I O WSZYSTKIM ZAPOMNISZ/I SARO ZABISTYRESSA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "I O WSZYSTKIM ZAPOMNISZ/I SARO ZABISTYRESSA"

Transkrypt

1 I O WSZYSTKIM ZAPOMNISZ/I SARO ZABISTYRESSA Kim jest Papusza? - zapytaliśmy naszych małych Cyganów z warszawskiej Pragi. Papusza? Ale śmieszne imię! Wie pani, co to znaczy? But! - śmieje się Marcel, włosy na żel, elegancik, trzynaście lat. - Mówi pani, że lalka? To chyba nie po romsku, nie po naszemu. To jakieś głupoty są. Podobno ona jeszcze żyje - mówi Sabrina, dość pulchna, z charakterystyczną chrypką, dwanaście lat. - Był taki film w kinie z nią. Jakaś ważna była. No i Romka. Znaczy się Cyganka. Nasza. Ale poza tym nic nie wiem. Właściwie ulga. To dobrze, że nic nie wiedzą. Można spróbować opowiedzieć tę historię na nowo. Bez wstępnych uprzedzeń, stereotypów. Przynoszę na zajęcia wiersze Papuszy po romsku. Czytam fragment, pytam, czy dobrze wymawiam. Czarne oczy robią się okrągłe ze zdumienia. To pani zna nasz język? A potem głowa przy głowie, w skupieniu i niedowierzaniu, nad wyklętą przez ich dziadków-pradziadków książką Ficowskiego Cyganie na polskich drogach. Pierwszy raz widzą swój język w wersji zapisanej. Sabrina sylabizuje, słowo po słowie. Tak, zgadza się, rozumie, choć nie wszystkie słowa. Większość naszej praskiej gromadki to przedstawiciele Polska Roma. Ale już Marcel pochodzi z Austriaków, oni mają inne słowa, tłumaczą mi. Kuba, nieśmiały, wielkie, zawsze jakby zdziwione oczy, jest Romem z Egiptu i na początku w ogóle się nie odzywa, może nie rozumie, co do niego mówimy? Potem, gdy już się przełamie, pięknie opowie o Tarzanie, synku z lasu. Diego, smagły, po chłopięcemu przystojny, też milczy, za chwilę zorientujemy się, że ma dramatyczną wadę wymowy. Sabrina siedzi jak zwykle naburmuszona, z rękami założonymi na piersiach, na wszystko mówi nie, ale jednym uchem słucha. Po zajęciach podchodzi do mnie, długo patrzy, tak z ukosa, w końcu zbiera się w sobie i mówi: Pani, daj mi wiersze Papuszy! Ale po romsku! A będziesz czytać? Będę. Po tygodniu przychodzi znowu i mówi: Pani, daj mi nowe wiersze Papuszy! A co z tamtymi się stało? A nie wiem, zgubiłam, ktoś mi ukradł. To poszukaj. Po dwóch tygodniach, zadowolona: Znalazłam, były pod łóżkiem, brat mi schował. Czytam. Podobają mi się. Chyba za nami nie traficie Chyba za nami nie traficie - pisze Jacek Milewski, autor zbioru opowiadań pod tym samym tytułem, były dyrektor jedynej w Polsce szkoły romskiej, działającej w Suwałkach, autor publikacji i programów telewizyjnych o tematyce cygańskiej. To prawda. Na przykład nigdy nie wiadomo, kiedy nasi Cyganie będą w szkole. W poniedziałek raczej nie, bo to jest zaraz po niedzieli, w piątek też rzadko, bo już zaczyna się weekend. Najlepsza jest środa, środek tygodnia. Przerwa świąteczna rozciąga się w czasie na tygodnie przed i po. Poza tym zawsze ktoś się żeni (wesele trwa około dwóch tygodni) albo umiera (żałoba trwa wiele tygodni). No i trzeba odwiedzić rodzinę w Niemczech, a to zabiera czas. Może w ogóle tam pojedziemy i już zostaniemy u rodziny. Tak było z Jasiem. Wrócili po dwóch latach. Trzeba było wszystko zaczynać od początku. Do szkoły na warszawskiej Pradze trafiliśmy w 2012 roku. Zespół Szkół Specjalnych tak brzmi oficjalna nazwa. Zgodnie z polskim zwyczajem dzieci romskie są posyłane do szkół specjalnych. Dlaczego? Z kilku powodów. Po pierwsze, polskie szkolnictwo nie jest dostosowane do przyjęcia dzieci o podwójnej tożsamości kulturowej. Jest problem z językiem: kiedy dzieci romskie osiągają wiek szkolny, na ogół mówią zarówno po polsku, jak i po romsku, ale w domu jednak częściej po romsku i dlatego język polski jest ich drugim językiem, a przez to słabszym. Dlatego z reguły dzieci te nie zdają standardowych testów szkolnych, nieuwzględniających różnic kulturowych. To dotyczy nie tylko języka, ale różnych obszarów kompetencji i umiejętności, innych od tych obowiązujących w szkolnych testach. Po drugie, dzieci romskie w zwykłych szkołach spotykają się z ostrą dyskryminacją ze strony rówieśników, funkcjonują jako najgorsi uczniowie, upośledzeni społecznie

2 i intelektualnie. Dlatego szybko trafiają do szkół specjalnych, gdzie paradoksalnie odżywają i odnajdują swoje miejsce w szkolnej hierarchii. Program jest tu luźniejszy, podobnie wymogi frekwencyjne, za to dużo zajęć pozalekcyjnych, w tym muzycznych, gdzie Romowie często brylują, mogą się wykazać. Jak mówi Dorota Kosk, wicedyrektorka szkoły na warszawskiej Pradze: Przychodzą do nas po prostu zaszczuci ze zwykłych szkół. Taka jest niestety prawda. Tu u nas chodzą do szkoły w kratkę, ale przymykamy na to oko, rozumiejąc uwarunkowania kulturowe. Kiedy przerwa trwa zbyt długo, wtedy interweniujemy. Znakomita większość rodziców dzieci romskich nie pracuje. Zapomoga, jaką dostają za dziecko niepełnosprawne intelektualnie, to na ogół jedyne pieniądze, jakimi dysponują. Zaprosiłaś rodziców na nasze opowieści? - pytam Sabrinę. Kiwa głową. I co, przyjdą? Nie, są w pracy, tata pracuje na urzędzie mówi, ale patrzy gdzieś w bok i szybko odchodzi. Sabrina, a co ty byś chciała robić w życiu? Ja to bym chciała nie pracować! - rozmarza się. A ty, Diego? Ja bym chciał zostać prezesem klubu Real Madryt mówi z trudem, przechylając do tyłu głowę przy artykulacji głoski r, która ciągle zamienia się w dziecinne j. A ja to chciałbym zostać królem romskim mówi Marcel, zaczesując włosy do tyłu, błyskając srebrną komórką. Staramy się, żeby skończyli przynajmniej podstawówkę. - mówi Dorota Kosk. - W wieku lat oni już są szykowani do małżeństwa, rzadko kto kończy gimnazjum. Dziewczynki bardzo szybko zachodzą w ciążę i przerywają szkołę. Większość z nich wyląduje na zasiłkach, nie mają żadnych szans na pracę. Sabrina, dlaczego tak długo nie było cię w szkole? Brakowało nam ciebie! Pani, moja siostra urodziła, musiałam w domu pomagać. Siostra Sabriny, Mura, co po romsku znaczy czarna jagoda (to słowo spotkamy w jednym z wierszy Papuszy), ma czternaście lat. Wesoła trzpiotka, rozwalała nam zajęcia, śmiejąc się ze wszystkiego. Był sobie cygański tabor Kiedy zaczynaliśmy naszą przygodę z dziećmi romskimi, od razu, na pierwszy rzut oka, widać było te różnice. Dziewczynki, zbite w gromadkę, milczące, jakby nieobecne. Zatańczycie? - prosimy. Czarne warkocze kołyszą się w zdecydowanym geście odmowy. Ale czemu nie? Bo nie. Bo wstyd, mówi cicho piękna Dolores. Za to chłopcy w swobodnych pozach, dokazujący, rozgadani, chyba że z wyraźnymi problemami, jak kaleczący język Diego czy Dioni z zespołem Downa, bo Romowie z różnymi dysfunkcjami, nie tylko kulturowymi, też się tu zdarzają. Ale nawet Dioni, który prawie nie mówi i najchętniej by się do wszystkich przytulał, chwyta bęben i gra na nim nie tylko z pasją, ale i ze wspaniałym wyczuciem rytmu. Santino i Armando, dwaj bracia, dużo młodsi, siedem-osiem lat, obaj z kolczykiem w uchu, też urodzeni bębniarze. No i urodzeni tancerze, podobnie jak Marcel, niekwestionowany przywódca stada. To wtedy, pierwszy raz z bliska, mogliśmy na własne oczy zobaczyć, co to znaczy człowiek-perkusja rytm wybijany dłońmi o uda, łydki, brzuch, ramiona, coraz szybciej i szybciej. O dziwo, gorzej ze śpiewaniem. Na naszą prośbę, by zaśpiewali nam coś swojego, Marcel zanucił, w dodatku fałszując, Ore, ore, siabadabada amore. To cygańskie, zna pani? Mój dziadek grał na trąbie, mój tata na gitarze, muzycy jesteśmy, mówi z dumą, ale nie potrafi albo nie chce przytoczyć nic. Za to w lot chwyta pieśni, które przynosi nasz zaprzyjaźniony akordeonista Robert Lipka. Ja to znam! - obwieszcza Marcel wszem i wobec. I rzeczywiście, tylko on potrafi powtórzyć trudne zbitki słów w oszałamiającym rytmie. Do muzyka odnosi się z szacunkiem. Gra jak Rom mówi z podziwem. My, opowiadacze, niezrażeni, pytamy o opowieści. Czy coś się w domu opowiada, czy dziadkowie

