Instytut Kaszubski. Acta Cassubiana. Tom XV

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Instytut Kaszubski. Acta Cassubiana. Tom XV"

Transkrypt

1 Acta Cassubiana

2 2

3 Instytut Kaszubski Acta Cassubiana Tom XV Gdañsk 2013

4 4 Rada Naukowa: prof. Tomasz Derlatka, Czeska Akademia Nauk w Pradze; prof. Aleksandr Duliczenko University of Tartu (Estonia); prof. Kazimierz Koz³owski, Uniwersytet Szczeciñski; prof. Stanis³aw Kruszewski, Instytut Polsko-Skandynawski (Kopenhaga); prof. Alfred Majewicz, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; prof. Witold Molik, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; prof. Lutz Oberdörfer, Universität Greifswald; prof. Stanis³aw Salmonowicz, Uniwersytet Miko³aja Kopernika; prof. Hanna Popowska-Taborska, Instytut Slawistyki PAN, Warszawa; prof. Miloš Øežnik, Universität Chemnitz; prof. Edmund Wnuk-Lipiñski, Collegium Civitas, Warszawa Komitet Redakcyjny: prof. Józef Borzyszkowski (przewodnicz¹cy), prof. Anna Kwaœniewska, prof. Cezary Obracht-Prondzyñski (sekretarz), prof. Andrzej Romanow, prof. Daniel Kalinowski, dr Mi³os³awa Borzyszkowska-Szewczyk, dr Tomasz Rembalski Redaktorzy tematyczni: prof. Józef Borzyszkowski historia prof. Daniel Kalinowski literaturoznawstwo prof. Anna Kwaœniewska etnologia prof. Cezary Obracht-Prondzyñski socjologia prof. Jerzy Treder jêzykoznawstwo dr Mi³os³awa Borzyszkowska-Szewczyk niemcoznawstwo Recenzenci spoza Rady Naukowej i Zespo³u Redakcyjnego: prof. Maria Paj¹kowska-Kensik, prof. Mieczys³aw Nurek, prof. Boles³aw Hajduk Redaktor jêzykowy: S³awina Kwidziñska T³umaczenie: Blanche Krbechek i Stanis³aw Frymark (j. angielski), Magdalena Darska- ogin (j. niemiecki) Sk³ad: Anna Maciejewska i Maciej Ostoja-Lniski Na ok³adce wykorzystano fragmenty grafik Ryszarda Stryjca ISSN Copyright by Instytut Kaszubski, Gdañsk 2013 Wydanie tomu dofinansowane ze œrodków Województwa Pomorskiego Wydawca: INSTYTUT KASZUBSKI Deklaracja o wersji pierwotnej: Wersj¹ pierwotn¹ czasopisma jest wydanie papierowe. Po ukazaniu siê nowego tomu czasopisma, jego spis treœci zamieszczony zostaje na stronie internetowej Instytutu Kaszubskiego. Wersja elektroniczna pisma jest umieszczana dwa lata po ukazaniu siê numeru. Druk: TOTEM, Inowroc³aw, ul. Jacewska 89

5 Czêœæ I Studia i materia³y

6 6

7 Marion Brandt Gdañsk Bije blaszany bêbenek. Günter Grass, Gdañsk i prze³amanie niepamiêci * To pisarze byli tymi, którzy jako pierwsi przywrócili pamiêæ o niemieckiej przesz³oœci Gdañska, w socjalistycznej Polsce przemilczanej albo demonizowanej. Chcia³abym przedstawiæ tutaj pewien aspekt, który uruchomi³ odkrywanie starego Gdañska w polskiej literaturze i szczególnie go ukszta³towa³ i o którym siê ma³o mówi. Zupe³nie œwiadomie u ywam pojêcia stary Gdañsk, a nie niemiecki Gdañsk, poniewa wydaje mi siê, i mogê wykazaæ, e literacki rekonesans niektórych gdañskich pisarzy od po³owy lat siedemdziesi¹tych prowadzi³ wprawdzie do niemieckiej przesz³oœci miasta, jednak e ta niemieckoœæ sama w sobie nie by³a dla nich decyduj¹ca. Chcia³abym przy tym wspomnieæ nie tylko o Günterze Grassie jako o cicerone starego Gdañska, ale i wskazaæ na to, e jeszcze przed nim filozof Artur Schopenhauer by³ pierwszym przewodnikiem po historii miasta. Na planie aglomeracji, naszkicowanej przez polskich pisarzy, szczególne miejsce zajmuje ulica Polanki, która chyba rzeczywiœcie jest jedn¹ z najciekawszych ulic miasta. Koñczy³a siê ona niegdyœ w Parku Oliwskim, a z po³o onych przy niej zabudowañ roztacza³ siê widok a po Morze Ba³tyckie. Œwiadcz¹ o tym wspomnienia urodzonej w Gdañsku pisarki Joanny Schopenhauer, której rodzina w jednym z dworów przy ulicy Polanki mia³a swoj¹ letni¹ rezydencjê: W oœwietleniu wieczornym jak i porannym poruszone burz¹ do swych najg³êbszych g³êbin, b³yszcz¹ce w jasnym œwietle s³onecznym albo chwilowo zacienione przez przelatuj¹ce chmury, zale nie od godzin dnia wiecznie zmiennie morze u ycza³o mi nigdy nienu ¹cego widowiska, a gdy wieczorem nie zamknê³am okiennic, budzi³ mnie pierwszy kr¹g s³oñca unosz¹cego siê nad Ba³tykiem. Zdarza³o siê nieraz, e o pó³nocy niewypowiedziana wspania³oœæ ciep³ej nocy letniej, w czasie której s³oñce * Artyku³ powsta³ na podstawie wyk³adu wyg³oszonego w ramach festiwalu Grassomania Niepamiêæ. Autorka dziêkuje Micha³owi Sosce za t³umaczenie oraz Kazimierzowi Nowosielskiemu za pomóc w przygotowaniu tekstu do druku.

8 8 MARION BRANDT (GDAÑSK) jakby tylko dla artów chowa siê na krótkie godziny, zatrzymywa³a mnie d³ugo przy otwartym oknie 1. W³aœnie ta ulica Polanki ze swoimi willami nale a³a do tych miejsc, które polscy pisarze najpierw odkrywali z dziedzictwa niemieckiego Gdañska. Poeta Zbigniew Joachimiak w 1975 roku napisa³ poœwiêcony jej cykl wierszy. Najbardziej znanym utworem sta³ siê ten: EPITAFIUM dla ulicy Polanki nie nazwanej nigdy imieniem Artura Schopenhauera U wejœcia do kraju, na portierze krainy œrodka, tu za zaprzeczeniem mórz, za wzgórzami le y ulica nie nazwana imieniem filozofa. To jest ulica. Na samym pocz¹tku wyrwany z¹b boleje. By³ tam d¹b jak dom, stary spróchnia³y wyrwany ból zawy³a ziemia upada³ d¹b zawali³ dom Filozof pamiêta³ go. A dalej trochê za brukwi¹ rynsztoka ogród niebotaniczny tam zieleni tr¹d rajcuje i pnie siê w¹, a niebosk³onki ku szczytom prawie ju Fryzjer Broniewski na piêtrze pierwszym odrapany napis trzyma: TU wy³amane zêby p³otu to zielsko tn¹ na bacznoœæ staje drewniany t³um na lewo patrz, na prawo patrz. Idzie czworobok: buty jak But, g³owy jak G³owa, ruchy jak Ruch. Idzie zielony t³um. Naprzeciw dwie g³owy ³yse krata na rzêsie Dzieci B³êdu w schronisku schron w kratach 1 J. Schopenhauer, Gdañskie wspomnienia m³odoœci, prze³. i objaœni³ Tadeusz Kruszyñski, Wroc³aw 1959, s. 168.

9 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK... 9 a napis brzmi Wzbroniony Wstêp To ta przecznica, a za ni¹ dzielnica... Bia³ych Przechodniów z czarnymi plastrami miodu na oczach S³odka, s³odka ciemnoœci na tej ulicy gdzie za wojskiem schronisko dla pope³nionych potomków. Przechodnie nadzwyczaj cierpliwi krawê nik to interesuj¹cy próg wiêc lask¹ powoli, powoli i dok³adnie zmierz... a teraz krok, ju bli ej domu filozofa, który wyjecha³ w czas i nie ogl¹da³ zamachu na godnoœæ œlepców, na nie wart Nibelungów tryumf. A dom jest bia³y od bia³ej brzozy lat stu i od zielonego stawu gêstego sytoœci¹. Okna szerokie st¹d perspektywa myœli wziê³a wzór: Widaæ szpitalne stamt¹d znaki. To nastêpny krok. Pawilony, pawilony dla tych na wyjœciu, dla tych na przyjœciu, dla tych na zejœciu. Sztab czerwonokrzy y ranem wymyka spod okutych wrót. Okna adeptów kamienia filozoficznego w wytrzeszczu: by³ zgon? by³ zgon? W portierze kraju, tu za pasmem wzgórz œni siê ostatkiem si³ ulica która siê koñczy co dziœ. Jeszcze na niej nie wierzy t³um e t¹ ulic¹ snu snów nie przejdzie jutro aden z nich. e czarna g³adka pow³oka b³ota jesienne zamknie i jeszcze poprawi¹ ten i obok dom i filozof umilknie jak Poeta z Nie Tej Ulicy 2. 2 Z. Joachimiak, migotania, przejaœnienia, czerwone tunele. Wybór wierszy, Gdañsk 2002, s

10 10 MARION BRANDT (GDAÑSK) Podczas lektury tego wiersza towarzyszymy ja lirycznemu w jego poszukiwaniach willi Artura Schopenhauera, przy czym spotkamy siê tak e ze sposobem postrzegania œwiata przez filozofa, jeœli czytamy o szerokich oknach, od których perspektywa myœli wziê³a wzór. Pomimo kilku rozpoznawalnych budynków na tej ulicy, jak na przyk³ad szpitala, ulica Polanki wydaje siê nierealna. Ulica Polanki jest snem i œni siê ostatkiem si³. Ulica ta istnieje tak mo na by powiedzieæ razem z Schopenhauerem, w jêzyku Schopenhauera tylko w jej w³asnym wyobra eniu i w wyobra eniu poety, i w nich jej przesz³oœæ obecna jest w tym samym stopniu, jeœli nie nawet w jeszcze wiêkszym, co jej teraÿniejszoœæ. Ulica Polanki siê koñczy co dziœ, jest przesz³oœci¹, jest martwa, a wiersz jest, jak mówi to sam tytu³, Epitafium dla niej. Jeœli przyjrzymy siê innym dzie³om Zbigniewa Joachimiaka z tego okresu, to zauwa ymy, e obraz œmierci, niebytu kojarzony jest nie tylko z ulic¹ Polanki, ale i z ca³ym miastem Gdañsk. I tak w wierszu z tego samego cyklu, miasto, które milczy chórem czytamy: a za szyb¹ miasto a w mieœie miasto które milczy chórem milczy bo to cmentarz proszê Pañstwa nikt tu siê nie myli nikt tu w pióra nie obrasta 3 Miasto jako cmentarz czêsto staje siê t³em dla wydarzeñ Grudnia 1970 roku. Z powodu brutalnego postêpowania wojska i rz¹du przeciwko strajkuj¹cym stoczniowcom Gdañsk sta³ siê miejscem doœwiadczenia œmiertelnej przemocy; sta³ siê jak napisa³ Artur Nowaczewski przestrzeni¹ nieautentyczn¹, wrog¹, nieludzk¹. Miasto-mur, z którym trzeba siê zmagaæ, w którym odczuwa siê przymus ucieczki (...) 4. Doœwiadczenie przemocy, jak siê zdaje, sta³o siê powodem, by na obrze- ach tego miasta szukaæ innego Gdañska. Takimi obrze ami, w znaczeniu topograficznym, by³a w³aœnie ulica Polanki, i to nie tylko dlatego, e jest ona miejscem, w którym koñczy siê zabudowa miejska i zaczyna siê poroœniêty lasem ³añcuch wzgórz, ale tak e dlatego, e w swej nale ¹cej do Oliwy czêœci pozosta³a ona prawie ca³kowicie wolna od nowej, socjalistycznej architektury. Wyznacza ona te inn¹ przestrzeñ w znaczeniu duchowym miejsce alternatywnego myœlenia, albowiem filozofia Schopenhauera daje oparcie dla poczucia istnienia, które szuka odwrotu od boleœnie doœwiadczonej rzeczywistoœci. 3 4 Tam e, s. 51. A. Nowaczewski, Trzy miasta, trzy pokolenia, Gdañsk 2006, s. 53.

