z okresem stalinizmu nie wyczerpuje jednak ca³kowicie parabolicznego znaczenia Legendy o pustelniku. S¹dzê, i ciekawszym kluczem interpretacyjnym mo e okazaæ siê zwrócenie uwagi na gatunek utworu, który tak e wskazuje na przynale noœæ danego tekstu do pisarstwa parabolicznego. Legendê B¹dkowskiego mo na zatem czytaæ jako parabolê, która Mam tutaj na myœli nastêpuj¹ce tytu³y: M³yñskie ko³o, Gdynia 1950; Kuter na str¹dzie, Gdañsk 1951; Pan grodziska i inne opowiadania, Warszawa 1955; Z³oty sen, Gdynia 1957; S¹d nieostateczny, Gdynia 1958; Zaklêta królewianka, Gdynia 1959; Po³ów nadziei, Gdynia Krótkiej charakterystyki wskazanych przeze mnie opublikowanych w latach 50. utworów Lecha B¹dkowskiego dokonuje Tomasz Bedyñski w monografii bibliograficznej poœwiêconej pisarzowi. Patrz: T. Bedyñski, Lech B¹dkowski znany i nieznany..., s Zob. A. Nasi³owska. Has³o: Parabola, Parabolicznoœæ, [w:] S³ownik terminów literackich, pod red. Aliny Brodzkiej, Wroc³aw 1992, s Zob. W. Ligêza, Parabole Mro ka, [w:] W krêgu przemian polskiej prozy XX wieku, pod red. T. Bujnickiego, Wroc³aw 1978, s

22 22 ZUZANNA SZWEDEK-KWIECIÑSKA (S UPSK-GDAÑSK) rozumiana jest jako: forma narracyjna bêd¹ca wyk³adni¹ uniwersalnych prawide³ ludzkiej egzystencji, postaw wobec ycia i losu ( ), przy czym u ycie terminu parabola jest celowe, gdy literatura, pos³uguj¹c siê fabu³¹, wytwarza lub przenosi z tradycji rodzaj umownego kodu, tj. odwo³uje siê do wzoru biblijnego czy te do mitologii greckiej 16. Dzie³o to bowiem, przywo³uj¹c mity z krêgu kultury œródziemnomorskiej, niesie za sob¹ pewne ponadczasowe przes³anie i naukê. Zanim jednak przyst¹piê do szczegó³owej analizy utworu, s¹dzê, e warto przywo³aæ pokrótce jego treœæ. Tytu³owy Pustelnik po wielu latach spêdzonych na wygnaniu powraca do ojczystego kraju. Jego pojawienie siê na rodzimej ziemi zbiega siê ze sprawowaniem corocznego obrzêdu, w czasie którego w³adze utwierdzaj¹ miejscowy lud w przekonaniu, i nie warto wprowadzaæ jakichkolwiek zmian w ich yciu. Ponadto jakakolwiek inicjatywa ze strony spo³ecznoœci jest zbêdna, nale y bowiem ca³kowicie zawierzyæ swój los w³adzy, która roœci sobie prawo do rz¹dów o charakterze niemal e absolutnym. Pustelnik jest przeciwny takiej metodzie sprawowania w³adzy. Nie godzi siê on równie z biern¹ postaw¹ ziomków, przystaj¹cych na wszystko, co zaproponuj¹ rz¹dz¹cy. Namawia lud do opuszczenia kraju, aby zrzuciæ jarzmo niewoli. Co odwa niejsi od³¹czaj¹ siê od spolegliwego t³umu i przystaj¹ do buntownika. Niestety, adnemu z pod¹ aj¹cych za Pustelnikiem nie udaje siê przekroczyæ granicy ojczystej ziemi. Ponadto, próbuj¹c tego dokonaæ, czêœæ z nich p³aci cenê najwy sz¹, jak¹ jest utrata ycia. Pustelnik ponosi wiêc klêskê i samotnie powraca do swojej pustelni. Legenda o pustelniku jest dzie³em przepe³nionym aluzjami do ró norodnych tekstów kultury z poszczególnych epok. Owe odwo³ania powoduj¹ grê znaczeñ, podczas której stare rozumienie zostaje zast¹pione nowym 17. Jest to tak e forma przechowywania fragmentów wyrwanych z innych tekstów, co z kolei chroni je przed zag³ad¹ zapomnienia 18. Intertekstualny charakter literatury warunkuje jej zdolnoœæ do przenoszenia cz³owieka do przesz³oœci, przy jednoczesnym byciu w teraÿniejszoœci. Jest wiêc sposobem na doœwiadczanie œwiatów minionych 19. S¹dzê, i pochylaj¹c siê nad Legend¹ o pustelniku, interesuj¹c¹ perspektyw¹ badawcz¹ dla utworu mog¹ okazaæ siê badania inspirowane antropologi¹ literatury 20. Oprócz przywo³anej przeze mnie koncepcji badawczej interesuj¹ce jest równie pojêcie intertekstualnoœci Tam e, s Tam e, s O roli intertekstualnoœci w badaniach antropologii literatury pisa³ Wolfgang Iser. Zob. W. Iser, Czym jest antropologia literatury? Ró nica miêdzy fikcjami wyjaœniaj¹cymi a odkrywaj¹cymi, Teksty Drugie, 2006, nr 5, s Tam e, s. 31. Tam e, s. 32, 34. Szczególnie bliskie jest mi rozumienie antropologii literatury proponowane m.in. przez Wolfganga Isera, Annê ebkowsk¹ oraz Paw³a Rodaka. Zob. A. ebkowska, Miêdzy antropologi¹

23 LEGENDA O PUSTELNIKU MIT O OCALENIU 23 Istota ludzka jest kszta³towana miêdzy innymi przez to, co uzewnêtrznia, a zatem poprzez kulturê, któr¹ mo na uznaæ za wytwór, a tak e zapis ludzkich dzia³añ 21. Elementem wspó³tworz¹cym kulturê jest literatura. Interesuje mnie zatem antropologia literatury rozumiana przede wszystkim jako doœwiadczanie œwiata poprzez literaturê, w tym przypadku Legendê o pustelniku, utwór intertekstualny ods³aniaj¹cy poszczególne œwiaty, kultury, a w nich szereg rozmaitych zjawisk nie tylko literackich, ale i spo³ecznych. Eksplikacjê Legendy o pustelniku pragnê rozpocz¹æ od refleksji nad tytu³em utworu, w którym to przywo³any zostaje konkretny gatunek literacki, co pozostaje nie bez znaczenia, jeœli chodzi o odbiór dzie³a. Gatunek literacki wystêpuj¹cy w tytule spopularyzowany zosta³ w epoce œredniowiecza. Legenda œredniowieczna by³a to: opowieœæ o treœci fantastycznej nasyconej pierwiastkami cudownoœci i niezwyk³oœci, szczególnie z ycia œwiêtych, aposto³ów i mêczenników zas³u onych w krzewieniu wiary chrzeœcijañskiej 22. W drugiej po³owie XVIII wieku zmieni³o siê rozumienie gatunku, poniewa w jego zakres wesz³y podania ludowe, tym samym sta³ siê on form¹ folkloru literackiego 23. Kolejne stulecia przynios³y przede wszystkim wykorzystywanie motywów legendowych w utworach, których to sposób funkcjonowania w tekœcie by³ zbli ony do motywów biblijnych i mitologicznych, tzn. dane treœci mia³y wp³ywaæ na œwiatopogl¹d czytaj¹cego 24. Warto tak e nadmieniæ, i legenda w jêzyku ³aciñskim, znaczy dos³ownie: to, co winno byæ przeczytane 25. Siêgaj¹c po Legendê o pustelniku i sugeruj¹c siê tytu³em, rodzi siê pewne oczekiwanie czytelnicze warunkowane wy ej wspomnian¹ form¹. Nie zostaje jednak ono w pe³ni zaspokojone. Utwór stanowi bowiem raczej swobodne nawi¹zanie do gatunku, przy czym nale y zauwa yæ, i w tekœcie obecne s¹ wybrane elementy definiuj¹ce go. I tak Legenda Lecha B¹dkowskiego ukazuje losy Pustelnika, który wyposa ony zosta³ w przymioty cz³owieka œwiêtego, takie jak: m¹droœæ, roztropnoœæ, sk³onnoœæ do poœwiêcenia w imiê dobra drugiego cz³owieka, ale jego postawa nie ma swego Ÿród³a w religii chrzeœcijañskiej, ani w adnej innej literatury i antropologi¹ literack¹. Teksty Drugie, 2007, nr 6, s. 9-23; P. Rodak, Narracja- -dziennik-to samoœæ. Przes³anki (projektowanej) antropologii literatury, [w:] Narracja i to - samoœæ. Narracje w kulturze, red. W. Bolecki, R. Nycz, Warszawa 2004, s Inspiracj¹ do rozwa añ zawartych w rozdziale by³a dla mnie tak e praca Adeli Kuik-Kalinowskiej, Tatczëzna. Literackie przestrzenie Kaszub, Gdañsk-S³upsk 2011, s , , , Patrz: W. Iser, Czym jest antropologia literatury?..., s. 12, 13. Zob. J. S³awiñski. Has³o: Legenda, [w:] S³ownik terminów literackich, pod red. J. S³awiñskiego, Wroc³aw 2002, s Tam e. Tam e. Tam e.

