Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym"

Transkrypt

1 PRACE PRZEGL DOWE Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym Dorota Muth 1, Piotr Kachlicki 2 1 Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznañ 2 Instytut Genetyki Roœlin, Polska Akademia Nauk, Poznañ Methods of flavonoids analysis in plant material Summary Flavonoids form a group of secondary metabolites ubiquitous in the plant kingdom. These compounds are synthesized in plant tissues on the phenylalanine lyase pathway and may be divided into several groups, differing in their skeleton: flavones, flavonols, isoflavons, flavanons, flavan-3-ols (catechins), anthocyanidins, aurons, and chalcons. All these compounds occurring in plant tissues may be hydroxylated, methylated or sulphated and are substituted with different groups such as sugars or acyls. More than 6000 compounds differing in their chemical and biological properties belong to this group. Fast and precise methods of identification and quantitative analysis of all these plant constituents are necessary because of their important biological functions and different applications of plant products. Instrumental analytical methods used in this purpose are described in the paper. Special concern is directed to particularly useful hyphenated chromatographic techniques such as HPLC/MS, HPLC/NMR, GC/MS, and CE/MS. Key words: flavonoids, glycoconjugates, instrumental methods, gas chromatography, liquid chromatography, mass spectrometry. Adres do korespondencji Piotr Kachlicki, Instytut Genetyki Roœlin, Polska Akademia Nauk, ul. Strzeszyñska 34, Poznañ. 2 (85) Wystêpowanie i rola flawonoidów Flawonoidy stanowi¹ liczn¹ grupê metabolitów wtórnych wystêpuj¹cych w królestwie roœlin. W ostatnich latach liczba publikacji na temat tej grupy zwi¹zków wzrasta ze wzglêdu na ich rolê w przebiegu procesów fizjologicznych i biochemicznych

2 Dorota Muth, Piotr Kachlicki w komórkach roœlinnych (1-4) oraz ró norodn¹ aktywnoœæ wobec organizmów ywych (roœlin, mikroorganizmów, owadów oraz zwierz¹t krêgowych) (5,6). Ze wzglêdu na znaczenie biologiczne i fizjologiczne flawonoidów poœwiêca siê im wiele uwagi w ró nych dziedzinach nauki. Szlak syntezy flawonoidów w roœlinach, chocia stosunkowo dobrze poznany, w dalszym ci¹gu jest przedmiotem wielu badañ w zwi¹zku z mo liwoœciami podniesienia poziomu flawonoidów w roœlinach metodami biotechnologicznymi (7,8) oraz ich istotn¹ rol¹ w regulacji wielu procesów rozwojowych oraz biochemicznych, czy te w podejœciach opieraj¹cych siê na koncepcjach biologii systemów (9,10). Ta grupa produktów naturalnych odgrywa w procesach patogenezy i symbiozy u roœlin rolê cz¹steczek obronnych lub sygnalnych, jednak e ich g³ówn¹ funkcj¹ jest ochrona komórek roœlinnych przed szkodliwym promieniowaniem UV-B (1,11,12). Ze wzglêdu na swój gorzki smak flawonoidy stanowi¹ substancje chroni¹ce roœliny przed atakiem zwierz¹t roœlino- ernych (13,14). Izoflawony odgrywaj¹ wa n¹ rolê podczas oddzia³ywañ symbiotycznych pomiêdzy roœlinami rodziny Fabaceae (bobowate, dawniej Papilionaceae motylkowate) a bakteriami glebowymi z rodzaju Rhizobium w procesie tworzenia brodawek korzeniowych, w których odbywa siê wi¹zanie azotu atmosferycznego (15). Flawonoidy bior¹ równie udzia³ w nawi¹zywaniu oddzia³ywañ symbiotycznych pomiêdzy korzeniami wiêkszoœci gatunków roœlin a grzybami mikoryzowymi (16). Antocyjany oraz niektóre flawony i ich pochodne s¹ odpowiedzialne za barwê kwiatów oraz owoców (17). Szereg glikozylowanych pochodnych flawonoidów odgrywa rolê repelentów lub atraktantów owadów podczas procesów zapylania roœlin (18,19). W³aœciwoœci antyutleniaj¹ce oraz estrogenowe sprawiaj¹, e flawonoidy s¹ po ¹danym sk³adnikiem diety (20). Ponadto znane s¹ z dzia³ania antybiotycznego oraz innych typów aktywnoœci farmakologicznej (21). Flawonoidy mog¹ równie modyfikowaæ dzia³anie enzymów przekazuj¹cych sygna³y miêdzy komórkami, szczególnym przyk³adem tego typu oddzia³ywañ jest efekt wywo³ywany przez flawonoidy na kinazy, które bezpoœrednio wp³ywaj¹ na uk³ad odpornoœciowy gospodarza (22). Wykazano równie, e pochodne flawonoli uczestnicz¹ w transporcie auksyn w roœlinach (23). Transformacja roœlin pod k¹tem zwiêkszenia poziomu syntezy tej klasy produktów naturalnych jest niezwykle wa nym kierunkiem badañ naukowych ze wzglêdu na istotn¹ rolê jak¹ odgrywaj¹ fenolowe metabolity wtórne w biochemii oraz fizjologii roœlin oraz ich aktywnoœæ biologiczn¹ w stosunku do innych organizmów ywych. Osi¹gniêcie tak postawionego celu wymaga jednak intensywnych badañ na wszystkich poziomach molekularnych od genomu, poprzez transkryptom, proteom do metabolomu i analizy transportu ró nych grup substancji pomiêdzy komórkami lub ich kompartmentami (24-27). Jednym z narzêdzi koniecznych do osi¹gniêcia tych e celów s¹ metody instrumentalne umo liwiaj¹ce obiektywn¹ identyfikacjê oraz analizê iloœciow¹ roœlinnych metabolitów wtórnych na poziomie metabolomu lub wybranych klas produktów naturalnych. 66 PRACE PRZEGL DOWE

3 Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym 2. Struktura chemiczna flawonoidów oraz ich pochodnych Flawonoidy s¹ zwi¹zkami, których budowa jest oparta na szkielecie wêglowym C 6 -C 3 -C 6. Tê grupê produktów naturalnych mo na podzieliæ na szereg podstawowych klas: flawony, flawonole, izoflawony, flawanony, flawan-3-ole (katechiny), antocyjanidyny, aurony i chalkony (schemat) (28). Poszczególne klasy zwi¹zków ró ni¹ siê stopniem utlenienia pierœcienia C, z kolei w przypadku izoflawonów odmienne jest miejsce podstawienia pierœcienia fenylowego B. Najbardziej powszechn¹ modyfikacj¹ szkieletu flawonoidów jest hydroksylacja najczêœciej wystêpuj¹ca w pozycjach 3,5,7,3,4 oraz 5. Grupy hydroksylowe mog¹ byæ z kolei metylowane, sulfonowane, acylowane kwasami arylowymi b¹dÿ alifatycznymi oraz glikozylowane. Tak e podstawniki cukrowe mog¹ ulegaæ podobnym modyfikacjom. Flawonoidy magazynowane s¹ w komórkach w wakuoli, gdzie s¹ przechowywane w lepiej rozpuszczalnej w œrodowisku wodnym formie glikozydów, zarówno O-glikozydów oraz rzadziej w postaci C-glikozydów. Pozycjami podstawienia cukrów w wyniku utworzenia wi¹zania O-glikozydowego s¹ najczêœciej atomy wêgla C-3 i C-7, natomiast wi¹zania C-glikozydowe usytuowane s¹ w pozycjach C-6 oraz C-8. Najczêœciej przy³¹czanymi cukrami w pochodnych glikozydowych s¹ ramnoza, glukoza, galaktoza, arabinoza, czasami apioza oraz kwas glukuronowy. Glikozydy tworzone przez kwas glukuronowy z flawonoidami (glukuroniany) s¹ znane u ró nych rodzajów roœlin, ale tworzone s¹ tak e w w¹trobie zwierz¹t w wyniku dzia³ania UDP-glukuronylotransferaz na flawonoidy przyjmowane w po ywieniu (29). Glikozylowane pochodne flawonoidów mog¹ zawieraæ nawet do czterech reszt cukrowych przy³¹czonych do jednej lub dwóch grup hydroksylowych na aglikonie, znane s¹ równie mieszane glikozydy C- oraz O-podstawione (30,31). Powszechnie wystêpuj¹ce pochodne flawonoidów zawieraj¹ mono- di- (bardzo czêsto neohesperozydy, rutynozydy), tri- oraz tetrasacharydy, w których mo na rozró niæ wi¹zania glikozydowe 1-6, 1-2 oraz rzadziej 1-4, z kolei konfiguracja wi¹zania glikozydowego mo e przybieraæ formê lub. Cz¹steczki cukrów przy³¹czone do aglikonów mog¹ byæ nastêpnie acylowane, np. kwasem malonowym lub octowym, a tak e kwasami fenylopropenowymi (kumarowy, ferulowy, synapinowy). Miejsce podstawienia grupy acylowej na pierœcieniu cukrowym to zazwyczaj atomy wêgla C-2, C-4 lub C-6. Szacuje siê, e liczba znanych struktur pochodnych flawonoidów przekracza obecnie 6000 (30,32), jednak z ka - dym miesi¹cem powiêksza siê ona o nowo odkryte i opisane zwi¹zki. Ró norodnoœæ strukturalna tej klasy metabolitów wtórnych wynika z wielu mo liwoœci podstawienia grup modyfikuj¹cych szkielet cz¹steczki flawonoidu oraz cukrów podczas tworzenia glikozydów. W konsekwencji rozdzia³, identyfikacja oraz oznaczanie iloœciowe tych zwi¹zków stanowi du e wyzwanie. Kompletna analiza strukturalna glikopochodnych flawonoidów wymaga wyizolowania w stanie czystym wybranych po³¹czeñ z materia³u biologicznego w iloœci wystarczaj¹cej do równoleg³ego u ycia szeregu metod analitycznych, takich jak zw³aszcza spektroskopia j¹drowego rezonansu magnetycznego NMR, spektrometria mas oraz spektrofotometria UV. BIOTECHNOLOGIA 2 (85)

