PROCES SAMOOCZYSZCZANIA W EKOSYSTEMACH RZECZNYCH SELF-PURIFICATION PROCESS IN RIVER ECOSYSTEMS

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PROCES SAMOOCZYSZCZANIA W EKOSYSTEMACH RZECZNYCH SELF-PURIFICATION PROCESS IN RIVER ECOSYSTEMS"

Transkrypt

1 S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e PROCES SAMOOCZYSZCZANIA W EKOSYSTEMACH RZECZNYCH SELF-PURIFICATION PROCESS IN RIVER ECOSYSTEMS Anna Jarosiewicz Akademia Pomorska Zakład Ekologii Wód Instytut Biologii i Ochrony Środowiska ul. Arciszewskiego 22b, Słupsk ABSTRACT Self-purification, the natural process of water ecosystems, is a reaction of water to the input of polluting substances. This process is consisting of various complex phenomena involving numerous physical, chemical and biological factors acting and interacting more and less effectively. The ability of streams and rivers to remove of polluting substances is very important for the water management. Słowa kluczowe: samooczyszczanie, rzeka, jakość wód, zanieczyszczenia Key words: self-purification, river, water quality, pollutions WPROWADZENIE Woda jest źródłem Ŝycia, surowcem naturalnym, którego nie moŝna zastąpić Ŝadnym innym substytutem (Fall 1993). Ochrona wód i jej zasobów stanowi jeden z najwaŝniejszych celów polityki europejskiej, a wprowadzona Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady ( ), zwana Ramową Dyrektywą Wodną, traktuje wodę jako dobro narodowe i w sposób czytelny nakazuje wprowadzenie obowiązku zrównowaŝonego gospodarowania jej zasobami, między innymi poprzez: (i) zapobieganie degradacji, (ii) poprawę stanu zasobów wodnych, (iii) ochronę przed pogarszaniem się stanu wód, ekosystemów wodnych oraz ekosystemów lądowych i terenów podmokłych zaleŝnych od wody, (iiii) wyrabianie odpowiednich postaw społecznych, sprzyjających zrównowaŝonemu korzystaniu z wód (RDW 2000). Dalszy wzrost gospodarczy poszczególnych krajów, a takŝe dobro ich mieszkańców, 27

2 Ryc. 1. Źródła zanieczyszczeń wód powierzchniowych (opracowanie własne) Fig. 1. Pollution sources of surface waters w tym dbałość o zdrowie, wymagają stałej troski o stan wód i podejmowania wszelkich moŝliwych działań chroniących je przed degradacją. Głównym powodem niekorzystnych zmian zachodzących w zbiornikach i ciekach wodnych jest ich zanieczyszczenie (ryc. 1). Zanieczyszczenie, jako zjawisko występujące w wodach powierzchniowych, jest skomplikowane i trudne do wyraŝenia w postaci prostej definicji. Z biologicznego punktu widzenia za zanieczyszczenie uznawany jest kaŝdy czynnik fizyczny, chemiczny czy biologiczny, szkodliwie oddziałujący na organizmy wodne oraz ludzi czy zwierzęta w wyniku spoŝycia wody. Z punktu widzenia gospodarki przez zanieczyszczenie rozumie się zjawisko, w którym skład wody zmieniany jest na skutek bezpośredniej lub pośredniej działalności człowieka, w wyniku czego staje się ona nieprzydatna lub przydatna w ograniczonym zakresie do celów przemysłowych i w gospodarstwie domowym. Równocześnie naleŝy zaznaczyć, Ŝe zanieczyszczenie wód powierzchniowych, a w szczególności wód płynących, nie jest stanem nieodwracalnym. Wody rzeczne, dzięki zachodzącym w nich procesom, mają zdolność do tak zwanego samooczyszczania (Chełmicki 2001). 28

3 Celem niniejszej publikacji jest próba zrozumienia procesów naturalnych zachodzących w wodach płynących, a przyczyniających się do poprawy ich jakości. ISTOTA PROCESU Definicji procesu samooczyszczania jest wiele. Zazwyczaj mówi się o poprawie jakości wody, która następuje głównie za pośrednictwem występujących w niej organizmów (Chełmicki 2001). Według Mańczaka (1972) samooczyszczanie to biochemiczne przekształcanie związków organicznych w związki prostsze, nieorganiczne, przy współudziale mikroorganizmów, kosztem pobieranego z wody i powietrza tlenu. Starmach i in. (1976) opisują to zjawisko jako sumę procesów, które wodę zanieczyszczoną doprowadzają znowu do stanu przydatności. Nie jest to jednak jednolity proces, lecz wiele następujących po sobie, przede wszystkim biologicznych i biochemicznych, dzięki którym na pewnym odcinku rzeki zanieczyszczenia stopniowo znikają, przy czym rozmaite rodzaje zanieczyszczeń znikają z róŝną szybkością. Vagnetti i in. (2003) dodają jeszcze do tej definicji konieczność uwzględnienia procesów fizycznych zachodzących w rzece. Po raz pierwszy na moŝliwość samoistnego oczyszczania wód rzecznych zwrócił uwagę w 1891 roku Pettenkofer (Cooper i in. 1919). Podkreślał on równieŝ fakt, Ŝe rozpuszczony w wodzie tlen w istotny sposób wpływa na proces samooczyszczania. Samooczyszczanie wód odbywa się jednak w wodach płynących i stojących z róŝną intensywnością i w inny sposób. W praktyce rozpatruje się zwykle samooczyszczanie zachodzące w rzekach (Dojlido 1987). Na postęp procesu ma wpływ kilka czynników, takich jak: temperatura, ciśnienie, nasłonecznienie, tlen, prędkość przepływu, głębokość wody, odczyn, związki toksyczne, a takŝe działalność człowieka (Poradnik eksploatatora ). Rycina 2 przedstawia główne procesy wpływające na zdolność samooczyszczania wód. Ryc. 2. Procesy wpływające na samooczyszczanie wód (opracowanie własne) Fig. 2. Processes influence on the water self-purification 29

4 Adsorpcja PROCESY FIZYCZNE Adsorpcja to proces polegający na zatrzymaniu substancji chemicznych na granicy faz: stałej i ciekłej. Zatrzymanie ma charakter labilny i w związku z tym jest odwracalne (Chełmicki 2001). Na granicy woda ciało stałe następuje wymiana substancji do momentu uzyskania równowagi dynamicznej. Równowaga ta zostaje osiągnięta, gdy wymiana woda ciało stałe i ciało stałe woda będzie odbywała się z tą samą szybkością. Zjawiska adsorpcji desorpcji oraz strącania rozpuszczania biorą udział w tym procesie (Zhou i in. 2005). Adsorpcja zazwyczaj dotyczy drobnych zawiesin i rozpuszczonych związków organicznych, mineralnych i jonów (Starmach i in. 1976), przy czym zdolność adsorpcyjna róŝnych substancji jest róŝna, zdecydowanie lepsza w przypadku substancji organicznych niŝ mineralnych. Generalnie, im bardziej hydrofobowa jest substancja rozpuszczona, tym chętniej adsorbowana jest na powierzchni ciała stałego, zwłaszcza jeŝeli ma ono równieŝ charakter hydrofobowy (Suzuki 1997). Cząsteczki rozproszone lub zawieszone w wodzie zatrzymują się na powierzchni dna i brzegów koryta rzecznego, roślinności wodnej, konstrukcjach hydrotechnicznych i wszelkich innych ciałach stałych mających kontakt z wodą. Dobrymi adsorberami w ekosystemie rzecznym są glina, iły, cząstki koloidalne (zawierające przede wszystkim tlenki lub wodorotlenki Ŝelaza, manganu czy glinu, węglan wapnia) (Vagnetti i in. 2003). Proces ten odgrywa bardzo waŝną rolę w obiegu materii w środowisku wodnym. Wiele składników aktywnych moŝe być akumulowana na powierzchni osadów sedymentacyjnych bądź teŝ zawiesinie gleby przy dnie cieku wodnego, co z kolei istotnie wpływa na ilość transportowanej substancji w dół rzeki (Suzuki 1997). Ponadto w wyniku procesów adsorpcji na powierzchni zanurzonych w wodzie ciał stałych powstają organiczne błonki zasiedlane przez bakterie i inne drobnoustroje. Takie naturalne błony biologiczne działają podobnie jak w przypadku złóŝ zraszanych w oczyszczalniach ścieków i bardzo efektywnie poprawiają jakość wody (Starmach i in. 1976). Jednak tworzenie się błon biologicznych jest ograniczone do stref powolnego przepływu wody; tam gdzie przepływ jest burzliwy, błony nie tworzą się. Podawane w literaturze przykłady adsorpcji w rzekach dotyczą przede wszystkim akumulowania metali cięŝkich na powierzchni substancji humusowych (Vagnetti i in. 2003, Suzuki 1997) oraz rozpuszczonych związków fosforu (Mainstone i Parr 2002, Zhou i in. 2005). Sedymentacja Proces ten dotyczy zawiesin łatwo opadających i polega na powolnym opadaniu materii i jej gromadzeniu na dnie, gdzie częściowo zostaje ona rozłoŝona za pośrednictwem bakterii, częściowo zaś moŝe być przykryta cząstkami mineralnymi i unieruchomiona. NaleŜy jednak pamiętać, Ŝe podobnie jak w przypadku adsorpcji sedymentacja jest czasowym sposobem poprawy jakości wody. Zdeponowany na dnie ładunek stanowi potencjalne źródło wtórnego zanieczyszczenia wody. Ponowne wprowadzenie go do toni wodnej moŝe nastąpić na skutek podwyŝszonego przepły- 30