24 24 ZUZANNA SZWEDEK-KWIECIÑSKA (S UPSK-GDAÑSK) Ponadto treœæ utworu nie jest fantastyczna i nie obfituje w zdarzenia niezwyk³e, cudowne, aczkolwiek lekturze towarzyszy pewne poczucie odrealnienia œwiata ukazanego w utworze, a to za spraw¹ pewnego przerysowania opisanych tam sytuacji. W ycie mieszkañców mitycznej krainy, do której przybywa Pustelnik, nie ingeruj¹ tak e adne si³y wy sze. Legenda w tytule utworu Lecha B¹dkowskiego zdaje siê przede wszystkim znaczyæ tyle, co historia, dzieje, losy pewnego wyró niaj¹cego siê na tle danej spo³ecznoœci cz³owieka. Nie unika jednak autor dydaktycznej wymowy tekstu, sytuuj¹c tym samym Legendê o pustelniku w grupie utworów tych, co winne byæ przeczytane 26 ze wzglêdu na zawarty w nich przekaz. Uwzglêdnienie moralizatorskiego wymiaru œredniowiecznego gatunku w Legendzie B¹dkowskiego ma przede wszystkim podnieœæ znaczenie omawianych w niej problemów ukazanych na przyk³adzie losu Pustelnika i jego ziomków. Drugi cz³on tytu³u przywo³uje wymienion¹ ju wczeœniej postaæ Pustelnika 27, a wiêc cz³owieka, który yje w odosobnieniu, poœwiêcaj¹c swój czas przede wszystkim na rozwój duchowy, by osi¹gn¹æ Ziemiê Obiecan¹ i zbawienie. By jednak osi¹gn¹æ upragniony cel, wpierw nale y udaæ siê na pustyniê, staæ siê pustelnikiem, odci¹æ od zgie³ku œwiata codziennego, w ciszy i samotnoœci szukaæ odpowiedzi na nurtuj¹ce pytania o cz³owieka i jego istnienie. Pustynia jest wiêc miejscem utraty wszystkiego, co doczesne, ale i przestrzeni¹, w której cz³owiek zyskuje nowe ycie. Pustelnik, o którym mowa w utworze B¹dkowskiego, przybywa z takiego w³aœnie miejsca, które ukszta³towa³o go na nowo jako cz³owieka, pozwoli³o zyskaæ œwie e spojrzenie na rzeczywistoœæ, w której funkcjonowa³, zanim podj¹³ decyzjê o opuszczeniu rodzinnych stron. Jego powrót do domu w tekœcie ukazany jest nastêpuj¹co: Powoli wstêpowa³em na ostatni szczyt, z którego mia³ roztoczyæ siê widok na rodzinn¹ ziemiê. Po wielu latach wraca³em do niej z w³asnej woli (...). Stan¹³em na szczycie. Nagle uderzy³ mnie wiatr i dreszcz przebieg³ po ciele. By³em pierwszym i jedynym cz³onkiem tego narodu, który na rodzinn¹ ziemiê patrzy³ z wysokoœci okalaj¹cych gór. Wiedzia³em, e gdybym opowiada³ ziomkom, jak st¹d wygl¹da ich kraj, s³uchaliby mnie z niedowierzaniem, a nawet zgorszeniem (...) zacz¹³em siê wahaæ. (...) Wbrew woli zajrza³em w oczy swej prawdzie. By³em nieodrodnym synem tego ludu, a bardziej s³abym ni inni, bo wzi¹³em na siebie ciê ar ich s³aboœci. Posiad³em pewn¹ wiedzê o nêdzy poczynañ i nikczemnoœci têsknot tocz¹cych rdzeñ mego narodu. Nios¹c mu naukê wyzwolenia, uleg³em niewoli strachu. (...). Wiedza, œwiadomoœæ i pamiêæ daje si³ê, jakiej nie daje ich brak. I mnie siê tak zdawa³o, a przeœwiadczenie to swego czasu olœni³o mnie i upoi³o, i sta³o siê przyczyn¹ najg³êbszego upadku Por. J. S³awiñski. Has³o: Legenda, [w:] S³ownik terminów literackich... Zob. W. Kopaliñski. Has³o: Pustelnia, [w:] S³ownik mitów i tradycji kultury, pod red. W. Kopaliñskiego, Warszawa 1985, s L. B¹dkowski, Legenda o pustelniku, Gdañsk 1974, s. 5-6.

25 LEGENDA O PUSTELNIKU MIT O OCALENIU 25 Zmieniony sposób widzenia ojczyzny, do której powraca Pustelnik, sygnalizuje chocia by u yta w tekœcie metafora szczytu górskiego, wskazuj¹ca zarówno na oddalenie stoj¹cego na szczycie od tego, co obserwowane, a zatem pewnego rodzaju alienacjê, ale i na posiadanie przez niego pewnej w³adzy wzglêdem obserwowanego ludu. Na takie rozumienie metafory szczytu górskiego wp³ywa tak e fakt, i stoj¹cy na nim cz³owiek znajduje siê na wysokoœci chmur i nieba, bli ej mu wiêc do istoty boskiej, ani eli ludzkiej, wszak niebo od wieków kojarzone by³o jako miejsce zamieszkiwane przez bogów. Pustelnik doœæ szybko zostaje jednak zdesakralizowany, poniewa, jak siê okazuje jest on doœæ mocno osadzony w œwiecie doczesnym. Jest osob¹ niezwykle emocjonaln¹, bardzo silnie odczuwaj¹c¹ lêk i wahanie, niemal na ka dym kroku poddaj¹c¹ swoje dzia³ania autorefleksji. Pustelnik analizuje b³êdy przesz³oœci i wyci¹ga wnioski. Wspomniana przeze mnie autorefleksja postaci ma przynieœæ korzyœæ nie tyle jej samej, co raczej ludowi, do którego powraca po latach ycia w odosobnieniu. Pustelnik niejako sk³ada ofiarê ze swego ycia, aby zbawiæ jego lud. Soteriologiczne konotacje s¹ w tym miejscu jak najbardziej s³uszne. Pustelnik B¹dkowskiego ma bowiem w sobie coœ z Mesjasza, poniewa pragnie on ocaliæ swój naród przed wiecznym potêpieniem. To, z czym przysz³o walczyæ Pustelnikowi, wyra one zostaje w specyficznym obrzêdzie: Powtarza³ siê raz do roku w zimie, kiedy noce by³y najd³u sze, i trwa³ od œwitu do zmroku. [Ludzie] porzucali pracê, zbierali siê w gromady i mówili, wpierw szeptem, potem coraz g³oœniej o tym, co ich nurtowa³o. (...) Wreszcie rankiem, najkrótszego dnia grupy ludzi zaczyna³y sp³ywaæ (...) na plac. Tu, pod œcian¹ œwi¹tyni, na niewielkim podwy szeniu czeka³ ju Komitet Obrzêdów sk³adaj¹cy siê z najmêdrszych. (...) Dopiero ko³o po³udnia z piekielnego chaosu alów, narzekañ i gniewu wy³ania³y siê dwa chóry wo³aj¹ce na przemian: Co mamy robiæ?... W któr¹ stronê iœæ?.. (...). Kap³ani podpierali g³owy rêkami i w skupieniu rozwa ali odpowiedÿ. (...) Wreszcie jeden z nich, najodwa niejszy, wspina³ siê na ramiona s¹siadów i z tej wysokoœci góruj¹c nad narodem, wo³a³ co si³: Bracia, kto nas poprowadzi?... (...) T³um zamiera³ (...). W uroczystej ciszy arcykap³an oznajmia³: Bracia, gdy przyjdzie czas, staniemy na czele narodu i poprowadzimy go drog¹ do szczêœcia. B¹dŸcie dobrej myœli i miejcie ufnoœæ dla tych, których sami powo³aliœcie na przywódców waszych. Oni czuwaj¹ za was. RozejdŸcie siê w pokoju. My wam powiemy, kiedy wybije godzina. (...) Tak dzia³o siê od najwczeœniejszych lat mego dzieciñstwa, tak dzia³o siê zawsze L. B¹dkowski, op. cit., s