11 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK Bêd¹c rzeczywistymi i metaforycznymi obrze ami miasta, ulica Polanki stanowi³a te w latach siedemdziesi¹tych swoiste centrum Gdañska, a mianowicie centrum w sensie intelektualnym. W bezpoœrednim s¹siedztwie tej ulicy znajduj¹ siê akademiki Uniwersytetu Gdañskiego, a kilkaset metrów dalej sam uniwersytet. Zbigniew Joachimiak studiowa³ tutaj polonistykê, podobnie jak inni poeci i pisarze, a wœród nich Stefan Chwin i nieco póÿniej Pawe³ Huelle. Jak wspomina W³adys³aw Zawistowski, wówczas tak e student polonistyki i m³ody poeta, po³o- ona nieopodal ulica Polanki by³a dla studentów niemal e czêœci¹ uniwersytetu. Tutaj odbywa³y siê zajêcia inne od tych zwyczajnych: Fascynowa³a nas zw³aszcza zniszczona willa rodziny Schopenhauerów, pamiêtaj¹ca dzieciêciem Arthura, i zajêcia, które odbywaliœmy czasem nie w wyk³adowych salach, a na wzgórzach nad ulic¹ Polanki, by³y tyle sposobem ucieczki od rutyny obowi¹zków, co ho³dem sk³adanym przez nas temu miejscu i jego przesz³oœci 5. Pocz¹tki uczelni chyba zawsze naznaczone s¹ szczególn¹ atmosfer¹ rozpoczêcia czegoœ nowego. To, e Uniwersytet Gdañski sta³ siê centrum ycia literackiego miasta, zawdziêczamy jednak w du ym stopniu dzia³alnoœci znanej badaczki romantyzmu, profesor Marii Janion. Jej konwersatoria, w których wed³ug mojej wiedzy brali udzia³ tak e s³uchacze, którzy bynajmniej nie d¹ yli do uzyskania kwalifikacji naukowych, stworzy³y przestrzeñ, gdzie na niebywale wysokim poziomie spotyka³y siê: nauka i przyjemnoœæ z rozmowy. Maria Janion mia³a wtedy powiedzieæ, e Gdañsk nie le y na prowincji, ale w Europie, i stosownie do tego czyta³a ze swoimi studentami i doktorantami polsk¹ literaturê w kontekœcie europejskim. Omawia³a francuskich, angielskich, rosyjskich, a tak e niemieckich pisarzy, takich jak Goethe, E.T.A. Hoffmann i A. Döblin, równie pisma Artura Schopenhauera oraz Güntera Grassa, któremu poœwiêci³a 16-godzinne seminarium, gdy jego powieœæ Blaszany bêbenek ukaza³a siê w 1979 roku w drugim obiegu 6 (oficjalnie, a wiêc w pañstwowym wydawnictwie, powieœæ ta ukaza³a siê dopiero w 1983 roku). Maria Janion uczyni³a zakazan¹, wydan¹ nielegalnie powieœæ tematem zajêæ uniwersyteckich! M³odzi gdañscy intelektualiœci mogli wiêc na tym seminarium otrzymaæ impuls do lektury tej powieœci, a tak e do zrozumienia niemieckich œladów, na które natrafiali od czasu swego dzieciñstwa w mieœcie, w którym siê urodzili. Ale dzie³o Grassa oferowa³o wiêcej ni tylko literack¹ podró do starego Gdañska. Potwierdza to protokó³ z rozmowy z Günterem Grassem na Uniwersytecie Gdañskim w 1981 roku, roku Solidarnoœci. Wówczas uczestnikom konwersatorium Marii Janion i innym czytelnikom Grassa musia³o siê to wydawaæ cudem nawet jeœli by³ to 5 6 W. Zawistowski, Tajemnica Szekspira czyli 9 razy o Zbigniewie Joachimiaku, [w:] Z. Joachimiak, migotania, przejaœnienia, czerwone tunele..., s G. Grass, Blaszany bêbenek, Warszawa 1979.

12 12 MARION BRANDT (GDAÑSK) jeden poœród wielu cudów e pisarz ten zosta³ oficjalnie zaproszony do swojego rodzinnego miasta i rzeczywiœcie, póÿniej a do 1988 roku nie móg³ ju uczestniczyæ w publicznych spotkaniach w Polsce. S³owa, którymi Maria Janion rozpoczê³a spotkanie z nim Nasze zapotrzebowanie duchowe na Pana jest ogromne 7 ukazuj¹, na jak wielkie oczekiwania Grass napotka³ w tym krêgu. Uczestnicy tego seminarium widzieli w nim autorytet duchowy i moralny. Szukali w jego dziele analizy totalitaryzmu i mo liwoœci konfrontacji z nim. Staje siê to widoczne w pytaniach o antyheglowskie pojmowanie historii przez Grassa i jego stosunek do Schopenhauera 8. Uczestnikom tej dyskusji bli sza by³a, tak samo jak Grassowi, koncepcja historii Schopenhauera, któr¹ przedk³adali nad wizj¹ Hegla, poniewa Schopenhauer odrzuca ideê przebiegu historii jako ci¹g³ego rozwoju, postêpu. W ten sposób ten ostatni dostarczy³ argumentów, by zakwestionowaæ obowi¹zuj¹c¹ w socjalizmie wizjê dziejów. Stefan Chwin tak pisa³ o wp³ywie Grassa na w³asn¹ postawê, a czyni³ to w eseju, opublikowanym w 2006 roku w dzienniku FAZ: Dla ludzi z mojego pokolenia Grass by³ zawsze wa ny. Uczyliœmy siê od niego postawy antytotalitarnej, wolnoœci myœli, bezgranicznoœci si³y wyobraÿni. Ale tak e sztuki wybaczania 9. Jakim sposobem Günter Grass móg³ zyskaæ wœród m³odych gdañskich intelektualistów taki autorytet polityczny i moralny? Du e znaczenie mia³y tu zapewne jego publikacje w drugim obiegu, którymi Grass przyczyni³ siê do prze³amania niepamiêci nie tylko o niemieckiej przesz³oœci Gdañska, lecz tak e o ofiarach Grudnia 1970 roku. Opowiada on o nich w wydanej w 1977 roku powieœci Turbot, gdzie przedstawia historiê ludzkoœci z perspektywy kuchennej. Miejscem akcji tego utworu s¹ Gdañsk i Kaszuby. Strajk gdañskich stoczniowców jest ostatnim wydarzeniem w ukazywanym porz¹dku wojen, si³owych staræ i protestów, które przedstawia powieœæ. W podrozdziale A do wymiotów z ostatniego rozdzia³u powieœci podczas przemawiania przed stoczni¹ do robotników zastrzelony zostaje stoczniowiec i poeta Jan Ludkowski. Poprzez odwo³anie do Grudnia 1970 roku powieœæ Grassa napotkaæ musia³a oczywiœcie u czytelników w Polsce, a przede wszystkim w Gdañsku, na szczególne zainteresowanie. Pamiêæ o zastrzelonych w 1970 roku stoczniowcach by³a, jak powszechnie wiadomo, zakazana a do roku Tak wiêc pogrzeby zamordowanych odbywa³y siê po kryjomu, poniewa chciano zapobiec manifestacjom. O tym, jak du e znaczenie dla politycznej mobilizacji spo³eczeñstwa latem 1980 roku mia³ Grudzieñ 1970, œwiadcz¹ odbywaj¹ce siê od 1977 roku coraz wiêksze S³owo powitalne profesor Marii Janion wyg³oszone podczas spotkania na Uniwersytecie Gdañskim w dniu , [w:] Günter Grass i polski Pan Kichot, red. Maria Janion, Gdañsk 1999, s. 7. Grass, Hegel i Syzyf. Rozmowa na Uniwersytecie Gdañskim, [w:] tam e, s S. Chwin, Grass und das Geheimnis, Frankfurter Allgemeine Zeitung,

13 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK demonstracje przed stoczni¹ oraz ¹danie budowy pomnika dla zamordowanych, które wysuniête zosta³o ju na pierwszym strajku gdañskich stoczniowców w sierpniu 1980 roku. Dziêki szerokiemu poparciu spo³ecznemu pomnik móg³ zostaæ wzniesiony w ci¹gu kilku zaledwie miesiêcy, i zosta³ ods³oniêty 16 grudnia 1980 roku 10. Nie dziwi wiêc, e zaraz po publikacji powieœci Grassa ukazaæ siê mia³o w Pomeranii, miesiêczniku Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, polskie t³umaczenie podrozdzia³u A do wymiotów i e pad³o ono ofiar¹ cenzury 11. W latach 1980/81 ten akapit wielokrotnie by³ przedrukowywany m.in. w publikacjach Solidarnoœci 12. Z pewnoœci¹ okazanie sympatii dla protestuj¹cych stoczniowców by³o jednym z powodów tego, e zaproponowano Grassowi publikacjê Blaszanego bêbenka w drugim obiegu w Polsce. Jesieni¹ 1978 roku, gdy Grass przyby³ do Gdañska na krêcenie ekranizacji tej powieœci, spotka³ siê z Miros³awem Chojeckim, kierownikiem Niezale nej Oficyny Wydawniczej NOWA, i przekaza³ mu prawa do swojej pierwszej powieœci. Rok póÿniej Blaszany bêbenek ukaza³ siê z przedmow¹ Lecha B¹dkowskiego w wydawnictwie NOWA. Decyzja Grassa, by powieœæ tê wydaæ w literackim podziemiu, umotywowana by³a z pewnoœci¹ yczeniem, by wreszcie ukaza³a siê ona w Polsce. Niezale nie od tego udostêpnienie Blaszanego bêbenka do nielegalnej publikacji by³o jednak wyraÿnym opowiedzeniem siê po stronie opozycji w Polsce. By³o nim te opublikowanie podrozdzia³u o strajku z powieœci Turbot w niezale nym czasopiœmie literackim Zapis w roku Ponadto Grass, podobnie jak i inni pisarze niemieccy, ju wczeœniej wstawia³ siê za przeœladowanymi robotnikami i wspiera³ polskich opozycjonistów. Günter Grass zosta³ wiêc w tym czasie w Polsce wyra aj¹c siê s³owami poety Adama Zagajewskiego kimœ w rodzaju honorowego dysydenta 14. Krytyczni i opozycyjni intelektualiœci w Gdañsku mogli widzieæ w nim potê nego sprzymierzeñca w walce politycznej i w walce o pamiêæ zbiorow¹ w Polsce. W jego dziele literackim nak³ada³o siê na siebie kilka tematów tabu: (1) cenzura, która uniemo liwia³a publikacjê jego ksi¹ ek (poza opowiadaniem Kot i mysz i niektórych fragmentów innych tekstów); (2) przemilczana lub demonizowana niemiecka przesz³oœæ miasta Gdañsk, oraz (3) zakazana pamiêæ o zamordowanych w 1970 roku stoczniowcach. O wyj¹tkowo wybuchowej sile, jak¹ dzie³o Grassa przez to Zob. obszerniej o budowie pomnika Micha³ Soska: Pamiêæ o ofiarach Grudnia 1970, Wroc³aw Zob. informacjê o tym w: Zapis, 1978, nr 8, s Zob. Günter Grass. Bibliografia polska za lata , opracowali J. Grzybowski, M. Mroczkiewicz, L. Rybicki, Gdañsk 2000, s. 21 oraz: Solidarnoœæ Ziemi Pu³awskiej. Biuletyn Informacyjny. Numer specjalny Pamiêci Ofiar Grudnia 1970, , nr 7. Zob. G. Grass, A do wymiotów, Zapis, 1979, nr 9, s A. Zagajewski, Lobrede auf einen strengen Deutschlehrer, Frankfurter Allgemeine Zeitung,