5 Ryc. 3. Sedymentacja i wtórne zanieczyszczenie wody rzecznej (wg Mańczak 1972) Fig. 3. Sedimentation and re-pollution of river waters wu wody bądź większej jej turbulencji (Vagnetti i in. 2003, Engelhardt i in. 1995). Wtórne zanieczyszczenie moŝe mieć charakter bardzo gwałtowny, a w konsekwencji doprowadzić do lokalnego podwyŝszenia stęŝenia substancji zawieszonej w wodzie, w skrajnych warunkach do poziomu wyŝszego niŝ przed rozpoczęciem sedymentacji (ryc. 3), (Chełmicki 2001). Efektywność procesu sedymentacji z jednej strony zaleŝy od rozmiaru, cięŝaru właściwego oraz kształtu opadających cząstek, z drugiej zaś strony od cech ośrodka ich opadania, do których naleŝy przede wszystkim intensywność ruchu wody oraz jej gęstość i lepkość. Najszybciej opadają unoszone ziarna Wpływ prędkości przepływu na wielkość sedymentujących cząstek Influence of water flow on the sedimentated particle size Tabela 1 Table 1 Średnica ziaren (mm) Prędkość przepływu (cm/s) 0,01 00,1 0,10 00,7 0,50 04,0 1,00 08,0 5,00 40,0 10,000 70,0 Źródło: Starmach i in

6 piasku, najwolniej zaś koloidalne frakcje mineralne i drobne cząstki organiczne. Spośród mineralnych ziaren o podobnych właściwościach, lecz róŝnym kształcie najwolniej opadają te w postaci płytek. Prędkość opadania cząstek wzrasta ze wzrostem temperatury wody, ze względu na zwiększającą się róŝnicę w gęstości pomiędzy wodą a zawieszonymi cząstkami. Bardzo istotnym elementem wpływającym na intensywność sedymentacji jest prędkość przepływu wody (tab. 1) oraz jej turbulencja. Cząstki o średnicy ziarna poniŝej 0,01 mm pozostają w zawieszeniu nawet przy niewielkich prędkościach przepływu (około 0,1 cm/s), podczas gdy cząstki o średnicy około 1 mm sedymentują dopiero przy prędkościach mniejszych niŝ 8 cm/s (Starmach i in. 1976, Chełmicki 2001). W przypadku cząstek koloidalnych sedymentacja musi być poprzedzona ich flokulacją. Utworzone kłaczki mają zdecydowanie większą średnicę, a tym samym łatwiej opadają na dno koryta rzeki. Sedymentujący osad zawiera znaczne ilości materii organicznej, związków fosforu oraz metali cięŝkich. Akumulacja metali cięŝkich w osadach dennych jest jednym z najefektywniejszych zjawisk samooczyszczania (Vagnetti i in. 2003). Rozcieńczanie Jest to najprostszy sposób samooczyszczania i odbywa się na skutek wprowadzania czystych wód wraz z dopływami rzek. Działanie czyszczące tego procesu ma dwojaki charakter. Po pierwsze, następuje rozcieńczanie zanieczyszczeń poprzez zwiększenie róŝnicy pomiędzy ilością wody czystej a zanieczyszczeniem. Po drugie, zwiększa się zawartość rozpuszczonego tlenu w wodzie oraz aktywność drobnoustrojów poprzez rozcieńczenie produktów ich metabolizmu. Ponadto w okresie zimowym, przy całkowitym zlodzeniu rzeki, dopływ dobrze natlenionej wody moŝe stać się jedynym źródłem dostarczającym tlen w tym czasie. Korzystny wpływ rozcieńczania występuje oczywiście tylko wtedy, gdy wody zanieczyszczone będą wymieszane z dopływającą wodą czystą, co uzaleŝnione jest od morfologii koryta rzeki oraz szybkości prądu. Źródłem wody czystej, oprócz powierzchniowego dopływu rzecznego, mogą być wody podziemne oraz spływy powierzchniowe, o ile nie niosą one zbyt wielu zanieczyszczeń mineralnych i organicznych, przede wszystkim zmywanych z pól biogenów i środków ochrony roślin. O oczyszczającym działaniu spływów powierzchniowych moŝe być mowa zwykle w przypadku, gdy bezpośrednia zlewnia rzeki ma charakter leśny. Ulatnianie Ulatnianie, czyli przemieszczanie zanieczyszczeń z wody do fazy gazowej. Proces ten permanentnie usuwa składniki z fazy ciekłej. Intensywność tego procesu uzaleŝniona jest od temperatury, ciśnienia, właściwości danego związku, a przede wszystkim tendencji do przechodzenia w fazę gazową oraz rozpuszczalności w wodzie (Vagnetti i in. 2003). Na skutek ulatniania moŝe nastąpić redukcja zawartości azotu i jego związków w wodzie, takich jak amoniak (przy podwyŝszonym ph) czy N 2 powstający na skutek procesu denitryfikacji (Wetzel 2001). 32

7 Reakcje kwasowo-zasadowe PROCESY CHEMICZNE Pozwalają na zachowanie naturalnego ph wody, neutralizując zanieczyszczenia kwaśne i zasadowe. Właściwości buforowe wody są ściśle związane z zasadowością wody, na którą mają wpływ dwuwęglany, węglany i wodorotlenki (Allan 1998). Spośród wielu reakcji redox zachodzących w ciekach wodnych waŝne są reakcje utleniania materii organicznej (bardzo tlenochłonne) oraz reakcje utleniania amoniaku do azotanów, co z kolei jest istotne dla asymilacji azotu przez rośliny (Vagnetti i in. 2003). RównieŜ procesy fotosyntezy i respiracji mogą być potraktowane jako reakcje redox. W trakcie fotosyntezy rośliny zielone pobierają CO 2, który początkowo odgrywa rolę utleniacza. W toku reakcji utylizacji węgla, podczas syntezy cukrów prostych stopień utlenienia węgla maleje i wyprodukowana substancja przejmuje od H 2 O funkcję reduktora, podczas gdy O 2 jest końcowym akceptorem elektronów (Lampert i Sommer 2001). Wartym podkreślenia jest fakt, Ŝe wiele reakcji redox, bardzo waŝnych dla obiegu pierwiastków w ekosystemach wodnych, jest katalizowanych przez mikroorganizmy lub kierowana przez inne procesy biologiczne. Strącanie ZaleŜnie od rozpuszczalności poszczególnych zanieczyszczeń strącanie jest waŝne dla usuwania jonów z fazy ciekłej. Wiele takich reakcji (tworzenie soli fosforanowych czy węglanowych) pozwala na usunięcie kationów z roztworu. Rozpuszczona materia organiczna, zwłaszcza ta o wielkości około 1 nm do 1 µm, moŝe tworzyć agregaty w wyniku flokulacji. Flokulacja obejmuje wszystkie procesy agregacji odpowiadające tworzeniu cząsteczek większych niŝ 1 µm. Hydrofilowe koloidy są termodynamicznie stabilne i mogą ulegać agregacji i strącaniu jedynie na skutek zmian właściwości rozpuszczalnika (wody), takich jak na przykład temperatura. Koloidy hydrofobowe natomiast z natury wykazują słabą rozpuszczalność i łatwiej są strącane. Procesowi flokulacji i koagulacji sprzyja obecność soli Ŝelaza i glinu. RównieŜ wzrost temperatury wzmaga proces koagulacji. Mniejsze cząsteczki koloidalne (<100 nm) koagulują do agregatów o wielkości 0,1-10 µm. Cząsteczki większe niŝ 10 µm mogą osiadać na dnie na skutek sedymentacji. W środowisku wodnym spotyka się róŝne typy agregatów, w zaleŝności od surowca, z którego powstały, oraz warunków procesu flokulacji. W ich skład mogą wchodzić szczątki biologiczne, wodorotlenki Ŝelaza, węglan wapnia, glina, polisacharydy oraz kwasy fulwowe i humusowe (Wetzel 2001). PROCESY BIOLOGICZNE Procesy biologiczne polegają z jednej strony na pochłanianiu substancji zanieczyszczających przez organizmy Ŝywe (asymilacja), z drugiej na rozkładzie materii organicznej i nieorganicznej na składniki prostsze w procesach przemiany materii mikroorganizmów oraz ostateczne ich mineralizowanie. Mineralizacja materii odbywa się przy współudziale mikroorganizmów, przede 33