4 Dorota Muth, Piotr Kachlicki Schemat. Typy strukturalne flawonoidów. 68 PRACE PRZEGL DOWE

5 Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym Niejednokrotnie celem badañ próbek ekstraktów uzyskiwanych z tkanek roœlinnych, kultur komórkowych lub tkankowych jest okreœlenie zmian jakoœciowych oraz iloœciowych cukrowych po³¹czeñ flawonoidów oraz wolnych aglikonów na przyk³ad pod wp³ywem stresu œrodowiskowego. W takich sytuacjach nie zawsze jest mo liwe precyzyjne okreœlenie wszystkich ró nic strukturalnych i rozró nienie wszystkich izomerów badanych produktów naturalnych. Liczba danych o budowie zwi¹zków uzyskiwanych w trakcie analiz jest zale na od rodzaju detektora sprzê onego z systemem rozdzia³u próbek. Analizy jakoœciowe oraz iloœciowe po³¹czeñ flawonoidów i innych metabolitów wtórnych o wa nej roli biologicznej s¹ niezwykle istotne w wielu projektach badawczych w ró nych dziedzinach nauki. Coraz czêœciej stosowanym podejœciem badawczym w naukach biologicznych jest analiza metabolomów lub wybranych klas metabolitów wtórnych (33-35) zarówno u organizmów zwierzêcych (w tym cz³owieka w ramach Human Metabolome Project (36)) jak i roœlinnych: (rzodkiewnik Arabidopsis thaliana (35,37-40), ziemniak Solanum tuberosum (41), pomidor Lycopersicon esculentum (42,43), ry Oryza sativa (44)). W zwi¹zku z prowadzeniem prac badawczych w tym zakresie w wielu laboratoriach na ca³ym œwiecie powsta³a pilna koniecznoœæ umo liwienia porównywalnoœci wyników uzyskanych przez ró ne grupy. W tym celu Metabolomic Society (Towarzystwo Metabolomiczne) utworzy³o grupê dyskusyjn¹ Metabolomics Standards Initiative (MSI), której celem jest zaproponowanie standardowych procedur analitycznych (45). Sk³ad metabolomów roœlinnych jest niezwykle skomplikowany szacuje siê, e w roœlinach jednego gatunku jest syntetyzowanych od 5 do 25 tysiêcy ró nych metabolitów pierwotnych i wtórnych (46), aczkolwiek nie jest wykluczone, e ten szacunek jest zani ony. Obecnie nie istniej¹ metody instrumentalne umo liwiaj¹ce jednoczesn¹ analizê wszystkich metabolitów danego organizmu czy nawet wybranej tkanki. Z tego te wzglêdu w badaniach pochodnych flawonoidowych wykorzystuje siê podejœcie metodyczne zwane analiz¹ celowan¹ (ang. targeted analysis), w której uwaga badacza jest skoncentrowana na wybranej klasie zwi¹zków (47). 3. Metody instrumentalne stosowane do identyfikacji oraz profilowania pochodnych flawonoidów Podejœcia analityczne stosowane do izolacji oraz identyfikacji i oznaczania flawonoidów by³y przedmiotem wielu prac przegl¹dowych (30,48-52). Najczêœciej stosowanymi technikami rozdzia³u mieszanin podczas profilowania zwi¹zków fenolowych s¹ chromatografia cieczowa lub elektroforeza kapilarna sprzê ona z detektorami UV i/lub spektrometrem mas (MS) ewentualnie spektrometrem NMR. Ponadto stosuje siê równie chromatografy gazowe sprzê one z systemami MS jednak e ten sposób wymaga dodatkowego etapu przeprowadzenia analizowanych zwi¹zków w bardziej lotne pochodne (48). BIOTECHNOLOGIA 2 (85)

6 Dorota Muth, Piotr Kachlicki 3.1. Stosowane techniki chromatograficzne rozdzia³ produktów naturalnych Zwi¹zki fenolowe nale ¹ do grupy zwi¹zków doœæ polarnych dlatego powszechnie stosowan¹ metod¹ ich rozdzia³u jest chromatografia cieczowa. Najczêœciej stosuje siê kolumny z odwrócona faz¹ C-18 lub C-8, w których noœnikiem jest el krzemionkowy modyfikowany ³añcuchowymi pochodnymi alkilowymi o odpowiedniej d³ugoœci. Dobór eluentów, czasu analizy, gradientu czy temperatury kolumny s¹ ustalane przez eksperymentatora w zale noœci od z³o onoœci rozdzielanej mieszaniny flawonoidów. W wiêkszoœci prac analitycznych wykorzystuje siê acetonitryl i wodê z dodatkiem kwasów fosforowego, mrówkowego, octowego b¹dÿ trójfluorooctowego. Rozdzia³ chromatograficzny mo e byæ przeprowadzany w temperaturze pokojowej jednak e jej podwy szenie mo e zapewniæ lepsz¹ rozdzielczoœæ i powtarzalnoœæ czasów retencji oraz przyspieszyæ czas analizy. Znane s¹ równie przyk³ady zastosowania kolumn monolitycznych do analizy flawonoidów (53,54). Wype³nienie kolumny stanowi pojedynczy prêt monolitycznej odpowiednio modyfikowanej krzemionki o wysokiej czystoœci. Dziêki takiej konstrukcji fazy stacjonarnej mo liwe jest zwiêkszenie prêdkoœci przep³ywu eluenta skutkuj¹ce skróceniem czasu analizy z zachowaniem wysokiej rozdzielczoœci, przy czym nie zwiêksza siê ciœnienie roztworów w porównaniu do kolumn o wype³nieniu ziarnistym (55). Zdolnoœæ rozdzielcza systemu chromatograficznego odgrywa ogromn¹ rolê w identyfikacji izomerów flawonoidów. W ostatnich latach pojawi³a siê nowa generacja systemów chromatograficznych, ultrawysokosprawna chromatografia cieczowa, w których stosuje siê kolumny wype³nione z³o em o œrednicy ziaren poni ej 2 m. Analizy wykonywane s¹ pod wysokim ciœnieniem ( barów) i przy zwiêkszonych przep³ywach fazy ruchomej co znacznie podwy sza ich czu³oœæ i rozdzielczoœæ oraz skraca czas w porównaniu do tradycyjnej HPLC (56,57). Zastosowanie tej techniki umo liwi³o na przyk³ad rozró nienie 5 izomerycznych malonylowanych glikozydów chryzoeriolu w liœciach ³ubinu w¹skolistnego, których prawid³owy rozdzia³ na kolumnie HPLC nie by³ mo liwy (58) Systemy chromatograficzne i detektory stosowane w analizach flawonoidów Detektor UV Wszystkie flawonoidy absorbuj¹ œwiat³o w zakresie UV, a niektóre z nich (antocyjany) tak e œwiat³o widzialne, w zwi¹zku z tym detektory UV doœæ dobrze nadaj¹ siê do analiz tej grupy zwi¹zków i ich iloœciowego oznaczania na drodze chromatografii cieczowej. Widma absorpcyjne flawonoidów w UV zawieraj¹ kilka maksimów i na podstawie ich analizy mo na rozró niæ poszczególne grupy strukturalne w obrêbie tej kategorii metabolitów. Maksimum rejestrowane w zakresie nm 70 PRACE PRZEGL DOWE

7 Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym pochodzi od absorpcji pierœcienia A, absorpcja œwiat³a w zakresie nm zale- y od sposobu podstawienia pierœcienia C oraz miejsca przy³¹czenia do niego pierœcienia B (59). Nale y jednak pamiêtaæ, e ph roztworu ma du y wp³yw na widmo UV zwi¹zków fenolowych i podwy szanie ph skutkuje przesuwaniem maksimów absorpcji ku wy szym d³ugoœciom fali. D³ugoœci fal charakterystyczne dla absorpcji poszczególnych klas flawonoidów mo na ograniczyæ do kilku maksimów mieszcz¹cych siê w zakresie od 250 do 400 nm (60). W instrumentach HPLC mo na stosowaæ monochromatyczne detektory UV mierz¹ce absorpcjê przy jednej b¹dÿ dwóch d³ugoœciach fali, b¹dÿ detektory diodowe (DAD) lub skanuj¹ce, które s¹ przystosowane do pomiaru absorpcji promieniowania w szerszym zakresie oraz rejestracji widm absorpcyjnych poszczególnych zwi¹zków. Przy stosowaniu detektorów monochromatycznych oznaczenie iloœciowe z³o onych mieszanin flawonoidów i izoflawonoidów podczas jednej analizy jest bardzo trudne lub wrêcz niemo liwe. W detektorach DAD mo na dokonywaæ pomiarów przy d³ugoœciach fali charakterystycznych dla analizowanych klas zwi¹zków fenolowych i poprawnie rozró niaæ ich typy strukturalne. Jednak e urz¹dzenia tego typu charakteryzuj¹ siê nieco ni sz¹ czu³oœci¹ ni detektory monochromatyczne. Wykorzystanie detektorów absorbuj¹cych promieniowanie UV mo e byæ wystarczaj¹cym narzêdziem w analizie ekstraktów wczeœniej zidentyfikowanych zwi¹zków fenolowych (61,62). Jednak e w przypadku analizy bardziej z³o onych mieszanin bardzo czêsto mamy do czynienia z koelucj¹, czyli jednoczesnym wymywaniem ró nych zwi¹zków, uniemo liwiaj¹c¹ jednoznaczne iloœciowe oznaczenie zawartoœci poszczególnych zwi¹zków. W takich sytuacjach konieczne jest zastosowanie dodatkowego detektora, na przyk³ad spektrometru mas (63) Spektrometry mas Do identyfikacji oraz profilowania produktów naturalnych s¹ wykorzystywane spektrometry mas o ró norodnej budowie, stopniu z³o onoœci i precyzji oznaczania mas badanych jonów. W przypadku analiz z³o onych mieszanin substancji stosuje siê spektrometr mas po³¹czony z aparatem do chromatografii gazowej (GC, ang. gas chromatography), cieczowej (LC, ang. liquid chromatography) lub aparatem do elektroforezy kapilarnej (CE, ang. capillary electrophoresis). Postêp w rozwoju technik wzbudzania (jonizacji) analizowanych substancji, rozdzia³u jonów (rozdzielczoœæ) i czu- ³oœci spektrometrów mas umo liwia coraz dok³adniejsze oznaczanie nawet œladowych iloœci zwi¹zków (64). Rozwój technik spektrometrii mas wi¹ e siê równie z postêpem metod bioinformatycznych. Programy pozwalaj¹ce na wyci¹gniêcie wa nych informacji z wielkich zestawów danych, licz¹cych w niektórych przypadkach setki próbek, wygenerowanych podczas doœwiadczeñ GC/MS i LC/MS s¹ niezwykle istotnym narzêdziem do analizy metabolomu i zachodz¹cych w nim zmian (65). BIOTECHNOLOGIA 2 (85)