14 14 MARION BRANDT (GDAÑSK) uzyska³o, œwiadczy napisany w 1980 roku wiersz Joachimiaka Wrzeszcz nad ranem: taksówk¹ po ulicach wszerz Jan L. ten z Chopina czeœæ pijany noc¹ Wrzeszcz bije blaszany bêbenek œpi poetka Anna Cz. z ulicy Wroc³awskiej œpi bo ona nie z Wrzeszcza lecz z Gdañska œni siê jej krew choæ dzielnica œpi nie s³ychaæ wzburzonego têtna dzielnica niby œpi¹ca noc¹ z dnia kpi œni dzieñ pijany noc¹ Wrzeszcz w dzieñ zastyga tu mieszkam i pilnujê nocnego pañstwa 15 Tutaj przywo³ywane jest wiêc inne miasto, a nawet inne pañstwo ni to istniej¹ce. Znajduje siê ono na odwrocie realnego miasta (por. przeciwieñstwo dzieñ noc), a zatem nie w centrum, lecz w dzielnicy Wrzeszcz, miejscu akcji Blaszanego bêbenka. Jest to miasto buntu, a z nim zwi¹zane s¹ uderzenia blaszanego bêbenka. Jak wspomnia³am, do m³odych intelektualistów, którzy brali udzia³ w seminarium Marii Janion na temat Grassa, nale a³ te Pawe³ Huelle, który po st³umieniu ruchu Solidarnoœci napisa³ w roku 1984 powieœæ Weiser Dawidek. Nawi¹zuje on w niej do niektórych motywów z twórczoœci Grassa (np. historia dojrzewania, znikniêcie g³ównego bohatera na koñcu wskazuj¹ na Kota i mysz, a nadprzyrodzone umiejêtnoœci Dawidka zdaj¹ siê zwi¹zane z postaci¹ Oskara). Podobnie jak i Zbigniew Joachimiak tak e Huelle udaje siê w czasie politycznej depresji na literacki rekonesans w nieby³¹, bêd¹c¹ tematem tabu niemieck¹ przesz³oœæ miasta. I podobnie jak Joachimiak, tak e i on tê wêdrówkê zaczyna na obrze ach miasta. Dzieci w jego powieœci spotykaj¹ siê na zaniedbanym niemieckim cmentarzu w Brêtowie przy ulicy S³owackiego, a docieraj¹ do niego, id¹c wzd³u starego nasypu kolejowego, który ci¹gnie siê za ulicami Gomó³ki, Krzy anowskiego, Chrzanowskiego i krzy uje siê z ulic¹ Polanki. Na niej Weiser udziela dzieciom lekcji z gdañskiej historii: opowiada im, kto y³ w willach przy tej ulicy; mówi im tak e o Arturze Schopenhauerze. 15 Z. Joachimiak, Wrzeszcz nad ranem, [w:] tego, migotania, przejaœnienia, czerwone tunele..., s. 107.

15 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK To, e dzieci spotykaj¹ siê na niemieckim cmentarzu i stamt¹d zabierane s¹ przez Dawidka do tajemniczych przedsiêwziêæ, posiada przy tym raczej mniejsze znaczenie. Wa niejszy jest fakt, e cmentarz ten jest ziemi¹ niczyj¹, miejscem, gdzie zaciera siê granica pomiêdzy realnym i wyimaginowanym miastem. Tak jak Joachimiak, tak e Huelle poprzez obraz cmentarza kojarzy rzeczywiste miasto nie tylko ze œmierci¹, ale tak e z zag³ad¹ i apokalips¹. W Gdañsku tego pisarza panuje, w zwi¹zku z wymieraniem ryb w zatoce, coœ w rodzaju stanu wyj¹tkowego. Z powodu zamkniêcia pla y bohaterowie szukaj¹ nowego miejsca, w którym mog¹ siê spotykaæ. I znajduj¹ je na cmentarzu, na drugim koñcu miasta. Ksi¹dz, a póÿniej i biskup, przedstawiaj¹ wymieranie ryb w zatoce oraz panuj¹c¹ przez ca³e lato suszê jako karê za ludzkie grzechy i ukazuj¹ obraz S¹du Bo ego w strasznych barwach. Na dzieci jednak o wiele mocniej oddzia³uj¹ kwieciste kazania ó³toskrzyd³ego mê czyzny, który uciek³ z kliniki psychiatrycznej i tak e przepowiada nadejœcie S¹du Ostatecznego. Dopiero pod koniec wakacji mo na znowu pójœæ nad morze. Na krótko przed wypraw¹ znika Weiser, który prowadzi³ dzieci do drugiego, tajemniczego miasta. Ta pl¹tanina motywów œmierci, apokalipsy i zbawienia daje siê ³atwo odnieœæ do czasu powstania powieœci, roku Ikon¹ tego okresu sta³o siê zdjêcie Chrisa Niedenthala z grudnia 1981 roku, na którym widzimy czo³g stoj¹cy przed warszawskim kinem Moskwa z reklam¹ filmu Francisa Forda Coppoli Czas apokalipsy. Cmentarz i œmieræ powi¹zane s¹ tak e u Paw³a Huellego z pamiêci¹ o roku 1970, poniewa jeden z towarzyszy zabaw narratora zostanie póÿniej zastrzelony podczas protestów robotniczych. Byæ mo e powieœæ ta zawiera jeszcze jedn¹ aluzjê do bêd¹cej tematem tabu historii: czasem akcji jest rok 1957, gdy dzieci maj¹ jedenaœcie lat. Autobiograficzne elementy powieœci pozwalaj¹ tak e na grê datami z ycia samego Paw³a Huelle, który ma jedenaœcie lat w roku szeœædziesi¹tym ósmym. Czy wiêc Weiser zawiera tak e aluzjê do znikania szkolnych kolegów z rodzin polsko- ydowskich latem szeœædziesi¹tego ósmego roku? Nastêpuj¹ce wspomnienie Antoniego Pawlaka, zainspirowane zreszt¹ lektur¹ powieœci Grassa Przy obieraniu cebuli, dopuszcza taki wniosek: Lato tysi¹c dziewiêæset szeœædziesi¹tego ósmego roku pachnia³o s³oñcem i wstydem. Po upalnych i bogatych w wydarzeniach wakacjach Z. mój kolega z klasy znikn¹³. Nie pojawi³ siê wiêcej w szkole. Ktoœ szepn¹³, e wyjecha³ do Izraela. A mo e to by³a Szwecja? Niewa ne. Wa ne, e wyjecha³. Bo mia³ obco brzmi¹ce myœleliœmy, e niemieckie nazwisko? Bo chêtnie dawa³ œci¹gi z matmy? Wyjecha³. Wszyscy w klasie sk¹dœ o tym wiedzieliœmy. Ale nikt, kompletnie nikt, nie zapyta³ dlaczego A. Pawlak, Grass Onion, Przegl¹d Polityczny, 2007, nr 85/86, s. 149.

16 16 MARION BRANDT (GDAÑSK) Otwarcie gdañskich pisarzy na niemieck¹ przesz³oœæ miasta czêsto t³umaczy siê tak, e urodzone po wojnie pokolenie odkrywa³o miasto, aby mentalnie siê w nim zadomowiæ, e poczucie obcoœci w tym mieœcie by³o dla nich s³absze, ni dla pokolenia ich rodziców, którzy przybyli tu z kresów wschodnich. Takie wyt³umaczenie nie wystarcza moim zdaniem, poniewa nie ma ono zastosowania do takich miast jak Szczecin czy Wroc³aw 17. Fakt, e w Gdañsku dosz³o do otwarcia na niemieck¹ kulturê, powi¹zane jest z powojenn¹ histori¹ miasta, a przede wszystkim z Grudniem 1970 roku. Poczucie obcoœci, z którym Polacy od czterdziestego pi¹tego roku yli w niemieckim niegdyœ mieœcie, prawdopodobnie ustêpowa³o wówczas, w latach siedemdziesi¹tych, a tak e ponownie po roku osiemdziesi¹tym pierwszym, poczuciu obcoœci w Gdañsku wspó³czesnym. Joachimiak i Huelle odkryli niemiecki Gdañsk, poszukuj¹c alternatywy dla socjalistycznego Gdañska, w trakcie poszukiwania miejsca, w którym mo na by³o pomyœleæ o innym yciu ni to w socjalistycznym Gdañsku. To poszukiwanie prowadzi do przedwojennego Gdañska bynajmniej nie dlatego, e by³ on niemiecki, lecz pomimo tego, e by³ on niemiecki. Do prze³amania niepamiêci dosz³o poprzez naruszenie kilku historycznych tematów tabu jednoczeœnie: dotyczy³y one zarówno wydarzeñ politycznych i spo³ecznych, jak i narodowych aspektów historii. Jeœli chodzi o dzisiejsze obszary niepamiêci w sferze spo³ecznej, to chcia³abym przyrzeæ siê opowiadaniu, w którym Pawe³ Huelle w po³owie lat dziewiêædziesi¹tych powróci³ raz jeszcze do ulicy Polanki ulicy zdzicza³ych ogrodów, zapuszczonych parków i dworów, które nie mia³y w³aœcicieli 18. Zaproszenie na party z okazji piêædziesi¹tych urodzin urzêduj¹cego prezydenta Lecha Wa³êsy w jego willi przy ulicy Polanki wywo³uje u narratora, niczym magdalenka u Prousta, ca³y ³añcuch wspomnieñ o prze yciach, które ³¹cz¹ go z t¹ ulic¹. Przypomina sobie lata rewolucyjnych marzeñ, kiedy to bra³ udzia³ w drukowaniu nielegalnych pism, przypomina sobie zapach farb drukarskich, który unosi³ siê nad Polankami pod koniec lat siedemdziesi¹tych 19, oraz czasy, kiedy ulica ta by³a œwiadkiem nieudanego pierwszego w naszym mieœcie awangardowego performance 20. Teraz, w roku dziewiêædziesi¹tym pi¹tym, narrator pisze o niepodleg³oœci, która mia³a w sobie coœ niejasnego z powodu kompromisów z tymi, którzy przez lata odmawiali nam wolnoœci, którzy przez lata zamykali j¹ do wiêzieñ, którzy przed laty strzelali jej o œwicie w ty³ g³owy 21 ; pisze o Realpolitik, o wolnoœci jako sloganie do przeboju disco polo, o codziennoœci pe³nej obowi¹z Zob. B. Cho³uj, Literarische Identitätssuche der zweiten Generation der Umsiedler in Szczecin, Zeszyty Kulickie / Külzer Hefte, 2005, nr 3, s P. Huelle, Pierwsza mi³oœæ i inne opowiadania, Londyn 1996, s Tam e, s Tam e, s Tam e, s. 242.