8 wszystkim bakterii tlenowych (aerobowych). W przypadku deficytów tlenowych za przetwarzanie związków organicznych odpowiedzialne są bakterie beztlenowe (anaerobowe), które do funkcjonowania potrzebują jedynie tlenu związanego. Aktywność bakterii aerobowych ograniczona jest ilością rozpuszczonego w wodzie tlenu. PoniŜej nasycenia w granicach 20% są one zastępowane bakteriami beztlenowymi. Zasadnicza róŝnica między aerobowym a anaerobowym procesem rozkładu polega na tym, Ŝe w tym pierwszym przypadku następuje szybkie i obfite rozmnaŝanie bakterii przy niewielkiej ilości produktów rozpadu, w drugim zaś przypadku sytuacja wygląda odwrotnie, tzn. powstawanie nowych komórek bakteryjnych jest wolniejsze, przy znacznej ilości produktów rozpadu (Chełmicki 2001). W tabeli 2 przedstawione zostały niektóre z procesów destrukcji materii. Reakcje chemiczne zachodzące z udziałem mikroorganizmów są katalizowane produkowanymi przez nie enzymami. Rozkład materii organicznej odbywa się etapowo. Zazwyczaj towarzyszy im zmiana flory rozkładającej. Istnieje zawsze zespolony łańcuch, w którym grupy bakterii dostarczają niezbędnych substratów do roz- Procesy destrukcji materii organicznej Destruction processes of organic matter Tabela 2 Table 2 Źródło: Starmach 1976, Wiesche i Wetzel 1998, Lampert i Sommer 2001, Wetzel 2001, Chełmicki

9 woju kolejnych krup. Przykładem moŝe być funkcjonowanie beztlenowych bakterii metanowych, które przekształcają kwasy organiczne czy alkohole w metan. Ten z kolei wykorzystywany jest przez bakterie metylotroficzne jako źródło węgla i donor elektronów. Rozwój poszczególnych populacji bakterii jest przesunięty w czasie względem poprzedniej, równocześnie w miarę zuŝywania materiałów wyjściowych maksima rozwoju stają się coraz mniejsze, a materia organiczna zanika. Końcowe produkty rozkładu (CO 2, pierwiastki biogeniczne) tworzą podstawę rozwoju autotrofów, a te z kolei stanowią główną masę pokarmową dla zwierząt. Proces utleniania substancji organicznej w warunkach tlenowych, którego końcowym produktem są równieŝ nowe komórki mikroorganizmów, moŝna przedstawić za pomocą równania (Poradnik eksploatatora ): związki organiczne + O 2 bakterie CO 2 + H 2 O + bakterie (1) W drugiej fazie procesu tlenowego następuje dalsze utlenianie produktów nieorganicznych: NH 3 /NH 4 +O 2 NO 2 + O 2 NO 3 (2) W warunkach anaerobowych substancje organiczne pod wpływem enzymów wytwarzanych przez beztlenowce ulegają rozkładowi w procesie fermentacji, który niekiedy prowadzi do mineralizacji: związki organiczne CO 2 + CH 4 +H 2 O + bakterie (3) Asymilacja to proces polegający na pobieraniu składników odŝywczych z wody przez organizmy Ŝywe i wbudowaniu ich w masę ciała. Konsekwencją tego procesu jest przyrost masy danego organizmu. Asymilacja jest domeną organizmów autotroficznych. W przypadku ekosystemów wodnych poszczególne grupy autotrofów (peryfiton, makrolity czy fitoplankton) pobierają substancje proste (fosfor, azot, krzem) i przetwarzają w bardziej skomplikowaną materię organiczną (Clambers i Prepas 1994, Lampert i Sommer 2001, Wetzel 2001, Allan 1998). Intensywność produkcji pierwotnej uzaleŝniona jest od wielu czynników, między innymi: dostępu światła, ilości składników odŝywczych oraz stosunku, w jakim one występują (dotyczy to przede wszystkim stosunku azotu do fosforu), prądów rzecznych, rodzaju podłoŝa i temperatury. Oprócz autotrofów równieŝ mikroorganizmy heterotroficzne uczestniczą w procesie asymilacji, jednak w tym przypadku materia organiczna jest nie jest tworzona ze związków prostych, a jedynie przetwarzana. Heterotrofy pobierają substancję organiczną i zuŝywają jej części w procesie przemiany materii. Pozostała jej część zostaje wbudowana w masę ciała (produkcja wtórna). Sorkin i Katoda (Lampert i Sommer 2001) podają, Ŝe w naturalnych populacjach bakterii 25% pobranej materii wiązane jest w biomasie, podczas gdy pozostałe 75% przetwarzane w energię traconą podczas oddychania. 35

10 STREFY SAMOOCZYSZCZANIA Proces samooczyszczania jest procesem ciągłym, a poszczególne jego etapy nie dają się w jakiś wyraźny sposób rozgraniczyć. Jednak dla lepszego zrozumienia tego procesu i ułatwienia oceny stopnia zanieczyszczenia oraz postępów samooczyszczania wprowadzono pewien podział. Istnieją dwa najbardziej rozpowszechnione podziały procesu samooczyszczania. Pierwszy z nich, zapoczątkowany przez Kolkwitza i Marssona, a opublikowany w 1908 roku, ma charakter biologiczny i odwołuje się do listy gatunków wskaźnikowych. W systemie saprobowym wyróŝniane są cztery strefy: (i) strefa polisaprobowa bezpośrednio za zrzutem ścieków, charakteryzuje się duŝą ilością bakterii saprofitycznych, którym towarzyszą wiciowce i orzęski. Bakterie ustępują jednak stosunkowo szybko na rzecz grzybów ściekowych, do których zalicza się bakterię nitkowatą Sphaerotilus natans oraz grzyby z rodzajów Deptomitus i Mucor. Z pewnym opóźnieniem w ślad za bakteriami wkraczają zwierzęta bakterioŝerne. (ii) strefa α-mezosaprobowa w fazie tej znikają stopniowo bakterie i grzyby, występują skąposzczety, okrzemki i nieliczne skorupiaki, nadal obserwowany jest wyraźny brak ryb. (iii) strefa β-mezosaprobowa następuje masowy rozwój glonów: sinice zielenice i okrzemki, pojawiają się pijawki i ślimaki oraz mniej wymagające ryby. (iv) strefa oligosaprobowa strefa pozwalająca na bytowanie ryb łososiowatych, chruścików, jętek, krasnorostów. Kolejny podział zaprezentowany przez Wipple (Starmach i in. 1976) opiera się na kryteriach chemicznych. W tym przypadku równieŝ wymieniane są cztery strefy: (i) strefa degradacji (wyczerpania), (ii) strefa aktywnej dekompozycji (rozkładu), (iii) strefa odnowy (wyzdrowotnienia), (iv) strefa wody czystej (ryc. 4, 5). Strefa degradacji to strefa bezpośrednio poniŝej wylotu ścieków. W systemie saprobowym jest to strefa polisaprobowa. W obszarze tym następuje proces szybkiego zuŝywania tlenu przez mikroorganizmy (ryc. 4). Odznacza się najpierw tlenowym, a następnie beztlenowym rozkładem materii organicznej. Produktami rozkładu są alkohole, kwasy organiczne, metan. W strefie rozkładu pojawiają się mikroorganizmy beztlenowe, a produktem rozkładu stają się często siarkowodór, metan i amoniak. Woda charakteryzuje się nieprzyjemnym zapachem, a w osadach dennych pojawia się czarny muł zawierający siarczki Ŝelaza. W strefie odnowy dochodzi do tego, Ŝe proces poboru tlenu jest intensywniejszy niŝ jego zuŝywania. Rozpoczyna się proces biooksydacji, przebiegający bez wydzielania zapachu gnilnego, doprowadzając do utlenienia produktów rozkładu wytworzonych w poprzedniej strefie (ryc. 5). Charakteryzuje się on skokami tlenowymi. Intensywny proces utleniania substancji rozpuszczonych w wodzie i osadach powodować moŝe w początkowym etapie tej strefy całkowite zaniki tlenu. Aczkolwiek zjawisko to jest rzadkie w wodach płynących, a w rzekach o duŝej prędkości przepływu ubytki tlenowe są szybko wyrównywane. 36

11 Ryc. 4. Krzywa tlenowa w procesie samooczyszczania Fig. 4. Oxygen curve of self-purification process Ryc. 5. Proces samooczyszczania (na podstawie: Kajak 1998, Starmach i in. 1976) Fig. 5. Self-purification process 37