8 Dorota Muth, Piotr Kachlicki Spektrometria mas jest metod¹ umo liwiaj¹c¹ okreœlenie masy cz¹steczkowej oraz sk³adu elementarnego zwi¹zku na podstawie pomiaru stosunku masy (m) do ³adunku (z) m/z zjonizowanych cz¹steczek (M + w przypadku jonizacji elektronami oraz [M+H] + /[M-H] - w przypadku jonizacji poprzez elekrorozpraszanie) dokonywanego z du ¹ dok³adnoœci¹, do kilku miejsc znacz¹cych po przecinku. W wielu przypadkach mo na wnioskowaæ o strukturze zwi¹zku na podstawie zarejestrowanych w widmie masowym wartoœci m/z jonów fragmentacyjnych powstaj¹cych w wyniku rozpadu jonów molekularnych (M + ) oraz protonowanych lub deprotonowanych cz¹steczek ([M+H] + /[M-H] - ). Dziêki mo liwoœci stosowania ró - nych metod jonizacji substancji badanych oraz ró nego rodzaju typów analizatorów, metoda spektrometrii mas jest jedn¹ z technik najpowszechniej wykorzystywanych do analizy ich sk³adu. Do spektrometru mas mo na wprowadzaæ próbki za pomoc¹ chromatografu gazowego lub chromatografu cieczowego i stosuje siê wtedy odpowiednio jonizacjê elektronami (EI) lub chemiczn¹ (CI) albo metody jonizacji pod ciœnieniem atmosferycznym cz¹steczek znajduj¹cych siê w roztworach (jonizacja) poprzez elektrorozpraszanie ESI lub jonizacja chemiczna pod ciœnieniem atmosferycznym APCI. W Ÿród³ach jonów mo na uzyskiwaæ jony dodatnie lub ujemne i w zale noœci od chemicznego charakteru badanych zwi¹zków dokonuje siê analizy odpowiednio wybranych jonów i produktów ich fragmentacji. Widma zarejestrowane dla jonów ujemnych charakteryzuj¹ siê z regu³y wiêksz¹ czu³oœci¹ ni dla dodatnich, jednak e w wielu przypadkach widma wykonane w obydwu trybach dostarczaj¹ uzupe³niaj¹cych siê informacji na temat struktury analizowanych zwi¹zków (66). Interesuj¹ce s¹ mo liwoœci zastosowania innej techniki jonizacji substancji jak¹ jest laserowa desorpcja-jonizacja wspomagana matryc¹ (MALDI, ang. Matrix Assisted Laser Desorption Ionization). Nie jest to typowa technika jonizacji stosowana w analizie ma³ocz¹steczkowych zwi¹zków, zosta³a ona stworzona do wzbudzania biomoleku³ o masie wiêkszej ni 500 Da. Polega ona na naœwietlaniu laserem wykrystalizowanej na p³ytce stalowej substancji badanej zmieszanej z matryc¹. Matryca jest zwi¹zkiem, którego zadaniem jest przyjêcie fotonów i przekazanie energii analizowanym cz¹steczkom w celu ich zjonizowania i przeniesienia w stan gazowy. Technika MALDI-ToF jest technik¹ wysokorozdzielcz¹ co umo liwia precyzyjne okreœlenie masy zwi¹zku, a na jej podstawie sk³adu elementarnego. Zastosowanie MALDI-ToF w analizie metabolitów pozwala na pominiêcie rozdzia³u chromatograficznego, jednak wymaga precyzyjnego doboru matrycy oraz warunków eksperymentalnych (67). Dziêki zastosowaniu techniki jonizacji MALDI zidentyfikowano oraz oznaczono iloœciowo cztery glikozydy wyizolowane z ³upiny migda³ów (68), a tak e stwierdzono zachodzenie zmian iloœciowych w sk³adzie antocyjanów w liœciach Arabidopsis thaliana zachodz¹cych pod wp³ywem stresu ch³odu (69). Poszukiwanie dogodnych warunków analizy ekstraktów za pomoc¹ tej techniki jest po ¹dane ze wzglêdu na znacznie skrócony czas oznaczania jednej próbki oraz zwiêkszenie wydajnoœci przeprowadzonych analiz. 72 PRACE PRZEGL DOWE

9 Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym Systemy GC/MS Chromatografia gazowa jest mniej popularn¹ metod¹ jeœli chodzi o analizê flawonoidów ze wzglêdu na w³aœciwoœci fizykochemiczne ich cz¹steczek. Wspomniano ju, e zwi¹zki te w tkankach roœlin wystêpuj¹ w doœæ z³o onej formie wielokrotnie podstawianych glikozydów. Charakteryzuj¹ siê one wysok¹ niestabilnoœci¹ termiczn¹ oraz nisk¹ lotnoœci¹, co powoduje koniecznoœæ chemicznej modyfikacji cz¹steczek przed analiz¹. Reakcje blokowania grup polarnych powoduj¹ bardzo du y wzrost masy cz¹steczkowej do wartoœci ponad 1000 Da, co przekracza zakres detekcji wiêkszoœci instrumentów GC/MS. Ponadto zmodyfikowane pochodne flawonoidów ulegaj¹ czêstokroæ rozk³adowi termicznemu podczas nastrzyku na kolumnê chromatograficzn¹ lub podczas rozdzia³u w kolumnie. Chromatografia gazowa jest wykorzystywana od lat 60. ubieg³ego wieku do analiz aglikonów flawonoidów, jednak po wprowadzeniu i usprawnieniu metod chromatografii cieczowej oraz opracowaniu metod jonizacji pod ciœnieniem atmosferycznym ESI i APCI straci³a na znaczeniu. Jonizacja elektronami jest podstawow¹ metod¹ stosowan¹ w systemach GC/MS poniewa próbka wprowadzana do Ÿród³a jonów znajduje siê w postaci gazowej. Jest to tzw. twarda metoda jonizacji, gdy podczas procesu wzbudzania cz¹steczek nastêpuje du y wzrost ich energii wewnêtrznej. Prowadzi to do znacznej fragmentacji analizowanych zwi¹zków w Ÿródle jonów i czêsto jony molekularne obserwowane w widmie masowym s¹ bardzo ma³o intensywne lub ulegaj¹ ca³kowitemu rozpadowi na jony fragmentacyjne. Obecnie analizy GC/MS wykorzystywane s¹ g³ównie do badania zawartoœci metabolitów pierwotnych oraz niezbyt polarnych, stabilnych termicznie metabolitów wtórnych. Mo liwa jest analiza szerokiej gamy zwi¹zków takich jak aminokwasy, cukry oraz szereg ich pochodnych, kwasy t³uszczowe, metabolity cyklu Krebsa, steroidy i sterole, niektóre alkaloidy i zwi¹zki fenolowe. W i- dentyfikacji rozdzielanych zwi¹zków bardzo pomocne s¹ powszechnie dostêpne bazy danych widm masowych oraz ci¹gle doskonalone programy do dekonwolucji pików (70). Po³¹czenia flawonoidów s¹ zwi¹zkami stosunkowo polarnymi i labilnymi termicznie, dlatego warunkiem wykonania analizy GC/MS jest hydroliza po³¹czeñ glikozydowych oraz przekszta³cenie aglikonów w substancje bardziej lotne i stabilne w wysokiej temperaturze (71). Istnieje szeroka gama odczynników przeprowadzaj¹cych grupy hydroksylowe w pochodne eterowe b¹dÿ estrowe. Grupy hydroksylowe przeprowadza siê w mniej polarne poprzez podstawienie ich grupami metylowymi, lub trialkilosililowymi TMS (poprzez blokowanie N-(trimetylosililo)-N-metylotrifluoroacetamidem lub N-(tert-butylodimetylosililo)-N-metylotrifluoroacetamidem). Porównanie analizy sililowanych oraz metylowanych pochodnych izoflawonów z ekstraktów korzeni ³ubinu metod¹ GC-MS dostarczy³o ciekawych wniosków strukturalnych (72). Zastosowanie odczynnika CD 3 I zosta³o zaprezentowane jako sposób na okreœlenie pozycji podstawienia natywnej grupy metylowej w cz¹steczce flawonoidu (73). Podczas fragmentacji pochodnych sililowych mo emy zaobserwowaæ eli- BIOTECHNOLOGIA 2 (85)

10 Dorota Muth, Piotr Kachlicki minacjê rodników metylowych, grup trimetylosilanowych lub te jednoczesn¹ eliminacjê dwóch grup metylowych, z których powstaj¹ fragmenty specyficzne dla danego zwi¹zku (74). Trzeba równie wzi¹æ pod uwagê, e podczas procesu syntezy pochodnych sililowych mog¹ tworzyæ siê produkty uboczne, które mog¹ utrudniæ analizê iloœciow¹ badanych zwi¹zków. Dodatkowym problemem jest koniecznoœæ przechowywania pochodnych TMS w warunkach bezwodnych gdy ³atwo ulegaj¹ one hydrolizie Systemy LC/MS Strategi¹ powszechnie stosowan¹ w analizie metabolitów wtórnych jest profilowanie metabolitów, które polega na analizie tylko wybranej grupy zwi¹zków, np. alkaloidów lub flawonoidów. Podczas analizy produktów biosyntezy szlaku fenylopropanoidowego istotne s¹ formy glikozylacji b¹dÿ acylacji pochodnych flawonoidów oraz ich zmiany iloœciowe w okreœlonych punktach czasowych ró nego rodzaju doœwiadczeñ biologicznych. Jonizacja pod ciœnieniem atmosferycznym, któr¹ stosuje siê gdy wprowadzana próbka jest w roztworze, prowadzi do powstania jonów pseudomolekularnych protonowanych lub deprotonowanych cz¹steczek [M+H] + /[M-H] -. Procesem krytycznym dla przeprowadzenia analizy HPLC/MS jest odparowanie du- ej iloœci wycieku z kolumny w Ÿródle jonów. Podczas jonizacji analizowanym zwi¹zkom dostarczane s¹ bardzo niewielkie iloœci energii, dlatego na widmie obserwujemy tylko jon pochodz¹cy od niefragmentowanej cz¹steczki. Tandemowe spektrometry mas umo liwiaj¹ wykonanie fragmentacji (rozpadu) jonów [M+H] + /[M-H] - w celu uzyskania informacji o budowie zwi¹zku. Proces ten zachodzi na drodze kolizyjnie indukowanej dysocjacji (CID, ang. Collision Induced Dissociation), prowadzonej w analizatorze lub jego czêœci, w której jony poddawane s¹ fragmentacji poprzez zderzenia z atomami gazu szlachetnego, np. helu lub argonu. Analizatory wykorzystywane do tego rodzaju eksperymentów zazwyczaj s¹ doœæ z³o one konstrukcyjnie. Najczêœciej stosowane w instrumentach HPLC/MS s¹ potrójny analizator kwadrupolowy QQQ, pu³apka jonowa IT, analizator cyklotronowego rezonansu jonowego wykorzystuj¹cy transformacjê Fouriera FTICR, lub te analizatory hybrydowe takie jak kwadrupol sprzê ony z analizatorem czasu przelotu QToF, oraz wysokorozdzielczy analizator dzia³aj¹cy na zasadzie pu³apki jonowej OrbiTrap. W zale noœci od zastosowanego analizatora uzyskiwane s¹ widma o niskiej lub wysokiej rozdzielczoœci. Wysoka rozdzielczoœæ pozwala na wyznaczenie masy i okreœlenie sk³adu elementarnego zwi¹zku na podstawie wartoœci m/z jonów rejestrowanych w widmie masowym z dok³adnoœci¹, w zale noœci od typu analizatora ~ 2-5 ppm. Nale y zdawaæ sobie sprawê, e precyzja okreœlania masy zale y od typu spektrometru, a analiza porównawcza rozdzielczoœci detektorów klasyfikuje najwy ej FTICR (75). Trzeba tu podkreœliæ, e jedynie dziêki zastosowaniu spektrometrów mas rejestruj¹cych widma CID MS/MS mo na wykryæ oraz iloœciowo oznaczyæ koeluuj¹ce z kolumny 74 PRACE PRZEGL DOWE