17 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK ków i wyobcowania, a tak e o ci¹g³ym zanurzaniu siê w coraz to nowe, robi¹ce po czêœci doœæ nierealne wra enie warstwy pamiêci, które siêgaj¹ w przypadku historii rodzinnej a do pocz¹tków dwudziestego wieku w Galicji, a w przypadku Gdañska a do Artura Schopenhauera. Wydaje siê wiêc, e w stosunku do lat osiemdziesi¹tych ma³o siê zmieni³o: pamiêæ o przesz³oœci ma w obliczu zdegradowanej w ró nych aspektach rzeczywistoœci eskapistyczny charakter. Jednak nie posiada ona ju buntowniczego, rewolucyjnego potencja³u, pe³ni za to o wiele bardziej funkcjê kompensacyjn¹. Niektóre aspekty opowiadania Paw³a Huelle daj¹ siê zapewne po³¹czyæ ze wspó³czesn¹ kultur¹ pamiêci w Gdañsku. I tak pisarze i historycy konstatuj¹ dzisiaj nie tyle niepamiêæ, brak pamiêci, co nadmiar pamiêci, a w tym ró ne formy tej pamiêci: strywializowan¹ i skomercjalizowan¹; oficjaln¹, która chce uczyniæ z Gdañska miasto historycznych symboli (muzeów, pomników), oraz indywidualn¹, yw¹ pamiêæ 22. Huelle przypomina w swoim opowiadaniu te przypuszczalnie nawet w pierwszym rzêdzie o spo³ecznym zrywie pod koniec lat siedemdziesi¹tych, i pyta, co siê z nim sta³o. Postulaty z tamtych czasów spe³nione zosta³y poprzez transformacjê z roku osiemdziesi¹tego dziewi¹tego tylko czêœciowo. Istnieje nadal historyczna otwartoœæ pierwszej Solidarnoœci ; obiektywnie koliduje ona z d¹ eniem do zamkniêcia jej w muzeum, do opieczêtowania jej historii pomnikiem. Wobec takich d¹ eñ, w których obrêbie powstaj¹ nowe obszary niepamiêci, chcia³abym powo³ywaæ siê na Güntera Grassa: pisarz skutecznie siê przeciwstawi³, gdy chciano go posadziæ jako rzeÿbê obok Oskara Matzeratha na ³aweczce na Placu Wybickiego. Grass stwierdzi³, e dopóki yje, nie chce siedzieæ w Gdañsku jako pomnik. Zamiast wydaæ pieni¹dze na pomnik, raczej powinno siê poprawiæ warunki mieszkalne w jego starym domu rodzinnym. Sprzeciw Solidarnoœci wobec uczynienia z bramy Stoczni Gdañskiej muzealnego obiektu ma dla mnie bardzo podobny charakter (przy czym dochodzi tu jeszcze krzywdz¹cy dla ludzi uczestnicz¹cych w walce z socjalizmem moment powrotu Lenina na bramê stoczni). Postawê Grassa w³adze miasta zaakceptowa³y, jego pomnika nie wzniesiono. Byæ mo e miasto zaakceptuje te postawê tych, którzy sprzeciwiaj¹ siê historyzowaniu stoczniowej bramy? Mielibyœmy wówczas w Gdañsku wprawdzie mniej pomników, ale wiêcej ywej pamiêci. 22 Zob. P.O. Loew, Gdañsk i jego przesz³oœæ. Kultura historyczna miasta od koñca XVIII wieku do dzisiaj, prze³. Janusz Mosakowski, Gdañsk 2012, s (rozdzia³ 8. Gdañsk po 1997: miasto z wieloma historiami).

18 18 MARION BRANDT (GDAÑSK) Marion Brandt The Tin Drum is Beating: Günter Grass, Gdañsk and the Breaking out of Oblivion (Based on a lecture at the Festival Grassmania 2012) SUMMARY The fact the Gdañsk opened before 1989 to a German consul is connected, according to the author, with the events of December 1970 and also martial law in the years of Some Gdañsk writers discovered German Gdañsk by searching for a place where it would be possible to have a different life than the one in Communist Gdañsk which was a place of deadly violence and social lethargy. That search lead to Gdañsk before the war, not because it was German, but in spite of the fact that it was German. A break in the oblivion regarding the past of Gdañsk came after touching perceived historical subjects which at one time were taboo. An important ally in the fight for a common remembrance was Günther Grass.

19 BIJE BLASZANY BÊBENEK. GÜNTER GRASS, GDAÑSK Zuzanna Szwedek-Kwieciñska S³upsk-Gdañsk Legenda o pustelniku mit o ocaleniu Legenda o pustelniku 1 (1957) to jeden z ciekawszych utworów autorstwa Lecha B¹dkowskiego. Dziwi wiêc fakt, i poza dwiema recenzjami ksi¹ ki opublikowanymi na ³amach Pomeranii 2, nikt z badaczy kaszubsko-pomorskich nie podj¹³ siê szerszego omówienia tego krótkiego, zaledwie 28-stronicowego utworu. Pierwsza recenzja autorstwa Lidii K¹tnej, pt. Pustelnicze dywagacje, ukaza³a siê w 1974 roku, tu po wydaniu drukiem Legendy. Autorka tekstu zauwa a, e koncepcji pojêcia ksi¹ ki bêdzie wiele 3, przy czym ka da oka e siê s³uszna. Pisze, i : podaje tylko myœl 4, a interpretacjê pozostawia czytelnikowi. Recenzentka zwraca przede wszystkim uwagê na problemy jednostki przywo³ane w Legendzie o pustelniku. Zauwa a, i utwór Lecha B¹dkowskiego ukazuje obraz cz³owieka m³odego, zbuntowanego wobec zastanej rzeczywistoœci 5. Dostrzega przy tym analogiê pomiêdzy postaw¹ autora Legendy Lecha B¹dkowskiego, a zachowaniem g³ównego bohatera utworu 6. Dzia³ania Pustelnika, zdaniem Lidii K¹tnej, mo na uto samiaæ z ówczesn¹ aktywnoœci¹ Lecha B¹dkowskiego, któremu zale a³o na pobudzeniu ludnoœci pomorskiej do dzia³ania oraz odrzuceniu bezwzglêdnego autorytetu w³adzy, nieinteresuj¹cej siê dobrem lokalnej spo³ecznoœci. Sam utwór da siê wiêc czytaæ jako poœrednie nawi¹zanie do ówczesnej sytuacji politycznej nie tylko na Pomorzu, ale i w ca³ym kraju Po raz pierwszy Legenda o pustelniku wysz³a drukiem w 1974 w Gdañsku. Drugie wydanie z grafikami Tomasza Góreckiego ukaza³o siê w 2004 roku. Informacja za: T. Bedyñski, Lech B¹dkowski znany i nieznany. Monografia bibliograficzna za lata , Gdañsk 2009, s. 39. Zob. L. K¹tna, Pustelnicze dywagacje. Pomerania, 1974, nr 5, s ; G.J. Schramke, Frapuj¹ca legenda. Pomerania, 2004, nr 2, s. 42. L. K¹tna, op. cit., s Tam e, s Tam e, s Tam e, s. 111.

20 20 ZUZANNA SZWEDEK-KWIECIÑSKA (S UPSK-GDAÑSK) Druga, a zarazem ostatnia recenzja Legendy o pustelniku, ukazuje siê przy okazji wznowienia ksi¹ ki w dwudziest¹ rocznicê œmierci autora 7. Grzegorz J. Schramke pisze: Legenda ( ) to rzecz niezwyk³a. ( ) bogactwem swej treœci, dramatyzmem fabu³y i przepe³nion¹ symbolizmem wymow¹ zaprz¹ta myœli przez jeszcze wiele dni. Nie bez przesady zalicza siê do jednych z najwybitniejszych osi¹gniêæ B¹dkowskiego ( ) 8. Autor szkicu zauwa a liczne powi¹zania intertekstualne oraz interkulturalne, dostrzega pokrewieñstwo duchowe g³ównego bohatera ksi¹ ki B¹dkowskiego zarówno z Mesjaszem, jak i z Remusem. G.J. Schramke zwraca szczególn¹ uwagê na znacz¹ce podobieñstwo Pustelnika i Remusa, zauwa a, i obie postaci s¹ niedosz³ymi, niezrealizowanymi przywódcami. Ponadto wskazuje na nawi¹zania w tekœcie do mitologii greckiej (mit prometejski). Zauwa a, jak znamienna w kontekœcie czytania utworu mo e byæ data jego powstania (1957), rok po œmierci Stalina i zwi¹zana z ni¹ tzw. odwil. Autor recenzji, podobnie jak i Lidia K¹tna przed laty, wskazuje, i Legendê mo na tak e rozpatrywaæ przez pryzmat biografii jej twórcy, czy te czytaæ j¹, co znamienne bez jakiejkolwiek straty interpretacyjnej jako niepowi¹zan¹ z niczym ca³oœæ 9. Badaczka literatury Pomorza Krystyna Turo w swoich rozwa aniach odnoœnie do twórczoœci Lecha B¹dkowskiego wspomina o tym, i autor w 1957 roku napisa³ utwór, ale interpretacja, bêd¹ca raczej ocen¹ badaczki, ogranicza siê do jednego s³owa, jakim opisuje ona Legendê o pustelniku: piêkna 10. Na czym jednak owo piêkno polega? Warto odpowiedzieæ na to pytanie. Zacznê od przybli enia treœci Legendy o pustelniku, a nastêpnie próby jej interpretacji. Wczeœniej jednak nale a³oby umiejscowiæ opowiadanie wœród innych prac autora. Legenda o pustelniku jest obok dramatów 11 jednym z wczeœniejszych utworów literackich Lecha B¹dkowskiego, którego debiut literacki przypad³ na lata piêædziesi¹te 12. Spogl¹daj¹c na pierwsze dziesiêæ lat dzia³alnoœci pisarskiej Lecha B¹dkowskiego, uderza przede wszystkim ró norodnoœæ gatunków (opowiadanie, powieœæ, dramat), jakimi pos³ugiwa³ siê wówczas m³ody literat G.J. Schramke, op. cit., s. 42. Tam e. Tam e. Zob. K. Turo, Dzia³alnoœæ pisarska Lecha B¹dkowskiego w latach piêædziesi¹tych XX wieku, [w:] Lech B¹dkowski. Literatura i wartoœci, pod red. D. Kalinowskiego, Bytów-S³upsk-Gdañsk 2009, s O Z³otym œnie (1957), S¹dzie nieostatecznym (1958), Zaklêtej królewiance (1959) pisali m.in. J. Samp, Problem dobra i z³a a Smêtek w S¹dzie nieostatecznym Lecha B¹dkowskiego, [w:] tego, Smêtek. Studium kreacji literackich, Gdañsk 1984, s ; ten e, W zapad³ym zamku Lecha B¹dkowskiego, [w:] tego, Mitopeje Pobrze a Ba³tyku, Gdañsk 2009, s , Z opracowañ nowszych zob. D. Kalinowski, Miêdzy moralitetem a baœni¹. Dramaty Lecha B¹dkowskiego, [w:] Lech B¹dkowski. Literatura i wartoœci..., s Patrz: K. Turo, Dzia³alnoœæ pisarska Lecha B¹dkowskiego..., s