26 26 ZUZANNA SZWEDEK-KWIECIÑSKA (S UPSK-GDAÑSK) Specyfika owego obrzêdu polega na tym, i nie ma on sakralnego, uœwiêcaj¹cego dan¹ spo³ecznoœæ charakteru. Nie ma tu mowy o obrzêdzie, który ³¹czy dany lud z bogami poprzez ich naœladowanie 30. Obrzêd ulega tu swoistej desakralizacji, tzn. jego rozumienie zostaje sprowadzone do pewnego powtarzaj¹cego siê regularnie dzia³ania, w tym wypadku sta³o siê nim zbiorowe narzekanie i trwanie w postawie biernoœci. Niechêæ do zmian ziomków Pustelnika, pewne zamkniêcie siê na to, co nowe, oddaje tak e opis ziem, na których yj¹: Przede mn¹ rozci¹ga³y siê szerokie równiny pól uprawnych, pastwisk i bogato kszta³towane brzegi jezior. añcuch wody, jak okrê na fosa, otacza³ tê wielk¹ kotlinê, a sam by³ otoczony ³añcuchem gór. Wszêdzie bieg³y liczne, krête œcie ki, gdy nawet nad w¹skimi odnogami jezior nie budowano mostu; jeœli woda by³a p³ytka, przechodzono j¹ w bród. I teraz, chocia mróz trzyma³ od wielu dni, œcie ki nie przecina³y lodu. Ziomkowie obchodzili g³êbie, które napawa³y ich strachem 31. Z powy szego opisu wynika, i by³ to teren oddzielony od innych ziem zarówno górami, jak i wodami, po³o ony w kotlinie. Szczególnie ciekawe jest tak e zagospodarowanie opisywanej przestrzeni, na której rozci¹gaj¹ siê pola uprawne i pastwiska. Ziomkowie Pustelnika s¹ wiêc ludÿmi prostymi, rolnikami i pasterzami, a zatem istnieje œcis³y zwi¹zek pomiêdzy nimi a u ytkowan¹ przez nich ziemi¹. Niezwykle istotny jest tak e opis wody, której g³êbia napawa³a miejscowy lud lêkiem, a jej obecnoœæ lub brak wytycza³y œcie ki, jakimi pod¹ ali pobratymcy Pustelnika. Obecnoœæ akwenów wp³ywa³a wiêc bezpoœrednio na ycie lokalnej spo³ecznoœci, ograniczaj¹c przestrzeñ, w jakiej yli. W Legendzie o pustelniku woda nie symbolizuje ycia, si³ witalnych, wrêcz przeciwnie, kojarzona jest ze œmierci¹ 32. Woda jest ywio³em, który parali uje i napawa lêkiem. Zamarzniête jeziora symbolizuj¹ stan ducha ziomków Pustelnika i mimo e w ich sercach jest ycie, pewna si³a witalna, chêæ do dzia³ania, zmian, ale wszystko to jest jakby uœpione, czeka na odpowiedni moment, który jednak nie nadchodzi. By stopiæ lód, potrzebny jest ogieñ. Mity greckie ucz¹, i ludzkoœci zosta³ on przekazany przez Prometeusza, tytana, który z³o y³ swoje ycie w ofierze dla dobra ka dego cz³owieka 33. Ogieñ oczyszcza, chroni, jest darem niebios. Pustelnik pragnie byæ Prometeuszem, przynosi wiêc swojemu ludowi zarzewie ognia, który Zob. M. Eliade, Mit-wzorzec, [w:] tego, Sacrum. Mit. Historia, prze³. A. Tatarkiewicz, wstêpem opatrzy³ M. Czerwiñski, Warszawa 1993, s L. B¹dkowski, Legenda o pustelniku..., s. 6. O symbolice wody pisa³ m.in.: M. Eliade. Patrz: M. Eliade, Struktura symboliki akwatycznej, [w:] tego, Sacrum. Mit. Historia..., s Obszernej interpretacji mitu Prometeusza oraz jego realizacji w literaturze na przestrzeni wieków dokonuje C. Rowiñski w haœle Prometeusz, [w:] Mit. Cz³owiek. Literatura, pod red. S. Stabry³y, Warszawa 1992, s

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

TÜV Rheinland Polska. Nowy Znak. Odpowiadamy na Pañstwa pytania. www.tuv.pl

TÜV Rheinland Polska. Nowy Znak. Odpowiadamy na Pañstwa pytania. www.tuv.pl TÜV Rheinland Polska Nowy Znak Odpowiadamy na Pañstwa pytania Odpowiadamy na Pañstwa pytania wszystko czego chc¹ siê Pañstwo dowiedzieæ na temat nowego znaku TÜV Rheinland. Zgodnie z has³em Jeden dla wszystkich

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzêdowy. zawodników amatorów osi¹gaj¹cych wysokie wyniki sportowe we wspó³zawodnictwie miêdzynarodowym lub krajowym

Dziennik Urzêdowy. zawodników amatorów osi¹gaj¹cych wysokie wyniki sportowe we wspó³zawodnictwie miêdzynarodowym lub krajowym Województwa Wielkopolskiego Nr 127 13535 2351 UCHWA A Nr XVIII/152/08 RADY POWIATU GOSTYÑSKIEGO z dnia 26 czerwca 2008 r. w sprawie: zasad i trybu przyznawania, wstrzymywania i cofania oraz wysokoœci stypendiów

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego 5. Wytyczne Województwa Wielkopolskiego Projekt wspó³finansowany przez Uniê Europejsk¹ z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Bud etu Pañstwa w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU..Pilanie dbaj¹ o zasady i zawsze segreguj¹ odpady"

REGULAMIN KONKURSU..Pilanie dbaj¹ o zasady i zawsze segreguj¹ odpady REGULAMIN KONKURSU..Pilanie dbaj¹ o zasady i zawsze segreguj¹ odpady" 1 Postanowienia ogólne ORGANIZATORZY Organizatorem konkursu jest Miejski Zak³ad Oczyszczania Wysypisko z siedzib¹ w Pile, ul. Kusociñskiego