11 Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym Rys. Widma MS n jonów [M-H] - trzech ró nych dwuglikozydów flawonoli Arabidopsis thaliana wymywanych w jednym wierzcho³ku chromatograficznym podczas analizy HPLC/MS (38). A 3-O-glukozyd-7-O-ramnozyd kempferolu; B 3-O-ramnozyd-7-O-ramnozyd kwercetyny; C 3-O-glukozyd-7-O-ramnozyd izoramnetyny. BIOTECHNOLOGIA 2 (85)

12 Dorota Muth, Piotr Kachlicki chromatograficznej ró ne zwi¹zki wystêpuj¹ce w bardzo ró nych iloœciach. Przyk³ad takiej analizy pokazano na rysunku przedstawiaj¹cym widma trzech ró nych dwuglikozydów flawonoli z liœci Arabidopsis thaliana, które s¹ wymywane w jednym wierzcho³ku chromatograficznym w systemie HPLC (38). Badania strukturalne zmierzaj¹ce do rozró nienia izomerów C- i O- glikozydów oraz O-diglikozydów flawonoidów technik¹ HPLC/MS prowadzono ju w latach 90. XX w. przy u yciu nie stosowanej ju metody jonizacji FAB (76-79). Wraz z udoskonalaniem metod analitycznych badano mo liwoœci okreœlenia pozycji podstawienia reszty cukrowej do aglikonu na podstawie widm fragmentacyjnych deprotonowanych cz¹steczek (80,81). Scharakteryzowano równie wi¹zania interglikozydowe di-, tri-, tetra- i pentaglikozylowanych flawonoidów na podstawie intensywnoœci jonów fragmentacyjnych (82). Mo liwe jest równie okreœlenie jakie cz¹steczki cukrów wchodz¹ w sk³ad glikozydu. Analizê strukturaln¹ glikozydów flawonoidów mo na przeprowadziæ wykorzystuj¹c modyfikacjê mechanizmów fragmentacji przez tworzenie jonów sodowanych [M+Na] +, b¹dÿ te z dodatkami dwuwartoœciowych kationów metali. Obydwie metody prowadz¹ do uzyskania informacji o sposobie podstawienia cz¹steczek cukrowych i pozycjach ich przy³¹czenia do cz¹steczki aglikonu (80,83,84). Podczas wykonywania analiz zw³aszcza przy zastosowaniu jonizacji ESI nale y zwróciæ uwagê na parametry napiêciowe w Ÿródle jonów oraz w komorze kolizyjnej (energia kolizji), które maj¹ wp³yw na stopieñ fragmentacji zwi¹zków. Przy³o enie wiêkszej ró nicy potencja³ów w Ÿródle jonów powoduje fragmentacjê zwi¹zku ju na tym etapie analizy. Zabieg ten bywa stosowany w przypadku flawonoidów w celu rozerwania wi¹zañ glikozydowych jeszcze w Ÿródle jonów i identyfikacji aglikonów na podstawie ich fragmentacji w wyniku procesu CID. Diagnostyczne jony fragmentacyjne aglikonów flawonoidów powstaj¹ podczas reakcji retro Dielsa Aldera, (RDA) zachodz¹cej w pierœcieniu C (38,85,86) Systemy CE/MS Elektroforeza kapilarna jest stosunkowo now¹ metod¹ rozdzia³u zwi¹zków chemicznych, wprowadzon¹ na szersz¹ skalê pod koniec lat 80. XX w. wraz z dostêpnoœci¹ komercyjnych instrumentów analitycznych. Rozdzia³ komponentów próbki nastêpuje w wyniku zró nicowanej szybkoœci migracji cz¹steczek w roztworze elektrolitu wewn¹trz kapilary o œrednicy m i d³ugoœci kilkudziesiêciu centymetrów, do której przy³o ono napiêcie elektryczne rzêdu kilkunastu kv. Klasyczn¹ technikê tego typu rozdzia³ów strefow¹ elektroforezê kapilarn¹ (CZE, ang. Capillary Zone Electrophoresis) stosuje siê najczêœciej do analizy substancji obdarzonych ³adunkiem lub takich, które mo na zjonizowaæ w odpowiednim ph. Rozdzia³ niepolarnych zwi¹zków niena³adowanych elektrycznie mo na osi¹gn¹æ dodaj¹c do buforu elektrolitycznego detergenty jonowe tworz¹ce na³adowane micele migruj¹ce w po- 76 PRACE PRZEGL DOWE

13 Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym lu elektrycznym, w których wnêtrzu przenoszone s¹ substancje analizowane. Ten wariant elektroforezy kapilarnej, nazywany micelarn¹ elektrokinetyczn¹ chromatografi¹ kapilarn¹ (MEKC, ang. Micellar Electrokinetic Capillary Chromatography), jest szczególnie przydatny w badaniach metabolitów wtórnych. Metoda ta w po³¹czeniu ze spektrometrem mas (CE/MS) jest jednak rzadziej stosowana do analizy flawonoidów, aczkolwiek jej u ycie pozwoli³o na rozdzielenie i zidentyfikowanie 18 ró - nych flawonoidów i ich glikozydów, podczas gdy wczeœniej stosowane metody oparte na HPLC ujawni³y obecnoœæ tylko 5 zwi¹zków tej kategorii w tej samej próbce (86) Systemy HPLC/NMR Spektroskopia NMR jest metod¹ analityczn¹ dostarczaj¹c¹ jednoznaczne informacje o strukturze badanych zwi¹zków na podstawie widm rezonansowych j¹der atomów 1 H oraz 13 C. Opracowano ró norodne techniki umo liwiaj¹ce rejestracjê dwuwymiarowych widm odzwierciedlaj¹cych interakcje pobliskich atomów np. homonuklearne techniki COSY (ang. Correlation Spectroscopy) i NOESY (Nuclear Overhauser Effect Spectroscopy) lub heteronuklearne HSQC (ang. Heteronuclear Single Quantum Correlation) i HMBC (ang. Heteronuclear Multiple Bond Correlation). Wad¹ spektrometrii NMR jest stosunkowo niska czu³oœæ, jednak postêp technologiczny ostatnich lat umo liwi³ stworzenie systemów HPLC-NMR jako w pe³ni funkcjonalnej metody analitycznej, stosowanej równie do analizy flawonoidów izolowanych z tkanek roœlin (88-91). Zastosowanie takich systemów eliminuje koniecznoœæ izolacji i oczyszczania poszczególnych zwi¹zków w celu ich identyfikacji, jednak konieczne jest pokonanie przeszkód wynikaj¹cych z niskiej czu³oœci NMR (92). Obecnie mo liwe jest instalowanie w spektrometrach NMR sprzê onych z instrumentami HPLC magnesów o wysokim polu przynajmniej 500, a nawet MHz. Innym rozwi¹zaniem pozwalaj¹cym na rejestracjê widm kolejnych zwi¹zków wymywanych z kolumny jest zatrzymywanie przep³ywu eluenta na czas niezbêdny do akwizycji widm. Dziêki temu mo na przeprowadziæ ró ne eksperymenty NMR, w³¹cznie z dwuwymiarowymi pomiarami widm interakcji 1 H- 13 C jak HSQC i HMBC u ywaj¹c nawet tylko 10 g próbki (92). Alternatyw¹ do stosowania akwizycji widm NMR przez spektrometr liniowo sprzê ony z HPLC jest wykonywanie pomiarów off line, w których kolejne zwi¹zki s¹ zbierane w wycieku z kolumny i ich widma s¹ uzyskiwane po zakoñczeniu eksperymentu chromatograficznego. W wiêkszoœci przypadków analizy HPLC/NMR u ywane s¹ jako wsparcie i uzupe³nienie wyników doœwiadczeñ HPLC/MS/MS, które zazwyczaj przeprowadza siê w pierwszej kolejnoœci. Wykazano np., e u dziurawca zwyczajnego (Hypericum perforatum L.) wystêpuj¹ dwa ró ne glikozydy kwercetyny, które koeluuj¹ z kolumny RP C-18 i maj¹ identyczne widma MS/MS, jednak na podstawie widm NMR mo na by³o stwierdziæ, e s¹ to 3- -D-glukozyd i 3- -D-galaktozyd (89). Innym problemem nierozwi¹zywalnym zazwyczaj przy zastosowaniu wy- BIOTECHNOLOGIA 2 (85)

14 Dorota Muth, Piotr Kachlicki ³¹cznie technik HPLC/MS jest lokalizacja miejsc malonylacji u glikokoniugatów flawonoidów. Jednak u ycie HPLC/NMR umo liwi³o zidentyfikowanie izomerycznych 7-O- -D-glukozydów izoflawonów formononetyny i bioczaniny A jako zestryfikowanych przez kwas malonowy w pozycjach 4 lub 6 cz¹steczki glukozy (90). Publikacja zosta³a przygotowana dziêki finansowaniu przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wy - szego, projekt badawczy nr 2 P06A Literatura 1. Dixon R. A., Paiva N. L., (1995), Plant Cell, 7, Taylor L. P., Grotewold E., (2005), Curr. Opin. Plant Biol., 8, Peer W. A., Murphy A. S., (2007), Trends Plant Sci., 12, Treutter D., (2005), Plant Biol., 7, Walle T., (2004), Free Radical Biol. Medicine, 36, Moon Y. J., (2006), Toxicology in Vitro, 20, Winkel-Shirley B., (2001), Plant Physiol., 126, Dixon R. A., Steel C. L., (1999), Trends Plant Sci., 4, Fernie A. R., Trethewey R. N., Krotzky A. J. Willmitzer L., (2004), Nat. Rev. Mol. Cell Biol., 5, Dixon R. A., Strack D., (2003), Phytochemistry, 62, Olsson L. C., Veit M., Weissenböck G., Bornman J. F., (1998), Phytochemistry, 49, Reuber S., Bornman J. F., Weissenböck G., (1996), Physiol. Plant., 97, Lahtinen M., Salminen J., Kapari L., Lempa K., Ossipov V., Sinkkonen J., Valkama E., Haukioja E., Pihlaja K., (2004), J. Chem. Ecol., 30, Arimura G., Tashiro K., Kuhara S., Nishioka T., Ozawa R. T., Akabayashi J., (2000), Biochem. Biophys. Res. Com., 277, Garg N., Geetanjali, (2007), Agron. Sustain. Dev., 27, Shaw L. J., Morris P., Hooker J. E., (2006), Environ. Microbiol., 8, Goto T., Kondo T., (1991), Angew. Chem. Intern., ed. 30, Clegg M. T., Durbin M. L., (2000), Proc. Nat. Acad. Sci., 97, Jones K. N., Riethel J. S., (2001), Am. J. Bot., 88, Dixon R. A., Steel C. L., (1999), Trends Plant Sci., 4, Weidenborner M., Jha H. C., (1994), Mycol. Res., 98, Middleton E. M., Teramura A. H., (1993), Plant Physiol., 103, Peer W. A., Murphy A. S., (2007), Trends Plant Sci., 12, Weckwerth W., (2003), Annu. Rev. Plant Biol., 54, Trethewey R. N., (2004), Curr. Opin. Plant Biol., 7, Lange B. M., (2006), Curr. Opin. Plant Biol., 9, Oksman-Caldentey K. M., Saito K., (2005), Curr. Opin. Plant Biol., 16, Stafford H. A., (1990), Flavonoid metabolism, CRC Press, Boca Raton. 29. Zhang L., Zuo Z., Lin G., (2007), Molecular Pharmaceutics, 4, FLAVONOIDS Chemistry, Biochemistry and Applications, (2006), Eds. Andersen Ø. M., Markham K. R., CRC Press Taylor & Francis Group, Boca Raton, USA. 31. Harborne J. B., Williams C. A., (2000), Phytochemistry, 55, Rauha J. P., Vuorela H., Kostiainen R., (2001), J. Mass Spectrom., 36, Fernie A. R., Trethewey R. N., Krotzky A. J., Willmitzer L., (2004), Nat. Rev. Mol. Cell Biol., 5, Hall R. D., (2006), New Phytologist., 169, PRACE PRZEGL DOWE