21 LEGENDA O PUSTELNIKU MIT O OCALENIU 21 Myœlê, i by³ to okres eksperymentów, kiedy to autor Legendy o pustelniku próbowa³ swoich si³ w rozmaitych formach literackich. W pisanych i publikowanych wówczas utworach obecna jest zarówno tematyka wojenna, jak i spo³eczna. Lech B¹dkowski pisze o problemach, z którymi zmaga³a siê w pierwszych latach po II wojnie œwiatowej ludnoœæ pomorska. Odwo³uje siê on do trudnoœci, z jakimi mierzyli siê wówczas miejscowi rolnicy przymuszani do oddawania swych ziem w ramach kolektywizacji rolnictwa. Zauwa a, i m³odzi ludzie nie garn¹ siê do ycia na wsi, a czêœæ z nich wyje d a do miast. Obok problemów mieszkañców wsi Lech B¹dkowski zwraca tak e uwagê na trudnoœci, z jakimi zmagali siê w tym okresie ludzie morza. I tak, pojawia siê kwestia zrzeszania siê rybaków, pragn¹cych za³o yæ spó³dzielniê, by ta broni³a interesów ich grupy zawodowej. Przywo³any zostaje równie problem rodzin marynarzy, których bliscy stracili ycie, walcz¹c na wojnie. Pisarz chêtnie siêga tak e po tematyczne motywy kaszubskie. W jego ówczesnej twórczoœci nie brak równie refleksji nad poszukiwaniem prawdy o cz³owieku, jego miejscu we wszechœwiecie, a tak e wœród innych ludzi 13. I w³aœnie do ostatniej grupy tematycznej zdaje siê przynale eæ Legenda o pustelniku. S¹dzê, e w tym miejscu warto tak e zauwa yæ, e Legenda o pustelniku wpisuje siê w popularny po wojnie nurt pisarstwa parabolicznego. Do tej formy nawi¹zuj¹ w tym okresie miêdzy innymi: Jacek Bocheñski, Jerzy Andrzejewski czy Tadeusz Parnicki. Parabolicznoœæ w literaturze powojennej w du ej mierze nie opiera siê na uogólnieniu, jak dotychczas mia³o to miejsce, lecz na uszczegó- ³owieniu wymowy danego utworu zgodnie z intencj¹ autora 14. Powsta³e wówczas teksty w sposób zakamuflowany traktowa³y o bie ¹cych problemach politycznych. Na noœnoœæ paraboli wp³ywa³o swego rodzaju porozumienie autora z czytelnikami, poniewa to oni decydowali o aktualnoœci poruszanych w danym utworze problemów, a co za tym idzie stanowili o tym, czy dany tekst mo na jeszcze okreœliæ mianem paraboli, czy ju nie 15. Rozrachunek z okresem stalinizmu nie wyczerpuje jednak ca³kowicie parabolicznego znaczenia Legendy o pustelniku. S¹dzê, i ciekawszym kluczem interpretacyjnym mo e okazaæ siê zwrócenie uwagi na gatunek utworu, który tak e wskazuje na przynale noœæ danego tekstu do pisarstwa parabolicznego. Legendê B¹dkowskiego mo na zatem czytaæ jako parabolê, która Mam tutaj na myœli nastêpuj¹ce tytu³y: M³yñskie ko³o, Gdynia 1950; Kuter na str¹dzie, Gdañsk 1951; Pan grodziska i inne opowiadania, Warszawa 1955; Z³oty sen, Gdynia 1957; S¹d nieostateczny, Gdynia 1958; Zaklêta królewianka, Gdynia 1959; Po³ów nadziei, Gdynia Krótkiej charakterystyki wskazanych przeze mnie opublikowanych w latach 50. utworów Lecha B¹dkowskiego dokonuje Tomasz Bedyñski w monografii bibliograficznej poœwiêconej pisarzowi. Patrz: T. Bedyñski, Lech B¹dkowski znany i nieznany..., s Zob. A. Nasi³owska. Has³o: Parabola, Parabolicznoœæ, [w:] S³ownik terminów literackich, pod red. Aliny Brodzkiej, Wroc³aw 1992, s Zob. W. Ligêza, Parabole Mro ka, [w:] W krêgu przemian polskiej prozy XX wieku, pod red. T. Bujnickiego, Wroc³aw 1978, s

22 22 ZUZANNA SZWEDEK-KWIECIÑSKA (S UPSK-GDAÑSK) rozumiana jest jako: forma narracyjna bêd¹ca wyk³adni¹ uniwersalnych prawide³ ludzkiej egzystencji, postaw wobec ycia i losu ( ), przy czym u ycie terminu parabola jest celowe, gdy literatura, pos³uguj¹c siê fabu³¹, wytwarza lub przenosi z tradycji rodzaj umownego kodu, tj. odwo³uje siê do wzoru biblijnego czy te do mitologii greckiej 16. Dzie³o to bowiem, przywo³uj¹c mity z krêgu kultury œródziemnomorskiej, niesie za sob¹ pewne ponadczasowe przes³anie i naukê. Zanim jednak przyst¹piê do szczegó³owej analizy utworu, s¹dzê, e warto przywo³aæ pokrótce jego treœæ. Tytu³owy Pustelnik po wielu latach spêdzonych na wygnaniu powraca do ojczystego kraju. Jego pojawienie siê na rodzimej ziemi zbiega siê ze sprawowaniem corocznego obrzêdu, w czasie którego w³adze utwierdzaj¹ miejscowy lud w przekonaniu, i nie warto wprowadzaæ jakichkolwiek zmian w ich yciu. Ponadto jakakolwiek inicjatywa ze strony spo³ecznoœci jest zbêdna, nale y bowiem ca³kowicie zawierzyæ swój los w³adzy, która roœci sobie prawo do rz¹dów o charakterze niemal e absolutnym. Pustelnik jest przeciwny takiej metodzie sprawowania w³adzy. Nie godzi siê on równie z biern¹ postaw¹ ziomków, przystaj¹cych na wszystko, co zaproponuj¹ rz¹dz¹cy. Namawia lud do opuszczenia kraju, aby zrzuciæ jarzmo niewoli. Co odwa niejsi od³¹czaj¹ siê od spolegliwego t³umu i przystaj¹ do buntownika. Niestety, adnemu z pod¹ aj¹cych za Pustelnikiem nie udaje siê przekroczyæ granicy ojczystej ziemi. Ponadto, próbuj¹c tego dokonaæ, czêœæ z nich p³aci cenê najwy sz¹, jak¹ jest utrata ycia. Pustelnik ponosi wiêc klêskê i samotnie powraca do swojej pustelni. Legenda o pustelniku jest dzie³em przepe³nionym aluzjami do ró norodnych tekstów kultury z poszczególnych epok. Owe odwo³ania powoduj¹ grê znaczeñ, podczas której stare rozumienie zostaje zast¹pione nowym 17. Jest to tak e forma przechowywania fragmentów wyrwanych z innych tekstów, co z kolei chroni je przed zag³ad¹ zapomnienia 18. Intertekstualny charakter literatury warunkuje jej zdolnoœæ do przenoszenia cz³owieka do przesz³oœci, przy jednoczesnym byciu w teraÿniejszoœci. Jest wiêc sposobem na doœwiadczanie œwiatów minionych 19. S¹dzê, i pochylaj¹c siê nad Legend¹ o pustelniku, interesuj¹c¹ perspektyw¹ badawcz¹ dla utworu mog¹ okazaæ siê badania inspirowane antropologi¹ literatury 20. Oprócz przywo³anej przeze mnie koncepcji badawczej interesuj¹ce jest równie pojêcie intertekstualnoœci Tam e, s Tam e, s O roli intertekstualnoœci w badaniach antropologii literatury pisa³ Wolfgang Iser. Zob. W. Iser, Czym jest antropologia literatury? Ró nica miêdzy fikcjami wyjaœniaj¹cymi a odkrywaj¹cymi, Teksty Drugie, 2006, nr 5, s Tam e, s. 31. Tam e, s. 32, 34. Szczególnie bliskie jest mi rozumienie antropologii literatury proponowane m.in. przez Wolfganga Isera, Annê ebkowsk¹ oraz Paw³a Rodaka. Zob. A. ebkowska, Miêdzy antropologi¹

23 LEGENDA O PUSTELNIKU MIT O OCALENIU 23 Istota ludzka jest kszta³towana miêdzy innymi przez to, co uzewnêtrznia, a zatem poprzez kulturê, któr¹ mo na uznaæ za wytwór, a tak e zapis ludzkich dzia³añ 21. Elementem wspó³tworz¹cym kulturê jest literatura. Interesuje mnie zatem antropologia literatury rozumiana przede wszystkim jako doœwiadczanie œwiata poprzez literaturê, w tym przypadku Legendê o pustelniku, utwór intertekstualny ods³aniaj¹cy poszczególne œwiaty, kultury, a w nich szereg rozmaitych zjawisk nie tylko literackich, ale i spo³ecznych. Eksplikacjê Legendy o pustelniku pragnê rozpocz¹æ od refleksji nad tytu³em utworu, w którym to przywo³any zostaje konkretny gatunek literacki, co pozostaje nie bez znaczenia, jeœli chodzi o odbiór dzie³a. Gatunek literacki wystêpuj¹cy w tytule spopularyzowany zosta³ w epoce œredniowiecza. Legenda œredniowieczna by³a to: opowieœæ o treœci fantastycznej nasyconej pierwiastkami cudownoœci i niezwyk³oœci, szczególnie z ycia œwiêtych, aposto³ów i mêczenników zas³u onych w krzewieniu wiary chrzeœcijañskiej 22. W drugiej po³owie XVIII wieku zmieni³o siê rozumienie gatunku, poniewa w jego zakres wesz³y podania ludowe, tym samym sta³ siê on form¹ folkloru literackiego 23. Kolejne stulecia przynios³y przede wszystkim wykorzystywanie motywów legendowych w utworach, których to sposób funkcjonowania w tekœcie by³ zbli ony do motywów biblijnych i mitologicznych, tzn. dane treœci mia³y wp³ywaæ na œwiatopogl¹d czytaj¹cego 24. Warto tak e nadmieniæ, i legenda w jêzyku ³aciñskim, znaczy dos³ownie: to, co winno byæ przeczytane 25. Siêgaj¹c po Legendê o pustelniku i sugeruj¹c siê tytu³em, rodzi siê pewne oczekiwanie czytelnicze warunkowane wy ej wspomnian¹ form¹. Nie zostaje jednak ono w pe³ni zaspokojone. Utwór stanowi bowiem raczej swobodne nawi¹zanie do gatunku, przy czym nale y zauwa yæ, i w tekœcie obecne s¹ wybrane elementy definiuj¹ce go. I tak Legenda Lecha B¹dkowskiego ukazuje losy Pustelnika, który wyposa ony zosta³ w przymioty cz³owieka œwiêtego, takie jak: m¹droœæ, roztropnoœæ, sk³onnoœæ do poœwiêcenia w imiê dobra drugiego cz³owieka, ale jego postawa nie ma swego Ÿród³a w religii chrzeœcijañskiej, ani w adnej innej literatury i antropologi¹ literack¹. Teksty Drugie, 2007, nr 6, s. 9-23; P. Rodak, Narracja- -dziennik-to samoœæ. Przes³anki (projektowanej) antropologii literatury, [w:] Narracja i to - samoœæ. Narracje w kulturze, red. W. Bolecki, R. Nycz, Warszawa 2004, s Inspiracj¹ do rozwa añ zawartych w rozdziale by³a dla mnie tak e praca Adeli Kuik-Kalinowskiej, Tatczëzna. Literackie przestrzenie Kaszub, Gdañsk-S³upsk 2011, s , , , Patrz: W. Iser, Czym jest antropologia literatury?..., s. 12, 13. Zob. J. S³awiñski. Has³o: Legenda, [w:] S³ownik terminów literackich, pod red. J. S³awiñskiego, Wroc³aw 2002, s Tam e. Tam e. Tam e.