12 Strefa wody czystej charakteryzuje się praktycznie całkowitym zanikiem ścieków i w rzece pojawiają się wielogatunkowe zbiorowiska organizmów (strefa oligosaprobowa). Z duŝą intensywnością kontynuowany jest proces nitryfikacji. Zwrócić naleŝy uwagę jednak na to, Ŝe powrót do stanu czystości nie oznacza powrotu do stanu pierwotnego, ze względu na zwiększoną ilość materii mineralnej oraz przyrost biomasy. ZDOLNOŚĆ SAMOOCZYSZCZANIA WÓD Samooczyszczanie jest skomplikowanym procesem, którego intensywność uzaleŝniona jest od wielu czynników. Proces ten zaleŝny będzie od ilości wprowadzonych zanieczyszczeń, ich rodzaju, wielkości rzeki, prędkości jej przepływu, warunków meteorologicznych (dostęp światła, temperatura, opad), składu podłoŝa. Z tego teŝ powodu określenie intensywności i zdolności wód do samoodnowy jest bardzo trudne. Upraszczając procesy, samooczyszczanie moŝna określić jako zmniejszenie stęŝenia rozpuszczonych w wodzie substancji zanieczyszczających. Starmach i in. (1976) zaproponowali trzy równania opisujące ten proces: S m = QC C ) mol/s (4) ( 0 u C0 Cu S r = t mol/dm 3 s (5) S QC C S = m ( 0 u ) e = mol/g s, (6) ' ' G t / g P v g ' Q gdzie: Q przepływ wody, dm 3 /s, C 0 stęŝenie ścieków w miejscu zrzutu, mol/dm 3, C u stęŝenie ścieków na końcu badanego odcinka, mol/dm 3, t czas przepływu wody na badanym odcinku rzeki, s, G biomasa na badanym odcinku rzeki, g, g masa organizmów osiadłych, g/m 2, g masa sestonu, g/dm 3, P szerokość koryta rzeki zwilŝonego wodą, m, v prędkość przepływu, m 3 /s. Równanie 4 określa wielkość samooczyszczania, a ściślej, zmniejszającą się ilość substancji ściekowej na danym odcinku, o ile na tym obszarze nie dopływają inne ścieki. Równanie 5 oznacza szybkość samooczyszczania w jednostce czasu. Natomiast równanie 6 opiera się na oznaczeniu powierzchni biologicznie czynnej i określa aktywność organizmów występujących w danym odcinku rzeki, a pozostających pod wpływem przepływającej zanieczyszczonej wody i uczestniczy w procesach resorpcji rozpuszczonych substancji organicznych. 38

13 Chełmicki (2001) podaje, Ŝe miarą zdolności wód do samooczyszczania moŝe być współczynnik samooczyszczania: k k 2 f =, (7) 1 gdzie: k 1 współczynnik prędkości biochemicznego rozkładu substancji organicznej, który wyliczyć moŝna na podstawie laboratoryjnych pomiarów BZT, k 2 współczynnik prędkości pobierania tlenu z atmosfery, który moŝna oznaczyć znając parametry koryta rzecznego (spadek, głębokość, prędkość przepływu rzeki). Badania dotyczące samooczyszczania opierają się zazwyczaj na kilku parametrach. Przede wszystkim obejmują oznaczenie rozpuszczonego w wodzie tlenu oraz określenie BZT 5. Do pozostałych pomiarów zaliczyć moŝna oznaczanie poszczególnych form azotu i fosforu, rzadziej stęŝenie metali cięŝkich (Vagnetti i in. 2003, Bratli i in. 1999, De Crespin i in. 2000, McColl 1974, Cooper i in. 1919). Wybór parametrów podyktowany jest kilkoma względami, przede wszystkim powszechnością występowania biogenów w odprowadzanych ściekach oraz intensywnymi przemianami tych składników na skutek samooczyszczania. Przeprowadzone badania dotyczące zjawiska samooczyszczania i jego intensywności wykazały, Ŝe proces ten zachodzi szybciej w okresie letnim (Cooper i in. 1919, Bratli i in. 1999, Vagnetti i in. 2003). Większa dostępność światła oraz wyŝsza temperatura sprzyjają i intensyfikują samooczyszczanie. W okresie tym wzmoŝone procesy Ŝyciowe przyspieszają asymilację i mineralizację materii organicznej. McColl (1974) obserwował wpływ temperatury na proces usuwania składników biogenicznych. Wykazał on istotny wpływ podwyŝszonej temperatury na usuwanie P PO 4. Przy temperaturze wody od 13 do 15 C zaobserwował redukcję fosforanów o 97%. ObniŜenie temperatury o 10 stopni spowodowało spadek redukcji o 35%. RównieŜ jony amonowe usuwane były z większą intensywnością przy wyŝszej temperaturze. Z drugiej jednak strony, jeŝeli ładunek wprowadzanych ścieków jest zbyt duŝy, to na skutek tego, Ŝe latem pobór tlenu jest intensywniejszy, moŝe dojść do sytuacji deficytu tlenowego (Cooper i in. 1919). Kolejny powód wzmoŝonej samoodnowy w miesiącach letnich to zintensyfikowana sedymentacja. Opadanie zawiesin zaleŝy od prędkości przepływu rzeki, którego wartość w sezonie letnim jest zwykle mniejsza niŝ w sezonie zimowym, tym samym pozwala to na opadanie mniejszych cząstek. Badania przeprowadzone w Austrii przez Fenza i in. (1998) wskazują, Ŝe przy niskim przepływie rzeki redukcja zanieczyszczeń następuje juŝ po 1-2 kilometrach biegu rzeki. McColl (1974) stwierdził, Ŝe szybkość redukcji zanieczyszczeń uzaleŝniona jest od tła wody. W przypadku gdy rzeka jest uboga w biogeny, kaŝdy ich dodatek z zewnątrz jest szybko wychwytywany przez organizmy Ŝywe. Z kolei w rzekach o wysokim tle biogenów reakcja na dodatek kolejnej porcji składników pokarmowych jest trudna do określenia i niewspółmiernie mała do początkowego stęŝenia. Najczęściej wymienianym zjawiskiem związanym z samooczyszczaniem jest 39

14 spadek stęŝenia jonów amonowych wzdłuŝ biegu rzeki (Bratli i in. 1999, Vagnetti i in. 2003, Jarosiewicz i Dalszewska 2007). Jest to typowe zjawisko dla wód dobrze natlenionych, spowodowane przez kilka mechanizmów, takich jak nitryfikacja i biologiczna asymilacja. Vagnetti i in. (2003) odnotowali nawet 4-krotne obniŝenie stę- Ŝenia N-NH 4 wzdłuŝ czterokilometrowego odcinka badanej rzeki (Włochy), ze stę- Ŝenia początkowego równego 0,2 mgn/dm 3 do wartości 0,05 mgn/dm 3 (przy średnim przepływie rzeki 2,2 m 3 /s). Spadek N NH 4 + zaobserwowany był równieŝ przez Coopera (1919). Spadek ten był tłumaczony intensywną absorpcją przez glony i rośliny wodne oraz nitryfikacją. Wzrost szybkości utleniania materii organicznej związany był z większą aktywnością bakterii. Aczkolwiek równieŝ w tym przypadku zwracano uwagę na intensyfikację tego procesu w sezonie letnim. Kolejna odnotowana wyraźna oznaka samooczyszczania to obniŝenie stęŝenia związków fosforu. Vagnetti (2003) zaobserwowała znaczący spadek stęŝenia fosforanów wzdłuŝ badanego przez nią kanału. MoŜe to być wynikiem asymilacji biologicznej lub/i sedymentacji. Zmniejszenie się stęŝenia fosforu całkowitego moŝe być tłumaczone spadkiem formy organicznej, która zostaje mineralizowana do fosforanów, ulega procesowi adsorpcji lub łączy się z kationami, np. Ca (Mainstone i Parr 2002). Fosfor mo- Ŝe teŝ ulec sedymentacji. Większa liczba cząstek zawiesiny w wodzie i jej mniejszy przepływ powoduje, Ŝe fosfor ma się na czym osadzać, a mniejsze cząstki mogą sedymentować. Są to dominujące procesy samooczyszczania (Vagnetti i in. 2003). Spadek stęŝenia fosforu całkowitego przy jednoczesnym wzroście stęŝenia formy mineralnej tłumaczy mineralizację. RównieŜ poprawa warunków tlenowych była częstym zjawiskiem obserwowanym przy okazji analizowania zdolności rzek do samooczyszczania. Jarosiewicz i Dalszewska (2007) obserwowały wzrost stęŝenia tlenu rozpuszczonego wraz z biegiem rzeki (Polska) o około 25% na odcinku 4,5 kilometra, niezaleŝnie od pory roku. Zagorc-Koncan i Somen (1999) stwierdzili znaczną redukcję zapotrzebowania na tlen wzdłuŝ analizowanego odcinka rzeki (Słowenia), do której wprowadzane były ścieki z przemysłu celulozowo-papierniczego. PODSUMOWANIE Proces samooczyszczania jest bardzo istotnym zjawiskiem, mającym wpływ na poprawę warunków środowiskowych ekosystemów wodnych. Nie zwalnia nas jednak z odpowiedzialności za stan jakościowy wód oraz za skład i ilość ścieków odprowadzanych do cieków wodnych. NaleŜy pamiętać, Ŝe samoregeneracja ma równieŝ pewną granicę tolerancji, przekroczenie jej zahamowuje proces i powoduje zamieranie danego ekosystemu. UwaŜa się, Ŝe skuteczne samooczyszczanie moŝe zachodzić, gdy stosunek objętości ścieków do objętości wód odbiornika nie jest większy niŝ 1:50. RównieŜ dopływ substancji toksycznych spowalnia, zniekształca lub wręcz zatrzymuje samooczyszczanie, przede wszystkim na skutek zatruwania mikroorganizmów odpowiedzialnych za właściwy rozkład materii dostarczanej materii organicznej. 40