15 Metody analizy flawonoidów w materiale roœlinnym 35. Weckwerth W., (2003), Annu. Rev. Plant Biol., 54, Wishart D. S., (2007), Pharmacogenomics, 8, Tohge T., Nishiyama Y., Hirai M. Y., Yano M., Nakajima J-I., Awazuhara M., Inoue E., Takahashi H., Goodenowe D. B., Kitayama M., Noji M., Yamazaki M., Saito K., (2005), Plant J., 42, Stobiecki M., Skirycz A., Kerhoas L., Kachlicki P., Muth D., Einhorn J., Mueller-Roeber B., (2006), Metabolomics, 2, Pourcel L., Routaboul J-M., Kerhoas L., Caboche M., Lepiniec L., (2005), Plant Cell., 17, Routaboul J-M., Kerhoas L., Debeaujon I., Pourcel L., Caboche M., Einhorn J., Lepiniec L., (2006), Planta, 224, Roessner U., Willmitzer L., Fernie A. R., (2001), Plant Physiol., 127, Le Gall G., DuPont M. S., Mellon F. A., Davis A. L., Collins G. J., Verhoyen M. E., Colquhoun I. J., (2003), J. Agric. Food Chem., 51, Moco S. I. A., Bino R. J., Vorst O. F. J., Verhoeven H. A., de Groot J. C. W., van Beek T. A., Vervoort J. J. M., de Vos C. H., (2006), Plant Physiology, 141, Sato S., Soga T., Nishioka T., Tomita M., (2004), Plant J., 40, Fiehn O., Sumner L. W., Rhee S. Y., Ward J., Dickerson J., Lange B. M., Lane G., Roessner U., Last R., Nikolau B., (2007), Metabolomics, 3, Tretheway R. N., (2004), Current Oppin. Plant Biol., 7, Muth D., Kachlicki P., Stobiecki M., (2007), Biotechnologia, 1(76), de Rijke E., Out P., Niessen W., Ariese F., Gooijer C., Brinkman U., (2006), J. Chromatogr. A, 1112, Stalikas C., (2007), J. Sep. Sci., 30, Prasain J. K., Wang C-C., Barnes S., (2004), Free Radic. Res., 37, Stobiecki M., Kachlicki P., (2006), in: The Science of Flavonoids, Ed. Grotewold E., Springer Science and Business Media, New York, Cuyckens F., Claeys M., (2004), J. Mass Spectrom., 39, Maruska A., Kornysova O., (2006), J. Chromatogr. A., 1112, Tolstikov V., Fiehn O., Tanaka N., (2007), Metabolomics: Methods and Protocols, Humana Press. 55. Mistry K., Grinberg N., (2005), J. Chromatogr. Rel. Tech., 28, Plumb R., Castro-Perez J., Granger J., Beattie I., Joncour K., Wright A., (2004), Rapid Comm. Mass Spec., 18, Churchwell M., Twaddle N., Meeker L., Doerge D. R., (2005), J. Chromatogr. B, 825, Muth D., Marsden-Edwards E., Kachlicki P., Stobiecki M., (2008), Phytochem. Anal., 19, The Systematic Identification of Flavonoids, (1970), Eds. Mabry T. J., Markham K. R., Thomas M. B., Springer-Verlag, New York, NY, USA. 60. Merken H. M., Beecher G. R., (2000), J. Agric. Food Chem., 48, Carini M., Aldini G., Furlanetto S., Stefani R., Maffei F. R., (2001), J. Pharm. Biomed. Anal., 24, Luczkiewicz M., Glod D., Baczek T., Bucinski A., (2004), Chromatographia, 60, Kachlicki P., Marczak L., Kerhoas L., Einhorn J., Stobiecki M., (2005), J. Mass Spectrom., 40, Wilkins C., (2007), Trends Anal. Chem., 26, Smith C. A., Want E.,J., O Maille G., Abagyan R., Siuzdak G., (2006), Anal. Chem., 78, Fabre N., Rustan I., de Hoffmann E., Quetin-Leclercq J., (2001), J. Am. Soc. Mass Spectrom., 12, Vaidyanathan S., (2006), Rapid Comm. Mass Spectrom., 20, Frison-Norrie S., Sporns P., (2002), J. Agric. Food Chem., 50, Marczak., Kachlicki P., KoŸniewski P., Skirycz A., Krajewski P., Stobiecki M., (2008), Rapid Comm. Mass Spectrom., 22, Kopka J., Schauer N., Krueger S., Birkemeyer C., Usadel B., Bergmüller E., Dörmann P., Weckwerth W., Gibon Y., Stitt M., Willmitzer L., Fernie A.R., Steinhauser D., (2005), Bioinformatics, 21, Lisec J., Schauer N., Kopka J., Willmitzer L., Fernie A. R., (2006), Nature Protocols, 1, Stobiecki M., Wojtaszek P., (1990), J. Chromatogr., 508, BIOTECHNOLOGIA 2 (85)

16 Dorota Muth, Piotr Kachlicki 73. Bednarek P., Franski R., Kerhoas L., Einhorn J., Wojtaszek P., Stobiecki M., (2001), Phytochemistry, 56, Maul R., Schebb N. H., Kulling S. E., (2008), Anal. Bioanal. Chem., 391, Bristow A., Webb K., (2003), J. Am. Soc. Mass Spectrom., 14, Li Q. M., van den Heuvel H., Dillen L., Claeys M., (1992), Biol. Mass Spectrom., 21, Li Q. M., Claeys M., (1994), Biol. Mass Spectrom., 23, Ma Y. L., Vedernikova I., van den Heuvel H., Claeys M., (2000), J. Am. Soc. of Mass Spectrom., 11, Ma Y. L., Cuyckens F., van den Heuvel H., Claeys M., (2001), Phytochem. Anal., 12, Cuyckens F., Claeys M., (2005), J. Mass Spectrom., 40, Hvattum E., Ekeberg D., (2003), J. Mass Spectrom., 38, Ferreres F., Llorach R., Gil-Izquierdo A., (2004), J. Mass Spectrom., 39, Kachlicki P., Einhorn J., Muth D., Kerhoas L., Stobiecki M., (2008), J. Mass Spectrom., 43, Davis B. D., Brodbelt J. S., (2004), J. Am. Soc. Mass Spectrom., 15, Wolfender J. L., (2000), Analusis, 28, March R. E., Lewars E. G., Stadey C. J., Miao X-S., Zhao X., Metcalfe C. D., (2006), Int. J. Mass Spectrom., 248, Edwards E. L., Rodrigues J. A., Ferreira J., Goodall D. M., Rauter A. P., Justino J., Thomas-Oates J., (2006), Electrophoresis, 27, Wolfender J. L., Rodriguez S., Hostettmann K., Hiller W., (1997), Phytochem. Anal., 8, Hansen S. H., Jensen A. G., Cornett C., Bjørnsdottir I., Taylor S., Wright B., Wilson I. D., (1999), Anal. Chem., 71, de Rijke E., de Kanter F., Ariese F., Brinkman U. A. T., Gooijer C., (2004), J. Sep. Sci., 27, Waridel P., Wolfender J. L., Lachavanne J. B., Hostettmann K., (2004), Phytochemistry, 65, Wolfender J. L., Ndjoko K., Hostettmann K., (2001), Phytochem. Anal., 12, PRACE PRZEGL DOWE

Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas

Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas Slajd 1 Spektrometria mas i sektroskopia w podczerwieni Slajd 2 Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas Masa cząsteczkowa Wzór związku Niektóre informacje dotyczące wzoru strukturalnego związku

Bardziej szczegółowo

Spektrometria mas (1)

Spektrometria mas (1) pracował: Wojciech Augustyniak Spektrometria mas (1) Spektrometr masowy ma źródło jonów, które jonizuje próbkę Jony wędrują w polu elektromagnetycznym do detektora Metody jonizacji: - elektronowa (EI)

Bardziej szczegółowo

spektroskopia UV Vis (cz. 2)

spektroskopia UV Vis (cz. 2) spektroskopia UV Vis (cz. 2) spektroskopia UV-Vis dlaczego? wiele związków organicznych posiada chromofory, które absorbują w zakresie UV duża czułość: zastosowanie w badaniach kinetyki reakcji spektroskop

Bardziej szczegółowo

SPEKTROSKOPIA LASEROWA

SPEKTROSKOPIA LASEROWA SPEKTROSKOPIA LASEROWA Spektroskopia laserowa dostarcza wiedzy o naturze zjawisk zachodz cych na poziomie atomów i cz steczek oraz oddzia ywaniu promieniowania z materi i nale y do jednej z najwa niejszych

Bardziej szczegółowo

Metody analizy jakościowej i ilościowej lipidów powierzchniowych i wewnętrznych owadów

Metody analizy jakościowej i ilościowej lipidów powierzchniowych i wewnętrznych owadów Metody analizy jakościowej i ilościowej lipidów powierzchniowych i wewnętrznych owadów Dr Marek Gołębiowski INSTYTUT OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA CZŁOWIEKA ZAKŁAD ANALIZY ŚRODOWISKA WYDZIAŁ CHEMII, UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