3 opowiadają, a jeśli tak, to co? Patrzą na nas, nie rozumiejąc. Wymieniają tytuły kreskówek znanych z telewizji. A czy o taborach się opowiada? - pytamy dalej. O taborach? - dziwią się. A co to te tabory? Strzegą swoich tajemnic? - zastanawiamy się. - Co tam będą gadziów dopuszczać do swego świata, może tak? Może trzeba więcej czasu, by lepiej się poznać, oswoić? Proponujemy więc to, co dla nas samych jest dostępne. Opowieść początku, o wędrówce Cyganów z Indii. Słuchają z zaciekawieniem. Nie znali tej opowieści, ale najwyraźniej podoba im się fakt, że mają coś takiego jak swoją historię, która tłumaczy, kim są, skąd się wzięli. Opowieści o cygańskich piłkarzach ten wątek, eksplorowany przez Jarka Kaczmarka i brawurowo przesz niego wykonywany, wzbudza wielki entuzjazm u romskich chłopców (temat wciąż czeka na swoje rozwinięcie). Wreszcie Gałązka z Drzewa Słońca. Baśnie cygańskie Ficowskiego. Opowiadamy historie z tego zbioru, jedną po drugiej, sprawdzając, co jest dla nich ciekawe, co przykuwa uwagę. Podobają się cygańskie zagadki. Nie znali. I przysłowia: Nogi nie chodzą usta nie jedzą ; Dużo dzieci dużo szczęścia! I wreszcie opowieść o Kało. Kało znaczy Czarny, Cygan. Był sobie cygański tabor. Wędrował dzień po dniu, z miasta do miasta, z lasu do lasu, wędrował dzień po dniu. Skandujemy to razem, wiele, wiele razy, we wspólnym rytmie. Marcel, a jak to będzie po romsku? Szybkie konsultacje. Próbują, sprawdzają słowa. I mamy! Pirełas dźies pa dźies, anda foro kaj foro, anda wesz kai wesz, pirełas dźies pa dźies. Odkrywamy, że rola tłumaczy z polskiego na romski i odwrotnie przysparza im dumy, uświadamia kompetencje, o których nie mieli pojęcia, że mogą być traktowane jako ich mocna strona. Bądźcie naszymi nauczycielami! - prosimy i ta zamiana ról przynosi różne zaskoczenia. W szkole na lekcjach nie wolno im mówić po romsku, co jest zrozumiałe trudno pracować z dziećmi, których języka się nie rozumie. Zdarzało nam się obserwować, co się dzieje, gdy podczas zajęć zaczynają mówić do siebie po romsku stają się zamkniętą grupą, z którą trudno złapać kontakt. Kiedyś, w desperacji, zaczęłam mówić do nich po duńsku, żeby zrozumieli, jak mogę się czuć, gdy nie rozumiem, co do mnie mówią, a mogę podejrzewać, że to wykorzystują używając niecenzuralnych słów, niewybrednych żartów. Czujecie się wykluczani, a sami co robicie? Na ogół jednak rola tłumacza i nauczyciela języka romskiego przynosiła nam wszystkim więcej pożytku niż szkód. Po raz kolejny odkrywamy siłę ustnego opowiadania. Jeśli udaje nam się utrzymać ich uwagę, wzbudzić autentyczne zainteresowanie, to tylko wtedy, gdy podążają w wyobraźni za żywą opowieścią. Uwaga niemal natychmiast znika, gdy proponujemy pracę z tekstem pisanym. Po krótkiej chwili przestają słuchać, nie mówiąc już o własnym czytaniu czy zapamiętywaniu tekstu, wtedy cała energia idzie na mechaniczne odtwarzanie, dukanie bez zrozumienia. Nie będziemy się niczego uczyć na pamięć, będziemy opowiadać zapowiadamy, wbrew ostrzeżeniom nauczycieli, że o żywym opowiadaniu możemy sobie tylko pomarzyć. Nie będą opowiadać ani dzieci z upośledzeniami średniego stopnia, które również wyraziły chęć udziału w naszych zajęciach, ani dzieci pochodzenia romskiego. To dla nich za trudne. A jednak upieramy się. I sami opowiadamy, wciąż i wciąż, jeszcze raz i jeszcze raz, tę samą historię, za każdym razem używając trochę innych słów, żeby pokazać, że tę samą historię możemy opowiedzieć na wiele sposobów krótko lub długo, barwnie lub schematycznie, najważniejsze, by po swojemu.

4 Początki są trudne. Jedynym dzieckiem, które potrafi w naturalny sposób mówić, dłużej niż jedno zdanie, czerpiąc z zapamiętanych fraz, ale też je twórczo przetwarzając, jest Marcel. Ale Marcel raz jest, a raz go nie ma. Raz mu się chce, a raz nie. Jest całkowicie nieprzewidywalny. To on używał dumnego: my, Romowie. My, Cygany. Bez różnicy. Gdy opowiadał o dziadku w taborze, który wszystko pamiętał, porównywał go do swojego dziadka. Dlaczego pamięć jest tak ważna, dopytywaliśmy. Co dziadek pamiętał? Co to znaczy, że pamięć dziadka była księgą Cyganów? I co się dzieje, gdy zapominamy? Co wtedy tracimy? Czy jeszcze jesteśmy sobą? Kiedy umarł dziadek, zabrał ze sobą wszystkie historie. I Cyganie zapomnieli, kim są. Zapomnieliśmy nasze zwyczaje, nasze pieśni, nasze opowieści. Zamieszkaliśmy w budynkach jak zwykli ludzie i staliśmy się smutni i nieszczęśliwi. Bo nie wiedzieliśmy już, kim jesteśmy. Mieliśmy mocne przekonanie, że dla tego momentu warto tę baśń opowiadać, wciąż i wciąż od nowa. Momentu, w którym w baśniową narrację wdziera się bolesna historia. Urodziłam się w 1969 roku. Teoretycznie mogłabym jeszcze pamiętać wędrujące tabory. Pamiętam, jak opowiadała mi o nich moja wiejska babcia spod Grójca. Ale nie. Nic nie pamiętam. Wszystko, co wyświetla mi się przed oczami, to późniejsze powidoki, fotografie, książki, kadry z filmu Papusza. Dla naszych nastoletnich Cyganów, urodzonych już po 2000 roku, te historie jeszcze bardziej należały do jakiejś mitycznej przeszłości, i choć przecież dotyczyły życia ich dziadków, przestały być opowiadane w domach, bo nikt nie chciał ich słuchać. Cyganie w baśni zostali zaklęci przez małego człowieczka. Stali się końmi, a ich siostrzyczka została zamknięta w czarnej wieży. Co może ich uratować? Cygańskie łzy, który płyną kropla po kropli, kropla po kropli. Te łzy i to, co nieopłakane w cygańskiej historii, zapomniane przez nich samych, jak koniec taborów i nomadycznej kultury, która umarła, ale także romski Holokaust z czasów ostatniej wojny (do tego tematu wrócimy przy realizacji projektu Harfa Papuszy ) to były nasze drogowskazy na mapie cygańskiej pamięci. Ale nie tylko. Pytaliśmy, co może być cygańskim skarbem, cygańskim powodem do dumy. Złoto! - odpowiada dumnie Marcel potrząsając złotym łańcuszkiem. A co poza złotem? I posypały się odpowiedzi: wolność, dzieci, rodzina, muzyka, pieśni, opowieści, język romski, wędrowanie, las, ziemia. Całkiem sporo, jak na dzieci, które według szkolnego kuratora romskiego, nie mają żadnych szans na zmianę modelu życia swoich rodziców. Czyli, mówiąc krótko, modelu postępującej degradacji społecznej, ekonomicznej, kulturowej. Mali Ambasadorowie Polskich Romów Z naszymi projektami wychodziliśmy poza obręb szkoły. Zależało nam na organizowaniu spotkań, podczas których dzieci pochodzenia romskiego i ich szkolni koledzy staną się małymi ambasadorami romskiej kultury, nawet jeśli ten termin dla nas samych brzmiał bardziej życzeniowo niż adekwatnie do rzeczywistości. W 2012 roku na warszawskiej Pradze, w siedzibie Teatru Scena Lubelska, organizujemy spotkanie, na które, prócz zwykłej publiczności, przychodzą romskie rodziny naszych dzieci same kobiety: matki, babcie, siostry. Być może przyciągnęła je zapowiedź poczęstunku (E tam, co to za poczęstunek, prychały potem na widok ciastek i słodyczy), może film dokumentalny Czarna córka w reżyserii Anny Skorupy i zaplanowane spotkanie z ciotką reżyserki, Romką, która opowiada o czasach taborów, a może chęć zobaczenia swoich dzieci (czytaj: chłopców) w sytuacji publicznej. To były początki naszej pracy, udało nam się zaśpiewać razem ze dwie cygańskie pieśni, opowiedzieć zbiorowo jedną historię (na zasadzie pytań i odpowiedzi), ale najciekawsze okazało się to, co nastąpiło potem. Bo po rozmowie z bohaterką filmu romskie babcie, a zwłaszcza jedna,