15 LITERATURA Allan J.D Ekologia wód płynących. PWN. Warszawa. Bratli J.L., Skiple A., Mjelde M Restoration of lake Borrevannet self purification of nutrients and suspended master through natural red-belts. Wat. Sci. Tech., 40: Chełmicki W Woda. Zasoby, degradacja, ochrona. PWN. Warszawa. Clambers P.A., Prepas E.E Nutrient dynamics in river-beds: the impact of sewage effect and aquatic macrophytes. Wat. Res., 28: Cooper A.E., Cooper E.A., Heward J.A On the self-purification of rivers and streams. Biochem. J., 4: De Crespin B.V., Reyes-Marchant P., Lair N., Valadas B Impact of agricultural practics on a small headwater stream, terrestial and aquatic characteristics and self-purifying process. Hydrobiologia, 421: Dojlido J Chemia wody. Arkady. Warszawa. Engelhardt Ch., Prochow D., Bungartz H Modeling and simulation of sedimentation process in a lowland river. Mathematics and Computers in Simulation, 39: Fall B Zmienność odpływu z obszaru Polski w bieŝącym stuleciu. WIMiGW, 3: Fenz R., Zessner M., Kreucinger N., Kroiss H Integrated waste water management for a small river basin a case study. Wat. Sci. Tech., 38: Jarosiewicz A., Dalszewska K Próba oceny intensywności procesu samooczyszczania wód rzecznych na przykładzie Słupi, (maszynopis). Kajak Z Hydrobiologia Limnologia. Ekosystemy wód śródlądowych. PWN. Warszawa. Lampert W., Sommer U Ekologia wód śródlądowych. PWN. Warszawa. Mainstone C.P., Parr W Phosphorus in rivers ecology and management. Sci. Total Evriron., : Mańczak H Techniczne podstawy ochrony wód przed zanieczyszczeniem. Politechnika Wrocławska. Wrocław. McColl R.H.S Self-purification of small freshwater streams; phosphate, nitrate and ammonia removal. J. Mar. Freshwater Res., 8: Poradnik eksploatatora oczyszczalni ścieków Dymaczewski Z. (red.). LEM. Kraków. RDW Directive 2000/60/EC of the European Parliament and the Council. EN Starmach K., Wróbel S., Pasternak K Hydrobiologia. PWN. Warszawa. Suzuki H Role of adsorption in water environment processes. Wat. Sci. Tech., 35: Wetzel R.G Limnology. Lake and river ecosystems. Academic Press. USA. Vagnetti R., Miana P., Fabris M., Pavoni B Self-purification ability of resurgence stream. Chemosphere, 52: von der Wiesche M., Wetzel A Temporal and spatial dynamics of nitrite accumulation in the River Lahn. Wat. Res., 32: Zagorc-Koncan J., Somen J A simple test for monitoring biodegradable industrial pollution in a receiving stream. Wat. Sci. Tech., 39: Zhou A., Tang H., Wang D Phosphorus adsorption on natural sediments: Modeling and effects of ph and sediment composition. Wat. Res., 39:

ĆWICZENIE NR 3 BADANIE MIKROBIOLOGICZNEGO UTLENIENIA AMONIAKU DO AZOTYNÓW ZA POMOCĄ BAKTERII NITROSOMONAS sp.

ĆWICZENIE NR 3 BADANIE MIKROBIOLOGICZNEGO UTLENIENIA AMONIAKU DO AZOTYNÓW ZA POMOCĄ BAKTERII NITROSOMONAS sp. ĆWICZENIE NR 3 BADANIE MIKROBIOLOGICZNEGO UTLENIENIA AMONIAKU DO AZOTYNÓW ZA POMOCĄ BAKTERII NITROSOMONAS sp. Uwaga: Ze względu na laboratoryjny charakter zajęć oraz kontakt z materiałem biologicznym,

Bardziej szczegółowo

Biologiczne oczyszczanie ścieków

Biologiczne oczyszczanie ścieków Biologiczne oczyszczanie ścieków Ściek woda nie nadająca się do użycia do tego samego celu Rodzaje ścieków komunalne, przemysłowe, rolnicze Zużycie wody na jednego mieszkańca l/dobę cele przemysłowe 4700

Bardziej szczegółowo

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk WODA I OGIEŃ Prezentacja Mileny Oziemczuk Ogień Ogień - suma obserwowalnych zjawisk towarzyszących na ogół fizykochemicznemu procesowi spalania,, a przede wszystkim: emisja promieniowania widzialnego -światła

Bardziej szczegółowo

DYNAMIKA SKŁADNIKÓW BIOGENICZNYCH W RZECE SŁUPI OCENA ZDOLNOŚCI SAMOOCZYSZCZANIA RZEKI

DYNAMIKA SKŁADNIKÓW BIOGENICZNYCH W RZECE SŁUPI OCENA ZDOLNOŚCI SAMOOCZYSZCZANIA RZEKI S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 5 28 DYNAMIKA SKŁADNIKÓW BIOGENICZNYCH W RZECE SŁUPI OCENA ZDOLNOŚCI SAMOOCZYSZCZANIA RZEKI BIOGENS DYNAMICS IN THE SŁUPIA RIVER SELF-PURIFICATION ABILITY

Bardziej szczegółowo

1. Regulamin bezpieczeństwa i higieny pracy... 10 2. Pierwsza pomoc w nagłych wypadkach... 12 Literatura... 12

1. Regulamin bezpieczeństwa i higieny pracy... 10 2. Pierwsza pomoc w nagłych wypadkach... 12 Literatura... 12 Spis treści III. Wstęp... 9 III. Zasady porządkowe w pracowni technologicznej... 10 1. Regulamin bezpieczeństwa i higieny pracy... 10 2. Pierwsza pomoc w nagłych wypadkach... 12 Literatura... 12 III. Wskaźniki

Bardziej szczegółowo

Ocena stanu ekologicznego wód w d cieku o zlewni silnie zalesionej ze szczególnym uwzględnieniem substancji biogennych

Ocena stanu ekologicznego wód w d cieku o zlewni silnie zalesionej ze szczególnym uwzględnieniem substancji biogennych Ocena stanu ekologicznego wód w d cieku o zlewni silnie zalesionej ze szczególnym uwzględnieniem substancji biogennych Akademia Rolnicza w Szczecinie dr inŝ. Małgorzata Raczyńska,, Katedra Ekologii Morza

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Model fizykochemiczny i biologiczny

Model fizykochemiczny i biologiczny Model fizykochemiczny i biologiczny dr Czesław Kliś Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika Koszty i wykaz badań wykonywanych w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Środowiska w Poznaniu 1. Stawka podstawowa wynosi 40,41 zł. 2. Wyliczenie kosztów usługi następuje w sposób następujący: koszt usługi

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

Zleceniodawca: Eco Life System Sp. z o. o., ul. Królewiecka 5 lok. 3, 11-700 Mrągowo

Zleceniodawca: Eco Life System Sp. z o. o., ul. Królewiecka 5 lok. 3, 11-700 Mrągowo UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU INSTYTUT INŻYNIERII ŚRODOWISKA Sprawozdanie z wykonania monitoringu jakości wody i osadów dennych w zbiorniku wodnym w miejscowości Modła - gmina Jerzmanowa, przed

Bardziej szczegółowo

BADANIA TECHNOLOGICZNE OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW Z PRZEMYSŁU CUKIERNICZEGO METODĄ OSADU CZYNNEGO

BADANIA TECHNOLOGICZNE OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW Z PRZEMYSŁU CUKIERNICZEGO METODĄ OSADU CZYNNEGO Katarzyna RUCKA*, Michał MAŃCZAK*, Piotr BALBIERZ* ścieki przemysłowe, reaktor SBR, biologiczne oczyszczanie ścieków BADANIA TECHNOLOGICZNE OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW Z PRZEMYSŁU CUKIERNICZEGO METODĄ OSADU CZYNNEGO

Bardziej szczegółowo

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO oczyszczanie, ścieki przemysłowe, przemysł cukierniczy Katarzyna RUCKA, Piotr BALBIERZ, Michał MAŃCZAK** BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO Przedstawiono

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 FIZYKA I CHEMIA GLEB Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 Tematyka wykładów Bilans wodny i cieplny gleb, właściwości

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA 1. 2. 3. 4. 5. Ogólne podstawy biologicznych metod oczyszczania ścieków. Ścieki i ich rodzaje. Stosowane metody analityczne. Substancje biogenne w ściekach. Tlenowe procesy przemiany

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Inżynieria Środowiska II stopnia (I stopień / II stopień) ogólnoakademicki (ogólno akademicki / praktyczny) dr hab. Lidia Dąbek, prof. PŚk.