Metabolomika narzêdzie w genomice funkcjonalnej i biologii systemów

Metabolomika narzêdzie w genomice funkcjonalnej i biologii systemów PRACE PRZEGL DOWE Metabolomika narzêdzie w genomice funkcjonalnej i biologii systemów Maciej Stobiecki Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznañ Metabolomics a tool in functional genomics

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU Celem ćwiczenia jest zapoznanie z techniką atomowej spektrometrii absorpcyjnej z atomizacją

Bardziej szczegółowo

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok WF (kierunek farmacja)

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok WF (kierunek farmacja) Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok WF (kierunek farmacja) Ćwiczenie 1 Zastosowanie statystyki do oceny metod ilościowych Rodzaje błędów w analizie chemicznej, walidacja procedur

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD I PODSTAWY SPEKTROMETRII MAS Prof. dr hab. Witold Danikiewicz Instytut Chemii Organicznej PAN Warszawa ZAKRESY PROMIENIOWANIA ELEKTROMAGNETYCZNEGO,

Bardziej szczegółowo

Medicago truncatula roœlina modelowa w badaniach metabolomu roœlin bobowatych (Fabaceae)

Medicago truncatula roœlina modelowa w badaniach metabolomu roœlin bobowatych (Fabaceae) PRACE PRZEGL DOWE Medicago truncatula roœlina modelowa w badaniach metabolomu roœlin bobowatych (Fabaceae) reneusz Kapusta Zak³ad Biochemii i Jakoœci Plonów, nstytut Uprawy Nawo enia i Gleboznawstwa Pañstwowy

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia UV-VIS zagadnienia

Spektroskopia UV-VIS zagadnienia Spektroskopia absorbcyjna to dziedzina, która obejmuje metody badania materii przy użyciu promieniowania elektromagnetycznego, które może z tą materią oddziaływać. Spektroskopia UV-VS zagadnienia promieniowanie

Bardziej szczegółowo

Egzamin gimnazjalny. Biologia. Także w wersji online TRENING PRZED EGZAMINEM. Sprawdź, czy zdasz!

Egzamin gimnazjalny. Biologia. Także w wersji online TRENING PRZED EGZAMINEM. Sprawdź, czy zdasz! Egzamin gimnazjalny 3 Biologia TRENING PRZED EGZAMINEM Także w wersji online Sprawdź, czy zdasz! Spis treści Zestaw 1: Związki chemiczne budujące organizmy oraz pozyskiwanie i wykorzystywanie energii 5

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD II ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD II ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS ZASTSWANIA SPEKTRMETRII MAS W CHEMII RGANICZNEJ I BICHEMII WYKŁAD II ZASTSWANIA SPEKTRMETRII MAS Prof. dr hab. Witold Danikiewicz Instytut Chemii rganicznej PAN Warszawa PYTANIA, NA KTÓRE MŻE DPWIEDZIEĆ

Bardziej szczegółowo

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM

Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Materiał obowiązujący do ćwiczeń z analizy instrumentalnej II rok OAM Ćwiczenie 1 Zastosowanie statystyki do oceny metod ilościowych Błąd gruby, systematyczny, przypadkowy, dokładność, precyzja, przedział

Bardziej szczegółowo

HPLC? HPLC cz.1. Analiza chromatograficzna. Klasyfikacja metod chromatograficznych

HPLC? HPLC cz.1. Analiza chromatograficzna. Klasyfikacja metod chromatograficznych HPLC cz.1 ver. 1.0 Literatura: 1. Witkiewicz Z. Podstawy chromatografii 2. Szczepaniak W., Metody instrumentalne w analizie chemicznej 3. Snyder L.R., Kirkland J.J., Glajch J.L. Practical HPLC Method Development

Bardziej szczegółowo

JĄDROWY REZONANS MAGNETYCZNY

JĄDROWY REZONANS MAGNETYCZNY JĄDROWY REZONANS MAGNETYCZNY - pierwsze prace to rok 1946 E.M.Purcell, H.S.Torrey, R.V.Pound, Phys. Rev. 69(1946) 37 F.Bloch, W.W.Hansen, M.E.Packard, Phys. Rev. 69(1946) 127 - pierwsze prace polskie J.W.Hennel,

Bardziej szczegółowo

dr Małgorzata Czerwicka Zakład Analizy Środowiska Instytut Ochrony Środowiska i Zdrowia Człowieka Wydział Chemii UG

dr Małgorzata Czerwicka Zakład Analizy Środowiska Instytut Ochrony Środowiska i Zdrowia Człowieka Wydział Chemii UG dr Małgorzata Czerwicka Zakład Analizy Środowiska Instytut Ochrony Środowiska i Zdrowia Człowieka Wydział Chemii UG Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS

ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS ZASTOSOWANIA SPEKTROMETRII MAS W CHEMII ORGANICZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS Instytut Chemii Organicznej PAN, Warszawa Podstawowe kierunki rozwoju spektrometrii

Bardziej szczegółowo

SPEKTROMETRIA MAS W CHEMII ORGANICZNEJ, ANALITYCZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS

SPEKTROMETRIA MAS W CHEMII ORGANICZNEJ, ANALITYCZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS SPEKTROMETRIA MAS W CHEMII ORGANICZNEJ, ANALITYCZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS Instytut Chemii Organicznej PAN, Warszawa Podstawowe kierunki rozwoju spektrometrii

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

Metody desorpcyjne: DESIi DART. Analizator masy typu Orbitrap. Spektrometry typu TOF-TOF. Witold Danikiewicz. Copyright 2012

Metody desorpcyjne: DESIi DART. Analizator masy typu Orbitrap. Spektrometry typu TOF-TOF. Witold Danikiewicz. Copyright 2012 SPEKTROMETRIA MAS W CHEMII ORGANICZNEJ, ANALITYCZNEJ I BIOCHEMII WYKŁAD 15 NOWE ZASTOSOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU SPEKTROMETRII MAS Instytut Chemii Organicznej PAN, Warszawa Podstawowe kierunki rozwoju spektrometrii

Bardziej szczegółowo

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA Celem tego zadania jest podanie prostej teorii, która tłumaczy tak zwane chłodzenie laserowe i zjawisko melasy optycznej. Chodzi tu o chłodzenia

Bardziej szczegółowo

Co to jest spektrometria mas?

Co to jest spektrometria mas? Co to jest spektrometria mas? Jest to nowoczesna technika analityczna pozwalająca na dokładne wyznaczenie masy analizowanej substancji Dokładność pomiaru może się wahać od jednego miejsca dziesiętnego

Bardziej szczegółowo

1 FILTR. Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? PROBLEMÓW Z WOD ROZWI ZUJE. NOWATORSKIE uzdatnianie wody 5 w 1

1 FILTR. Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? PROBLEMÓW Z WOD ROZWI ZUJE. NOWATORSKIE uzdatnianie wody 5 w 1 Jak usun¹æ 5 zanieczyszczeñ za pomoc¹ jednego z³o a? 1 FILTR ROZWI ZUJE PROBLEMÓW Z WOD 1 TWARDOŒÆ 2 ELAZO 3 MANGAN 4 AMONIAK 5 ORGANIKA Zanieczyszczenia takie jak: twardoœæ, mangan, elazo, naturalne substancje

Bardziej szczegółowo

PRACE. Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych. Nr 2

PRACE. Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych. Nr 2 PRACE Instytutu Szk³a, Ceramiki Materia³ów Ogniotrwa³ych i Budowlanych Scientific Works of Institute of Glass, Ceramics Refractory and Construction Materials Nr 2 ISSN 1899-3230 Rok I Warszawa Opole 2008

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI Szkodliwe dzia anie promieniowania laserowego dotyczy oczu oraz skóry cz owieka, przy czym najbardziej zagro one s oczy. Ze wzgl du na kierunkowo wi zki zagro enie promieniowaniem

Bardziej szczegółowo

WZORU UŻYTKOWEGO EGZEMPLARZ ARCHIWALNY. d2)opis OCHRONNY. (19) PL (n)62894. Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa, PL

WZORU UŻYTKOWEGO EGZEMPLARZ ARCHIWALNY. d2)opis OCHRONNY. (19) PL (n)62894. Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej d2)opis OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 112772 (22) Data zgłoszenia: 29.11.2001 EGZEMPLARZ ARCHIWALNY (19) PL (n)62894 (13)

Bardziej szczegółowo

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne Anna Ulrych Plan wynikowy Przedmiot: Materiały fryzjerskie Kierunek : Technikum Usług Fryzjerskich- rok szkolny 05/ 06 Liczba godzin: 76 Liczba godzin w roku szkolnym: KL.II Lp. Tematyka Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

Stechiometria równań reakcji chemicznych, objętość gazów w warunkach odmiennych od warunków normalnych (0 o C 273K, 273hPa)

Stechiometria równań reakcji chemicznych, objętość gazów w warunkach odmiennych od warunków normalnych (0 o C 273K, 273hPa) Karta pracy I/2a Stechiometria równań reakcji chemicznych, objętość gazów w warunkach odmiennych od warunków normalnych (0 o C 273K, 273hPa) I. Stechiometria równań reakcji chemicznych interpretacja równań

Bardziej szczegółowo

DWP. NOWOή: Dysza wentylacji po arowej

DWP. NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej DWP Aprobata Techniczna AT-15-550/2007 SMAY Sp. z o.o. / ul. Ciep³ownicza 29 / 1-587 Kraków tel. +48 12 78 18 80 / fax. +48 12 78 18 88 / e-mail: info@smay.eu Przeznaczenie

Bardziej szczegółowo

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej 1. Jak wpłynie 50% dodatek MeOH do wody na retencję kwasu propionowego w układzie faz odwróconych? 2. Jaka jest kolejność retencji kwasów mrówkowego, octowego

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Konwersji Energii. Ogniwo fotowoltaiczne

Laboratorium z Konwersji Energii. Ogniwo fotowoltaiczne Laboratorium z Konwersji Energii Ogniwo fotowoltaiczne 1.0 WSTĘP Energia słoneczna jest energią reakcji termojądrowych zachodzących w olbrzymiej odległości od Ziemi. Zachodzące na Słońcu przemiany helu

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

POTWIERDZANIE TOŻSAMOSCI PRZY ZASTOSOWANIU RÓŻNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH

POTWIERDZANIE TOŻSAMOSCI PRZY ZASTOSOWANIU RÓŻNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH POTWIERDZANIE TOŻSAMOSCI PRZY ZASTOSOWANIU RÓŻNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH WSTĘP Spełnianie wymagań jakościowych stawianych przed producentami leków jest kluczowe dla zapewnienia bezpieczeństwa pacjenta.

Bardziej szczegółowo

Lekcja 173, 174. Temat: Silniki indukcyjne i pierścieniowe.