Bardziej szczegółowo

F Ă MD LH Q D ] G È ] U

F Ă MD LH Q D ] G È ] U Metoda 5S Fachowa VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG DASHOFER Sp. z o.o. Świat profesjonalnej wiedzy al. Krakowska 271, 02 133 Warszawa tel.: 22 559 36 00, 559 36 66 faks: 22 829 27 00, 829 27 27 Ksi¹

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo

1. Podstawy budowania wyra e regularnych (Regex)

1. Podstawy budowania wyra e regularnych (Regex) Dla wi kszo ci prostych gramatyk mo na w atwy sposób napisa wyra enie regularne które b dzie s u y o do sprawdzania poprawno ci zda z t gramatyk. Celem niniejszego laboratorium b dzie zapoznanie si z wyra

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW WEWNÊTRZNYCH Wprowadzenie (Stosuje siê przy badaniu sprawozdañ finansowych sporz¹dzonych za okresy rozpoczynaj¹ce siê

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Jerzy Kowalczyk Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Zasady doskonalenia systemu zarządzania oraz podstawowe procedury wspomagające Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

8. Podstawa wymiaru œwiadczeñ dla ubezpieczonych niebêd¹cych pracownikami

8. Podstawa wymiaru œwiadczeñ dla ubezpieczonych niebêd¹cych pracownikami 8. PODSTAWA WYMIARU ŒWIADCZEÑ DLA UBEZPIECZONYCH NIEBÊD CYCH PRACOWNIKAMI 563 ŒWIADCZENIA Z UBEZPIECZENIA CHOROBOWEGO W RAZIE CHOROBY I MACIERZYÑSTWA wyr. SN z 14 lipca 2005 r., II UK 314/04 ( Niewyp³acenie

Bardziej szczegółowo

Gry i zabawy matematyczne

Gry i zabawy matematyczne Krystyna Wojciechowska Gry i zabawy matematyczne w przedszkolu Opole 2008 Spis n treœci Uwagi wstêpne...4 1. U³ó tyle samo...10 2. Autobus....12 3. Co mówi bêbenek?... 14 4. ZnajdŸ swoje miejsce....16

Bardziej szczegółowo

ROZDZIA II OSOBY ODPOWIEDZIALNE ZA INFORMACJE

ROZDZIA II OSOBY ODPOWIEDZIALNE ZA INFORMACJE Rozdział II Osoby odpowiedzialne za informacje zawarte w prospekcie Rozdzia II Osoby odpowiedzialne za informacje zawarte w prospekcie ROZDZIA II OSOBY ODPOWIEDZIALNE ZA INFORMACJE ZAWARTE W PROSPEKCIE

Bardziej szczegółowo

ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania

ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania Zespó Instrumentów Inwestycyjnych Zespó Instrumentów Doradczych Dzia ania 2.3 i 2.1 Warszawa, dnia 7 wrze nia 2005r. Statystyka na dzie 31.08.2005r. Ilo onych

Bardziej szczegółowo

Regulacja stanów prawnych nieruchomości

Regulacja stanów prawnych nieruchomości Paweł Puch Regulacja stanów prawnych nieruchomości Praktyczny poradnik Budownictwo INFORMACJE Copyright 2008 ISBN 978-83-88285-12-7 Wydawnictwo Verlag Dashofer Sp. z o.o. AL. Krakowska 271, 02-133 Warszawa

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z MATEMATYKI

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z MATEMATYKI Miejsce na naklejk z kodem dysleksja PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z MATEMATYKI Czas pracy 10 minut Instrukcja dla zdaj cego 1. Prosz sprawdzi, czy arkusz egzaminacyjny zawiera 9 stron. Ewentualny brak nale

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASI KU RODZINNEGO ORAZ DODATKÓW DO ZASI KU RODZINNEGO

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASI KU RODZINNEGO ORAZ DODATKÓW DO ZASI KU RODZINNEGO Nazwa podmiotu realizuj¹cego œwiadczenia rodzinne: Adres: WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASI KU RODZINNEGO ORAZ DODATKÓW DO ZASI KU RODZINNEGO Czêœæ I 1. Dane osoby ubiegaj¹cej siê Imiê i nazwisko PESEL*

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza. Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie.

Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza. Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie. Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie Definicje: Ilekro w niniejszym Regulaminie jest mowa o: a) Funduszu

Bardziej szczegółowo

VI Miêdzynarodowa Konferencja M³odzi Liderzy w Spo³ecznoœciach Lokalnych. O AWA 7-9.10.2011r. PODSUMOWANIE

VI Miêdzynarodowa Konferencja M³odzi Liderzy w Spo³ecznoœciach Lokalnych. O AWA 7-9.10.2011r. PODSUMOWANIE VI Miêdzynarodowa Konferencja M³odzi Liderzy w Spo³ecznoœciach Lokalnych O AWA 7-9.10.2011r. PODSUMOWANIE WSTÊP Ju po raz 6 spotkaliœmy siê w O³awie podczas VI Miêdzynarodowej Konferencji M³odzi liderzy

Bardziej szczegółowo

Drama i happening w edukacji przedszkolnej

Drama i happening w edukacji przedszkolnej Drama i happening w edukacji przedszkolnej Maria Królica Drama i happening w edukacji przedszkolnej Ofi cyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by O cyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent:

Bardziej szczegółowo

GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw

GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw G ÓWNY URZ D STATYSTYCZNY, al. Niepodleg³oœci 208, 00-925 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw Numer identyfikacyjny REGON za 2009 r. Portal

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN DZIA ALNO CI RADY PEDAGOGICZNEJ SAMORZ DOWEJ SZKO Y PODSTAWOWEJ NR 1 WE WRZE NI

REGULAMIN DZIA ALNO CI RADY PEDAGOGICZNEJ SAMORZ DOWEJ SZKO Y PODSTAWOWEJ NR 1 WE WRZE NI REGULAMIN DZIA ALNO CI RADY PEDAGOGICZNEJ SAMORZ DOWEJ SZKO Y PODSTAWOWEJ NR 1 WE WRZE NI I PODSTAWY PRAWNE FUNKCJONOWANIA RADY PEDAGOGICZNEJ Podstaw prawn funkcjonowania Rady Pedagogicznej s zapisy Ustawy

Bardziej szczegółowo

Spis tre ci. Zawarto :

Spis tre ci. Zawarto : Spis tre ci Zawarto : Rejestracja (zak adanie konta kandydata)... 2 Logowanie do Systemu:... 7 Strona g ówna kandydata... 9 Wybór kierunku studiów - studia I stopnia... 9 Wybór kierunku studiów - studia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RADY RODZICÓW SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA PRZY SAMORZĄDOWYM ZESPOLE SZKOŁ W KOSTKOWIE. I. Postanowienia ogólne. II. Zadania Rady Rodziców

REGULAMIN RADY RODZICÓW SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA PRZY SAMORZĄDOWYM ZESPOLE SZKOŁ W KOSTKOWIE. I. Postanowienia ogólne. II. Zadania Rady Rodziców REGULAMIN RADY RODZICÓW SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA PRZY SAMORZĄDOWYM ZESPOLE SZKOŁ W KOSTKOWIE Podstawa prawna: art. 53.4. ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz.