Inżynieria Środowiska II stopnia (I stopień / II stopień) ogólnoakademicki (ogólno akademicki / praktyczny) dr hab. Lidia Dąbek, prof. PŚk. Załącznik nr 7 do Zarządzenia Rektora nr 10/12 z dnia 21 lutego 2012r. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ

Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ Wprowadzenie Ćwiczenie IX KATALITYCZNY ROZKŁAD WODY UTLENIONEJ opracowanie: Barbara Stypuła Celem ćwiczenia jest poznanie roli katalizatora w procesach chemicznych oraz prostego sposobu wyznaczenia wpływu

Bardziej szczegółowo

Oczyszczanie wody - A. L. Kowal, M. Świderska-BróŜ

Oczyszczanie wody - A. L. Kowal, M. Świderska-BróŜ Oczyszczanie wody - A. L. Kowal, M. Świderska-BróŜ Spis treści Przedmowa 1. Woda w przyrodzie 1.1. Wprowadzenie 1.2. Fizyczne właściwości wody 1.3. Ogólna charakterystyka roztworów wodnych 1.3.1. Roztwory

Bardziej szczegółowo

Sustainability in commercial laundering processes

Sustainability in commercial laundering processes Leonardo da Vinci Project Sustainability in commercial laundering processes Module 1 Usage of water Chapter 5 a Oczyszczanie ścieków Możliwości odprowadzania ścieków Module 1 Usage of water Chapter 5 Waste

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze.

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera składa się z kilku wyraźnie różniących się od siebie elementów będących zarazem etapami cyklu obiegu

Bardziej szczegółowo

Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów

Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów ... kod ucznia Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów Etap I (szkolny) 16 października 2009 roku Wypełnia szkolna komisja konkursowa Zadanie 1. 2. 3. 4. 5. Suma Liczba punktów PoniŜej podano treść

Bardziej szczegółowo

Biologiczne oczyszczanie ścieków komunalnych z zastosowaniem technologii MBS

Biologiczne oczyszczanie ścieków komunalnych z zastosowaniem technologii MBS Biologiczne oczyszczanie ścieków komunalnych z zastosowaniem technologii MBS Do powszechnie powstających ścieków należy zaliczyć ścieki komunalne, będące nieuniknionym efektem zaspokajania potrzeb sanitarnych

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNE SYSTEMY OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW A OCHRONA WÓD PODZIEMNYCH

INDYWIDUALNE SYSTEMY OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW A OCHRONA WÓD PODZIEMNYCH INDYWIDUALNE SYSTEMY OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW A OCHRONA WÓD PODZIEMNYCH Opracowała: Klaudia Bukowska ZAOPATRZENIE W WODĘ A OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW Zbiorowe zaopatrzenie w wodę Indywidualne zaopatrzenie w wodę

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza podstawę

Bardziej szczegółowo

A B. Modelowanie reakcji chemicznych: numeryczne rozwiązywanie równań na szybkość reakcji chemicznych B: 1. da dt. A v. v t

A B. Modelowanie reakcji chemicznych: numeryczne rozwiązywanie równań na szybkość reakcji chemicznych B: 1. da dt. A v. v t B: 1 Modelowanie reakcji chemicznych: numeryczne rozwiązywanie równań na szybkość reakcji chemicznych 1. ZałóŜmy, Ŝe zmienna A oznacza stęŝenie substratu, a zmienna B stęŝenie produktu reakcji chemicznej

Bardziej szczegółowo

ROLNICZE ZAGOSPODAROWANIE ŚCIEKU POFERMENTACYJNEGO Z BIOGAZOWNI ROLNICZEJ - OGRANICZENIA I SKUTKI. Witold Grzebisz

ROLNICZE ZAGOSPODAROWANIE ŚCIEKU POFERMENTACYJNEGO Z BIOGAZOWNI ROLNICZEJ - OGRANICZENIA I SKUTKI. Witold Grzebisz ROLNICZE ZAGOSPODAROWANIE ŚCIEKU POFERMENTACYJNEGO Z BIOGAZOWNI ROLNICZEJ - OGRANICZENIA I SKUTKI Witold Grzebisz Katedra Chemii Rolnej Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Plan prezentacji Produkcja biogazu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 258 15110 Poz. 1549 1549 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych

Bardziej szczegółowo

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna.

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Zanieczyszczenie wód - niekorzystne zmiany właściwości fizycznych, chemicznych i bakteriologicznych wody spowodowane wprowadzaniem w nadmiarze

Bardziej szczegółowo

Biologiczne oczyszczanie wody i ścieków

Biologiczne oczyszczanie wody i ścieków Gospodarka energetyczna, wodna i ściekowa Biologiczne oczyszczanie wody i ścieków Biologiczne oczyszczanie ścieków zachodzi w: komorach napowietrzania z osadem czynnym, na złożach biologicznych, glebie

Bardziej szczegółowo

3.10 Czyszczenie i konserwacja kanalizacji 121 3.11 Kontrola odprowadzania ścieków rzemieślniczo-przemysłowych (podczyszczanie ścieków) 127 3.

3.10 Czyszczenie i konserwacja kanalizacji 121 3.11 Kontrola odprowadzania ścieków rzemieślniczo-przemysłowych (podczyszczanie ścieków) 127 3. Spis treści 1. Wiadomości ogólne, ochrona wód 17 1.1 Gospodarkawodna 17 1.2 Polskie prawo wodne 25 1.2.1 Rodzaj wód 27 1.2.2 Własność wód 27 1.2.3 Koizystaniezwód 28 1.2.3.1 Powszechne koizystaniezwód

Bardziej szczegółowo

Badanie procesu nitryfikacji i denitryfikacji

Badanie procesu nitryfikacji i denitryfikacji ĆWICZENIE 3, 4 Badanie procesu nitryfikacji i denitryfikacji 1. Usuwanie azotu w procesach biologicznych wiadomości ogólne Azot w wodzie i ściekach może występować jako: azot organiczny, azot amonowy,

Bardziej szczegółowo

Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w Warszawie Warszawa 13 grudzień 2011r.

Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w Warszawie Warszawa 13 grudzień 2011r. Wpływ na środowisko wysokiego stężenia odprowadzanych do rzek substancji oraz zawartości tlenu w wodzie przy obecnej sytuacji hydrologicznej Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

(43) Zgłoszenie ogłoszono: (45) O udzieleniu patentu ogłoszono: (12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)166780 (13) B1 PL 166780 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA

(43) Zgłoszenie ogłoszono: (45) O udzieleniu patentu ogłoszono: (12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)166780 (13) B1 PL 166780 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19)PL (11)166780 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 2 9 3 0 5 8 (22) Data zgłoszenia: 0 2.0 1.1 9 9 2 (51) IntCl6: C 02F

Bardziej szczegółowo

ZM-WORK25EC-A. Kompaktowe urządzenie do uzdatniania wody PZH. Usuwa i redukuje mangan, żelazo, amoniak, związki organiczne oraz zmiękcza wodę.

ZM-WORK25EC-A. Kompaktowe urządzenie do uzdatniania wody PZH. Usuwa i redukuje mangan, żelazo, amoniak, związki organiczne oraz zmiękcza wodę. Kompaktowe urządzenie do uzdatniania wody ZM-WORK25EC-A Usuwa i redukuje mangan, żelazo, amoniak, związki organiczne oraz zmiękcza wodę. Związki żelaza i manganu są jedną z głównych przyczyn złego smaku

Bardziej szczegółowo

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Ogólne charakterystyka wód naturalnych Woda występująca w przyrodzie stanowi wodny roztwór substancji nieorganicznych i organicznych, jak również zawiera koloidy i zawiesiny.