5 ożywiają się. One też miałyby wiele do opowiedzenia, ale czy ktoś je pyta? O tym, jak się kurkę łapało i robiło z niej rosół. O tym, jak się w lesie żyło, dobrze, choć biednie, bo często się głodowało i zimno było. O tym, że trzeba po romsku mówić w domu, żeby nie zapomnieć swojego języka. Nasze dzieciaki słuchają tego wszystkiego z otwartymi gębami. Chyba po raz pierwszy słyszą swoje babcie, jak te opowiadają o sobie publicznie, poza domem. Nagle ich głos i to, co mówią, staje się ważne, słyszalne, znaczące. W 2013 roku występujemy z naszymi opowieściami i pieśniami podczas Międzynarodowego Festiwalu Sztuki Opowiadania w Instytucie Teatralnym im. Z. Raszewskiego w Warszawie. Tym razem spotkanie zostało zorganizowane dla uczniów warszawskich szkół. Ciekawie brzmią pytania zadawane z sali na koniec spotkania, jakby zadawano je kosmitom albo dzikim z dalekich krajów: Czy Cyganie mieszkają na Księżycu? Czy Cyganie śpią? Co Cyganie lubią jeść? W co się lubią bawić? Odpowiada głównie Marcel, to jego wielki dzień. Wśród festiwalowych gości jest na sali Jess Smith, opowiadaczka ze Szkocji, wywodząca się z rodziny cygańskich Scottish travellers. Jest bardzo wzruszona tym, co zobaczyła i usłyszała. Ja jestem taka jak wy mówi bardziej gestami niż słowami, których przecież nie rozumieją. - Jesteśmy z jednej cygańskiej rodziny, musimy trzymać się razem. Harfa Papuszy Kiedy w 2014 roku ukazała się książka Angeliki Kuźniak Papusza, a potem wszedł do kin film Joanny i Krzysztofa Krauze pod tym samym tytułem, było dla nas jasne, że warto przynajmniej spróbować podjąć ten temat z naszymi Cyganami. Ale jak pokazać dzieciom, że kultura romska jest/była opresywna wobec kobiet, zwłaszcza takich jak Papusza? Jak opowiadać o wykluczeniu i klątwie, wreszcie o chorobie psychicznej, integralnych elementach tej historii? Z drugiej strony, nie chcieliśmy budować odrealnionej, baśniowej narracji, która pomija czy wygładza wszystkie trudne wątki. Zadawaliśmy sobie pytanie: jak swoją historię chciałaby opowiedzieć swoim romskim potomkom sama Papusza? Papusza, która do końca, mimo gorzkich doświadczeń, chciała pozostać przede wszystkim Cyganką, częścią cygańskiej wspólnoty, głosem swego plemienia, które z powodu dramatycznego splotu historii ją odrzuciło. I jak sprawić, by była to opowieść, mimo wszystko, wzmacniająca, a nie tylko boleśnie konfrontacyjna? Dlatego ważnym punktem odniesienia, jeśli chodzi o sposób prowadzenia narracji, było dla nas to, co i jak mówiła o sobie sama Papusza w swoich wierszach, zapiskach, w pięknym, poruszającym wywiadzie z Jerzym Ficowskim z 1978 roku, w reżyserii Marii i Ryszarda Wójcików. Chcieliśmy, by zapamiętali ją raczej taką z jej ekstatyczną miłością do ziemi, do lasu, do cygańskich wędrówek, z jej sposobem mówienia, tak bliskim naturalnej, poetyckiej melorecytacji, gdy słowo jeszcze nie jest oddzielone od melodii, opowieść od pieśni, pamięć historii od żywego mitu. Jakże odmienny to sposób narracji od tego wykreowanego przez aktorkę Jowitę Budnik w filmie Papusza - milczącej, jakby w sobie zatrzaśniętej, skrajnie niemuzycznej obserwatorkiegzystencjalistki z papierosem (choć wybrane fragmentu tego filmu również były dla nas inspiracją, a dla niektórych romskich dzieci pierwszą okazją do zobaczenia swojej rodziny na ekranie). Dlatego do naszego projektu, prócz akordeonisty Roberta Lipki, zaprosiliśmy wędrowną harfistkę Emilię Raiter, której sposób gry na harfie - swobodny, nieklasyczny, otwarty na improwizację - chyba spodobałby się Papuszy. No i sam instrument prawdziwie królewski, już samym swoim wyglądem przypominał dawne czasy cygańskich muzyków z rodziny Wajsów, którzy grali w pałacu królowej Marysieńki. A potem w lesie jak w wielkiej sali koncertowej. Ta sama harfa uratuje Cyganom życie w czasie wojny to jedna z piękniejszych opowieści Papuszy, którą tak wspaniale, z dużym ładunkiem narracyjnego napięcia opowie potem Kamil. Muzyka otworzyła w nas przestrzeń do improwizacji, swobodnego próbowania głosu, melodii,