Bardziej szczegółowo

System Identyfikacji Wizualnej i Werbalnej dla Kampanii promuj¹cej produkt turystyki biznesowej miasta Katowice - Ksiêga Marki

System Identyfikacji Wizualnej i Werbalnej dla Kampanii promuj¹cej produkt turystyki biznesowej miasta Katowice - Ksiêga Marki System Identyfikacji Wizualnej i Werbalnej dla Kampanii promuj¹cej produkt turystyki biznesowej miasta Katowice - Ksiêga Marki Warszawa 2008 roku PART SA w Warszawie SPIS TREŒCI 2 ZNAK KONSTRUKCJA SYMOBLU

Bardziej szczegółowo

Wartoœci WSK Rzeszów. ul. Hetmañska 120. tel: +48 17 854 66 00 fax: +48 17 862 07 50

Wartoœci WSK Rzeszów. ul. Hetmañska 120. tel: +48 17 854 66 00 fax: +48 17 862 07 50 Wartoœci WSK Rzeszów ul. Hetmañska 120 3 5-0 7 8 R z e s z ó w tel: +48 17 854 66 00 fax: +48 17 862 07 50 w w w. w s k r z. c o m Szanowni Pracownicy. WSK PZL-Rzeszów ju od 70-ciu lat jest jednym z najwa

Bardziej szczegółowo

Przetargi on-line to najlepsze rozwi¹zanie aby zredukowaæ wydatki

Przetargi on-line to najlepsze rozwi¹zanie aby zredukowaæ wydatki www.przetargpolska.pl Przetargi on-line to najlepsze rozwi¹zanie aby zredukowaæ wydatki Dzisiejsza wysoka konkurencja gospodarcza wymaga od ka dej z firm ci¹g³ego wprowadzania innowacji i sta³ego podnoszenia

Bardziej szczegółowo

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu Program Internet Start Up WejdŸ do gry Autor Programu Partner Programu Program doradztwa prawnego Kancelarii Wierzbowski Eversheds dla projektów zwi¹zanych z internetem i nowymi technologiami www.internetstartup.pl

Bardziej szczegółowo

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO Aneks nr 8 do Prospektu Emisyjnego Cyfrowy Polsat S.A. KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO PLAC POWSTAÑCÓW WARSZAWY 1, 00-950 WARSZAWA WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO zatwierdzonego

Bardziej szczegółowo

Stronicowanie na ¹danie

Stronicowanie na ¹danie Pamiêæ wirtualna Umo liwia wykonywanie procesów, pomimo e nie s¹ one w ca³oœci przechowywane w pamiêci operacyjnej Logiczna przestrzeñ adresowa mo e byæ du o wiêksza od fizycznej przestrzeni adresowej

Bardziej szczegółowo

Fetal Alcohol Syndrome

Fetal Alcohol Syndrome Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Fetal Alcohol Syndrome Debra Evensen Cechy charakterystyczne i objawy Program FAStryga Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Oddzia³ Œl¹ski Ul. Ho³dunowska 39

Bardziej szczegółowo

OGÓLNOPOLSKI TEST ORTOGRAFICZNY 2014. Opracowanie wyników

OGÓLNOPOLSKI TEST ORTOGRAFICZNY 2014. Opracowanie wyników OGÓLNOPOLSKI TEST ORTOGRAFICZNY 2014 Opracowanie wyników 21753 Warszawa; 1 grudnia 2014 r. Szanowna Dyrekcjo oraz Szanowni Nauczyciele, Serdecznie dziêkujemy wszystkim zaanga owanym w organizacjê Ogólnopolskiego

Bardziej szczegółowo

UCHWA A NR 5 XIX KZD WS. DZIA ALNOŒCI FINANSOWEJ ZWI ZKU, ZM. UCHWA NR 7 XXI KZD (TEKST JEDNOLITY) Rozdzia³ I Sk³adka cz³onkowska i jej podzia³

UCHWA A NR 5 XIX KZD WS. DZIA ALNOŒCI FINANSOWEJ ZWI ZKU, ZM. UCHWA NR 7 XXI KZD (TEKST JEDNOLITY) Rozdzia³ I Sk³adka cz³onkowska i jej podzia³ UCHWA A NR 5 XIX KZD WS. DZIA ALNOŒCI FINANSOWEJ ZWI ZKU, ZM. UCHWA NR 7 XXI KZD (TEKST JEDNOLITY) Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ Solidarnoœæ, dzia³aj¹c na podstawie 64 ust.2, 69 ust.1 i 2, 70 i 74 ust.

Bardziej szczegółowo

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 Wst p Niniejsze opracowanie prezentuje prognoz Rachunku zysków i strat oraz bilansu maj tkowego Spó ki Fundusz Zal kowy KPT na lata 2009-2014. Spó

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzêdowy. i prowadzonych na terenie Gminy Krobia przez inne podmioty ni jednostki samorz¹du terytorialnego i ministrów

Dziennik Urzêdowy. i prowadzonych na terenie Gminy Krobia przez inne podmioty ni jednostki samorz¹du terytorialnego i ministrów 19405 Poz. 3189, 3190 Za³¹cznik Nr 3 WSKAZANIE OBSZARÓW I MIEJSC UDOSTÊPNIANYCH DLA CELÓW NAUKOWYCH, EDUKACYJNYCH I TURYSTYCZNYCH ORAZ OKREŒLENIE SPOSOBÓW ICH UDOSTÊPNIANIA / & Ã 2 Ã Ã Ã 6 Ã % Ã Ã & Ã

Bardziej szczegółowo

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ 4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA 4.1. Ocena jakoœci powietrza w odniesieniu do norm dyspozycyjnych O jakoœci powietrza na danym obszarze decyduje œredni poziom stê eñ zanieczyszczeñ w okresie doby, sezonu, roku.

Bardziej szczegółowo

ZASADY WSPIERANIA PROGRAMOWO-METODYCZNEGO DRU YNOWYCH W ZHP PROGRAM W ZHP

ZASADY WSPIERANIA PROGRAMOWO-METODYCZNEGO DRU YNOWYCH W ZHP PROGRAM W ZHP Za³¹cznik do Uchwa³y G³ównej Kwatery ZHP nr 54 /2011 z dnia 7.04.2011 r. w sprawie przyjêcia dokumentu Zasady wspierania programowo-metodycznego dru ynowych w ZHP ZASADY WSPIERANIA PROGRAMOWO-METODYCZNEGO

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z CHEMII W GIMNAZJUM w ZESPOLE SZKÓ W SZTUTOWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z CHEMII W GIMNAZJUM w ZESPOLE SZKÓ W SZTUTOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z CHEMII W GIMNAZJUM w ZESPOLE SZKÓ W SZTUTOWIE Przedmiotowy System Oceniania sporz dzony zosta w oparciu o: 1. Rozporz dzenie MEN z dnia 21.03.2001 r. 2. Statut Szko y 3.

Bardziej szczegółowo

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA KARTA SERWISOWA NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA Gratulujemy! Dokonali Pañstwo œwietnego wyboru: nowoczesne drewniane okna s¹ ekologiczne, a tak e optymalne pod wzglêdem ekonomicznym. Nale ¹ do najwa niejszych elementów

Bardziej szczegółowo

UCHWA A intencyjna nr.../2014

UCHWA A intencyjna nr.../2014 UCHWA A intencyjna nr.../2014 podj ta w dniu... na zebraniu w cicieli lokali tworz cych Wspólnot Mieszkaniow nr..., której nieruchomo po ona jest w Tychach przy ul.... w sprawie: wyra enia woli przyst

Bardziej szczegółowo

oprawa muzyczna imprez agencja omia m³odzi profesjonaliœci, absolwenci wy szych szkó³ muzycznych oferuj¹: recitale g my koncerty tematyczne potañcówki

oprawa muzyczna imprez agencja omia m³odzi profesjonaliœci, absolwenci wy szych szkó³ muzycznych oferuj¹: recitale g my koncerty tematyczne potañcówki ra agencja, rauty kontakt: Julia Andrulewicz kom. 883 939 501, e-mail: agencja.@gmail.com g my m³odzi profesjonaliœci, absolwenci wy szych szkó³ muzycznych oferuj¹: agencjar m g r a m y...mimo s³owa agencja