24 24 ZUZANNA SZWEDEK-KWIECIÑSKA (S UPSK-GDAÑSK) Ponadto treœæ utworu nie jest fantastyczna i nie obfituje w zdarzenia niezwyk³e, cudowne, aczkolwiek lekturze towarzyszy pewne poczucie odrealnienia œwiata ukazanego w utworze, a to za spraw¹ pewnego przerysowania opisanych tam sytuacji. W ycie mieszkañców mitycznej krainy, do której przybywa Pustelnik, nie ingeruj¹ tak e adne si³y wy sze. Legenda w tytule utworu Lecha B¹dkowskiego zdaje siê przede wszystkim znaczyæ tyle, co historia, dzieje, losy pewnego wyró niaj¹cego siê na tle danej spo³ecznoœci cz³owieka. Nie unika jednak autor dydaktycznej wymowy tekstu, sytuuj¹c tym samym Legendê o pustelniku w grupie utworów tych, co winne byæ przeczytane 26 ze wzglêdu na zawarty w nich przekaz. Uwzglêdnienie moralizatorskiego wymiaru œredniowiecznego gatunku w Legendzie B¹dkowskiego ma przede wszystkim podnieœæ znaczenie omawianych w niej problemów ukazanych na przyk³adzie losu Pustelnika i jego ziomków. Drugi cz³on tytu³u przywo³uje wymienion¹ ju wczeœniej postaæ Pustelnika 27, a wiêc cz³owieka, który yje w odosobnieniu, poœwiêcaj¹c swój czas przede wszystkim na rozwój duchowy, by osi¹gn¹æ Ziemiê Obiecan¹ i zbawienie. By jednak osi¹gn¹æ upragniony cel, wpierw nale y udaæ siê na pustyniê, staæ siê pustelnikiem, odci¹æ od zgie³ku œwiata codziennego, w ciszy i samotnoœci szukaæ odpowiedzi na nurtuj¹ce pytania o cz³owieka i jego istnienie. Pustynia jest wiêc miejscem utraty wszystkiego, co doczesne, ale i przestrzeni¹, w której cz³owiek zyskuje nowe ycie. Pustelnik, o którym mowa w utworze B¹dkowskiego, przybywa z takiego w³aœnie miejsca, które ukszta³towa³o go na nowo jako cz³owieka, pozwoli³o zyskaæ œwie e spojrzenie na rzeczywistoœæ, w której funkcjonowa³, zanim podj¹³ decyzjê o opuszczeniu rodzinnych stron. Jego powrót do domu w tekœcie ukazany jest nastêpuj¹co: Powoli wstêpowa³em na ostatni szczyt, z którego mia³ roztoczyæ siê widok na rodzinn¹ ziemiê. Po wielu latach wraca³em do niej z w³asnej woli (...). Stan¹³em na szczycie. Nagle uderzy³ mnie wiatr i dreszcz przebieg³ po ciele. By³em pierwszym i jedynym cz³onkiem tego narodu, który na rodzinn¹ ziemiê patrzy³ z wysokoœci okalaj¹cych gór. Wiedzia³em, e gdybym opowiada³ ziomkom, jak st¹d wygl¹da ich kraj, s³uchaliby mnie z niedowierzaniem, a nawet zgorszeniem (...) zacz¹³em siê wahaæ. (...) Wbrew woli zajrza³em w oczy swej prawdzie. By³em nieodrodnym synem tego ludu, a bardziej s³abym ni inni, bo wzi¹³em na siebie ciê ar ich s³aboœci. Posiad³em pewn¹ wiedzê o nêdzy poczynañ i nikczemnoœci têsknot tocz¹cych rdzeñ mego narodu. Nios¹c mu naukê wyzwolenia, uleg³em niewoli strachu. (...). Wiedza, œwiadomoœæ i pamiêæ daje si³ê, jakiej nie daje ich brak. I mnie siê tak zdawa³o, a przeœwiadczenie to swego czasu olœni³o mnie i upoi³o, i sta³o siê przyczyn¹ najg³êbszego upadku Por. J. S³awiñski. Has³o: Legenda, [w:] S³ownik terminów literackich... Zob. W. Kopaliñski. Has³o: Pustelnia, [w:] S³ownik mitów i tradycji kultury, pod red. W. Kopaliñskiego, Warszawa 1985, s L. B¹dkowski, Legenda o pustelniku, Gdañsk 1974, s. 5-6.

25 LEGENDA O PUSTELNIKU MIT O OCALENIU 25 Zmieniony sposób widzenia ojczyzny, do której powraca Pustelnik, sygnalizuje chocia by u yta w tekœcie metafora szczytu górskiego, wskazuj¹ca zarówno na oddalenie stoj¹cego na szczycie od tego, co obserwowane, a zatem pewnego rodzaju alienacjê, ale i na posiadanie przez niego pewnej w³adzy wzglêdem obserwowanego ludu. Na takie rozumienie metafory szczytu górskiego wp³ywa tak e fakt, i stoj¹cy na nim cz³owiek znajduje siê na wysokoœci chmur i nieba, bli ej mu wiêc do istoty boskiej, ani eli ludzkiej, wszak niebo od wieków kojarzone by³o jako miejsce zamieszkiwane przez bogów. Pustelnik doœæ szybko zostaje jednak zdesakralizowany, poniewa, jak siê okazuje jest on doœæ mocno osadzony w œwiecie doczesnym. Jest osob¹ niezwykle emocjonaln¹, bardzo silnie odczuwaj¹c¹ lêk i wahanie, niemal na ka dym kroku poddaj¹c¹ swoje dzia³ania autorefleksji. Pustelnik analizuje b³êdy przesz³oœci i wyci¹ga wnioski. Wspomniana przeze mnie autorefleksja postaci ma przynieœæ korzyœæ nie tyle jej samej, co raczej ludowi, do którego powraca po latach ycia w odosobnieniu. Pustelnik niejako sk³ada ofiarê ze swego ycia, aby zbawiæ jego lud. Soteriologiczne konotacje s¹ w tym miejscu jak najbardziej s³uszne. Pustelnik B¹dkowskiego ma bowiem w sobie coœ z Mesjasza, poniewa pragnie on ocaliæ swój naród przed wiecznym potêpieniem. To, z czym przysz³o walczyæ Pustelnikowi, wyra one zostaje w specyficznym obrzêdzie: Powtarza³ siê raz do roku w zimie, kiedy noce by³y najd³u sze, i trwa³ od œwitu do zmroku. [Ludzie] porzucali pracê, zbierali siê w gromady i mówili, wpierw szeptem, potem coraz g³oœniej o tym, co ich nurtowa³o. (...) Wreszcie rankiem, najkrótszego dnia grupy ludzi zaczyna³y sp³ywaæ (...) na plac. Tu, pod œcian¹ œwi¹tyni, na niewielkim podwy szeniu czeka³ ju Komitet Obrzêdów sk³adaj¹cy siê z najmêdrszych. (...) Dopiero ko³o po³udnia z piekielnego chaosu alów, narzekañ i gniewu wy³ania³y siê dwa chóry wo³aj¹ce na przemian: Co mamy robiæ?... W któr¹ stronê iœæ?.. (...). Kap³ani podpierali g³owy rêkami i w skupieniu rozwa ali odpowiedÿ. (...) Wreszcie jeden z nich, najodwa niejszy, wspina³ siê na ramiona s¹siadów i z tej wysokoœci góruj¹c nad narodem, wo³a³ co si³: Bracia, kto nas poprowadzi?... (...) T³um zamiera³ (...). W uroczystej ciszy arcykap³an oznajmia³: Bracia, gdy przyjdzie czas, staniemy na czele narodu i poprowadzimy go drog¹ do szczêœcia. B¹dŸcie dobrej myœli i miejcie ufnoœæ dla tych, których sami powo³aliœcie na przywódców waszych. Oni czuwaj¹ za was. RozejdŸcie siê w pokoju. My wam powiemy, kiedy wybije godzina. (...) Tak dzia³o siê od najwczeœniejszych lat mego dzieciñstwa, tak dzia³o siê zawsze L. B¹dkowski, op. cit., s

26 26 ZUZANNA SZWEDEK-KWIECIÑSKA (S UPSK-GDAÑSK) Specyfika owego obrzêdu polega na tym, i nie ma on sakralnego, uœwiêcaj¹cego dan¹ spo³ecznoœæ charakteru. Nie ma tu mowy o obrzêdzie, który ³¹czy dany lud z bogami poprzez ich naœladowanie 30. Obrzêd ulega tu swoistej desakralizacji, tzn. jego rozumienie zostaje sprowadzone do pewnego powtarzaj¹cego siê regularnie dzia³ania, w tym wypadku sta³o siê nim zbiorowe narzekanie i trwanie w postawie biernoœci. Niechêæ do zmian ziomków Pustelnika, pewne zamkniêcie siê na to, co nowe, oddaje tak e opis ziem, na których yj¹: Przede mn¹ rozci¹ga³y siê szerokie równiny pól uprawnych, pastwisk i bogato kszta³towane brzegi jezior. añcuch wody, jak okrê na fosa, otacza³ tê wielk¹ kotlinê, a sam by³ otoczony ³añcuchem gór. Wszêdzie bieg³y liczne, krête œcie ki, gdy nawet nad w¹skimi odnogami jezior nie budowano mostu; jeœli woda by³a p³ytka, przechodzono j¹ w bród. I teraz, chocia mróz trzyma³ od wielu dni, œcie ki nie przecina³y lodu. Ziomkowie obchodzili g³êbie, które napawa³y ich strachem 31. Z powy szego opisu wynika, i by³ to teren oddzielony od innych ziem zarówno górami, jak i wodami, po³o ony w kotlinie. Szczególnie ciekawe jest tak e zagospodarowanie opisywanej przestrzeni, na której rozci¹gaj¹ siê pola uprawne i pastwiska. Ziomkowie Pustelnika s¹ wiêc ludÿmi prostymi, rolnikami i pasterzami, a zatem istnieje œcis³y zwi¹zek pomiêdzy nimi a u ytkowan¹ przez nich ziemi¹. Niezwykle istotny jest tak e opis wody, której g³êbia napawa³a miejscowy lud lêkiem, a jej obecnoœæ lub brak wytycza³y œcie ki, jakimi pod¹ ali pobratymcy Pustelnika. Obecnoœæ akwenów wp³ywa³a wiêc bezpoœrednio na ycie lokalnej spo³ecznoœci, ograniczaj¹c przestrzeñ, w jakiej yli. W Legendzie o pustelniku woda nie symbolizuje ycia, si³ witalnych, wrêcz przeciwnie, kojarzona jest ze œmierci¹ 32. Woda jest ywio³em, który parali uje i napawa lêkiem. Zamarzniête jeziora symbolizuj¹ stan ducha ziomków Pustelnika i mimo e w ich sercach jest ycie, pewna si³a witalna, chêæ do dzia³ania, zmian, ale wszystko to jest jakby uœpione, czeka na odpowiedni moment, który jednak nie nadchodzi. By stopiæ lód, potrzebny jest ogieñ. Mity greckie ucz¹, i ludzkoœci zosta³ on przekazany przez Prometeusza, tytana, który z³o y³ swoje ycie w ofierze dla dobra ka dego cz³owieka 33. Ogieñ oczyszcza, chroni, jest darem niebios. Pustelnik pragnie byæ Prometeuszem, przynosi wiêc swojemu ludowi zarzewie ognia, który Zob. M. Eliade, Mit-wzorzec, [w:] tego, Sacrum. Mit. Historia, prze³. A. Tatarkiewicz, wstêpem opatrzy³ M. Czerwiñski, Warszawa 1993, s L. B¹dkowski, Legenda o pustelniku..., s. 6. O symbolice wody pisa³ m.in.: M. Eliade. Patrz: M. Eliade, Struktura symboliki akwatycznej, [w:] tego, Sacrum. Mit. Historia..., s Obszernej interpretacji mitu Prometeusza oraz jego realizacji w literaturze na przestrzeni wieków dokonuje C. Rowiñski w haœle Prometeusz, [w:] Mit. Cz³owiek. Literatura, pod red. S. Stabry³y, Warszawa 1992, s

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych ciosów jaki może nas spotkać w związku z dugą osobą jest

Bardziej szczegółowo

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), Istota umów wzajemnych Podstawa prawna: Księga trzecia. Zobowiązania. Dział III Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO CZĘŚĆ II OFERTA PRZETARGOWA

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO CZĘŚĆ II OFERTA PRZETARGOWA Powiat Wrocławski z siedzibą władz przy ul. Kościuszki 131, 50-440 Wrocław, tel/fax. 48 71 72 21 740 SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO CZĘŚĆ II OFERTA PRZETARGOWA

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM

DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM Anna Golicz Wydawnictwo WAM Kraków 2010 Wydawnictwo WAM, 2010 Korekta Aleksandra Małysiak Projekt okładki, opracowanie graficzne i zdjęcia Andrzej

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA III Ocena dopuszczająca -Wie, dlaczego należy odprawiać I piątki miesiąca. -Wie, że słowo Boże głoszone

Bardziej szczegółowo

Narodziny Pana Jezusa

Narodziny Pana Jezusa Biblia dla Dzieci przedstawia Narodziny Pana Jezusa Autor: Edward Hughes Ilustracje: M. Maillot Redakcja: E. Frischbutter; Sarah S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 Reguła życia, to droga do świętości; jej sens można również określić jako: - systematyczna praca nad sobą - postęp duchowy - asceza chrześcijańska

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 19 Strona 2 z 19 Strona 3 z 19 Strona 4 z 19 Strona 5 z 19 Strona 6 z 19 Strona 7 z 19 W pracy egzaminacyjnej oceniane były elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej II. Założenia do projektu

Bardziej szczegółowo

Nadzieja Patrycja Kępka. Płacz już nie pomaga. Anioł nie wysłuchał próśb. Tonąc w beznadziei. Raz jeszcze krzyczy ku niebu.