6 tradycyjnych motywów cygańskich, które stopniowo ewoluowały, zmieniały się, czasem upraszczały, a czasem przybierały zaskakującą formę. Zadawaliśmy sobie pytania: co to znaczy, że pieśni przychodziły do Papuszy jak ptaki? Dlaczego Ficowski mówił: Pani jest jak pan Mickiewicz? (notabene pan Mickiewicz mylił się naszym dzieciom z panem Ficowskim, to poeta i to poeta, często więc w opowieściach to on sam we własnej osobie przychodził do taboru i spotykał Papuszę ta pomyłka wydała nam się wyjątkowo piękna i jakoś na rzeczy; w końcu zdjęliśmy szacowny portret wieszcza ze ściany i już z nami pozostał do końca). Czym jest mówienie, które ma swój rytm, frazowanie, inkantację, mówienie, które współbrzmi z muzyką, ale jeszcze nie jest pieśnią? I z drugiej strony: jak wierszom Papuszy przywrócić ich macierzysty muzyczny kontekst, pozostawiając pewną swobodę wykonania? Te pytania wyznaczały horyzont naszych poszukiwań, przy pełnej świadomości i akceptacji ograniczeń: pracowaliśmy z gromadką nastolatków z różnymi dysfunkcjami, społecznymi, intelektualnymi, emocjonalnymi, z większymi lub mniejszymi trudnościami w wysławianiu się, o silnym zróżnicowaniu zdolności i kompetencji muzycznych, co przecież dobrze słychać na płycie Harfa Papuszy. Ale dla nas od czystości tonu ważniejsza była autentyczność przekazu, zaangażowanie uczestników projektu, śpiewanie i opowiadanie całym sobą, czasem ekstatyczne, porywające niczym strumień wodospadu, jak w pieśni Oj, jak pięknie!, czasem intymne i poruszające, jak w pieśni O weszo, a czasem po prostu wesołe, ludyczne, jak w pieśni Szarika. Tym, co łączyło i wyróżniało naszą gromadkę, był rodzaj stygmatyzacji, jakiej wszyscy doświadczyli: stygmatyzacji innością, która uwiera i boli, ponieważ towarzyszy jej świadomość swojej odmienności i płynących z niej ograniczeń, np. tego, że różne rzeczy, dla rówieśników proste i łatwo dostępne, dla nas są trudne, wymagają dużego wysiłku, samozaparcia, odwagi, żeby w ogóle otworzyć usta. Warto o tym pamiętać, gdy słucha się płyty Harfa Papuszy. Ci, którzy uczestniczyli w jej powstawaniu od samego początku, wiedzą, jak trudny był to proces, ile w nim było przekroczeń, wydawałoby się, niemożliwego. Może dlatego historia Papuszy tak w nich rezonowała, dotykała czułych strun, można powiedzieć, że przeglądali się w niej jak w lustrze. Proces powolnej krystalizacji się pieśni i opowieści zachodził równolegle, metodą ciągłych prób i błędów. Opowieść o Papuszy podzieliliśmy na wiele mikrohistorii, bez wstępnych założeń, które z nich zostaną podjęte przez małych opowiadaczy, a które nie. Sprawdzaliśmy reakcje, co zostaje w pamięci, a co z niej wypada. W pewnym momencie wyzwalaczami pamięci stały się przedmioty: gałązka i dzban, chusta, lalka, patyk do pisania, gazeta, zdjęcie lasu, drewniany wąż, książka, portret Mickiewicza... Niektóre motywy budziły entuzjazm, wszyscy chcieli je opowiadać, przekrzykiwali się nawzajem (teraz ja, teraz ja!), inne wypadały, na przykład motyw wróżenia (jak mała Papusza uczyła się wróżyć z kart). Reakcje Romów były jednoznaczne prychnięciami i ostentacyjnym milczeniem dawali nam do zrozumienia, że nie zamierzają o tym mówić. Przecież ich mamy i babki wciąż w ten sposób zarabiają pieniądze, dlaczego mieliby zdradzać żywe tajemnice? To nam uświadomiło, że była to jedna z tych tajemnic, o którą największy żal mieli swego czasu Cyganie do Ficowskiego. Uszanowaliśmy to. Motyw wypadł. W opowieści pojawia się tylko jedno zdanie o tym, że Papusza umiała ludziom patrzeć prosto w serce i widziała ich los. Tak jak zobaczyła rychłą śmierć Stachury, ale dyskretnie, z dobrego serca, bo nie mówi się złych rzeczy przyjaciołom, to przemilczała. Jedną ze wspaniałych rzeczy, które zawdzięczamy Papuszy, było otworzenie się romskich (i nie tylko) dziewczynek. A zaczęło się od pomysłu, by przynajmniej raz spotkać się tylko z nimi i zobaczyć różnicę. Razem z Anną Skorupą, autorką dokumentu Czarna córka, zrobiłyśmy coś w rodzaju kręgu dziewczynek. Przyniosłyśmy kolorowe chusty i korale. Opowiadałyśmy o Papuszy, trochę śpiewałyśmy i tańczyłyśmy. I dziewczynki, nawet te najbardziej wycofane, rozluźniły się i zaczęły się powolutku otwierać. To był dla nas sygnał, że potrzebują większego wsparcia i uwagi, by móc zaistnieć w grupie mieszanej.

7 Z miesiąca na miesiąc Sabrina, która do tej pory niewiele się odzywała, zaczęła mówić, najpierw cicho, pojedyncze słowa, potem coraz śmielej, choć było to dla niej wielkim wyzwaniem, by przekroczyć swój zwyczajowy wstyd. W dodatku nie tylko zaczęła mówić, ale i śpiewać, cóż że lekko fałszując, a nawet poruszać się na scenie, wcielając się w rolę kobiety-ptaka, tańcząc na koniec z innymi dziewczynkami najpierw w szkole, potem na scenie w Starej Prochowni i w Instytucie Teatralnym w Warszawie (w tak zwanych cygańskich strojach, uszytych przez szkołę; na moje wątpliwości, czy to na pewno dobry pomysł przebierać się za Cyganów, Sabrina mnie uspokoiła: Cygany tak właśnie chodzą). To były wielkie przekroczenia, o których ktoś z boku mógł nie mieć najmniejszego pojęcia. Ale dlaczego to właśnie Papusza stała się tak otwierająca? Najwyraźniej jej historia pozwoliła odnaleźć się romskim dziewczynkom ze swoim doświadczeniem, w poczuciu, że to, o czym się opowiada, przydarzyło się komuś takiemu jak ja, a jednak jest ważne, warte uwagi! Pani, pokaż, jak się czyta! - to była autentyczna fraza Sabriny, ona właśnie w taki sposób mówi, tak buduje zdania, z tą charakterystyczną lekko wyzywającą, cygańską dumą. Ale to otwarcie, ten przypływ odwagi dotyczył nie tylko romskich dziewczynek. Dzięki Papuszy rozwinęły swoje skrzydła do tej pory milcząca, wycofana Weronika, Magda, która z wielkim trudem mocowała się z opowieścią początku i wreszcie dużo starsza Kasia dziewczyna o splątanych korzeniach, z trudną rodzinną historią, silną labilnością emocjonalną i przy tym wszystkim ze wspaniałym ciemnym, chciałoby się powiedzieć, murzyńskim głosem, która wyśpiewała pieśń Papuszy do melodii Michała Lorenza (za jej udostępnienie dzięki wstawiennictwu Roberta Lipki - bardzo dziękujemy!) w taki sposób, że wszyscy poczuliśmy ciarki na plecach. Ja jestem jak Papusza - mówiła smutno, gdy poruszaliśmy wątek choroby i odrzucenia w tej historii. - Też przychodzą do mnie pieśni, ale choroba nie pozwala mi w pełni być sobą. Dlatego historia Papuszy tak mnie porusza. Nie usłyszymy tych słów na płycie, bo tego dnia, gdy robiliśmy nagranie w szkolnej piwnicy, Kasia miała swój zły dzień i zapadła się w sobie. Ale pieśń w jej wykonaniu jest perłą świecącą ciemnym blaskiem. Nie obyło się bez kosztów Marcel, który do tej pory zapełniał sobą przestrzeń mówienia, musiał się nią podzielić, i to w dodatku z dziewczynkami. W baśniach, z którymi dotychczas pracowaliśmy, kobiece bohaterki odgrywały jedynie epizodyczne role: księżniczek, ślicznych cygańskich dziewczyn do kochania. A tu Papusza była w centrum, trzeba mówić z jej perspektywy, używać żeńskich końcówek, śpiewać Ziemio moja, jestem córką twoją. Marcel próbował to spostponować, wyśmiać, coraz bardziej rozwalał nam zajęcia, aż w końcu musieliśmy się z nim pożegnać. To była wielka strata, ale otworzyła się przestrzeń na inne dzieci, na ich ekspresję. Miejsce Marcela zajął Diego chłopiec o wspaniałych społecznych umiejętnościach, który ogarniał całe towarzystwo, dyscyplinował wszystkich, ale w pokojowy sposób. To on, obok Sabriny, zajął miejsce mimo trudności z wymową mówienia w imieniu Cyganów. To jemu zadawaliśmy pytania: Diego, dlaczego stanięcie taborów było tak trudne dla Cyganów? Czego się bali, gdy ukazały się książki Papuszy? Odpowiedzi, jego własne - część z nich udało się utrwalić na płycie - są bezcennym skarbem w tej historii, który łatwo przeoczyć, bo nie jest spektakularny. Trzeba się uważnie wsłuchać w autentyczne uczucia, które za tym stoją: gniew, z jakim Papusza mówi do ministra, strach, co się stanie z naszymi tajemnicami, gdy ukażą się w książkach. I wreszcie duma, cygańska duma. Diego, jak jest duma po romsku? Myśli, myśli, kręci głową i mówi: nie mamy takiego słowa. Jak to możliwe, pytamy zdumieni. Na pewno jest takie słowo, musi być, zapytaj dziadków, oni na pewno nie zapomnieli. Sabrina, a po co Papuszy było to pisanie i czytanie, skoro jej szkołą, jej książkami był las, rzeka, ziemia, dziadkowie? Po co zapisywała swoje pieśni? Skoro były jak ptaki, które przylatują i odlatują, kiedy chcą? Może byłaby szczęśliwsza, gdyby nie nauczyła się pisać? (to jej własne słowa wypowiedziane pod koniec życia). Co zyskała dzięki pismu, a co straciła? Kamil zapamiętał słowa