Bardziej szczegółowo

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII Systemy transakcyjne cz.1 Wszelkie prawa zastrze one. Kopiowanie i rozpowszechnianie ca ci lub fragmentu niniejszej publikacji

Bardziej szczegółowo

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Roman Batko Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Uniwersytet Jagiello ski wypracowanie i upowszechnienie najbardziej skutecznej i efektywnej dobrej

Bardziej szczegółowo

XV edycja KONKURSU HISTORYCZNEGO

XV edycja KONKURSU HISTORYCZNEGO XV edycja KONKURSU HISTORYCZNEGO ZIEMIA S DECKA OD PRZESZ OŒCI DO WSPÓ CZESNOŒCI XV EDYCJA KONKURSU HISTORYCZNEGO ZIEMIA S DECKA OD PRZESZ OŒCI DO WSPÓ CZESNOŒCI Patronat: Aleksander Palczewski - Ma³opolski

Bardziej szczegółowo

PRO VOBIS Niepubliczna Poradnia

PRO VOBIS Niepubliczna Poradnia ", ul. Rynek 19, Starogard Gdañski `www.provobis.com.pl Niepubliczna Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna INFORMATOR ", ul. Rynek 19, Starogard Gdañski `www.provobis.com.pl 1.HISTORIA PORADNI. Poradnia

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JÊZYKA ACIÑSKIEGO I KULTURY ANTYCZNEJ

EGZAMIN MATURALNY Z JÊZYKA ACIÑSKIEGO I KULTURY ANTYCZNEJ Miejsce na naklejkê z kodem (Wpisuje zdaj¹cy przed rozpoczêciem pracy) KOD ZDAJ CEGO MKL-W3A1P-021 EGZAMIN MATURALNY Z JÊZYKA ACIÑSKIEGO I KULTURY ANTYCZNEJ WYPOWIED PISEMNA Instrukcja dla zdaj¹cego Czas

Bardziej szczegółowo

B OGOS AWIEÑSTWA I NA OÝENIA SZKAPLERZA

B OGOS AWIEÑSTWA I NA OÝENIA SZKAPLERZA SKRÓCONY OBRZÆD B OGOS AWIEÑSTWA I NA OÝENIA SZKAPLERZA Obrzêdy wstêpne 36. Celebrans, przed obrazem Matki Bo ej, zwraca siê do tych, którzy maj¹ przyj¹ã Szkaplerz, i zachêca ich do wùaœciwego uczestnictwa

Bardziej szczegółowo

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji Ida Kurcz Psychologia języka i komunikacji Spis treœci PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO............................... 9 ROZDZIA I. PSYCHOLOGIA JÊZYKA A PSYCHOLINGWISTYKA I SOCJOLINGWISTYKA. UWAGI WSTÊPNE..................

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

Wszelkie prawa zastrze one. nagrywaj¹cych i innych bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszelkie prawa zastrze one. nagrywaj¹cych i innych bez pisemnej zgody wydawcy. Wszelkie prawa zastrze one. adna czêœæ tej ksi¹ ki nie mo e byæ powielana ani rozpowszechniana za pomoc¹ urz¹dzeñ elektronicznych, kopiuj¹cych, nagrywaj¹cych i innych bez pisemnej zgody wydawcy. Wydawca:

Bardziej szczegółowo

UCHWA A Nr V/45/07 RADY MIEJSKIEJ W TRZEBNICY z dnia 20 marca 20007 roku

UCHWA A Nr V/45/07 RADY MIEJSKIEJ W TRZEBNICY z dnia 20 marca 20007 roku UCHWA A Nr V/45/07 RADY MIEJSKIEJ W TRZEBNICY z dnia 20 marca 20007 roku W sprawie przyj cia Statutu Zespo u Administracyjnego Placówek O wiatowych w Trzebnicy Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt.15 w zwi

Bardziej szczegółowo

Projekt: UCHWA A nr 2. ZWYCZAJNEGO WALNEGO ZGROMADZENIA FOTA S.A. w Gdyni

Projekt: UCHWA A nr 2. ZWYCZAJNEGO WALNEGO ZGROMADZENIA FOTA S.A. w Gdyni Projekt: UCHWA A nr 1 w sprawie: zatwierdzenia sprawozdania Zarz du z dzia alno ci Spó ki w roku 2009 oraz sprawozdania finansowego za rok 2009 Zwyczajne Walne Zgromadzenie FOTA Spó ka Akcyjna w Gdyni

Bardziej szczegółowo

4 Wiadomo ci Lubiñskie 28 kwietnia 2006 Aktualno ci Ponad 2 mln z³ bêdzie kosztowaæ budowa nowego ronda Nowe rondo Zakoñczenie prac przewiduje siê na lipiec bie ¹cego roku. Inwestycja finansowana jest

Bardziej szczegółowo

Proces inwestycyjny w OZE w kontek cie wspó pracy z samorz dem. Warszawa, 2013

Proces inwestycyjny w OZE w kontek cie wspó pracy z samorz dem. Warszawa, 2013 Proces inwestycyjny w OZE w kontek cie wspó pracy z samorz dem i spo eczno ci lokaln Warszawa, 2013 Cele prezentacji Poszczególne fazy realizacji projektu inwestycyjnego, a procesy konsultacji Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy Agnieszka Miler Departament Rynku Pracy Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo³ecznej Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy W 2000 roku, zosta³o wprowadzone rozporz¹dzeniem Prezesa

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl WYDAWNICTWO WAM WSFP IGNATIANUM KRAKÓW 2009 Recenzenci Prof. dr hab. Stanis³aw Litak Prof. dr hab. Józef Mi¹so Wydawnictwo WAM, 2005 Wy sza Szko³a Filozoficzno-Pedagogiczna Ignatianum, 2005 Redakcja naukowa

Bardziej szczegółowo

B A D A N I A S U C H A L N O Œ C I RADIO TRACK W R Z E S I E Ñ 2 0 1 1. prowadzone w systemie ci¹g³ym przez KATOLICKIE RADIO PODLASIE

B A D A N I A S U C H A L N O Œ C I RADIO TRACK W R Z E S I E Ñ 2 0 1 1. prowadzone w systemie ci¹g³ym przez KATOLICKIE RADIO PODLASIE B A D A N I A S U C H A L N O Œ C I RADIO TRACK W R Z E S I E Ñ 2 0 1 1 prowadzone w systemie ci¹g³ym przez KATOLICKIE RADIO PODLASIE R A D I O, K T Ó R E S I Ê Z N A W SKRÓCIE: PRZYZWYCZAILIŒMY WAS JU

Bardziej szczegółowo

Poczta e-mail sta³a siê dziœ podstawowym narzêdziem codziennej komunikacji.

Poczta e-mail sta³a siê dziœ podstawowym narzêdziem codziennej komunikacji. Poczta e-mail sta³a siê dziœ podstawowym narzêdziem codziennej komunikacji. W Polsce z Internetu korzysta ju ponad 9 milionów osób - dla wiêkszoœci z nich adres e-mail jest tak samo wa ny w identyfikacji,

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu pobierania i zwrotu podatku od czynno ci cywilnoprawnych

ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu pobierania i zwrotu podatku od czynno ci cywilnoprawnych Dz.U.08.234.1577 ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu pobierania i zwrotu podatku od czynno ci cywilnoprawnych (Dz. U. z dnia 30 grudnia 2008 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe. Zarz¹dzanie produkcj¹ Lean Sigma Academy. Zarz¹dzanie jakoœci¹ Quality Excellence. Auditor Wiod¹cy ISO 9001

Studia podyplomowe. Zarz¹dzanie produkcj¹ Lean Sigma Academy. Zarz¹dzanie jakoœci¹ Quality Excellence. Auditor Wiod¹cy ISO 9001 Studia podyplomowe Zarz¹dzanie produkcj¹ Lean Sigma Academy Zarz¹dzanie jakoœci¹ Quality Excellence. Auditor Wiod¹cy ISO 9001 Pomagamy osi¹gn¹æ sukces www.luqam.com/podyplomowe Dlaczego studia LUQAM? W