Lekcja 173, 174. Temat: Silniki indukcyjne i pierścieniowe. Lekcja 173, 174 Temat: Silniki indukcyjne i pierścieniowe. Silnik elektryczny asynchroniczny jest maszyną elektryczną zmieniającą energię elektryczną w energię mechaniczną, w której wirnik obraca się z

Bardziej szczegółowo

Udoskonalona wentylacja komory suszenia

Udoskonalona wentylacja komory suszenia Udoskonalona wentylacja komory suszenia Komora suszenia Kratka wentylacyjna Zalety: Szybkie usuwanie wilgoci z przestrzeni nad próbką Ograniczenie emisji ciepła z komory suszenia do modułu wagowego W znacznym

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

Nagroda Nobla z fizjologii i medycyny w 2004 r.

Nagroda Nobla z fizjologii i medycyny w 2004 r. Nagroda Nobla z fizjologii i medycyny w 2004 r. Receptory zapachu i organizacja systemu węchowego Takao Ishikawa, M.Sc. Zakład Biologii Molekularnej Instytut Biochemii Uniwersytetu Warszawskiego 10 mln

Bardziej szczegółowo

Agrofi k zy a Wyk Wy ł k ad V Marek Kasprowicz

Agrofi k zy a Wyk Wy ł k ad V Marek Kasprowicz Agrofizyka Wykład V Marek Kasprowicz Spektroskopia p nauka o powstawaniu i interpretacji widm powstających w wyniku oddziaływań wszelkich rodzajów promieniowania na materię ę rozumianą jako zbiorowisko

Bardziej szczegółowo

Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii. aparatura chromatograficzna w skali analitycznej i modelowej - -- w części przypomnienie -

Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii. aparatura chromatograficzna w skali analitycznej i modelowej - -- w części przypomnienie - Chromatografia cieczowa jako technika analityki, przygotowania próbek, wsadów do rozdzielania, technika otrzymywania grup i czystych substancji Cz. 5. Podstawy instrumentalizacji chromatografii aparatura

Bardziej szczegółowo

HiTiN Sp. z o. o. Przekaźnik kontroli temperatury RTT 4/2 DTR. 40 432 Katowice, ul. Szopienicka 62 C tel/fax.: + 48 (32) 353 41 31. www.hitin.

HiTiN Sp. z o. o. Przekaźnik kontroli temperatury RTT 4/2 DTR. 40 432 Katowice, ul. Szopienicka 62 C tel/fax.: + 48 (32) 353 41 31. www.hitin. HiTiN Sp. z o. o. 40 432 Katowice, ul. Szopienicka 62 C tel/fax.: + 48 (32) 353 41 31 www.hitin.pl Przekaźnik kontroli temperatury RTT 4/2 DTR Katowice, 1999 r. 1 1. Wstęp. Przekaźnik elektroniczny RTT-4/2

Bardziej szczegółowo

Chemia i technologia materiałów barwnych BADANIE WŁAŚCIWOŚCI ZWIĄZKÓW BARWNYCH WYKORZYSTANIEM SPEKTROFOTOMETRII UV-VIS.

Chemia i technologia materiałów barwnych BADANIE WŁAŚCIWOŚCI ZWIĄZKÓW BARWNYCH WYKORZYSTANIEM SPEKTROFOTOMETRII UV-VIS. Chemia i technologia materiałów barwnych Ćwiczenia laboratoryjne BADANIE WŁAŚCIWOŚCI ZWIĄZKÓW BARWNYCH WYKORZYSTANIEM SPEKTROFOTOMETRII UV-VIS. Z Opracowanie: dr inŝ. Ewa Wagner-Wysiecka Politechnika Gdańska

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym Warszawa, dnia 28 sierpnia, 2012 rok Grupa Posłów na Sejm RP Klubu Poselskiego Ruch Palikota Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI XXXII BADAŃ BIEGŁOŚCI I BADAŃ PORÓWNAWCZYCH HAŁASU W ŚRODOWISKU Warszawa 17 18 kwiecień 2012r.

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI XXXII BADAŃ BIEGŁOŚCI I BADAŃ PORÓWNAWCZYCH HAŁASU W ŚRODOWISKU Warszawa 17 18 kwiecień 2012r. SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI XXXII BADAŃ BIEGŁOŚCI I BADAŃ PORÓWNAWCZYCH HAŁASU W ŚRODOWISKU Warszawa 17 18 kwiecień 2012r. 1. CEL I ZAKRES BADAŃ Organizatorem badań biegłości i badań porównawczych przeprowadzonych

Bardziej szczegółowo

Techniki immunochemiczne. opierają się na specyficznych oddziaływaniach między antygenami a przeciwciałami

Techniki immunochemiczne. opierają się na specyficznych oddziaływaniach między antygenami a przeciwciałami Techniki immunochemiczne opierają się na specyficznych oddziaływaniach między antygenami a przeciwciałami Oznaczanie immunochemiczne RIA - ( ang. Radio Immuno Assay) techniki radioimmunologiczne EIA -

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

Projekt Studenckiego Koła Naukowego CREO BUDOWA GENERATORA WODORU

Projekt Studenckiego Koła Naukowego CREO BUDOWA GENERATORA WODORU Projekt Studenckiego Koła Naukowego CREO BUDOWA GENERATORA WODORU Stanowisko testowe Opracował Tomasz Piaścik Wprowadzenie Malejące zasoby naturalne, wpływ na środowisko naturalne i ciągle rosnące potrzeby

Bardziej szczegółowo

Dziedziczenie : Dziedziczenie to nic innego jak definiowanie nowych klas w oparciu o już istniejące.

Dziedziczenie : Dziedziczenie to nic innego jak definiowanie nowych klas w oparciu o już istniejące. Programowanie II prowadzący: Adam Dudek Lista nr 8 Dziedziczenie : Dziedziczenie to nic innego jak definiowanie nowych klas w oparciu o już istniejące. Jest to najważniejsza cecha świadcząca o sile programowania

Bardziej szczegółowo

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą 1. 1. Opis Oferty 1.1. Oferta Usługi z ulgą (dalej Oferta ), dostępna będzie w okresie od 16.12.2015 r. do odwołania, jednak nie dłużej niż do dnia 31.03.2016 r.

Bardziej szczegółowo

Tester pilotów 315/433/868 MHz

Tester pilotów 315/433/868 MHz KOLOROWY WYŚWIETLACZ LCD TFT 160x128 ` Parametry testera Zasilanie Pasmo 315MHz Pasmo 433MHz Pasmo 868 MHz 5-12V/ bateria 1,5V AAA 300-360MHz 400-460MHz 820-880MHz Opis Przyciski FQ/ST DN UP OFF przytrzymanie

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

NAJWAŻNIEJSZE ZALETY LAMP DIODOWYCH

NAJWAŻNIEJSZE ZALETY LAMP DIODOWYCH NAJWAŻNIEJSZE ZALETY LAMP DIODOWYCH Pozwalają zaoszczędzić do 80% energii elektrycznej i więcej! Strumień światła zachowuje 100% jakości w okresie eksploatacji nawet do 50.000 do 70.000 h tj. w okresie

Bardziej szczegółowo

Systemy GC/MS. MM2 Nowa generacja. Opis

Systemy GC/MS. MM2 Nowa generacja. Opis MM2 Nowa generacja Opis Dystrybutor w Polsce: 00-831 Warszawa, ul. Twarda 44, tel.: 022 581 46 88, fax: 022 581 46 85 e-mail: egeria@egeria-group.com, www.egeria-group.com Wersja 02/2006 1/7 Opis W zmieniającym

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

Spektrometria mas w badaniu. dr hab. Andrzej Kotarba mgr Piotr Legutko, inż.

Spektrometria mas w badaniu. dr hab. Andrzej Kotarba mgr Piotr Legutko, inż. Spektrometria mas w badaniu materiałów dr hab. Andrzej Kotarba mgr Piotr Legutko, inż. Spektrometria mas Technika analityczna, której podstawowym zadaniem jest dokładny pomiar masy pojedynczej cząsteczki.

Bardziej szczegółowo

Komputer i urządzenia z nim współpracujące

Komputer i urządzenia z nim współpracujące Temat 1. Komputer i urządzenia z nim współpracujące Realizacja podstawy programowej 1. 1) opisuje modułową budowę komputera, jego podstawowe elementy i ich funkcje, jak również budowę i działanie urządzeń

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Jerzy Kowalczyk Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Zasady doskonalenia systemu zarządzania oraz podstawowe procedury wspomagające Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG

Bardziej szczegółowo

Automatyczne generowanie transakcji do WB 1.0 dodatek do Finanse i Ksi gowo ERP dla 1 firmy

Automatyczne generowanie transakcji do WB 1.0 dodatek do Finanse i Ksi gowo ERP dla 1 firmy Podr cznik u ytkownika Automatyczne generowanie transakcji do WB 1.0 dodatek do Finanse i Ksi gowo ERP dla 1 firmy Masz pytanie? zadzwo 693 936 046 lub napisz handel@symfoniadodatki.pl SPIS TRE CI 1. Instalacja

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, dnia 11 lutego 2011 r. MINISTER FINANSÓW ST4-4820/109/2011 Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu wszystkie Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 listopada

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie współczynnika sprężystości sprężyn i ich układów

Wyznaczanie współczynnika sprężystości sprężyn i ich układów Ćwiczenie 63 Wyznaczanie współczynnika sprężystości sprężyn i ich układów 63.1. Zasada ćwiczenia W ćwiczeniu określa się współczynnik sprężystości pojedynczych sprężyn i ich układów, mierząc wydłużenie

Bardziej szczegółowo

Rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych

Rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych Rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych PRACA W GODZINACH NADLICZBOWYCH ART. 151 1 K.P. Praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także praca wykonywana ponad przedłużony

Bardziej szczegółowo

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami

Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Steelmate - System wspomagaj¹cy parkowanie z oœmioma czujnikami Cechy: Kolorowy i intuicyjny wyœwietlacz LCD Czujnik wysokiej jakoœci Inteligentne rozpoznawanie przeszkód Przedni i tylni system wykrywania

Bardziej szczegółowo

Materialy do cwiczenia:

Materialy do cwiczenia: Podstawowy kurs chromatografii gazowej / Materialy do cwiczenia: / Optymalizacja procesu rozdzielania analitów I. Teoria Symbol Objaœnienie Uwagi R Rozdzielczoœæ, zdolnoœæ rozdzielcza (ang. Resolution

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM TECHNOLOGII NAPRAW WERYFIKACJA TULEJI CYLINDROWYCH SILNIKA SPALINOWEGO

LABORATORIUM TECHNOLOGII NAPRAW WERYFIKACJA TULEJI CYLINDROWYCH SILNIKA SPALINOWEGO LABORATORIUM TECHNOLOGII NAPRAW WERYFIKACJA TULEJI CYLINDROWYCH SILNIKA SPALINOWEGO 2 1. Cel ćwiczenia : Dokonać pomiaru zuŝycia tulei cylindrowej (cylindra) W wyniku opanowania treści ćwiczenia student