8 Ficowskiego z filmu Papusza : Pisze się po to, żeby zapamiętać to, co było wczoraj. Ale co się dzieje z żywą pamięcią, gdy jej rolę przejmuje pismo? Te pytania, bez oczekiwania odpowiedzi, towarzyszyły nam niczym ciemne tło opowieści o cygańskiej dziewczynce, która, choć nie chodziła do szkoły, wszystkiego nauczyła się sama i była z tej nauki dumna! Nigdy nie zapomnę Papuszy - mówi nagle Diego, gdy wspólnie wysłuchaliśmy nagranej płyty. Czerwony po uszy, dumny, choć nie potrafiący nazwać tego stanu w swoim własnym języku. I saro zabistressa/ I o wszystkim zapomnisz - zdaje się gdzieś z offu dopowiadać Sabrina, której tego dnia, gdy wspólnie słuchamy nagrania, jak zwykle nie ma w szkole. To pierwszy wiersz, którego nauczyła się na pamięć. W swoim własnym języku. Z własnej, nieprzymuszonej woli. Beata Frankowska Projekt Mali Ambasadorowie, w tym Harfa Papuszy, był zrealizowany przez opowiadaczy ze Stowarzyszenia Grupa Studnia O. w latach , dzięki wsparciu Miasta Stołecznego Warszawy. Strona projektu:

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ Z JĘZYKA POLSKIEGO ZŁOTA KACZKA

KONSPEKT ZAJĘĆ Z JĘZYKA POLSKIEGO ZŁOTA KACZKA GRUPA ŚREDNIA KONSPEKT ZAJĘĆ Z JĘZYKA POLSKIEGO ZŁOTA KACZKA Cel ogólny: tworzenie form 2 osoby l.poj. trybu rozkazującego. Cele operacyjne: uczeń będzie znał legendę o Złotej kaczce w wersji współczesnej,

Bardziej szczegółowo

TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA

TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA Drogi uczniu! Instrukcja dla użytkownika testu Najpierw przeczytaj uważnie tekst. Następnie rozwiązuj

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014

Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014 Imię i nazwisko Klasa III Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014 Zestaw humanistyczny Kurs fotografii Instrukcja dla ucznia 1. Wpisz swoje imię i nazwisko oraz klasę. 2. Bardzo uważnie czytaj tekst

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Szybciej poznaję ceny. To wszystko upraszcza. Mistrz konstrukcji metalowych, Martin Elsässer, w rozmowie o czasie. Liczą się proste rozwiązania wizyta w

Bardziej szczegółowo

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1)

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) Turysta: Dzień dobry! Kobieta: Dzień dobry panu. Słucham? Turysta: Jestem pierwszy raz w Krakowie i nie mam noclegu. Czy mogłaby mi Pani polecić jakiś hotel?

Bardziej szczegółowo

GAZETKA NASZE PRZEDSZKOLE Nr 3

GAZETKA NASZE PRZEDSZKOLE Nr 3 Miejskie Przedszkole Nr 18 w Puławach ul. Norwida 32 A GAZETKA NASZE PRZEDSZKOLE Nr 3 / styczeń - luty 2010 / Zimo, zimo przybądź biała Przynieś śniegu po kolana Zimo, zimo to nie wszystko Chcemy jeszcze

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA W KLASACH I III. Język angielski

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA W KLASACH I III. Język angielski PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA W KLASACH I III Język angielski Nauczanie języka angielskiego w Szkole Podstawowej Nr 2 w Twardogórze odbywa się według,,program nauczania języka angielskiego do edukacji

Bardziej szczegółowo

Opowieści nocy reż. Michel Ocelot

Opowieści nocy reż. Michel Ocelot Opowieści nocy reż. Michel Ocelot 1. Scenariusz lekcji. (str. 2) Temat: Jak powstaje film? 2. Karta pracy. (str. 5) MATERIAŁY DYDAKTYCZNE DLA NAUCZYCIELI SPIS TREŚCI SCENARIUSZ LEKCJI Opracowała: Paulina

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

SPOSOBY NA DOBRY POCZĄTEK ROKU SZKOLNEGO

SPOSOBY NA DOBRY POCZĄTEK ROKU SZKOLNEGO SPOSOBY NA DOBRY POCZĄTEK ROKU SZKOLNEGO 1. Zadbanie, aby dziecko miało stałe miejsce do uczenia się, w którym znajdują się wszystkie potrzebne przedmioty. 2. Podczas odrabiania lekcji ważne jest stworzenie

Bardziej szczegółowo

dla Mariusza Krótka historia o z łosiem w tle.

dla Mariusza Krótka historia o z łosiem w tle. Krótka historia o życiu z łosiem w tle. Kim jest Mariusz? Mariusz Kowalczyk - Mario Przystojny 34 letni brunet o niebieskoszarych oczach, pasjonat muzyki i życia W jego życiu liczą się trzy kobiety: żona

Bardziej szczegółowo

Przedstawienie. Kochany Tato, za tydzień Dzień Ojca. W szkole wystawiamy przedstawienie. Pani dała mi główną rolę. Będą występowa-

Przedstawienie. Kochany Tato, za tydzień Dzień Ojca. W szkole wystawiamy przedstawienie. Pani dała mi główną rolę. Będą występowa- Przedstawienie Agata od kilku dni była rozdrażniona. Nie mogła jeść ani spać, a na pytania mamy, co się stało, odpowiadała upartym milczeniem. Nie chcesz powiedzieć? mama spojrzała na nią z troską. Agata

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ Z JĘZYKA POLSKIEGO ZŁOTA KACZKA

KONSPEKT ZAJĘĆ Z JĘZYKA POLSKIEGO ZŁOTA KACZKA KONSPEKT ZAJĘĆ Z JĘZYKA POLSKIEGO ZŁOTA KACZKA GRUPA zaawansowana Cel ogólny: ocena decyzji podjętej przez bohatera legendy. Cele operacyjne: uczeń będzie znał legendę o Złotej kaczce w wersji współczesnej,

Bardziej szczegółowo

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ 1 Drogi Czytelniku! Życzymy Ci przyjemnej lektury Szkolnego Newsa. Zachęcamy do refleksji nad pytaniem

Bardziej szczegółowo

Bajkę zilustrowały dzieci z Przedszkola Samorządowego POD DĘBEM w Karolewie. z grupy Leśne Ludki. wychowawca: mgr Katarzyna Leopold

Bajkę zilustrowały dzieci z Przedszkola Samorządowego POD DĘBEM w Karolewie. z grupy Leśne Ludki. wychowawca: mgr Katarzyna Leopold KOSMITA W PRZEDSZKOLU B.B Jadach Bajkę zilustrowały dzieci z Przedszkola Samorządowego POD DĘBEM w Karolewie z grupy Leśne Ludki wychowawca: mgr Katarzyna Leopold Pawełek wpadł zdyszany do sali prosto

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji. Tytuł lekcji W świecie wyobraźni bawimy się w teatr. Data i miejsce realizacji Kwiecień 2015 Szkoła Podstawowa w Cieksynie

Scenariusz lekcji. Tytuł lekcji W świecie wyobraźni bawimy się w teatr. Data i miejsce realizacji Kwiecień 2015 Szkoła Podstawowa w Cieksynie Scenariusz lekcji Autor/ka / Autorzy: Wioletta Pędzich Trenerka wiodąca: Anna Cieśluk Tytuł lekcji W świecie wyobraźni bawimy się w teatr. Data i miejsce realizacji Kwiecień 2015 Szkoła Podstawowa w Cieksynie

Bardziej szczegółowo

Rodzina Gierlachów - koncert w rodzinnym mieście

Rodzina Gierlachów - koncert w rodzinnym mieście 1 Rodzina Gierlachów - koncert w rodzinnym mieście Chyba dobrze czuli się Państwo na sanockiej scenie. To było widać i słychać Tatiana Hempel-Gierlach: Tak, w Sanoku zgotowano nam wspaniałe przyjęcie,

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY. Odnajduję siebie w świecie dźwięków. Muzyka mi pomaga. - zajęcia realizowane w ramach art. 42 KN

PROJEKT EDUKACYJNY. Odnajduję siebie w świecie dźwięków. Muzyka mi pomaga. - zajęcia realizowane w ramach art. 42 KN Agnieszka Janielak 1 PROJEKT EDUKACYJNY Odnajduję siebie w świecie dźwięków. Muzyka mi pomaga. - zajęcia realizowane w ramach art. 42 KN CELE OGÓLNE: 1. Rozwijanie wrażliwości muzycznej. 2. Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

1.1a- uważnie słucha wypowiedzi i korzysta z przekazywanych informacji;

1.1a- uważnie słucha wypowiedzi i korzysta z przekazywanych informacji; SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat ŻYWIOŁY I KOLORY. ŚWIĘTA RODZINNE. tygodniowy Temat dnia Dzień Dziecka. Światowy Dzień Dziecka.