Bardziej szczegółowo

Wst p do obs ugi bazy danych Reaxys

Wst p do obs ugi bazy danych Reaxys Wst p do obs ugi bazy danych Reaxys Baza danych Reaxys pozwala na przeszukiwanie literatury z zakresu chemii, biologii i nauk pokrewnych. Przeszukiwanie literatury odbywa si mo e na ró nych drogach: -

Bardziej szczegółowo

Matematyka na szóstke

Matematyka na szóstke Stanislaw Kalisz Jan Kulbicki Henryk Rudzki Matematyka na szóstke Zadania dla klasy V Opole Wydawnictwo NOWIK Sp.j. 2012 Wstêp...5 1. Liczby naturalne...7 Rachunek pamiêciowy...7 1. Dodawanie i odejmowanie...7

Bardziej szczegółowo

Spis treœci. Wstêp 13 Narodowy radykalizm w okresie miêdzywojennym historia i zarys myœli politycznej 23

Spis treœci. Wstêp 13 Narodowy radykalizm w okresie miêdzywojennym historia i zarys myœli politycznej 23 Spis treœci Wstêp 13 Narodowy radykalizm w okresie miêdzywojennym historia i zarys myœli politycznej 23 U genezy Obozu Narodowo Radykalnego 73 Deklaracja Ideowa Obozu Wielkiej Polski [w:] Wytyczne w sprawach:

Bardziej szczegółowo

Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1)

Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1) Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1) Rozdz. 7 Kodeksu pracy; ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu zawodowych (Dz. U. Nr 199, poz. 1673 z późn. zm.); rozporządzenie RM z

Bardziej szczegółowo

PRZYBLI ONE METODY ROZWI ZYWANIA RÓWNA

PRZYBLI ONE METODY ROZWI ZYWANIA RÓWNA PRZYBLI ONE METODY ROZWI ZYWANIA RÓWNA Metody kolejnych przybli e Twierdzenie. (Bolzano Cauchy ego) Metody kolejnych przybli e Je eli funkcja F(x) jest ci g a w przedziale domkni tym [a,b] i F(a) F(b)

Bardziej szczegółowo

Danuta Kubasik Dyrektor Budma 2008 MTP SA Janusz Szczêœniak Wiceprezes Zarz¹du PROCAD SA www.archispace.pl

Danuta Kubasik Dyrektor Budma 2008 MTP SA Janusz Szczêœniak Wiceprezes Zarz¹du PROCAD SA www.archispace.pl Decyzja o stworzeniu wspólnej przestrzeni dla projektantów i producentów na targach BUDMA wynika³a z potrzeb zarówno architektów, jak i producentów materia³ów budowlanych. Pomys³ pod nazw¹ ARCHISPACE doczeka³

Bardziej szczegółowo

Nazwisko. Imiê. Miejscowoœæ. Ulica Nr domu Nr lokalu

Nazwisko. Imiê. Miejscowoœæ. Ulica Nr domu Nr lokalu Zarz¹d Dróg Miejskich i Komunikacji Publicznej w Bydgoszczy 85-844 Bydgoszcz, ul. Toruñska 174a NIP : 554-10-06-413 REGON: 090476971 brak biletu brak uprawnieñ do ulgi przekroczony czas brak prolongaty

Bardziej szczegółowo

27.06.2012 ZAPYTANIE OFERTOWE

27.06.2012 ZAPYTANIE OFERTOWE 27.06.2012 ZAPYTANIE OFERTOWE Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan, w ramach projektu wiadomy podatnik realizowanego przez PKPP Lewiatan na mocy umowy o dofinansowanie nr UDA-POKL.02.01.02-00-002/10

Bardziej szczegółowo

Spis treœci Uwagi wstêpne L i c z b a n a t u r a l n a T e c h n i k a r a c h u n k o w a

Spis treœci Uwagi wstêpne L i c z b a n a t u r a l n a T e c h n i k a r a c h u n k o w a Spis n treœci Uwagi wstêpne...5 Liczba naturalna 1. Jak¹ jestem liczb¹?... 10 2. Jak¹ liczbê mam na myœli?...12 3. Kto dzwoni?....14 4. Porz¹dkujemy liczby...16 5. Zapisujemy liczby...18 6. Uzupe³nianki...20

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia... 2008 r.

ROZPORZ DZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia... 2008 r. ROZPORZ DZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) PROJEKT z dnia... 2008 r. zmieniaj ce rozporz dzenie w sprawie upowa nienia zwi zków hodowców lub innych podmiotów do wykonywania zada z zakresu prowadzenia

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE. II. Opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest przygotowanie i przeprowadzenie szkole dla pracowników PKPP Lewiatan.

ZAPYTANIE OFERTOWE. II. Opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest przygotowanie i przeprowadzenie szkole dla pracowników PKPP Lewiatan. 17.01.2011 r. ZAPYTANIE OFERTOWE Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan, w ramach projektu Wdro enie strategii rozwoju PKPP Lewiatan realizowanego przez PKPP Lewiatan na mocy umowy o dofinansowanie

Bardziej szczegółowo

Morska energetyka wiatrowa w Polsce - korzy ci dla polskiej gospodarki i warunki wzrostu

Morska energetyka wiatrowa w Polsce - korzy ci dla polskiej gospodarki i warunki wzrostu Morska energetyka wiatrowa w Polsce - korzy ci dla polskiej gospodarki i warunki wzrostu Dagmara ygowska Vice - prezes Zarz du Polskie Stowarzyszenie Energetyki Wiatrowej Szczecin, 7 pa dziernika 2013

Bardziej szczegółowo

Egzemplarz bezp³atny.pl.aids.gov www ISBN 978-83-87068-37-0 Warszawa 2013

Egzemplarz bezp³atny.pl.aids.gov www ISBN 978-83-87068-37-0 Warszawa 2013 www.aids.gov.pl Totalny luz bez szko³y i rodziców. Jest to tak e okres sprzyjaj¹cy zawieraniu nowych, nie zawsze przemyœlanych znajomoœci. Jest bardzo prawdopodobne, e wœród osób, które spotkasz, bêd¹

Bardziej szczegółowo

PROGNOZA LICZBY BEZROBOTNYCH W POLSCE W PIERWSZYM ROKU CZ ONKOSTWA W UNII EUROPEJSKIEJ

PROGNOZA LICZBY BEZROBOTNYCH W POLSCE W PIERWSZYM ROKU CZ ONKOSTWA W UNII EUROPEJSKIEJ Micha³ Bednarz Maciej Tracz * PROGNOZA LICZBY BEZROBOTNYCH W POLSCE W PIERWSZYM ROKU CZ ONKOSTWA W UNII EUROPEJSKIEJ 1. Bezrobocie w Polsce i w Unii Europejskiej Bezrobocie jest obecnie jednym z najwa

Bardziej szczegółowo

Spis treœci 1. Istotne dla realizowanej w praktyce polityki gospodarczej osi¹gniêcia szkó³ ekonomicznych

Spis treœci 1. Istotne dla realizowanej w praktyce polityki gospodarczej osi¹gniêcia szkó³ ekonomicznych Spis treœci Wstêp... 9 1. Istotne dla realizowanej w praktyce polityki gospodarczej osi¹gniêcia szkó³ ekonomicznych... 11 1.1. Merkantylizm... 11 1.2. Fizjokratyzm... 12 1.3. Klasyczna myœl ekonomiczna...

Bardziej szczegółowo

Zespó Szkó Samochodowych

Zespó Szkó Samochodowych Program sta owy w ramach projektu S t a i n w e s t y c j w p r z y s z o Zespó Szkó Samochodowych Rodzaj zaj : Sta e zawodowe dla uczniów Imi i nazwisko nauczyciela: Mariusz Rakowicz Liczba uczniów w

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

FUNDRAISING. Przewodnik dla pracowników UŒ

FUNDRAISING. Przewodnik dla pracowników UŒ FUNDRAISING Przewodnik dla pracowników UŒ FUNDRAISING Szanowni Pañstwo, oddajemy w Pañstwa rêce krótki przewodnik nt. Mo liwoœci wspó³pracy z szeroko rozumianym otoczeniem spo³eczno-gospodarczym realizowanej

Bardziej szczegółowo

Dzie o sztuki we wspó czesnej reklamie. Analiza formy, symbolu i znaku w badaniach pedagogicznych. dr Paula Wia ewicz-wójtowicz

Dzie o sztuki we wspó czesnej reklamie. Analiza formy, symbolu i znaku w badaniach pedagogicznych. dr Paula Wia ewicz-wójtowicz Dzie o sztuki we wspó czesnej reklamie. Analiza formy, symbolu i znaku w badaniach pedagogicznych dr Paula Wia ewicz-wójtowicz dr Paula Wia ewicz-wójtowicz Uniwersytet Szczeci ski Wydzia Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA W RODZINIE

PRAWA DZIECKA W RODZINIE PRAWA DZIECKA W RODZINIE W 1989 r. Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych uchwali o jednomy lnie Konwencj o Prawach Dziecka. Polska ratyfikowa a j w 1991r. Podpisuj c Konwencj prezydent z o y stosowne

Bardziej szczegółowo

Umowa o zarz¹dzanie wspólnot¹ mieszkaniow¹

Umowa o zarz¹dzanie wspólnot¹ mieszkaniow¹ Umowa o zarz¹dzanie wspólnot¹ mieszkaniow¹ Zawarta w dniu... r. przez:...... dzia³aj¹cych za zarz¹d Wspólnoty Mieszkaniowej..., Kraków ul.... NIP:..., zwany w dalszej czêœci umowy Zleceniodawc¹ a TWW Sp.

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA REKRUTACJI PRACOWNIKÓW DO BIURA STOWARZYSZENIA LOKALNA GRUPA DZIA ANIA EUROGALICJA.

PROCEDURA REKRUTACJI PRACOWNIKÓW DO BIURA STOWARZYSZENIA LOKALNA GRUPA DZIA ANIA EUROGALICJA. PROCEDURA REKRUTACJI PRACOWNIKÓW DO BIURA STOWARZYSZENIA LOKALNA GRUPA DZIA ANIA EUROGALICJA. ROZDZIA I CEL PROCEDURY 1 1. Celem procedury jest ustalenie zasad zatrudniania pracowników w oparciu o przejrzyste

Bardziej szczegółowo

created by ENIGMATIS POLSKA Identyfikacja wizualna

created by ENIGMATIS POLSKA Identyfikacja wizualna Identyfikacja wizualna wersja 1.0 // 05.03.2008 Informacje podstawowe 02 Logo jest podstawowym i jedynym obowi¹zuj¹cym symbolem graficznym spó³ek z grupy Global. Logo nie powinno byæ poddawane adnym zmianom

Bardziej szczegółowo

Oferta pozycjonowania

Oferta pozycjonowania www.kamelot.pl 2012 Oferta pozycjonowania Iloœæ stron w Google Iloœæ stron Iloœæ linków w Google Iloœæ linków podstron w Pañstwa strony w wyszukiwarce google: podstron w Pañstwa strony wed³ug Majesticseo:

Bardziej szczegółowo

Rynek telekomunikacyjny w Polsce 2007

Rynek telekomunikacyjny w Polsce 2007 Rynek telekomunikacyjny w Polsce 2007 Prognozy rozwoju na lata 2007-2010 Data publikacji: wrzesieñ 2007 Wersje jêzykowe: polska, angielska Od autora Na polskim rynku telekomunikacyjnym widocznych jest

Bardziej szczegółowo

Dlaczego? Jak? Finansowanie 2014-2020. Eutrofizacja. Aglomeracja Oczyszczanie cieków Systemy zbierania

Dlaczego? Jak? Finansowanie 2014-2020. Eutrofizacja. Aglomeracja Oczyszczanie cieków Systemy zbierania Pozna, maj 2014 Dlaczego? Eutrofizacja Jak? KPO K Aglomeracja Oczyszczanie cieków Systemy zbierania Finansowanie 2014-2020 Eutrofizacja oznacza wzbogacenie wody sk adnikami od ywczymi, szczególnie zwi

Bardziej szczegółowo

Redaguje: Karina Hübsch

Redaguje: Karina Hübsch K C I K D L A D Z I E C I K CIK DLA DZIECI Redaguje: Karina Hübsch Kochane Dzieci! Œwiêta Bo ego Narodzenia ju siê rozpoczynaj¹. Zapewne niektórzy z Was pomagali rodzicom w œwi¹tecznych przygotowaniach

Bardziej szczegółowo

ZA CZNIK C: FUNKCJE KLAWISZY I SPOSOBY WPROWADZANIA PARAMETRÓW

ZA CZNIK C: FUNKCJE KLAWISZY I SPOSOBY WPROWADZANIA PARAMETRÓW ZA CZNIKI ZA CZNIK C: FUNKCJE KLAWISZY I SPOSOBY WPROWADZANIA PARAMETRÓW Pola, do których wprowadzamy dane, mog¹ byæ: znakowe, numeryczne, typu daty oraz typu memo (pola tekstowe). Istniej¹ ró nice w wykorzystaniu

Bardziej szczegółowo

1 Wg komunikatu Prezesa GUS z 25 marca 2008 r. w sprawie tablicy redniego dalszego trwania ycia kobiet i

1 Wg komunikatu Prezesa GUS z 25 marca 2008 r. w sprawie tablicy redniego dalszego trwania ycia kobiet i Zasady czenia wiadcze emerytalnych ze zreformowanego powszechnego systemu emerytalnego i systemu ubezpieczenia spo ecznego rolników obowi zuj ce od 8 stycznia 2009 r. 1. Geneza 8 stycznia 2009 r. wesz

Bardziej szczegółowo

Kredyt technologiczny premia dla innowacji

Kredyt technologiczny premia dla innowacji Kredyt technologiczny premia dla innowacji Bogus awa Skomska Zast pca Dyrektora Departamentu Wspierania Przedsi biorczo ci i Innowacji Warszawa, 2 pa dziernika 2009 r. Kredyt technologiczny PO Innowacyjna

Bardziej szczegółowo

Katalog elementów 2010 2010

Katalog elementów 2010 2010 Katalog elementów 2010 2010 Firma GET jest firm¹ dostarczaj¹c¹ profesjonalny sprzêt budowlany najwy szej jakoœci. Dzia³amy na rynku europejskim od 2004. W tym czasie nie tylko stworzyliœmy trzy linie rusztowañ

Bardziej szczegółowo

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel Europejski kodeks walki z rakiem I. Prowadzàc zdrowy styl ycia, mo na poprawiç ogólny stan zdrowia i zapobiec wielu zgonom z powodu nowotworów

Bardziej szczegółowo

Temat dnia: Poznajemy szkołę i jej pracowników

Temat dnia: Poznajemy szkołę i jej pracowników MODUŁ II SCENARIUSZ ZAJĘĆ ZINTEGROWANYCH Dzieñ aktywnoœci Kultura bezpieczeñstwa Ośrodek tematyczny: Moja szko³a Temat dnia: Poznajemy szkołę i jej pracowników Cele ogólne: wdra anie do swobodnego poruszania

Bardziej szczegółowo

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO DZIENNIK URZÊDOWY WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 TREŒÆ: Poz.: ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO 81 nr 6 z dnia 29 sierpnia 2006 r. zmieniaj¹ce zarz¹dzenie

Bardziej szczegółowo