Bardziej szczegółowo

Ostatnia cena sprzeda y klienta 1.0 dodatek do Symfonia Faktura dla 1 firmy

Ostatnia cena sprzeda y klienta 1.0 dodatek do Symfonia Faktura dla 1 firmy Podr cznik u ytkownika Ostatnia cena sprzeda y klienta 1.0 dodatek do Symfonia Faktura dla 1 firmy Masz pytanie? zadzwo 693 936 046 lub napisz handel@symfoniadodatki.pl SPIS TRE CI 1. Instalacja dodatku

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA OBSŁUGI URZĄDZENIA: 0101872HC8201

INSTRUKCJA OBSŁUGI URZĄDZENIA: 0101872HC8201 INSTRUKCJA OBSŁUGI URZĄDZENIA: PZ-41SLB-E PL 0101872HC8201 2 Dziękujemy za zakup urządzeń Lossnay. Aby uŝytkowanie systemu Lossnay było prawidłowe i bezpieczne, przed pierwszym uŝyciem przeczytaj niniejszą

Bardziej szczegółowo

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE LASERY CH ZASTOSOWANE Laboratorium nstrukcja do ćwiczenia nr Temat: Pomiar mocy wiązki laserowej 3. POMAR MOCY WĄZK LASEROWEJ LASERA He - Ne 3.1. Cel ćwiczenia. Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z metodą

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

DANE UCZESTNIKÓW PROJEKTÓW (PRACOWNIKÓW INSTYTUCJI), KTÓRZY OTRZYMUJĄ WSPARCIE W RAMACH EFS

DANE UCZESTNIKÓW PROJEKTÓW (PRACOWNIKÓW INSTYTUCJI), KTÓRZY OTRZYMUJĄ WSPARCIE W RAMACH EFS DANE UCZESTNIKÓW PROJEKTÓW (PRACOWNIKÓW INSTYTUCJI), KTÓRZY OTRZYMUJĄ WSPARCIE W RAMACH EFS Dane uczestników projektów, którzy otrzymują wsparcie w ramach EFS Dane uczestnika Lp. Nazwa Możliwe wartości

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie charakterystyki widmowej kolorów z wykorzystaniem zapisu liczb o dowolnej precyzji

Wyznaczanie charakterystyki widmowej kolorów z wykorzystaniem zapisu liczb o dowolnej precyzji AUTOMATYKA 2011 Tom 15 Zeszyt 3 Maciej Nowak*, Grzegorz Nowak* Wyznaczanie charakterystyki widmowej kolorów z wykorzystaniem zapisu liczb o dowolnej precyzji 1. Wprowadzenie 1.1. Kolory Zmys³ wzroku stanowi

Bardziej szczegółowo

Kontrakt Terytorialny

Kontrakt Terytorialny Kontrakt Terytorialny Monika Piotrowska Departament Koordynacji i WdraŜania Programów Regionalnych Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 26 pażdziernika 2012 r. HISTORIA Kontrakty wojewódzkie 2001

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 144/2015 Wójta Gminy Tczew z dnia 27.08.2015 r.

Zarządzenie Nr 144/2015 Wójta Gminy Tczew z dnia 27.08.2015 r. Zarządzenie Nr 144/2015 Wójta Gminy Tczew z dnia 27.08.2015 r. Tczew. w sprawie wprowadzenia zasad utrzymania placów zabaw stanowiących własność Gminy Na podstawie art.30 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA KARTA SERWISOWA NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA Gratulujemy! Dokonali Pañstwo œwietnego wyboru: nowoczesne drewniane okna s¹ ekologiczne, a tak e optymalne pod wzglêdem ekonomicznym. Nale ¹ do najwa niejszych elementów

Bardziej szczegółowo

2) RODZAJ ZAMAWIAJĄCEGO:

2) RODZAJ ZAMAWIAJĄCEGO: Tarnobrzeg: W.Sz.II.1/187/11 - Dostawa sprzętu i aparatury medycznej dla Wojewódzkiego Szpitala im. Zofii z Zamoyskich Tarnowskiej w Tarnobrzegu Numer ogłoszenia: 372662-2011; data zamieszczenia: 09.11.2011

Bardziej szczegółowo

Wniosek ROZPORZĄDZENIE RADY

Wniosek ROZPORZĄDZENIE RADY KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 19.5.2014 r. COM(2014) 283 final 2014/0148 (NLE) Wniosek ROZPORZĄDZENIE RADY zmieniające rozporządzenie (UE) nr 1387/2013 zawieszające cła autonomiczne wspólnej taryfy

Bardziej szczegółowo

I B. EFEKT FOTOWOLTAICZNY. BATERIA SŁONECZNA

I B. EFEKT FOTOWOLTAICZNY. BATERIA SŁONECZNA 1 OPTOELEKTRONKA B. EFEKT FOTOWOLTACZNY. BATERA SŁONECZNA Cel ćwiczenia: 1.Zbadanie zależności otoprądu zwarcia i otonapięcia zwarcia od natężenia oświetlenia. 2. Wyznaczenie sprawności energetycznej baterii

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE. Tłumaczenie pisemne dokumentacji rejestracyjnej ZAPYTANIE OFERTOWE

ZAPYTANIE OFERTOWE. Tłumaczenie pisemne dokumentacji rejestracyjnej ZAPYTANIE OFERTOWE ZAPYTANIE OFERTOWE Tłumaczenie pisemne dokumentacji rejestracyjnej Biofarm sp. z o.o. ul. Wałbrzyska 13 60-198 Poznań Poznań, 09 grudnia 2015r. ZAPYTANIE OFERTOWE I. Nazwa i adres Zamawiającego: Biofarm

Bardziej szczegółowo

PL 215455 B1. PRZEMYSŁOWY INSTYTUT MOTORYZACJI, Warszawa, PL 25.05.2009 BUP 11/09

PL 215455 B1. PRZEMYSŁOWY INSTYTUT MOTORYZACJI, Warszawa, PL 25.05.2009 BUP 11/09 PL 215455 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 215455 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 383749 (51) Int.Cl. B62M 23/02 (2006.01) B62M 6/60 (2010.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

Automatyzacja pakowania

Automatyzacja pakowania Automatyzacja pakowania Maszyny pakuj¹ce do worków otwartych Pe³na oferta naszej firmy dostêpna jest na stronie internetowej www.wikpol.com.pl Maszyny pakuj¹ce do worków otwartych: EWN-SO do pakowania

Bardziej szczegółowo

Wydział Elektrotechniki, Elektroniki, Informatyki i Automatyki Katedra Przyrządów Półprzewodnikowych i Optoelektronicznych.

Wydział Elektrotechniki, Elektroniki, Informatyki i Automatyki Katedra Przyrządów Półprzewodnikowych i Optoelektronicznych. Politechnika Łódzka Wydział Elektrotechniki, Elektroniki, Informatyki i Automatyki Katedra Przyrządów Półprzewodnikowych i Optoelektronicznych Niekonwencjonalne źródła energii Laboratorium Ćwiczenie 4

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY METROLOGII ĆWICZENIE 4 PRZETWORNIKI AC/CA Międzywydziałowa Szkoła Inżynierii Biomedycznej 2009/2010 SEMESTR 3

PODSTAWY METROLOGII ĆWICZENIE 4 PRZETWORNIKI AC/CA Międzywydziałowa Szkoła Inżynierii Biomedycznej 2009/2010 SEMESTR 3 PODSTAWY METROLOGII ĆWICZENIE 4 PRZETWORNIKI AC/CA Międzywydziałowa Szkoła Inżynierii Biomedycznej 29/2 SEMESTR 3 Rozwiązania zadań nie były w żaden sposób konsultowane z żadnym wiarygodnym źródłem informacji!!!

Bardziej szczegółowo

Elektryczne ogrzewanie podłogowe fakty i mity

Elektryczne ogrzewanie podłogowe fakty i mity Elektryczne ogrzewanie podłogowe fakty i mity Ogrzewanie podłogowe staje się coraz bardziej docenianym systemem podnoszącym komfort użytkowników mieszkań, apartamentów i domów jednorodzinnych. Niestety

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

SMARTBOX PLUS KONDENSACYJNE M O D U Y G R Z E W C Z E

SMARTBOX PLUS KONDENSACYJNE M O D U Y G R Z E W C Z E KONDENSACYJNE M O D U Y G R Z E W C Z E ISYS Sp. z o.o. Raków 26, 55-093 Kie³czów, tel. (071) 78 10 390, biuro@isysnet.pl, www.isysnet.pl Kondensacyjne modu³y SMARTBOX Plus charakteryzuj¹ siê bardzo wysok¹

Bardziej szczegółowo

EGZEMPLARZ ARCHIWALNY WZORU UŻYTKOWEGO (12,OPIS OCHRONNY. (19) PL di)62974 B62D 57/02 (2006.01) Dudek Piotr, Włocławek, PL

EGZEMPLARZ ARCHIWALNY WZORU UŻYTKOWEGO (12,OPIS OCHRONNY. (19) PL di)62974 B62D 57/02 (2006.01) Dudek Piotr, Włocławek, PL EGZEMPLARZ ARCHIWALNY RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12,OPIS OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 114126 (22) Data zgłoszenia: 11.06.2003 (19) PL di)62974

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2014/2015 KOD UCZNIA ETAP OKRĘGOWY Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 12 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Małopolskie Centrum Przedsiębiorczości Książka znaku

Małopolskie Centrum Przedsiębiorczości Książka znaku Małopolskie Centrum Przedsiębiorczości Książka znaku Znak marki Logo (inaczej znak firmowy), to zaraz po nazwie, podstawa wizerunku i tożsamości firmy. Spełnia rolę marketingową a jednocześnie informacyjną.

Bardziej szczegółowo

PODNOŚNIK KANAŁOWY WWKR 2

PODNOŚNIK KANAŁOWY WWKR 2 Zastosowanie Dźwignik kanałowy, jeżdżący po obrzeżach kanału samochodowego, dzięki łatwości manewrowania poziomego (stosunkowo mały ciężar) i pionowego, znajduje szerokie zastosowanie w pracach obsługowo-naprawczych

Bardziej szczegółowo

CENTRALE WENTYLACYJNE NAWIEWNO WYWIEWNE Z ODZYSKIEM CIEPŁA ORAZ WILGOCI

CENTRALE WENTYLACYJNE NAWIEWNO WYWIEWNE Z ODZYSKIEM CIEPŁA ORAZ WILGOCI CENTRALE WENTYLACYJNE NAWIEWNO WYWIEWNE Z ODZYSKIEM CIEPŁA ORAZ WILGOCI DOKUMENTACJA TECHNICZNO RUCHOWA B3B-WX 20, B3B-WX 30, B3B-WX 40, B3B-WX 60 http://www.hakom.pl SPIS TREŚCI 1. CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA.

Bardziej szczegółowo