Bardziej szczegółowo

Szkoła tolerancji Janusza Korczaka

Szkoła tolerancji Janusza Korczaka Szkoła tolerancji Janusza Korczaka Warszawa, 2012 data Szkoła tolerancji Zajęcia na kanwie utworów literackich Janusza Korczaka. W warsztatach kładziemy nacisk na rozwój umiejętności współpracy i dialogu,

Bardziej szczegółowo

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne W celu zbadania efektywności uczenia się, przygotowałam i przeprowadziłam wśród uczniów mojej klasy ankietę na temat Czy potrafisz się uczyć?. Test przeprowadziłam

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć dla uczniów klas I-III szkoły podstawowej

Scenariusz zajęć dla uczniów klas I-III szkoły podstawowej Scenariusz zajęć dla uczniów klas I-III szkoły podstawowej Temat: Poznaj Marię, dziewczynkę, która lubi mieć plan Uwagi ogólne dla prowadzącego Przygotowanie do zajęć zapoznaj się z prezentacją Przewodnik

Bardziej szczegółowo

CZYTANIE I PISANIE ZA MAJĄTEK STANIE

CZYTANIE I PISANIE ZA MAJĄTEK STANIE CZYTANIE I PISANIE ZA MAJĄTEK STANIE Witam Państwa na III Forum Nauczycieli Przedmiotów Humanistycznych Dobre praktyki. W bieżącym roku szkolnym duży nacisk kładę na czytanie. Dlaczego? Każdego roku nasza

Bardziej szczegółowo

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja.

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. ALLELUJA 1. Niech zabrzmi Panu chwała w niebiosach, na wysokościach niech cześć oddadzą. Wielbijcie Pana Jego Zastępy, Wielbijcie Pana Duchy niebieskie. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja,

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w domu i w szkole A D E L E F A B E R E L A I N E M A Z L I S H

Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w domu i w szkole A D E L E F A B E R E L A I N E M A Z L I S H Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w domu i w szkole A D E L E F A B E R E L A I N E M A Z L I S H ZAMIAST ZAPRZECZAĆ UCZUCIOM NAZWIJ JE ZAMIAST -Tu jest za dużo słów. -Bzdura. Wszystkie słowa są łatwe.

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

Jaki jest Twój ulubiony dzień tygodnia? Czy wiesz jaki dzień tygodnia najbardziej lubią Twoi bliscy?

Jaki jest Twój ulubiony dzień tygodnia? Czy wiesz jaki dzień tygodnia najbardziej lubią Twoi bliscy? Kogo podziwiasz dzisiaj, a kogo podziwiałeś w przeszłości? Jaki jest Twój ulubiony dzień tygodnia? Czy wiesz jaki dzień tygodnia najbardziej lubią Twoi bliscy? Jaka jest Twoja ulubiona potrawa? Czy wiesz

Bardziej szczegółowo

ŻYCIE BEZ PASJI JEST NIEWYBACZALNE

ŻYCIE BEZ PASJI JEST NIEWYBACZALNE 1 ŻYCIE BEZ PASJI JEST NIEWYBACZALNE 2 Padał deszcz. Mówią, że podczas deszczu dzieci się nudzą. Nie oni. Ukradkiem wzięli rowery i postanowili pojechać przed siebie: -myślisz, że babcia nas widziała?

Bardziej szczegółowo

Moje dziecko chodzi do szkoły...

Moje dziecko chodzi do szkoły... Moje dziecko chodzi do szkoły... Jak mu pomóc rozwijać samodzielność? Opracowanie: Joanna Kiedrowicz psycholog Jak pomóc dziecku oswoić szkołę? Nie zmieniaj swoich decyzji. Nie wprowadzaj atmosfery pośpiechu,

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

Scenariusz 2. Scenariusz lekcji do przeprowadzenia w klasach I - III. TEMAT: Jak sobie radzić z agresją i przemocą?

Scenariusz 2. Scenariusz lekcji do przeprowadzenia w klasach I - III. TEMAT: Jak sobie radzić z agresją i przemocą? Scenariusz 2 Scenariusz lekcji do przeprowadzenia w klasach I - III. TEMAT: Jak sobie radzić z agresją i przemocą? Cel: zwiększenie wrażliwości na krzywdę innych, wypracowanie skutecznych sposobów obrony

Bardziej szczegółowo

NADAWANIE - MOWA ROZUMIENIE

NADAWANIE - MOWA ROZUMIENIE WIEK DZIECKA SŁYSZENIE I ROZUMIENIE NADAWANIE - MOWA 0 3 miesiąc życia Reaguje na głośne Wycisza się/śmieje, gdy do niego mówimy Przerywa płacz, gdy usłyszy głos Wzmaga/osłabia ssanie, gdy usłyszy 4 6

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE-

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- WCZEŚNIEJSZA GWIAZDKA KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- ZAPEWNE TAKŻE, WIĘC SPOTKAJMY SIĘ

Bardziej szczegółowo

Wyniki są pozytywne, ale należy jeszcze zmniejszyć liczbę uczniów przez których ktoś płakał całkiem niedawno, szczególnie w klasie IV.

Wyniki są pozytywne, ale należy jeszcze zmniejszyć liczbę uczniów przez których ktoś płakał całkiem niedawno, szczególnie w klasie IV. Test Czy jesteś tolerancyjny? Człowiek tolerancyjny - jest wyrozumiały dla cudzych poglądów, upodobań, wierzeń, rozumie je i szanuje, zachowując swoją indywidualność: w swoich decyzjach i działaniach uwzględnia

Bardziej szczegółowo

Adrian Siemieniec AWF Katowice

Adrian Siemieniec AWF Katowice ,,Potrzeby psychiczne dziecka Na podstawie treningu piłkarskiego Adrian Siemieniec AWF Katowice Co to takiego,,potrzeba? Ogólny Podział,,Potrzeby człowieka dzielimy na : A) materialne B) biologiczne C)

Bardziej szczegółowo

DUCZUŚ. Gazeta Szkoły Podstawowej im. Jana Pawła II w Duczkach. Witajcie! Święta już za nami, więc czas na kolejne, tym razem lutowe wydanie Duczusia!

DUCZUŚ. Gazeta Szkoły Podstawowej im. Jana Pawła II w Duczkach. Witajcie! Święta już za nami, więc czas na kolejne, tym razem lutowe wydanie Duczusia! Nr 4 Luty 2015 r. DUCZUŚ Gazeta Szkoły Podstawowej im. Jana Pawła II w Duczkach Witajcie! Święta już za nami, więc czas na kolejne, tym razem lutowe wydanie Duczusia! W tym numerze: Długo wyczekiwany wywiad

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

1. Czym się teraz zajmujesz?/do jakiej szkoły chodzisz? 2. Co najmilej wspominasz z czasów, gdy byłeś uczniem Gimnazjum nr 3 w Lublinie?

1. Czym się teraz zajmujesz?/do jakiej szkoły chodzisz? 2. Co najmilej wspominasz z czasów, gdy byłeś uczniem Gimnazjum nr 3 w Lublinie? 1. Czym się teraz zajmujesz?/do jakiej szkoły chodzisz? 2. Co najmilej wspominasz z czasów, gdy byłeś uczniem Gimnazjum nr 3 w Lublinie? 3. Jakie talenty Gimnazjum nr 3 w Lublinie pomogło Ci w sobie odkryć,

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY Nauczyciel oceniając ucznia w klasach IV-VI bierze pod uwagę przede wszystkim jego aktywność, zaangażowanie i wkład pracy. Ocenianie aktywności,

Bardziej szczegółowo

Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły.

Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły. SZKOŁA dla RODZICÓW Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły. (...) Dzieci potrzebują tego, aby ich uczucia były akceptowane i doceniane. Kto pyta nie błądzi. Jak pomóc

Bardziej szczegółowo

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia WSPOMNIENIA Z LAT 70 NA PODSTAWIE KRONIK SZKOLNYCH. W ramach Internetowego Projektu Zbieramy Wspomnienia pomiędzy końcem jednych, a początkiem drugich zajęć wybrałam

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ. Temat ośrodka tygodniowego: Magia kina. Temat ośrodka dziennego: Nasza klasa w kinie.