Nadzieja Patrycja Kępka. Płacz już nie pomaga. Anioł nie wysłuchał próśb. Tonąc w beznadziei. Raz jeszcze krzyczy ku niebu. W zmaganiach konkursowych wzięli udział: Patrycja Kępka, Sebastian Wlizło i Łukasz Magier - uczniowie Zespołu Szkół nr 1 w Hrubieszowie, którzy udostępnili swoje wiersze: Nadzieja Patrycja Kępka Płacz

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

WSZĘDZIE DOBRZE, ALE... W SZKOLE NAJLEPIEJ!!!

WSZĘDZIE DOBRZE, ALE... W SZKOLE NAJLEPIEJ!!! GAZETKA SZKOLNA Szkoła Podstawowa Im Mikołaja Kopernika Chorzelów 316 Chorzelów http://www.spchorzelow.pl/ Numer 1 WRZESIEŃ 2009 WSZĘDZIE DOBRZE, ALE... W SZKOLE NAJLEPIEJ!!! CO WARTO PRZECZYTAĆ W GAZETCE?

Bardziej szczegółowo

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE. Rozdział I

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE. Rozdział I STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE Rozdział I Postanowienia Ogólne. 1. Stowarzyszenie nosi nazwę Polskie Stowarzyszenie Dyrektorów Szpitali w Krakowie w dalszej części określone

Bardziej szczegółowo

WYJASNIENIA I MODYFIKACJA SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA

WYJASNIENIA I MODYFIKACJA SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA Szczecin dnia 28.07.2015r. Akademia Sztuki w Szczecinie Pl. Orła Białego 2 70-562 Szczecin Dotyczy: Przetarg nieograniczony na dostawę urządzeń i sprzętu stanowiącego wyposażenie studia nagrań na potrzeby

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego 5. Wytyczne Województwa Wielkopolskiego Projekt wspó³finansowany przez Uniê Europejsk¹ z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Bud etu Pañstwa w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 3

Zapytanie ofertowe nr 3 I. ZAMAWIAJĄCY STUDIUM JĘZYKÓW OBCYCH M. WAWRZONEK I SPÓŁKA s.c. ul. Kopernika 2 90-509 Łódź NIP: 727-104-57-16, REGON: 470944478 Zapytanie ofertowe nr 3 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

KRAKÓW ZNANY I MNIEJ ZNANY AUDIO A2/B1 (wersja dla studenta) - Halo! Mówi Melisa. Paweł, to ty? - Cześć! Miło cię słyszeć! Co u ciebie dobrego?

KRAKÓW ZNANY I MNIEJ ZNANY AUDIO A2/B1 (wersja dla studenta) - Halo! Mówi Melisa. Paweł, to ty? - Cześć! Miło cię słyszeć! Co u ciebie dobrego? KRAKÓW ZNANY I MNIEJ ZNANY AUDIO A2/B1 (wersja dla studenta) - Halo! Mówi Melisa. Paweł, to ty? - Cześć! Miło cię słyszeć! Co u ciebie dobrego? - Wiesz, za dwa miesiące przyjeżdżam do Krakowa na stypendium,

Bardziej szczegółowo

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję?

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Opracowanie Grażyna Cybula Konsultant Regionalnego Ośrodka Metodyczno-Edukacyjnego Metis Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Procedury czyli zasady i kroki podejmowanych działań oparte

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Komisji Edukacji Narodowej w Warszawie Filia w Nowym Dworze Mazowieckim

Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Komisji Edukacji Narodowej w Warszawie Filia w Nowym Dworze Mazowieckim K o n k u r s WYDAJEMY WŁASNĄ KSIĄŻKĘ I GAZETĘ O Baśce Murmańskiej ó s m a e d y c j a 2012/2013 Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Komisji Edukacji Narodowej w Warszawie Filia w Nowym Dworze Mazowieckim

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r.

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r. UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE z dnia 4 kwietnia 2016 r. w sprawie przyjęcia Programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt na terenie Gminy Miechów

Bardziej szczegółowo

Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok

Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok 1. KONTAKT DO AUTORA/AUTORÓW PROPOZYCJI ZADANIA (OBOWIĄZKOWE) UWAGA: W PRZYPADKU NIEWYRAŻENIA ZGODY PRZEZ

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzêdowy. zawodników amatorów osi¹gaj¹cych wysokie wyniki sportowe we wspó³zawodnictwie miêdzynarodowym lub krajowym

Dziennik Urzêdowy. zawodników amatorów osi¹gaj¹cych wysokie wyniki sportowe we wspó³zawodnictwie miêdzynarodowym lub krajowym Województwa Wielkopolskiego Nr 127 13535 2351 UCHWA A Nr XVIII/152/08 RADY POWIATU GOSTYÑSKIEGO z dnia 26 czerwca 2008 r. w sprawie: zasad i trybu przyznawania, wstrzymywania i cofania oraz wysokoœci stypendiów

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

Kancelaria Radcy Prawnego

Kancelaria Radcy Prawnego Białystok, dnia 30.03.2007 r. OPINIA PRAWNA sporządzona na zlecenie Stowarzyszenia Forum Recyklingu Samochodów w Warszawie I. Pytania: 1. Czy zakaz ponownego użycia przedmiotów wyposażenia i części, ujętych

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne Załącznik do uchwały Walnego Zebrania Członków z dnia 28 grudnia 2015 roku STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Paweł Selera, Prawo do odliczenia i zwrotu podatku naliczonego w VAT, Wolters Kluwer S.A., Warszawa 2014, ss. 372

Paweł Selera, Prawo do odliczenia i zwrotu podatku naliczonego w VAT, Wolters Kluwer S.A., Warszawa 2014, ss. 372 Paweł Selera, Prawo do odliczenia i zwrotu podatku naliczonego w VAT, Wolters Kluwer S.A., Warszawa 2014, ss. 372 I Odliczenie i zwrot podatku naliczonego to podstawowe mechanizmy funkcjonowania podatku

Bardziej szczegółowo

Mapa umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą Polski.

Mapa umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą Polski. Mapa umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą Polski. Uczeń: odczytuje z map informacje przedstawione za pomocą różnych metod kartograficznych Mapa i jej przeznaczenie Wybierając się

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

Telewizja publiczna z misją Opracowała: Anna Równy

Telewizja publiczna z misją Opracowała: Anna Równy Szkoła gimnazjalna Scenariusz z wykorzystaniem nowych mediów i metod aktywizujących (45 min) Telewizja publiczna z misją Opracowała: Anna Równy CC BY-NC-ND Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez

Bardziej szczegółowo

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa Polish Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa (What to do if you think the decision about your Housing Benefit or Council

Bardziej szczegółowo

Zasady przyznawania stypendiów doktoranckich na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego na rok akademicki 2016/2017

Zasady przyznawania stypendiów doktoranckich na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego na rok akademicki 2016/2017 Zasady przyznawania stypendiów doktoranckich na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego na rok akademicki 2016/2017 Postanowienia ogólne 1) Niniejsze Zasady dotyczą stypendiów doktoranckich wypłacanych

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLVIII/213/2014 RADY POWIATU W BRODNICY. z dnia 22 kwietnia 2014 r.

UCHWAŁA NR XLVIII/213/2014 RADY POWIATU W BRODNICY. z dnia 22 kwietnia 2014 r. UCHWAŁA NR XLVIII/213/2014 RADY POWIATU W BRODNICY w sprawie ustanowienia herbu, flagi, sztandaru i pieczęci Powiatu Brodnickiego, łańcucha Starosty Brodnickiego oraz laski Przewodniczącego Rady Powiatu.

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIA DODATKOWE DO OGÓLNYCH WARUNKÓW GRUPOWEGO UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE KREDYTOBIORCÓW Kod warunków: KBGP30 Kod zmiany: DPM0004 Wprowadza się następujące zmiany w ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej.

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Druk nr 676 Warszawa, 9 czerwca 2006 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie Marszałku

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

Regulamin. I edycji. Konkursu Teatralnego. Gdyńskie Centrum Filmowe, 28-30 września 2016 roku.

Regulamin. I edycji. Konkursu Teatralnego. Gdyńskie Centrum Filmowe, 28-30 września 2016 roku. Regulamin I edycji Konkursu Teatralnego Gdyńskie Centrum Filmowe, 28-30 września 2016 roku. 1. Organizator Organizatorami Festiwalu są: A) Stowarzyszenie Scena Kultury B) Miasto Gdynia 2. Miejsce oraz

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie Rady Nadzorczej KERDOS GROUP Spółka Akcyjna

Sprawozdanie Rady Nadzorczej KERDOS GROUP Spółka Akcyjna Sprawozdanie Rady Nadzorczej KERDOS GROUP Spółka Akcyjna z oceny sprawozdania Zarządu z działalności KERDOS GROUP S.A. w roku obrotowym obejmującym okres od 01.01.2014 r. do 31.12.2014 r. oraz sprawozdania

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 1/6 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:107085-2015:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 Przewozy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XI/173/15 RADY MIASTA CHORZÓW. z dnia 25 czerwca 2015 r. w sprawie utworzenia Chorzowskiej Rady Seniorów oraz nadania jej Statutu

UCHWAŁA NR XI/173/15 RADY MIASTA CHORZÓW. z dnia 25 czerwca 2015 r. w sprawie utworzenia Chorzowskiej Rady Seniorów oraz nadania jej Statutu UCHWAŁA NR XI/173/15 RADY MIASTA CHORZÓW z dnia 25 czerwca 2015 r. w sprawie utworzenia Chorzowskiej Rady Seniorów oraz nadania jej Statutu Na podstawie art. 5c w związku z art.7 ust.1 pkt 17 ustawy z

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2014 Wprowadzenie Prezentowane dane dotyczą szacunkowej

Bardziej szczegółowo

STATUT ZESPOŁU SZKÓŁ W MIĘKINI

STATUT ZESPOŁU SZKÓŁ W MIĘKINI STATUT ZESPOŁU SZKÓŁ W MIĘKINI 1 UWAGI OGÓLNE 1 Zespół Szkół w Miękini powołany został przez Radę Gminy Miękinia Uchwałą nr XX/149/04 Rady Gminy w Miękini z dnia 25 maja 2004r. w sprawie utworzenia Zespołu

Bardziej szczegółowo

Jasło 15.11.2014 r. Protokół

Jasło 15.11.2014 r. Protokół Protokół Jasło 15.11.2014 r. z zebrania działkowców ROD Nasz Ogródek w Jaśle w celu przeprowadzenia głosowania w sprawie wyboru stowarzyszenia ogrodowego, które będzie prowadziło rodzinny ogród działkowy

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Rada Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Eurogalicja, zwana dalej Radą, działa na podstawie: Ustawy

Bardziej szczegółowo

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Temat: Funkcje. Własności ogólne A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Kody kolorów: pojęcie zwraca uwagę * materiał nieobowiązkowy A n n a R a

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku,

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku, PROTOKÓŁ z kontroli w Warsztatach Terapii Zajęciowej Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Koło w Słupsku przeprowadzonej przez Głównego Specjalistę Wydziału Audytu i Kontroli

Bardziej szczegółowo

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Program realizowany w ramach Miejskiego Programu Zapobiegania Przestępczości oraz Ochrony Bezpieczeństwa Obywateli i Porządku Publicznego. Miejski Program

Bardziej szczegółowo

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący;

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący; Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL Wydziałowa Komisja ds. Jakości Kształcenia Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin, tel. +48 81 445 37 31; fax. +48 81 445 37 26, e-mail: wydzial.prawa@kul.pl

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE nr 1/2016 REKTORA WYŻSZEJ SZKOŁY EKOLOGII I ZARZĄDZANIA W WARSZAWIE z dnia 15.01.2016 r.