Bardziej szczegółowo

Produkcja kompostu. konrtola i zapewnianie jakości. Krzysztof Pudełko

Produkcja kompostu. konrtola i zapewnianie jakości. Krzysztof Pudełko Produkcja kompostu konrtola i zapewnianie jakości Krzysztof Pudełko Piła, 1 lutego 2007 Lokalizacja Kompostownia Co zostało zrobione? Dlaczego zostało zrobione? Zwiększenie produkcji kompostu Możliwość

Bardziej szczegółowo

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie MIEJKIE KOKURY PRZEDMIOTOWE PRZYROD ROK ZKOLY 28/29 EDYCJ IV Woda w przyrodzie. Uważnie przeczytaj pytania i zastanów się nad odpowiedzią 2. taraj się pisać czytelnie 3. Masz 6 minut na odpowiedzi, wykorzystaj

Bardziej szczegółowo

Temat: Badamy wody Wigierskiego Parku Narodowego

Temat: Badamy wody Wigierskiego Parku Narodowego Nowe ryby znajdziemy w jeziorach, nowe gwiazdy złowimy w niebie, popłyniemy daleko, daleko, jak najdalej, jak najdalej przed siebie. Konstanty I. Gałczyński Temat: Badamy wody Wigierskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

Ewa Puszczało. Politechnika Śląska w Gliwicach Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki

Ewa Puszczało. Politechnika Śląska w Gliwicach Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki Ewa Puszczało Politechnika Śląska w Gliwicach Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki Substancje powierzchniowo czynne (SPC) to związki chemiczne, których cząsteczki są zbudowane z 2 elementów o przeciwnym

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Równowaga chemiczna

Wykład 10 Równowaga chemiczna Wykład 10 Równowaga chemiczna REAKCJA CHEMICZNA JEST W RÓWNOWADZE, GDY NIE STWIERDZAMY TENDENCJI DO ZMIAN ILOŚCI (STĘŻEŃ) SUBSTRATÓW ANI PRODUKTÓW RÓWNOWAGA CHEMICZNA JEST RÓWNOWAGĄ DYNAMICZNĄ W rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

KOMPENDIUM WIEDZY EKOSYSTEMY WODNE

KOMPENDIUM WIEDZY EKOSYSTEMY WODNE DRUGIE DNO H 2 O czyli woda w moim mieście KOMPENDIUM WIEDZY EKOSYSTEMY WODNE Tekst: Agnieszka Bańkowska, Anna Sikora Autorzy zdjęć: Anna Sikora (A.S), Agnieszka Bańkowska (A.B.), Michał Wasilewicz (M.W.),

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

NOWOŚĆ! REWELACJA!!! PRZYDOMOWA OCZYSZCZALNIA ŚCIEKÓW SSB AQUATO STABI-KOM OCZYSZCZALNIA ŚCIEKÓW. Pełnobiologiczne oczyszczanie

NOWOŚĆ! REWELACJA!!! PRZYDOMOWA OCZYSZCZALNIA ŚCIEKÓW SSB AQUATO STABI-KOM OCZYSZCZALNIA ŚCIEKÓW. Pełnobiologiczne oczyszczanie OCZYSZCZALNIA ŚCIEKÓW NOWOŚĆ! REWELACJA!!! Pełnobiologiczne oczyszczanie ścieków do nowych i adaptacji istniejących instalacji PRZYDOMOWA OCZYSZCZALNIA ŚCIEKÓW SSB AQUATO STABI-KOM AQUATO STABI-KOM- PRZYDOMOWA

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Oferta na przydomowe oczyszczalnie ścieków

Oferta na przydomowe oczyszczalnie ścieków ECOKUBE Sp. z o. o. ul. Sienkiewicza 55 90-009 Łódź NIP: 725-189-28-15 tel. (+48) 42 630 0995 fax. (+48) 42 630 6645 email: biuro@ecokube.pl Łódź dnia 02.03.2009r. Oferta na przydomowe oczyszczalnie ścieków

Bardziej szczegółowo

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej!

METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH. Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! METODY PRZYGOTOWANIA PRÓBEK DO POMIARU STOSUNKÓW IZOTOPOWYCH PIERWIASTKÓW LEKKICH Spektrometry IRMS akceptują tylko próbki w postaci gazowej! Stąd konieczność opracowania metod przeprowadzania próbek innych

Bardziej szczegółowo

DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU

DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU PRZEŁAMANIA WPROWADZENIE Ostatnim etapem uzdatniania wody w procesie technologicznym dla potrzeb ludności i przemysłu jest dezynfekcja. Proces ten jest niezbędny

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka ścieków mleczarskich oraz procesy i urządzenia stosowane do ich oczyszczania. dr inż. Katarzyna Umiejewska

Charakterystyka ścieków mleczarskich oraz procesy i urządzenia stosowane do ich oczyszczania. dr inż. Katarzyna Umiejewska Charakterystyka ścieków mleczarskich oraz procesy i urządzenia stosowane do ich oczyszczania dr inż. Katarzyna Umiejewska W 2011 r. wielkość produkcji wyniosła 11183 mln l mleka. Spożycie mleka w Polsce

Bardziej szczegółowo

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:...

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:... Zadanie: 1 Spaliny wydostające się z rur wydechowych samochodów zawierają znaczne ilości tlenku węgla(ii) i tlenku azotu(ii). Gazy te są bardzo toksyczne i dlatego w aktualnie produkowanych samochodach

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy drugiej

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy drugiej Na ocenę dopuszczającą uczeń: Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy drugiej odczytuje wartościowość pierwiastka z układu okresowego pierwiastków chemicznych; nazywa tlenki zapisane za pomocą wzoru sumarycznego;

Bardziej szczegółowo

CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII W OBSZARZE OZE. BioProcessLab. Dr inż. Karina Michalska

CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII W OBSZARZE OZE. BioProcessLab. Dr inż. Karina Michalska CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII W OBSZARZE OZE BioProcessLab Dr inż. Karina Michalska PLAN PREZENTACJI 1.Opieka merytoryczna 2.Obszar badawczy 3.Wyposażenie 4.Oferta współpracy OPIEKA MERYTORYCZNA 1. Praca

Bardziej szczegółowo

ŚCIEKÓW MLECZARSKICH. Prof. nzw. dr hab. inż. Krzysztof Barbusiński Politechnika Śląska Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki

ŚCIEKÓW MLECZARSKICH. Prof. nzw. dr hab. inż. Krzysztof Barbusiński Politechnika Śląska Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki ZASTOSOWANIE BIOREAKTORÓW BEZTLENOWYCH DO PODCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW MLECZARSKICH Prof. nzw. dr hab. inż. Krzysztof Barbusiński Politechnika Śląska Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki E-mail: krzysztof.barbusinski@polsl.pl

Bardziej szczegółowo

Zgłoszenie. Instalacji przydomowej biologicznej oczyszczalni ścieków ze studnią chłonną WZÓR 730-082-204

Zgłoszenie. Instalacji przydomowej biologicznej oczyszczalni ścieków ze studnią chłonną WZÓR 730-082-204 Zgłoszenie Instalacji przydomowej biologicznej oczyszczalni ścieków ze studnią chłonną INWESTOR ADRES ZAMIESZKANIA ADRES INWESTYCJI DATA WNIOSKU Wykaz NORM oczyszczalni Gama Plastic EN-PN 12566-1 Spis

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 145 z późn. zm.), zarządza się co następuje:

Na podstawie art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 145 z późn. zm.), zarządza się co następuje: Rozporządzenie nr Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej we Wrocławiu z dnia... w sprawie ustalenia warunków korzystania z wód zlewni Małej Panwi Na podstawie art. 120 ust. 1 ustawy z dnia 18

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: GIS-1-318-s Punkty ECTS: 4. Poziom studiów: Studia I stopnia Forma i tryb studiów: -

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: GIS-1-318-s Punkty ECTS: 4. Poziom studiów: Studia I stopnia Forma i tryb studiów: - Nazwa modułu: Technologie oczyszczania wody i ścieków Rok akademicki: 2014/2015 Kod: GIS-1-318-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Górnictwa i Geoinżynierii Kierunek: Inżynieria Środowiska Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Niskonakładowa i bezreagentowa metoda oczyszczania odcieków z przeróbki osadów w oczyszczalniach mleczarskich

Niskonakładowa i bezreagentowa metoda oczyszczania odcieków z przeróbki osadów w oczyszczalniach mleczarskich Niskonakładowa i bezreagentowa metoda oczyszczania odcieków z przeróbki osadów w oczyszczalniach mleczarskich Skąd wzięła się idea oczyszczania odcieków przy użyciu złóż hydrofitowych: Odcieki ( REJECT

Bardziej szczegółowo

Co to jest FERMENTACJA?

Co to jest FERMENTACJA? Co to jest FERMENTACJA? FERMENTACJA - rozkład niektórych monosacharydów, np. glukozy, pod wpływem enzymów wydzielanych przez drożdże lub bakterie. czyli tzw. biokatalizatorów. Enzymy (biokatalizatory)

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria i Gospodarka Wodna w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracował:

Bardziej szczegółowo

ZESTAW WYMAGAN DO KLASY I ZAKRES PODSTAWOWY

ZESTAW WYMAGAN DO KLASY I ZAKRES PODSTAWOWY ZESTAW WYMAGAN DO KLASY I ZAKRES PODSTAWOWY Dział I Przypomnienie wiadomości z gimnazjum Uczeń zna: makroskopowy opis substancji i przemian chemicznych; symbole i wzory chemiczne; co to są tlenki, wodorotlenki,

Bardziej szczegółowo

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów.

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 3. Zadanie Zaznacz wyjaśnienie pojęcia smog. A. Kryształki lodu osadzone

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA TECHNIKI CIEPLNEJ

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA TECHNIKI CIEPLNEJ POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA TECHNIKI CIEPLNEJ WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAśANIA - SEMINARIUM Temat: Warunki przechowywania a jakość mroŝonej Ŝywności. Przygotowała: Patrycja Puzdrowska

Bardziej szczegółowo

Oczyszczanie ścieków

Oczyszczanie ścieków Oczyszczanie ścieków Stosuje się cztery stopnie oczyszczania ścieków: I. Oczyszczanie mechaniczne i chemiczne (kraty, piaskowniki, osadniki wstępne, odolejanie, koagulacja, zobojętnianie)-

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA EGZAMINACYJNE (od roku ak. 2014/2015)

ZAGADNIENIA EGZAMINACYJNE (od roku ak. 2014/2015) (od roku ak. 2014/2015) A. Zagadnienia z zakresu Oczyszczanie Wody i Ścieków: 1. Skład wód powierzchniowych i wód podziemnych. 2. Układy technologiczne oczyszczania wody powierzchniowej. 3. Układy technologiczne

Bardziej szczegółowo

Praktyczne aspekty dawkowania alternatywnych. od badań laboratoryjnych do zastosowań w skali technicznej

Praktyczne aspekty dawkowania alternatywnych. od badań laboratoryjnych do zastosowań w skali technicznej Gdańsk, 15-17 kwietnia 2012 r. Seminarium naukowo-techniczne pt. Praktyczne aspekty dawkowania alternatywnych źródeł węgla w oczyszczalniach ścieków od badań laboratoryjnych do zastosowań w skali technicznej

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE ZEOLITÓW W TECHNOLOGII OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW

WYKORZYSTANIE ZEOLITÓW W TECHNOLOGII OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW WYKORZYSTANIE ZEOLITÓW W TECHNOLOGII OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW KAROLINA KĘDZIORA 1 JUSTYNA PIASEK 1 JUSTYNA SZEREMENT 1 ALEKSANDRA KWIECIEŃ 1 JOLANTA CIEŚLA 1 1 INSTYTUT AGROFIZYKI IM. BOHDANA DOBRZAŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu)

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu) Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu (na prawach rękopisu) W analityce procesowej istotne jest określenie stężeń rozpuszczonych w cieczach gazów. Gazy rozpuszczają się w cieczach

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

PRZYDOMOWE OCZYSZCZALNIE ŚCIEKÓW TYPU SBR Eko-Systemy ClearFox

PRZYDOMOWE OCZYSZCZALNIE ŚCIEKÓW TYPU SBR Eko-Systemy ClearFox PRZYDOMOWE OCZYSZCZALNIE ŚCIEKÓW TYPU SBR Eko-Systemy ClearFox 1. PRZEZNACZENIE Oczyszczalnie ścieków SBR przeznaczone są do oczyszczanie ścieków bytowo-gospodarczych, gdzie wymagane jest skuteczne podczyszczanie

Bardziej szczegółowo

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA.

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA. I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych rok szkolny 2014/2015 ZADANIA ETAP I (szkolny) Zadanie 1 Wapień znajduje szerokie zastosowanie jako surowiec budowlany.

Bardziej szczegółowo

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia VI KONFERENCJA NAUKOWA WODA - ŚRODOWISKO - OBSZARY WIEJSKIE- 2013 Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia A. Kuźniar, A. Kowalczyk, M. Kostuch Instytut Technologiczno - Przyrodniczy,

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

Zgłoszenie Instalacji przydomowej oczyszczalni ścieków

Zgłoszenie Instalacji przydomowej oczyszczalni ścieków Zgłoszenie Instalacji przydomowej oczyszczalni ścieków INWESTOR ADRES ZAMIESZKANIA ADRES INWESTYCJI DATA WNIOSKU Wykaz NORM i APROBAT oczyszczalni Gama Plastic EN-PN 12566 Zgodność z normą HK/W/0499/01/2007

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Herwy Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu 2011-06-13 1

Katarzyna Herwy Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu 2011-06-13 1 WODA DLA ZDROWIA Katarzyna Herwy Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu 2011-06-13 1 Jesteś tym co pijesz WODA główny składnik ciała i podstawowy składnik poŝywienia stanowi 50 80 % masy

Bardziej szczegółowo

Technologia Organica. to pozostający w harmonii ze środowiskiem skuteczny. sposób oczyszczania ścieków.

Technologia Organica. to pozostający w harmonii ze środowiskiem skuteczny. sposób oczyszczania ścieków. Technologia Organica to pozostający w harmonii ze środowiskiem skuteczny sposób oczyszczania ścieków System Organica to lokalny system oczyszczania ścieków, który łączy najnowsze osiągnięcia inżynierii

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek Najistotniejszym problemem programu poprawy jakości wód jest budowa oczyszczalni ścieków. W przemyśle konieczne jest zamknięcie technologicznych obiegów wody, zaś w elektroenergetyce - zaprzestanie zrzutu

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY KATEDRA TECHNOLOGII CHEMICZNEJ INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH METODY BIOTECHNOLOGICZNE W OCHRONIE ŚRODOWISKA BADANIE AKTYWNOŚCI DEHYDROGENAZ MIKROORGANIZMÓW

Bardziej szczegółowo

rozporządzenia, dla oczyszczalni ścieków komunalnych o RLM poniżej 2.000.

rozporządzenia, dla oczyszczalni ścieków komunalnych o RLM poniżej 2.000. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 29 listopada 2002 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych

Bardziej szczegółowo

NOWOŚĆ. Cennik ROTH MicroStar. Zycie pełne energii. Oczyszczalnia MicroStar. Ważny od 1 marca 2016 17.03.2016

NOWOŚĆ. Cennik ROTH MicroStar. Zycie pełne energii. Oczyszczalnia MicroStar. Ważny od 1 marca 2016 17.03.2016 NOWOŚĆ Cennik ROTH MicroStar Oczyszczalnia MicroStar e n e r g i a wytwarzanie gromadzenie oczyszczalnia spełnia wymagania normy EN 12566-3+A2 d y s t r y b u c j a w o d a 17.03.2016 Zycie pełne energii

Bardziej szczegółowo

Informacja do zadań 1. 2. Woda morska zawiera średnio 3,5% soli.

Informacja do zadań 1. 2. Woda morska zawiera średnio 3,5% soli. Informacja do zadań 1. 2. Woda morska zawiera średnio 3,5% soli. Zadanie 1. (0.1) Które zdanie jest prawdziwe? A. W 100 g wody morskiej znajduje się 3,5 g soli. B. W 103,5 g wody morskiej znajduje się

Bardziej szczegółowo

Numeryczny model ekosystemu zbiornika zaporowego

Numeryczny model ekosystemu zbiornika zaporowego Otwarte seminaria 2012 Numeryczny model ekosystemu zbiornika zaporowego dr Czesław Kliś Zespół Ochrony Powietrza Zbiorniki zaporowe i ich funkcje Zbiorniki zaporowe są budowlami, które powstają w ściśle

Bardziej szczegółowo

Sanitacja w zabudowie rozproszonej doświadczenia Polski. Paweł Błaszczyk, Instytut Ochrony Środowiska

Sanitacja w zabudowie rozproszonej doświadczenia Polski. Paweł Błaszczyk, Instytut Ochrony Środowiska Sanitacja w zabudowie rozproszonej doświadczenia Polski Paweł Błaszczyk, Instytut Ochrony Środowiska Art. 42 ustawy Prawo wodne (Dz.U. Nr 115 z 2001 r., poz.1229 z późn. zmianami Pkt. 3 Budowę urządzeń

Bardziej szczegółowo

Kostrzyn nad Odrą 4.06.2013

Kostrzyn nad Odrą 4.06.2013 Kostrzyn nad Odrą 4.06.2013 OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO PLANOWANYCH PRZEDSIĘWZIĘĆ W KONTEKŚCIE OCHRONY WOD I OSIĄGNIĘCIA CELÓW ŚRODOWISKOWYCH USTALONYCH NA PODSTAWIE RDW Jan Błachuta w pracy: jan.blachuta@imgw.pl

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Opis produktu Biotreat. Biologiczne oczyszczanie wody i jej odzyskiwanie do powtórnego uŝycia w myjniach samochodowych

Opis produktu Biotreat. Biologiczne oczyszczanie wody i jej odzyskiwanie do powtórnego uŝycia w myjniach samochodowych Opis produktu Biotreat Biologiczne oczyszczanie wody i jej odzyskiwanie do powtórnego uŝycia w myjniach samochodowych Schulstraße 35 Tel.: +49 35795 18662 E-Mail:info@absuts.de 01936 Laußnitz Fax: +49

Bardziej szczegółowo

Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych

Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych Piotr Bałdys Fizyka techniczna sem. IX Plan seminarium Wstęp Skład izotopowy węgla w

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Renata Bednarek, Helena Dziadowiec, Urszula Pokojska, Zbigniew Prusinkiewicz Badania ekologiczno-gleboznawcze

Księgarnia PWN: Renata Bednarek, Helena Dziadowiec, Urszula Pokojska, Zbigniew Prusinkiewicz Badania ekologiczno-gleboznawcze Księgarnia PWN: Renata Bednarek, Helena Dziadowiec, Urszula Pokojska, Zbigniew Prusinkiewicz Badania ekologiczno-gleboznawcze CZĘŚĆ PIERWSZA Podstawowe wiadomości o glebach. Gleby i procesy glebotwórcze

Bardziej szczegółowo