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ. Temat ośrodka tygodniowego: Magia kina. Temat ośrodka dziennego: Nasza klasa w kinie. Klasa III/ Scenariusz nr 23 PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ Temat ośrodka tygodniowego: Magia kina. Temat ośrodka dziennego: Nasza klasa w kinie. Kształtowane umiejętności ucznia w

Bardziej szczegółowo

zdecydowanie tak do większości zajęć do wszystkich zajęć zdecydowanie tak do większości do wszystkich do wszystkich do większości zdecydowanie tak

zdecydowanie tak do większości zajęć do wszystkich zajęć zdecydowanie tak do większości do wszystkich do wszystkich do większości zdecydowanie tak Kwestioriusz ankiety dla uczniów "Moja szkoła" Dzień bry, Odpowiedz, proszę, pytania temat Twojej szkoły. Odpowiedzi udzielone przez Ciebie i Twoje koleżanki i kolegów pomogą rosłym zobaczyć szkołę Waszymi

Bardziej szczegółowo

Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo

Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo Andrzej Graca BEZ SPINY CZYLI NIE MA CZEGO SIĘ BAĆ Andrzej Graca: Bez spiny czyli nie ma czego się bać 3 Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2

Bardziej szczegółowo

Nazwijmy go Siedem B (prezentujemy bowiem siedem punktów, jakim BYĆ ) :)

Nazwijmy go Siedem B (prezentujemy bowiem siedem punktów, jakim BYĆ ) :) Czy potrafimy rozmawiać z dziećmi o niepełnosprawności? Czy sprawia nam to trudność? Czujemy się zakłopotani tematem? Sami nie wiemy, jak go ugryźć? A może unikamy go całkiem, skoro nas bezpośrednio nie

Bardziej szczegółowo

Początek jest zawsze trudny

Początek jest zawsze trudny Początek jest zawsze trudny Pierwsze dni w przedszkolu są przeżyciem zarówno dla dziecka jak i jego rodziców. Dziecko prawie na cały dzień musi się rozstać z rodzicami, pozostając samo w nowym miejscu,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV STANDARDY WYMAGAŃ 1.Uczeń jest zobowiązany być obecnym na lekcji i aktywnie w niej uczestniczyć. 2.Uczeń ma obowiązek posiadać potrzebne do lekcji pomoce takie

Bardziej szczegółowo

Dzieci 6-letnie. Stwarzanie sytuacji edukacyjnych do poznawania przez dzieci swoich praw

Dzieci 6-letnie. Stwarzanie sytuacji edukacyjnych do poznawania przez dzieci swoich praw Dzieci 6-letnie Temat: RADOŚĆ I SMUTEK PRAWEM DZIECKA Cele ogólne: Stwarzanie sytuacji edukacyjnych do poznawania przez dzieci swoich praw Cele szczegółowe: DZIECKO: poznaje prawo do radości i smutku potrafi

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach I - III

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach I - III Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach I - III PSO jest zgodny z WSO i jest jego integralną częścią. Zasady ogólne dotyczące oceniania i klasyfikowania znajdują się w Statucie Szkoły,

Bardziej szczegółowo

Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej

Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej Plan prezentacji pytania: - Jak dzieci uczą się języka obcego? - Jak rodzic może uczyć języka obcego swoje dziecko? - Jak sprawić, aby dziecko polubiło

Bardziej szczegółowo

1 Jak pozyskiwać darowizny i 1% podatku na leczenie dziecka Piotr Barszcz

1 Jak pozyskiwać darowizny i 1% podatku na leczenie dziecka Piotr Barszcz 1 Spis treści 2 Spis treści Wstęp..... 9 Przed nami przepaść......9 Początek nowej historii.... 10 Część I: Przygotuj się do działania... 11 Komentarz.... 11 Czas to pieniądz.... 11 Ile czasu potrzebujesz?....

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W KLASACH I-III. Język angielski

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W KLASACH I-III. Język angielski PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W KLASACH I-III Język angielski Nauczanie języka angielskiego w Szkole Podstawowej Nr 2 w Twardogórze odbywa się według programu,, Język angielski w nauczaniu zintegrowanym.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN OCENIANIA UCZNIÓW KLAS I-III SP nr 36 W POZNANIU Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO.

REGULAMIN OCENIANIA UCZNIÓW KLAS I-III SP nr 36 W POZNANIU Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO. REGULAMIN OCENIANIA UCZNIÓW KLAS I-III SP nr 36 W POZNANIU Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO. 1. W klasach I-III uczniowie są oceniani w sposób opisowy uwzględniający rozwój indywidualny ucznia i jest dostosowana

Bardziej szczegółowo

Ziemia. Modlitwa Żeglarza

Ziemia. Modlitwa Żeglarza Ziemia Ziemia, którą mi dajesz, nie jest fikcją ani bajką, Wolność którą mam w Sobie Jest Prawdziwa. Wszystkie góry na drodze muszą, muszą ustąpić, Bo wiara góry przenosi, a ja wierzę Tobie. Ref: Będę

Bardziej szczegółowo

www.abcprzedszkola.pl

www.abcprzedszkola.pl 1 do artykułu z cyklu Bajkowe Abecadło autorstwa Chanthy E.C. zamieszczonego na www.abcprzedszkola.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone. Występują: Narrator (przedszkolanka lub rodzic) Brzydkie Kaczątko Mama

Bardziej szczegółowo

Wolontariat. Igor Jaszczuk kl. IV

Wolontariat. Igor Jaszczuk kl. IV Wolontariat Wolontariat ważna sprawa, nawet super to zabawa. Nabierz w koszyk groszy parę, będziesz miał ich całą chmarę. Z serca swego daj znienacka, będzie wnet Szlachetna Paczka. Komuś w trudzie dopomoże,

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Zdaję się na to Was. I zawsze się udaje. Specjalista w dziedzinie konstrukcji metalowych, Harry Schmidt, w rozmowie o terminach i planowaniu. Liczą się

Bardziej szczegółowo

Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc.

Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc. Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc. Dnia 16.12.10 odbyła się wycieczka do Domu Opieki Społecznej w

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej

Scenariusz zajęć dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej Scenariusz zajęć dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej Temat: Poznaj Marię, dziewczynę, która lubi mieć plan Cele zajęć: Zapoznanie uczniów z tematyką autyzmu Zapoznanie uczniów z charakterystycznymi

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ NA ROWERY Dziewczyny na rowery! SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Czas trwania zajęć: 90 minut CELE LEKCJI Po zajęciach uczniowie będą potrafili:

Bardziej szczegółowo

Dorota Sosulska pedagog szkolny

Dorota Sosulska pedagog szkolny Czasem zapominamy o prostych potrzebach, które dzieci komunikują nam na co dzień. Zapraszam więc wszystkich dorosłych do zatrzymania się w biegu, pochylenia się nad swoimi pociechami i usłyszenia, co mają

Bardziej szczegółowo

czytanie Jak najwcześniej

czytanie Jak najwcześniej Każdy rodzic chce, by jego dzieci wyrosły na mądrych i kochających ludzi. Jedną z pierwszych inwestycji w rozwój dziecka jest niewątpliwie czytanie mu książek. Czytanie stymuluje rozwój mowy i usprawnia

Bardziej szczegółowo

ŚPIĄCA KRÓLEWNA. Występują: Narrator 1. Narrator 2. Narrator 3. Królewna Shimonna. Kryształowa wróżka. Bursztynowa wróżka.

ŚPIĄCA KRÓLEWNA. Występują: Narrator 1. Narrator 2. Narrator 3. Królewna Shimonna. Kryształowa wróżka. Bursztynowa wróżka. 1 do artykułu z cyklu Bajkowe Abecadło autorstwa Chanthy E.C. zamieszczonego na www.abcprzedszkola.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. ŚPIĄCA KRÓLEWNA Występują: Narrator 1 Narrator 2 Narrator 3 Królewna Shimonna

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK KASZUBSKI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK KASZUBSKI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK KASZUBSKI KLASY I VI I. Ocenianie osiągnięć uczniów w zakresie języka kaszubskiego ma na celu : - zmierzenie wyników pracy ucznia, - ujawnienie jego osiągnięć i braków,

Bardziej szczegółowo

Komponent kulturowy w nauczaniu języka kaszubskiego - opinie młodzieży. Wanda Lew-Kiedrowska Danuta Stanulewicz

Komponent kulturowy w nauczaniu języka kaszubskiego - opinie młodzieży. Wanda Lew-Kiedrowska Danuta Stanulewicz Komponent kulturowy w nauczaniu języka kaszubskiego - opinie młodzieży Wanda Lew-Kiedrowska Danuta Stanulewicz Cele referatu Przedstawienie opinii młodzieży nt. obecności kultury w nauczaniu języka kaszubskiego

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania w Publicznej Szkole Podstawowej nr 52 Fundacji Familijny Poznań w Poznaniu z przedmiotu j.niemiecki w klasie IV-VI

Przedmiotowy system oceniania w Publicznej Szkole Podstawowej nr 52 Fundacji Familijny Poznań w Poznaniu z przedmiotu j.niemiecki w klasie IV-VI Przedmiotowy system oceniania w Publicznej Szkole Podstawowej nr 52 Fundacji Familijny Poznań w Poznaniu z przedmiotu j.niemiecki w klasie IV-VI opracowanie: Krzysztof Maliszewski 1 PRZEDMIOT: JĘZYK NIEMIECKI

Bardziej szczegółowo

Umiłowani, jeśli Bóg tak nas umiłował, to i my winniśmy się wzajemnie miłować. (1 J 4,11) Droga Uczennico! Drogi Uczniu!

Umiłowani, jeśli Bóg tak nas umiłował, to i my winniśmy się wzajemnie miłować. (1 J 4,11) Droga Uczennico! Drogi Uczniu! Droga Uczennico! Drogi Uczniu! Jesteś już uczniem i właśnie rozpoczynasz swoją przygodę ze szkołą. Poznajesz nowe koleżanki i nowych kolegów. Tworzysz razem z nimi grupę klasową i katechetyczną. Podczas

Bardziej szczegółowo

Piotr Pawlik - opis i analiza przypadku rozpoznawania. i rozwiązywania problemu edukacyjnego (uczeń zdolny)

Piotr Pawlik - opis i analiza przypadku rozpoznawania. i rozwiązywania problemu edukacyjnego (uczeń zdolny) Piotr Pawlik - opis i analiza przypadku rozpoznawania i rozwiązywania problemu edukacyjnego (uczeń zdolny) Jonasz i Ernest- dwaj bracia, byli uczniami wybitnie uzdolnionymi. Praca z nimi była dla mnie

Bardziej szczegółowo

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ!

TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! TRENER MARIUSZ MRÓZ - JEDZ TO, CO LUBISZ I WYGLĄDAJ JAK CHCESZ! Witaj! W tym krótkim PDFie chcę Ci wytłumaczyć dlaczego według mnie jeżeli chcesz wyglądać świetnie i utrzymać świetną sylwetkę powinieneś

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy IV - VI Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

Duchowa Mądrość ZWIĄZKACH HAROLD L D KLEMP

Duchowa Mądrość ZWIĄZKACH HAROLD L D KLEMP Duchowa Mądrość o ZWIĄZKACH e HAROLD L D KLEMP P Duchowa Mądrość o ZWIĄZKACH HAROLD KLEMP E ECKANKAR www.eckankar.org Duchowa Mądrość o związkach Copyright 2008 ECKANKAR Wszystkie prawa zastrzeżone. Ta

Bardziej szczegółowo

PIGMEJE. b. Czy istnieje słownik angielsko pigmejski? Nie, ponieważ język pigmejów nie ma formy pisanej

PIGMEJE. b. Czy istnieje słownik angielsko pigmejski? Nie, ponieważ język pigmejów nie ma formy pisanej PIGMEJE 1. Na dzisiejszym spotkaniu nie będziemy mówić o jednym państwie, ale o ludzie, który zamieszkuje środkową część Afryki. Są to Pigmeje. Pierwsze zadanie będzie dość trudne. Na mapie zaznaczono

Bardziej szczegółowo

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 INSTRUKCJA Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące pewnych cech, zachowań, umiejętności i zdolności,

Bardziej szczegółowo

Jak założyć Pneumo Pro. Delikatnie otwórz klips uchwytu. Ostrożnie wsuń uchwyt na główkę fletu jak pokazano.

Jak założyć Pneumo Pro. Delikatnie otwórz klips uchwytu. Ostrożnie wsuń uchwyt na główkę fletu jak pokazano. Jak założyć Pneumo Pro Delikatnie otwórz klips uchwytu Ostrożnie wsuń uchwyt na główkę fletu jak pokazano. W celu uzyskania właściwego położenia, ustaw tę płaską powierzchnię równolegle do podłogi lub

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka,18.01. 2013. Kochana Mamo!

Pielgrzymka,18.01. 2013. Kochana Mamo! Pielgrzymka,18.01. 2013 Kochana Mamo! Na początku mego listu chciałbym Ci podziękować za wiedzę, którą mi przekazałaś. Wiedza ta jest niesamowita i wielka. Cudownie ją opanowałem i staram się ją dobrze

Bardziej szczegółowo

Diva For Rent. Recenzje. Twórcy i wykonawcy. Alicja Węgorzewska. mezzosopran

Diva For Rent. Recenzje. Twórcy i wykonawcy. Alicja Węgorzewska. mezzosopran Recenzje Twórcy i wykonawcy Alicja Węgorzewska mezzosopran Piotr Matuszczyk/Maciej Tomaszewski Fortepian Bogdan Kierejsza skrzypce Jerzy Snakowski pomysł i tekst Jerzy Bończak reżyseria Rafał Olbiński

Bardziej szczegółowo

Gdy dziecko staje się nastolatkiem...

Gdy dziecko staje się nastolatkiem... Gdy dziecko staje się nastolatkiem... Jak mu pomóc? Jak z nim wytrzymać? Jak go zrozumieć? Jak go wychowywać? Opracowanie: Joanna Kiedrowicz psycholog NASTOLATEK DZIECKO Inny wygląd Inna emocjonalność

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe Zasady Oceniania z języka angielskiego w klasach IV-VI w Szkole Podstawowej im. Janusza Korczaka w Biedaszkach.

Przedmiotowe Zasady Oceniania z języka angielskiego w klasach IV-VI w Szkole Podstawowej im. Janusza Korczaka w Biedaszkach. Przedmiotowe Zasady Oceniania z języka angielskiego w klasach IV-VI w Szkole Podstawowej im. Janusza Korczaka w Biedaszkach. Podstawa prawna: Rozporządzenie MENiS z dnia 7 września 2004 roku w sprawie

Bardziej szczegółowo

Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń:

Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń: WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI W KLASACH IV-VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 13 W SIEMIANOWICACH ŚLĄSKICH Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń: Gramatyka i słownictwo: Potrafi poprawnie operować prostymi

Bardziej szczegółowo

pedagog dla rodzica Wpisany przez Jolanta Osadczuk, Monika Ilnicka Szanowni Rodzice

pedagog dla rodzica Wpisany przez Jolanta Osadczuk, Monika Ilnicka Szanowni Rodzice Szanowni Rodzice DYSLEKSJA Dysleksja to specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu. Są to zaburzenia niektórych funkcji poznawczych, motorycznych, orientacji w schemacie ciała i przestrzeni, pamięci, lateralizacji

Bardziej szczegółowo

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Temat tygodniowy Temat dnia Zagadnienia z podstawy programowej Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Świat wokół nas Świat wokół nas Mówimy

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY PRZEDSZKOLE BEZ ZABAWEK - CD. Meble, kocyki i tkaniny

PROJEKT EDUKACYJNY PRZEDSZKOLE BEZ ZABAWEK - CD. Meble, kocyki i tkaniny PROJEKT EDUKACYJNY PRZEDSZKOLE BEZ ZABAWEK - CD. Meble, kocyki i tkaniny PAPIER, KARTON, KREDKI Obserwacje: Dzieci bardzo entuzjastycznie zareagowały na zmianę sposobu zabawy, szczególnie podobała

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach I - III Szkoły Podstawowej w Zespole Szkół w Lipnicy Murowanej w roku szkolnym 2012/1013

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach I - III Szkoły Podstawowej w Zespole Szkół w Lipnicy Murowanej w roku szkolnym 2012/1013 Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach I - III Szkoły Podstawowej w Zespole Szkół w Lipnicy Murowanej w roku szkolnym 2012/1013 N auczyciel: m gr A nna Kądziołka PSO został stworzony

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ

WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ Poważna choroba w rodzinie Diagnoza poważnej choroby to trzęsienie ziemi dla całej rodziny. Poważna choroba bliskiej osoby zmienia radykalnie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy I - III Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ. Temat ośrodka tygodniowego: Witajcie po wakacjach! Temat ośrodka dziennego: Odgłosy wakacji.

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ. Temat ośrodka tygodniowego: Witajcie po wakacjach! Temat ośrodka dziennego: Odgłosy wakacji. Klasa III / Scenariusz nr 1 PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ Temat ośrodka tygodniowego: Witajcie po wakacjach! Temat ośrodka dziennego: Odgłosy wakacji. Kształtowane umiejętności ucznia

Bardziej szczegółowo