ZARZĄDZENIE nr 1/2016 REKTORA WYŻSZEJ SZKOŁY EKOLOGII I ZARZĄDZANIA W WARSZAWIE z dnia 15.01.2016 r. ZARZĄDZENIE nr 1/2016 REKTORA WYŻSZEJ SZKOŁY EKOLOGII I ZARZĄDZANIA W WARSZAWIE z dnia 15.01.2016 r. w sprawie zmian w zasadach wynagradzania za osiągnięcia naukowe i artystyczne afiliowane w WSEiZ Działając

Bardziej szczegółowo

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które Oddział Powiatowy ZNP w Gostyninie Uprawnienia emerytalne nauczycieli po 1 stycznia 2013r. W związku napływającymi pytaniami od nauczycieli do Oddziału Powiatowego ZNP w Gostyninie w sprawie uprawnień

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Susan Elliot-Wright Jak radzić sobie z przemocą emocjonalną Przetrwać i wyzdrowieć Tytuł oryginału: Overcoming emotional abuse Survive and heal First published in Great Britain in 2007 by Sheldon Press

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. (tekst jednolity) Rozdział 3a. Awans zawodowy nauczycieli

USTAWA. z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. (tekst jednolity) Rozdział 3a. Awans zawodowy nauczycieli USTAWA z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (tekst jednolity) Rozdział 3a Awans zawodowy nauczycieli Art. 9a. 1. Ustala się stopnie awansu zawodowego nauczycieli: 1) nauczyciel stażysta; 2) nauczyciel

Bardziej szczegółowo

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy REGULAMIN AKCJI PROMOCYJNEJ Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy 1. ORGANIZATOR, CZAS TRWANIA AKCJI PROMOCYJNEJ, PROGRAM AKCJI 1.1 Organizatorem akcji promocyjnej prowadzonej pod nazwą Skuteczność

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI. Przedmiotowy system oceniania w klasach 1-3

JĘZYK ANGIELSKI. Przedmiotowy system oceniania w klasach 1-3 JĘZYK ANGIELSKI Przedmiotowy system oceniania w klasach 1-3 1. Obszary podlegające ocenianiu: - wiedza i umiejętność jej stosowania oraz aktywność i zaangażowanie ucznia 2. Skala ocen: - w ciągu semestru

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku Raport z ewaluacji wewnętrznej Rok szkolny 2014/2015 Cel ewaluacji: 1. Analizowanie informacji o efektach działalności szkoły w wybranym obszarze. 2. Sformułowanie wniosków

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu..

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. w którym będziemy mieszkać. Coraz więcej osób, korzystających ze standardowych projektów, decyduje się nadać swojemu

Bardziej szczegółowo

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU Temat: Organizacja obszaru roboczego podczas pracy przy komputerze. 1. MONITOR a) UNIKAJ! - umieszczania monitora z boku, jeżeli patrzysz na monitor częściej niż na papierowe dokumenty - dostosowywania

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN PISEMNEGO PRZETARGU NA SPRZEDAŻ PRAW DO NIERUCHOMOŚCI ZABUDOWANEJ położonej w Skawinie przy ul. Piłsudskiego 23

REGULAMIN PISEMNEGO PRZETARGU NA SPRZEDAŻ PRAW DO NIERUCHOMOŚCI ZABUDOWANEJ położonej w Skawinie przy ul. Piłsudskiego 23 REGULAMIN PISEMNEGO PRZETARGU NA SPRZEDAŻ PRAW DO NIERUCHOMOŚCI ZABUDOWANEJ położonej w Skawinie przy ul. Piłsudskiego 23 1. Organizator przetargu Organizatorem przetargu jest ArcelorMittal Distribution

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu Kurs Stylizacji z Agata Meble

Regulamin konkursu Kurs Stylizacji z Agata Meble Regulamin konkursu Kurs Stylizacji z Agata Meble I Postanowienia ogólne 1. Regulamin określa zasady konkursu (zwanego dalej konkursem ), przeprowadzanego na łamach miesięcznika M jak Mieszkanie w terminie

Bardziej szczegółowo

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r.

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Komisja Nadzwyczajna "Przyjazne Państwo" do spraw związanych z ograniczaniem biurokracji NPP-020-51-2008 Pan Bronisław

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i podwyżki w poszczególnych województwach Średnie podwyżki dla specjalistów zrealizowane w 2010 roku ukształtowały się na poziomie 4,63%.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN POWIATOWEGO KONKURSU LITERACKIEGO

REGULAMIN POWIATOWEGO KONKURSU LITERACKIEGO REGULAMIN POWIATOWEGO KONKURSU LITERACKIEGO 1. Organizatorem konkursu jest Szkoła Podstawowa im. Władysława Zamoyskiego w Brzegach. Głównym patronem i sponsorem konkursu jest Wójt i Rada Gminy Bukowina

Bardziej szczegółowo

STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO. Rozdział I. Postanowienia ogólne

STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO. Rozdział I. Postanowienia ogólne STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO Rozdział I. Postanowienia ogólne 1 Koło Naukowe Prawa Medycznego, zwane dalej Kołem, jest dobrowolną organizacją studencką. Funkcjonuje na Wydziale Prawa i Administracji

Bardziej szczegółowo

Wnioskodawcy. Warszawa, dnia 15 czerwca 2011 r.

Wnioskodawcy. Warszawa, dnia 15 czerwca 2011 r. Warszawa, dnia 15 czerwca 2011 r. My, niŝej podpisani radni składamy na ręce Przewodniczącego Rady Dzielnicy Białołęka wniosek o zwołanie nadzwyczajnej sesji Rady dzielnicy Białołęka. Jednocześnie wnioskujemy

Bardziej szczegółowo

Ujednolicenie zasad udzielania zwolnień z zajęć szkolnych w szkołach podstawowych i gimnazjach w Gminie Bergen (Bergensstandarden).

Ujednolicenie zasad udzielania zwolnień z zajęć szkolnych w szkołach podstawowych i gimnazjach w Gminie Bergen (Bergensstandarden). Przetłumaczono przez Biuro Tłumaczeń przy Gminie Bergen, strona 1/6 GMINA BERGEN Wydział Urzędu Miejskiego d/s Szkół i Przedszkoli OKÓLNIK Okólnik nr: 28/2013 Data: 25 września 2013 Numer sprawy: 201300138-28

Bardziej szczegółowo

TÜV Rheinland Polska. Nowy Znak. Odpowiadamy na Pañstwa pytania. www.tuv.pl

TÜV Rheinland Polska. Nowy Znak. Odpowiadamy na Pañstwa pytania. www.tuv.pl TÜV Rheinland Polska Nowy Znak Odpowiadamy na Pañstwa pytania Odpowiadamy na Pañstwa pytania wszystko czego chc¹ siê Pañstwo dowiedzieæ na temat nowego znaku TÜV Rheinland. Zgodnie z has³em Jeden dla wszystkich

Bardziej szczegółowo

WYROK. Zespołu Arbitrów z dnia 22 sierpnia 2005 r. Arbitrzy: Władysław Kazimierz Buda. Protokolant Rafał Oksiński

WYROK. Zespołu Arbitrów z dnia 22 sierpnia 2005 r. Arbitrzy: Władysław Kazimierz Buda. Protokolant Rafał Oksiński Sygn. akt UZP/ZO/0-2216/05 WYROK Zespołu Arbitrów z dnia 22 sierpnia 2005 r. Zespół Arbitrów w składzie: Przewodniczący Zespołu Arbitrów Stanisław Krzysztof Sadowy Arbitrzy: Władysław Kazimierz Buda Piotr

Bardziej szczegółowo

Wiersze Pana JANA KUCHTY

Wiersze Pana JANA KUCHTY Słowo wstępne W lutym 2011 roku Miejska Biblioteka Publiczna im. Jana Długosza w Sandomierzu wraz z nauczycielami i uczniami szkół ponadgimnazjalnych, rozpoczęła cykl Spotkań z Poezją. Spotkania odbywają

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego. w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością artystyczną i upowszechnianiem kultury.

Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego. w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością artystyczną i upowszechnianiem kultury. identyfikator /6 Druk nr 114 UCHWAŁY NR... Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego z dnia... w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 9 i art. 18 ust. 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

za pośrednictwem 00-898 Warszawa Al. Solidarności 127 (art. 398 2 kpc) ul. Góralska 5 01-112 Warszawa

za pośrednictwem 00-898 Warszawa Al. Solidarności 127 (art. 398 2 kpc) ul. Góralska 5 01-112 Warszawa (WZÓR) Warszawa, dn. 2012 r. SĄD APELACYJNY SĄD PRACY I UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH w Warszawie za pośrednictwem Sądu Okręgowego XIV Wydział Ubezpieczeń Społecznych w Warszawa 00-898 Warszawa Al. Solidarności

Bardziej szczegółowo

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów Posłowie sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej wysłuchali NIK-owców, którzy kontrolowali proces aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości skarbu państwa. Podstawą

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

Im ladniej sobie poscielesz tym lepiej sie wyspisz! WWW.MOIKA.PL

Im ladniej sobie poscielesz tym lepiej sie wyspisz! WWW.MOIKA.PL Im ladniej sobie poscielesz tym lepiej sie wyspisz! WWW.MOIKA.PL O NAS MOIKA design powstał z naszej tęsknoty za pięknem i oryginalnością przedmiotów codziennego użytku. Wiemy że pościel to coś znacznie

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana nowelizacja Kodeksu pracy ma dwa cele. Po pierwsze, zmianę w przepisach Kodeksu pracy, zmierzającą do zapewnienia pracownikom ojcom adopcyjnym dziecka możliwości skorzystania

Bardziej szczegółowo

Czy na początku XX wieku w Arktyce było mniej lodu niż obecnie?

Czy na początku XX wieku w Arktyce było mniej lodu niż obecnie? Czy na początku XX wieku w Arktyce było mniej lodu niż obecnie? Określenie ostatnich minimów zasięgu pokrywy lodowej Arktyki jako rekordowe, czy bezprecedensowe często powoduje atak ostrej czkawki u sceptyków

Bardziej szczegółowo

1. Podstawy budowania wyra e regularnych (Regex)

1. Podstawy budowania wyra e regularnych (Regex) Dla wi kszo ci prostych gramatyk mo na w atwy sposób napisa wyra enie regularne które b dzie s u y o do sprawdzania poprawno ci zda z t gramatyk. Celem niniejszego laboratorium b dzie zapoznanie si z wyra

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

Ogłoszenie o zwołaniu Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Spółki na dzień 27 czerwca 2016 r.

Ogłoszenie o zwołaniu Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Spółki na dzień 27 czerwca 2016 r. Ogłoszenie o zwołaniu Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Spółki na dzień 27 czerwca 2016 r. Piotr Dubicki oraz Romuald Olbrych działając na podstawie upoważnienia zawartego w postanowieniu z dnia 28 kwietnia

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

32 ROCZNICA-POROZUMIENIA SIERPNIOWE

32 ROCZNICA-POROZUMIENIA SIERPNIOWE BIULETYN N S Z Z S O L I DA R N O Ś Ć K W B KO N I N Do użytku wewnętrznego Biuletyn Nr 77 SIERPIEŃ 2012 Data wydania 30.08.2012 R. Jeśli chcesz znaleźć źródło, musisz iść do góry, pod prąd. /bł. Jan Paweł

Bardziej szczegółowo

Innowacja pedagogiczna Z Babcią i Dziadkiem przez świat w placówkach przedszkolnych z terenu Gminy Wodzisław

Innowacja pedagogiczna Z Babcią i Dziadkiem przez świat w placówkach przedszkolnych z terenu Gminy Wodzisław Innowacja pedagogiczna Z Babcią i Dziadkiem przez świat w placówkach przedszkolnych z terenu Gminy Wodzisław Od listopada 2015r. w placówkach przedszkolnych z terenu Gminy Wodzisław m.in. w Przedszkolu

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA RYBNIKA. z dnia 19 listopada 2015 r. w sprawie wzorów formularzy na podatek rolny

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA RYBNIKA. z dnia 19 listopada 2015 r. w sprawie wzorów formularzy na podatek rolny Projekt z dnia 29 października 2015 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MASTA RYBNKA w sprawie wzorów formularzy na podatek rolny Na podstawie: - art. 18 ust. 2 pkt 8, art. 40 ust. 1, art. 41 ust.

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Fundacja Ścięgoszów, zwana dalej Fundacją ustanowiona przez Łukasza Perkowskiego Olgę Sobkowicz zwanych dalej fundatorami, aktem

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo