Materia medicinalis, materia artificialis. Związki między aptekarstwem i rzemiosłami artystycznymi w przeszłości.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Materia medicinalis, materia artificialis. Związki między aptekarstwem i rzemiosłami artystycznymi w przeszłości."

Transkrypt

1 Zbigniew Bela Materia medicinalis, materia artificialis. Związki między aptekarstwem i rzemiosłami artystycznymi w przeszłości. Związki, o których mowa w tytule artykułu, mają charakter materialny dotyczą materiałów, jakich w przeszłości używano zarówno w lecznictwie, jak i w sztukach dekoracyjnych. Na przykład Pliniusz zauważa, że tragacantha jest użyteczna zarówno malarzom, jak i lekarzom. 1 A mówiąc o bezbarwnej żywicy z Rodos (XXVII, 71) dodaje, że używają jej zarówno malarze, jak i lekarze. 2 Zaś w księdze XXXV, poświęconej wyłącznie sprawom dotyczącym rzemiosł artystycznych, w krótkim wstępie do tej księgi pisze: Właściwości metali i substancji, które powstają w ich obecności, opisałem w poprzedniej księdze, ponieważ omawiane tam środki lecznicze pochodzenia mineralnego i sposoby ich przetwarzania w laboratoriach miały wiele wspólnego z technicznymi sekretami dotyczącymi rzeźby, malarstwa i farbiarstwa. 3 Krzew z gatunku Astragalus gummifer wytwarzające żywicę tragankową. Taka materialna koneksja między dawnym aptekarstwem i rzemiosłami artystycznymi, którą po łacinie można określić jako materia medicinalis, materia artificialis (materia medyczna, materia artystyczna), 4 można obserwować na czterech poziomach: 1. na poziomie religii 2. na poziomie pojęć podstawowych 3. na poziomie przepisów (recept) 4. na poziomie stowarzyszeń zawodowych (bractw cechowych) 1 Sarcorolla... commis utilissima pictoribus ac medicis. (Naturalis historia, XIII, 20). Sarcocolla (łac.) żywica tragankowa, wytwarzana w gałązkach krzewu z gatunku Astragalus gummifer zob. Ilustracja 1), który rośnie na terenach Grecji, Turcji, Syrii, Armenii, Kurdystaniu i Iranu, a także w górzystych partiach Azji Mniejszej. 2 eoque pictores et medici utuntur (Naturalis historia, XXVII, 71) 3 Metallorum, quibus opes constant, agnascentiumque eis natura indicata propemodum est; ita connexis rebus, ut immensa medicine silva, officinarumque tenebre, et morosa caelandi pingendique ac tingendi subtilitas simul dicerentur. 4 Materia medicinalis albo materia medica to termin używany od rzymskiej starożytności po wiek XVIII włącznie, oznaczający surowce lecznicze pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego.

2 1. poziom religii W średniowieczu św. Łukasz apostoł był uważany za patrona zarówno medycyny, jak i malarstwa. Na przykład autor pewnego bizantyjskiego rękopiśmiennego kodeksu, po inwokacji do Matki Boskiej, poleca się św. Łukaszowi, którego nazywa uczonym lekarzem i artystą znającym się na farbach i mozaikach. 5 Inny religijny aspekt omawianej koneksji to współistnienie w rękopiśmiennych kodeksach pochodzenia klasztornego przepisów artystycznych i medycznych z wypisami z Pisma Świętego i z innych tekstów o charakterze religijnym. Przykłady podam za chwilę, przy okazji omawiania drugiego poziomu koneksji dawnego aptekarstwa i rzemiosł artystycznych, czyli poziomu rękopiśmiennych zbiorów przepisów. Po lewej: Lancelot Blondeel ( ,) Święty Łukasz malujący Matkę Boską. Groeningemuseum, Brugia. Po prawej: Rogier van der Weyden (1399/ ) Św. Łukasz malujący Madonnę. Museum of Fine Arts, Boston, MA. 2. poziom pojęć podstawowych Starożytni autorzy greccy, pisząc o sztuce, używają słów φάρμάκά (pharmaka) i φάρμάκέιά (pharmakeia) skądinąd oznaczających leki jako synonimów substancji służących do robienia farb. Na przykład pierwszego z tych terminów używa Julius Pollux (II wiek n.e.) w swoim leksykonie zatytułowanym Onomasticon, a także Dionizjusz z Halikarnasu (I wiek p.n.e.) w swoim traktacie Perí synthéseos onomaton (O łączeniu słów); natomiast drugi z tych terminów (φάρμάκέιά) można znaleźć u Plutarcha w jednej z jego prac poświęconych retoryce. W ten sam sposób starożytni łacińscy autorzy używają słów medicamen i venenum (trucizna) np. Pliniusz (IX, 62) i Wergiliusz w Georgikach (II, 465). Można też tutaj wspomnieć, że bizantyjski autor Ksiąg Suda (X wiek), czyli napisanego po grecku leksykonu, słowo φάρμάκσύ (pharmakon) objaśnia jako synonim słowa farba (pigment). I można też w tym kontekście wspomnieć, że w Słowniku łacińsko-polskim Koncewicza (Lwów, 1930) pigmentarius to osoba, która robi (wytwarza) pigmenty czyli maści. Nazwa pigmentarius została też użyta w sławnym bizantyjskim kodeksie prawniczym Digesta seu Pandecta, opracowanym w okresie 5 Ch. L. Eastlake, History of Oil Painting, London 1847, s. 9.

3 panowania cesarza Justyniana Wielkiego, gdzie czytamy, że pigmentarius, któryby przez pomyłkę sprzedał zamiast leku truciznę, podlega karze. 6 W tymże kodeksie czytamy też, że pigmentum to krem, którym kobiety upiększają twarz ( unguentum quo utuntur puellae ad venustandam faciem ). Justynian Wielki. Fragment mozaiki w kościele San Vitale w Rawennie. 3. poziom przepisów (recept) Chodzi o rękopiśmienne, różnotematyczne zbiory przepisów medycznych, chemicznych, kosmetycznych i artystycznych które można podzielić na dwie grupy: jedna to zbiory przepisów pochodzenia klasztornego, druga to świeckie (nieklasztorne) aptekarskie manuały. Jeśli chodzi o zbiory przepisów pochodzenia klasztornego, to przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że właśnie średniowiecznym klasztorom nauka europejska zawdzięcza przechowanie wiedzy starożytnej. Na przykład Kasjodor, rzymski pisarz (historyk) i dostojnik na dworze Teodoryka Wielkiego, który w 540 roku założył klasztor benedyktyński w Squillace (Kalabria), gdzie spędził pozostałe 35 lat swego życia, wśród wskazówek dotyczących pomagania chorym, umieścił również taką: Gdyby nie były wam znane dzieła literatury greckiej, to macie przede wszystkim herbarz Dioskoridesa, w którym opisane zostały zioła lecznicze z zadziwiającą dokładnością, 7 następnie czytajcie Hipokratesa 8 i Galena 9 przetłumaczonych na łacinę, a także Celsusa Aulusa o medycynie, 10 i inne dzieła dotyczące sztuki leczenia... 6 Ut pigmentarii, si cui temere cicutam, salamandram, aconitum, pityocampas, aut buprestem, mandragoram, et id quod lustramenti causa, dederint cantharidas, pœna teneantur hujus legis. 7 Pedanios Dioskorides (ok. 40 n.e. ok. 90 n.e.), Grek, był chirurgiem armii greckiej pozostającej w służbie rzymskich cesarzy Nerona i Wespazjana, który razem z rzymskimi legionami przemierzał kraje basenu Morza Śródziemnego, czyniąc przy okazji obserwacje na temat występujących na tych terenach surowców leczniczych). Jest autorem napisanego po grecku dzieła botaniczno-lekarskiego pt. O środkach leczniczych (gr. Peri hylēs iatrikēs, łac. De materia medica). Dzieło to składa się z pięciu tzw. ksiąg (działów). W pierwszej jest mowa o ziołach aromatycznych, olejkach i maściach, a także drzewach, i ich sokach, żywicach i owocach. W drugiej opisane zostały właściwości lecznicze surowców pochodzenia zwierzęcego, w trzeciej korzenie, soki, zioła i nasiona, które są przydatne zarówno w codziennym użytku, jak i w lecznictwie. W czwartej jest mowa o rośli-

4 Dziedziny, jakie w klasztorach od początku ich istnienia zawsze uprawiano i o których nigdy nie zapominano, to właśnie medycyna i rzemiosła artystyczne. Medycyna bo ludzie zawsze chorowali i zawsze będą chorować, więc zapotrzebowanie na leki również w klasztorach było oczywiste. Natomiast znajomość rzemiosł artystycznych była niezbędna przy budowaniu i ozdabianiu kościołów i wyposażaniu ich w przedmioty liturgiczne. Mam na myśli malowidła na ścianach przedstawiające sceny biblijne, witraże w oknach, złote i srebrne kielichy, relikwiarze, iluminowane mszały itd. etc. Mszał datowany na ok rok, ufundowany dla kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu. Obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego. nach silnie działających i trujących, takich na przykład jak lulek czarny, naparstnica, wilcza jagoda czy korzeń mandragory, natomiast w piątej, która zaczyna się od traktatu o winorośli, jest mowa o winach, a następnie o surowcach leczniczych pochodzenia mineralnego. 8 Hipokrates z Kos, lekarz grecki (V/IV wiek p.n.e.), domniemany autor zbioru 53 traktatów medycznych, które jednak powstały w różnym czasie i są różnego autorstwa (uważa się, że część z nich, zwłaszcza traktaty chirurgiczne, są rzeczywiście autorstwa Hipokratesa). Swoja treścią obejmują wszystkie dziedziny medycyny od anatomii, fizjologii, a także diagnostyki i rokowania począwszy, poprzez choroby wewnętrzne, wraz ze sposobami ich leczenia, i choroby zewnętrzne, czyli chirurgię, a także położnictwo i pediatrię, na sprawach dotyczących etyki lekarskiej, a także historii medycyny kończąc. 9 Klaudiusz Galen, właściwie Claudios Galenos (ok. 129 ok. 214 n.e.), był chirurgiem w szkole gladiatorów w swoim rodzinnym Pergamonie (zachodnie wybrzeże Morza Egejskiego), potem, po osiedleniu się w Rzymie, szybko zrobił karierę, uzyskując stanowisko osobistego lekarza cesarza Marka Aureliusa, a następnie jego syna Commodusa. Napisał blisko 400 prac, o czym wiemy ze sporządzonego przez niego rejestru własnych dzieł, zatytułowanego Peri ton idion biblion (O własnych pismach). Z rejestru tego wynika, że jego prace dotyczyły nie tylko medycyny, ale też prawa i matematyki, filologii i retoryki, gramatyki i filozofii. Większość tych prac zaginęła, część jeszcze za jego życia, z powodu pożaru w 191 roku w Świątyni Pokoju w Rzymie, w której Galen zdeponował wiele swoich rękopisów. Najważniejsze traktaty lekoznawcze Galena to: O właściwościach leków prostych według miejsc ksiąg XI, O lekach złożonych według miejsc ksiąg X, O lekach złożonych według rodzajów ksiąg VII. 10 Aulus Cornelius Celsus żył na przełomie starej i nowej ery. Jest autorem napisanego po łacinie kompendium medycznego pt. De medicina libri VIII (O medycynie ksiąg osiem). Praca ta była częścią dużego dzieła encyklopedycznego pt. Artes (Sztuki), w skład którego oprócz De medicina wchodziły m. in. traktaty dotyczące rolnictwa i weterynarii, sztuki wojennej, retoryki i filozofii. Żadna z tych prac, oprócz De medicina libri VIII, się nie zachowała. Polski przekład De medicina libri VIII, opracowany przez Henryka Łuczkiewicza i zatytułowany A. Korneliusza Celsa o lecznictwie ksiąg ośmioro, ukazał się w Warszawie w 1899 roku.

5 We wczesnym średniowieczu (VI XI wiek) wytwarzaniem leków zajmowali się niemal wyłącznie mnisi w klasztorach. I tak samo mnisi byli jedynymi ówczesnymi artystami. Klasztory miały zwykle swoje laboratoria (pracownie), zaopatrywanie których i praca w których wymagały wiedzy zarówno botanicznej (rośliny lecznicze), jak i wiedzy typu chemicznego, i gdzie z tych właśnie powodów współpracowali ze sobą klasztorny lekarz i klasztorny artysta. Jest oczywiste, że zarówno mnisi, którzy byli artystami, jak i ci, którzy zajmowali się robieniem leków, musieli swoją wiedzę gromadzić w jakiejś formie pisemnej. I rzeczywiście, w niektórych bibliotekach, zarówno klasztornych, jak i świeckich, zachowały się rękopiśmienne kodeksy, zawierające przepisy zarówno medyczne, jak i artystyczne, które zwykle pochodzą z okresu średniowiecza ale są też późniejsze z XVI, XVII i nawet jeszcze z XVIII wieku. Jednym z najstarszych takich kodeksów jest rękopis z XI wieku, przechowywany w archiwum kapitularnym we włoskim mieście Ivrea pod numerem 87 w którym, oprócz Missalis fragmentum, czyli tekstów czytanych podczas mszy świętej, i innych wypisów o charakterze Religijnym, są też przepisy na leki i przepisy dotyczące rzemiosł artystycznych takie na przykład jak pisanie złotem, barwienie pergaminu, przepisy na atramenty w różnych kolorach itp. Tego rodzaju średniowieczne, zwłaszcza późnośredniowieczne zbiory przepisów były następnie publikowane, głównie przez szesnastowiecznych lekarzy, w formie drukowanej, jako tzw. sekrety. Oto kilka przykładów takich książek w tym wypadku włoskich, jako że we Włoszech takie publikacje były najbardziej popularne: Ilustracja pierwsza od lewej: Sekrety Izabelli Cortese, w których jest mowa o sprawach dotyczących medycyny, alchemii, jubilerstwa i innych rzemiosł artystycznych, i w których wiele miejsca poświęcono sprawom kosmetycznym, nieodzownym każdej wielkiej damie. Wenecja, 1561 Ilustracja druga od lewej: Timothea Rosselli sekrety dla wszystkich w każdej materii. Wenecja, 1677 (pierwsze wydanie: Wenecja, 1559). Ilustracja trzecia od lewej: Kompendium sekretów racjonalnych prześwietnego medyka i chirurga, mistrza Leonarda Fioravanti z Bolonii, w pięciu księgach. ( ) W czwartej opisane zostały kosmetyki, dzięki którym Kobiety stają się piękne, zaś w piątej sekrety różnych rzemieślników, zwłaszcza tych subtelniejszych. Wenecja, Ilustracja czwarta od lewej: Różne cudowne sekrety wydane dla dobra ogółu, podzielone na trzy części. Pierwsza zawiera sposoby sporządzania olejków, plastrów, pomad, maści, powidełek, pigułek i wielu innych leków. W księdze drugiej przedstawiono, jak robić różnego rodzaju wina, a także wody lecznicze. Księga trzecia zawiera niektóre sekrety alchemiczne i inne dziwne i zabawne. Zebrane przez Fallopię i zaaprobowawane przez innych sławnych lekarzy. Wenecja, 1565.

6 Tyle o zbiorach przepisów pochodzenia klasztornego. Teraz przejdźmy do świeckiej (nieklasztornej) literatury tego typu, to znaczy do rękopiśmiennych aptekarskich manuałów, czyli sporządzanych przez aptekarzy notatników, w których zapisywali przepisy na wszystko, co mogli wytwarzać i czym mogli handlować a więc przepisy na leki niefarmakopealne, 11 na kosmetyki (np. wody pachnące), na nalewki i koniaki, na czekolady i inne słodycze, na ognie bengalskie, pomady do wąsów i włosów, na farby i atramenty, pokosty i werniksy itd. etc. Takie manuały musiały powstawać równolegle do klasztornych zbiorów przepisów, a więc od około XII wieku (rozwój miast, instytucjonalizowanie się aptekarstwa). Napisałem: musiały powstawać zamiast powstawały, ponieważ najwcześniejsze manuały, do jakich udało mi się dotrzeć, pochodzą z XVI wieku. Ale ponieważ takich rękopiśmiennych aptekarskich manuałów z okresu od XVI do XX wieku zachowało się z kolei bardzo dużo, trudno przypuszczać, aby przed XVI wiekiem w ogóle ich nie było. Aptekarski manuał Aleksandra Ryla ( ), aptekarza z Chęcin. Aptekarski manuał Ignacego Łukasiewicza ( ). Jednym z najstarszych przykładów omawianej tutaj koneksji dawnego aptekarstwa z rzemiosłami artystycznymi jest fakt, że wśród zachowanych dokumentów dotyczących prac dekora- 11 Farmakopea to urzędowy spis leków i substancji leczniczych, które każda apteka działająca na danym terenie (np. w danym mieście) miała obowiązek posiadać.

7 cyjnych w kaplicy św. Stefana w Londynie, pochodzących z 1274 roku, jest mowa o tym, że potrzebne do tych prac farby różnych kolorów zostały nabyte od Roberto de Hakneye speciario (od aptekarza Roberto de Hakneye). W innym dokumencie, o podobnym charakterze, sporządzonym w 1315 roku, a przechowywanym w archiwum turyńskim, mówi się o tym, że farby i pigmenty do prac przy ozdabianiu jednego z turyńskich kościołów dostarczył niejaki Tofredo apothecario. W tym kontekście można też wspomnieć, że w sporządzonym w 1531 roku inwentarzu apteki Piotra Guldensterna w Krakowie, wśród wielu innych przedmiotów jest też wymieniony lapis ad terendum colores czyli kamień (płyta marmurowa) do ucierania farb. 4. poziom organizacji zawodowe (bractw cechowych) W świetle faktów, o których była mowa wyżej, nie powinno już dziwić, że na przykład Masaccio, jeden z najwybitniejszych malarzy włoskiego quattrocenta, został przyjęty w (1423 roku) do florenckiego cechu lekarzy i aptekarzy, i że w 1516 roku warszawscy aptekarze, którzy wówczas nie byli w żaden sposób zawodowo stowarzyszeni, zostali przyjęci do cechu warszawskich złotników. Masaccio, Profil młodego mężczyzny, Ok Tempera na desce. National Gallery of Art, Waszyngton.

Aulus Cornelius Celsus De medicina De Medicina De Medicina "De medicina libri octo"

Aulus Cornelius Celsus De medicina De Medicina De Medicina De medicina libri octo Aulus Cornelius Celsus urodzony ok. 25 (lub 53) p.n.e., zmarł ok. 50. (lub 7 albo 48) n.e. - rzymski uczony, encyklopedysta, nie był lekarzem. Prawie nic nie wiadomo o jego życiu. Mógł się nazywać zarówno

Bardziej szczegółowo

A TLASACH ROŚLIN. Adriana Sobczak, Monika Gierej, Marzena Kopińska. Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie

A TLASACH ROŚLIN. Adriana Sobczak, Monika Gierej, Marzena Kopińska. Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie C ZAROWNICA OPOWIE O ZIELNIKACH, HERBARIACH, A TLASACH ROŚLIN I S EKRETNYCH MIKSTURACH. Adriana Sobczak, Monika Gierej, Marzena Kopińska Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie TABLICE

Bardziej szczegółowo

Materiały z zajęć artystycznych dla klas II Klasowy quiz wiedzy o sztuce etap I test wyboru

Materiały z zajęć artystycznych dla klas II Klasowy quiz wiedzy o sztuce etap I test wyboru Materiały z zajęć artystycznych dla klas II Klasowy quiz wiedzy o sztuce etap I test wyboru 1.Jakiego koloru szatę miał na sobie Stefan Batory w obrazie Marcina Kobera pt.,,portret Stefana Batorego? a)

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online Serdecznie zapraszam na kurs Kosmetyka online. Dzięki niemu wygodnie poznasz tajniki profesjonalnej kosmetyki. Kurs składa się z kilkunastu lekcji. Przerobienie

Bardziej szczegółowo

BERAT MIASTO TYSIĄCA OKIEN

BERAT MIASTO TYSIĄCA OKIEN BERAT MIASTO TYSIĄCA OKIEN BERAT (alb. Berati) -jedno zwiększych miast ok. 60 tys. mieszkańców, położone w środkowej Albanii, nad rzeką Osum. Drugie, obok Gijokastry, albańskie miasto-muzeum, zwane -ze

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

swiat przestrzenny plastyka - zajęcia manualne piątek godz. 18.30-20.00 GRUPA WIEKOWA 7-12 CENA KURSU: 170,- Zajęcia manualne skupiają się na rozwijaniu percepcji wzrokowej i kontroli ręki a także na stymulowaniu

Bardziej szczegółowo

Św. Łukasz Historia Łukasz Ewangelista, wierny towarzysz i współpracownik Pawła Apostoła, któremu towarzyszyłw wielu podróżach misyjnych. Według tradycji wczesnochrześcijańskiej jest autorem trzeciej

Bardziej szczegółowo

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie Kilka słów na temat Muzeum Narodowego w Krakowie Muzeum jest największą instytucją muzealną w Polsce

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online Serdecznie zapraszam na kurs Kosmetyka online! Dzięki niemu wygodnie poznasz tajniki profesjonalnej kosmetyki. Dowiesz się, jak prawidłowo dbać o cerę i czym

Bardziej szczegółowo

Od alchemii do trójwalca

Od alchemii do trójwalca Od alchemii do trójwalca Dlaczego w dawnej aptece stały wyłącznie drewniane meble z półkami po brzegi wypełnionymi słoiczkami i butelkami? Na co polecano tabletki kefi rowe? Czy alchemicy pracowali tylko

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie: Al. F. Focha 39, 30 119 Kraków tel. (012) 427 27 20 fax (012) 427 28 45 e-mail: oke@oke.krakow.pl http://www.oke.krakow.pl PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu kształcenia WSTĘP DO HISTORII SZTUKI ćwiczenia: architektura, malarstwo, rzeźba, ornamentyka, rzemiosło artystyczne, paramentyka,

Bardziej szczegółowo

Zawody związane z Pracownikami Książki

Zawody związane z Pracownikami Książki Zawody związane z Pracownikami Książki 1. Antykwariusz Antykwariusz to osoba zajmująca się skupowaniem i sprzedażą książek. Zna się na wycenie i potrafi określić wartość książek. Posiada wiedzę dotyczącą

Bardziej szczegółowo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo Janusz Przybylski Grafika i malarstwo wrzesień-październik 2014 W stałej ekspozycji jednej z najważniejszych galerii sztuki współczesnej na świecie, w Tate Gallery w Londynie, niewiele dzieł pochodzi z

Bardziej szczegółowo

WOJEWODZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ SZKOLNY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH. rok szkolny 2015/2016

WOJEWODZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ SZKOLNY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH. rok szkolny 2015/2016 WOJEWODZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ SZKOLNY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH rok szkolny 2015/2016 Pieczątka szkoły Kod ucznia Liczba punktów WOJEWÓDZKI KONKURS Z PLASTYKI DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH

Bardziej szczegółowo

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 W drugim tygodniu października 2013 roku razem z klasą IV TE wziąłem udział w wycieczce klasowej do Wrocławia - Stolicy Kultury 2016 roku. Pierwszego dnia naszego

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Specjalność/specjalizacja Społeczeństwo informacji i wiedzy

Bardziej szczegółowo

Ekslibris, (łac. ex libris - z książek) - znak własnościowy danego egzemplarza książki, najczęściej ozdobny, wykonany w technice graficznej, z

Ekslibris, (łac. ex libris - z książek) - znak własnościowy danego egzemplarza książki, najczęściej ozdobny, wykonany w technice graficznej, z Ekslibris, (łac. ex libris - z książek) - znak własnościowy danego egzemplarza książki, najczęściej ozdobny, wykonany w technice graficznej, z imieniem i nazwiskiem właściciela księgozbioru (np. stylizowanymi

Bardziej szczegółowo

Lek recepturowy o dawce mniejszej niż najmniejsza gotowa stała doustna.

Lek recepturowy o dawce mniejszej niż najmniejsza gotowa stała doustna. Katowice 2014-06-26 Lek recepturowy o dawce mniejszej niż najmniejsza gotowa stała doustna. Jaką postać i jakie opakowanie leku gotowego apteka może wykorzystać, by wykonać refundowany lek recepturowy

Bardziej szczegółowo

Historia kwadratów magicznych

Historia kwadratów magicznych Kwadraty magiczne Magiczne kwadraty to liczby tak ułożone, że suma każdej kolumny i rzędu jest równa tej samej liczbie. Składają się one z czterech lub więcej pól. Najpopularniejsze maja 9 lub 16 pól.

Bardziej szczegółowo

Projekt roczny 2007/2008

Projekt roczny 2007/2008 Agnieszka Dołowy Ewelina Błaszkiewicz Małgorzata Warzyńska Przedmiot - plastyka Projekt roczny 2007/2008 Ulice i mosty mojego miastapatroni, historia i dzień dzisiejszy Semestr I : ULICE MOJEGO MIASTA

Bardziej szczegółowo

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej IKONOSTAS Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) ściana z ikonami, która w cerkwi oddziela miejsce

Bardziej szczegółowo

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ Warszawa 2009 Spis treści Wstęp 6 Katalog ziół 8 Opisy ponad 100 ziół i porady na temat ich pielęgnacji, wykorzystania i przechowywania Ogrody 140 Informacje

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

UKRAINA - GRUZJA- ARMENIA Kaukaz dla Ambitnych

UKRAINA - GRUZJA- ARMENIA Kaukaz dla Ambitnych UKRAINA - GRUZJA- ARMENIA Kaukaz dla Ambitnych Cena 1400 zł plus 400 euro Data: 30.07-08.08.2014r. - 10 dni przejazd klimatyzowanym autokarem Toruń- Lwów- Toruń przelot Ukraina- Gruzja oraz z powrotem

Bardziej szczegółowo

POZIOM ROZSZERZONY 15 MAJA

POZIOM ROZSZERZONY 15 MAJA Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY Z HISTORII SZTUKI POZIOM

Bardziej szczegółowo

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii,

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, QUIZ ROMA AETERNA Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, jeśli sądzisz, że Ci pomogą :-) Obejrzyj

Bardziej szczegółowo

W cytowanej przemowie, przedstawił

W cytowanej przemowie, przedstawił wawca jakobickiego pretendenta do Tronu Anglii: Karola Edwarda Stuarta. W cytowanej przemowie, przedstawił Ramsay sposoby, służące zreformowaniu Wolnomularstwa francuskiego oraz ogłosił, iż: Nasi poprzednicy,

Bardziej szczegółowo

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska Ciekawostki o owocach Klaudia Chyczewska Kiwi Owoc kiwi, nazywany chińskim agrestem występuje w klimacie umiarkowanym. Nazwę "kiwi" roślina otrzymała od Nowozelandczyków na początku XX wieku - puszek skórki

Bardziej szczegółowo

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia!

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! ) Praca opublikowana w Internetowym Serwisie Oświatowym Awans.net

Bardziej szczegółowo

Wyszukiwanie źródeł informacji w bazach danych Dolnośląskiej Biblioteki Pedagogicznej we Wrocławiu

Wyszukiwanie źródeł informacji w bazach danych Dolnośląskiej Biblioteki Pedagogicznej we Wrocławiu Wyszukiwanie źródeł informacji w bazach danych Dolnośląskiej Biblioteki Pedagogicznej we Wrocławiu Opracowały: Iwona Gawrońska-Paluszkiewicz Małgorzata Sikorska Urszula Tobolska Cel zajęć - zapoznanie

Bardziej szczegółowo

1. Mistrzowie włoskiego renesansu

1. Mistrzowie włoskiego renesansu 1. Mistrzowie włoskiego renesansu Uczeń powinien: 1. 1. Cele lekcji 1. a) Wiadomości umiejscowić epokę w czasie, przyporządkować dzieła autorom, związać prezentowane dzieła z miejscem, w którym się znajdują,

Bardziej szczegółowo

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska 1. Przedmioty obowiązkowe 1.1. Kanon studiów teologicznych I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska Wstęp do filozofii Z 1 Historia filozofii starożytnej

Bardziej szczegółowo

BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE

BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE Bibliografia z greki biblion książka, graphen pisać Bibliografia uporządkowany spis / wykaz,zestawienie dokumentów / zestawiony wg pewnych kryteriów, spełniający

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji programu Akademia Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem: ZBOŻA ZJADAMY ENERGIĘ Z NICH MAMY w Miejskim Przedszkolu nr 99 w

Sprawozdanie z realizacji programu Akademia Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem: ZBOŻA ZJADAMY ENERGIĘ Z NICH MAMY w Miejskim Przedszkolu nr 99 w Sprawozdanie z realizacji programu Akademia Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem: ZBOŻA ZJADAMY ENERGIĘ Z NICH MAMY w Miejskim Przedszkolu nr 99 w Katowicach Przedszkolaki z Miejskiego Przedszkola nr 99 w

Bardziej szczegółowo

Zacznijmy więc pracę z repozytorium. Pierwsza konieczna rzecz do rozpoczęcia pracy z repozytorium, to zalogowanie się w serwisie:

Zacznijmy więc pracę z repozytorium. Pierwsza konieczna rzecz do rozpoczęcia pracy z repozytorium, to zalogowanie się w serwisie: Repozytorium służy do przechowywania plików powstających przy pracy nad projektami we w miarę usystematyzowany sposób. Sam mechanizm repozytorium jest zbliżony do działania systemu plików, czyli składa

Bardziej szczegółowo

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS Przedmiot HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Prowadzący Dr Leonard Owczarek Forma zajęć konwersatorium Rok studiów I rok studiów II stopnia 2011/2012 (semestr

Bardziej szczegółowo

o zmianie ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej oraz niektórych innych ustaw.

o zmianie ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej oraz niektórych innych ustaw. SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 22 lipca 2014 r. Druk nr 689 MARSZAŁEK SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Pan Bogdan BORUSEWICZ MARSZAŁEK SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Zgodnie

Bardziej szczegółowo

Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem

Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem 28.02.2015 Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem Autor: Wieczorna Image not found http://wieczorna.pl/uploads/photos/middle_ Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie

Bardziej szczegółowo

Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I

Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I Projekt Drzewo mojej miejscowości. Drzewa wokół nas. Znajomość i rozumienie podstawowych pojęć dotyczących bryły, faktury,

Bardziej szczegółowo

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta Spis treści Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki 1.1. Podstawowe pojęcia etyki ogólnej, niezbędne do zrozumienia zasad etyki lekarskiej i bioetyki..................................... 1 1.2. Pojęcia dobra

Bardziej szczegółowo

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy klasyfikacyjne: I5, 30, 45, 60godzin) W 1983 roku ukończyła

Bardziej szczegółowo

Wydział Farmaceutyczny Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Wydział Farmaceutyczny Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Wydział Farmaceutyczny Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu REGULAMIN I PROGRAM STUDENCKICH PRAKTYK WAKACYJNYCH dla studentów IV roku Wydziału Farmaceutycznego kierunek farmacja W

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych

Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych Prawo farmaceutyczne Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych Joanna Garczyñska, Grzegorz enczyk (prawo@kamsoft.pl) Jak ju pisaliœmy na ³amach naszego czasopisma, z dniem 1

Bardziej szczegółowo

SPRAWDZIAN W SZÓSTEJ KLASIE SZKOŁY PODSTAWOWEJ

SPRAWDZIAN W SZÓSTEJ KLASIE SZKOŁY PODSTAWOWEJ UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA DATA URODZENIA UCZNIA miejsce na naklejkę z kodem dzień miesiąc rok SPRAWDZIAN W SZÓSTEJ KLASIE SZKOŁY PODSTAWOWEJ KWIECIEŃ 2002 Informacje dla ucznia O książce

Bardziej szczegółowo

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich K O C H A M Y D O B R E G O B O G A Nasza Boża Rodzina Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2011 Wprowadzenie do książki Nasza Boża Rodzina Religia

Bardziej szczegółowo

Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE

Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE Najwyższa jakość usług Prawdziwą reputację można zdobyć dzięki trwałości oraz najwyższej jakości oferowanych produktów i usług. Najważniejsze

Bardziej szczegółowo

Historia naturalna zwierząt O częściach zwierząt O pochodzeniu zwierząt.

Historia naturalna zwierząt O częściach zwierząt O pochodzeniu zwierząt. ZOOLOGIA Autorem pierwszych prac zoologicznych był Arystoteles. W jego 300 dziełach opisanych jest ponad 500 gatunków zwierząt. Nazwany ojcem zoologii napisał m.in.: Historia naturalna zwierząt O częściach

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

Numer zadania. Treść zadania

Numer zadania. Treść zadania Numer zadania 1 2 3 Treść zadania Należy zaimplementować spis pacjentów przychodni rejonowej, w której pracuje pięciu lekarzy. Każdy lekarz określony jest przez indywidualny identyfikator (np. L01...L05).

Bardziej szczegółowo

wzorem posługi apostolskiej Jana Pawła II poganom, wzorem posługi apostolskiej Jana Pawła II

wzorem posługi apostolskiej Jana Pawła II poganom, wzorem posługi apostolskiej Jana Pawła II REGULAMIN KONKURSU WIEDZY RELIGIJNEJ pt. Święty Paweł niosący ewangelię poganom, wzorem posługi apostolskiej Jana Pawła II skierowanego do szkół gimnazjalnych Diecezji Włocławskiej 1. Informacje podstawowe:

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK FARMACEUTYCZNY

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK FARMACEUTYCZNY EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK FARMACEUTYCZNY Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet III Wysoka jakość systemu oświaty Działanie 3.4 Otwartość

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne. 2. Kod modułu kształcenia 05-WWH-23-HistSzt

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne. 2. Kod modułu kształcenia 05-WWH-23-HistSzt OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu kształcenia Historia sztuki nowożytnej 2. Kod modułu kształcenia 05-WWH-23-HistSzt 3. Rodzaj modułu kształcenia obowiązkowy 4. Kierunek

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Dział Zbiorów Specjalnych

Dział Zbiorów Specjalnych Dział Zbiorów Specjalnych www.bpgoldap.pl Dział Zbiorów Specjalnych Dział Zbiorów Specjalnych Biblioteki Publicznej w Gołdapi gromadzi i udostępnia książki, czasopisma, dokumenty życia społecznego związane

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania z zebrań aptekarzy w miesiącu czerwcu 2013 roku.

Odpowiedzi na pytania z zebrań aptekarzy w miesiącu czerwcu 2013 roku. Odpowiedzi na pytania z zebrań aptekarzy w miesiącu czerwcu 2013 roku. 1. Olfen Uno 0,15 Dicloratio Uno 0,15 Ten sam producent, ta sama cena i limit. Czy w komunikacie do NFZ zaznaczamy jako zamiennik,

Bardziej szczegółowo

RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE

RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE 2009 P A P I E R RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE 2009 P A P I E R Piotr Dobrołęcki współpraca: Tomasz Nowak, Daria Kaszyńska-Dobrołęcka BibliotekaAnaliz Warszawa 2009 Copyright by Piotr

Bardziej szczegółowo

Malarstwo Niderlandów w XV- XVI wieku w zbiorach muzealnych

Malarstwo Niderlandów w XV- XVI wieku w zbiorach muzealnych Malarstwo Niderlandów w XV- XVI wieku w zbiorach muzealnych Malarstwo niderlandzkie XV-XVI XVI wieku jedno z najbardziej jaskrawych zjawisk w sztuce światowej, które się stało podstawą dla dalszego rozwoju

Bardziej szczegółowo

LEKCJE MUZEALNE DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW I SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH

LEKCJE MUZEALNE DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW I SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH LEKCJE MUZEALNE DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW I SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH DZIEJE ZIELONEJ GÓRY I REGIONU 1. Dzieje Zielonej Góry Zwiedzanie z przewodnikiem stałych ekspozycji muzealnych związanych z historią Zielonej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM RETROKONWERSJI ZDALNEJ

PROGRAM RETROKONWERSJI ZDALNEJ ul. Mołdawska 18, 61-614 Poznań tel. / fax. (-61) 656-44-10 adres do korespondencji: os. Stefana Batorego 13/27 60-969 POZNAÑ 60, skr. 40 PROGRAM RETROKONWERSJI ZDALNEJ dla systemów SOWA opracował zespół

Bardziej szczegółowo

Franciszek Wójcik (1903-1984)

Franciszek Wójcik (1903-1984) Franciszek Wójcik (1903-1984) wystawa: Pejzaże z Rzymu i Zakopanego 04.03.2011 18.03.2011 Connaisseur Salon Dzieł Sztuki Kraków, Rynek Główny 11 Franciszek Wójcik (1903-1984) Urodzony 2 stycznia 1903 r.

Bardziej szczegółowo

Era dłuższy okres czasu zapoczątkowany jakimś ważnym wydarzeniem (np. narodzinami Chrystusa) tak ważnym, że od tego momentu zaczynamy liczyć czas.

Era dłuższy okres czasu zapoczątkowany jakimś ważnym wydarzeniem (np. narodzinami Chrystusa) tak ważnym, że od tego momentu zaczynamy liczyć czas. Podstawowe zagadnienia z chronologii. Podstawowe pojęcia: Chronologia nauka o mierzeniu czasu, kolejności następowania po sobie wydarzeń, zjawisk, a także oznaczenie wydarzenia, zjawiska wg przyjętego

Bardziej szczegółowo

Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002. Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska

Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002. Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002 Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska Przypis (notka) to zasadniczy element aparatu naukowego książki. Przypisy

Bardziej szczegółowo

Wincenty Kućma. światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII

Wincenty Kućma. światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII Wincenty Kućma światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII Wincenty Kućma, urodzony 25 maja 1935 roku w Zbilutce (obecnie Zbelutka) na Kielecczyznie. W latach 1957-1962 studiował na Wydziale

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

We wrześniu 2006 roku doświadczyliśmy, że może nie wszystkie, jednak nasze drogi, prowadzą do Rzymu!

We wrześniu 2006 roku doświadczyliśmy, że może nie wszystkie, jednak nasze drogi, prowadzą do Rzymu! We wrześniu 2006 roku doświadczyliśmy, że może nie wszystkie, jednak nasze drogi, prowadzą do Rzymu! 16 września 2006 roku wyjechaliśmy do Włoch na ośmiodniową wycieczkę, o charakterze pielgrzymki. 40-osobowa

Bardziej szczegółowo

Relacja z akcji charytatywnej,,i Ty możesz zostać Św. Mikołajem

Relacja z akcji charytatywnej,,i Ty możesz zostać Św. Mikołajem RELACJA Z AKCJI CHARYTATYWNEJ I TY MOŻESZ ZOSTAĆ ŚWIĘTYM MIKOŁAJEM,,Żył na ziemi dobry święty, nocą roznosił prezenty. Delikatnie, cichuteńko składał dary pod okienko. W IMIENIU CHORYCH, SAMOTNYCH I POTRZEBUJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 6 września 2001 r.

USTAWA z dnia 6 września 2001 r. Kancelaria Sejmu s. 1/9 USTAWA z dnia 6 września 2001 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 126, poz. 1382. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo farmaceutyczne, ustawę o wyrobach medycznych oraz

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

Zawody związane z Pracownikami Książki

Zawody związane z Pracownikami Książki Zawody związane z Pracownikami Książki 1. Antykwariusz Antykwariusz zajmuje się skupowaniem oraz sprzedażą książek. Zna się na wycenie i potrafi określić wartość książek. Posiada wiedzę dotyczącą wydawnictw,

Bardziej szczegółowo

Święty Jakub Apostoł. Syn Zebedeusza i Salome. z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa

Święty Jakub Apostoł. Syn Zebedeusza i Salome. z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa Święty Jakub Apostoł Syn Zebedeusza i Salome z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa poniósł męczeńską śmierć w 44 r. w Palestynie według tradycji wprowadzał

Bardziej szczegółowo

Championship Manager 2007

Championship Manager 2007 Nieoficjalny poradnik GRY-OnLine do gry Championship Manager 2007 autor: Adam Harpen Woźny Copyright wydawnictwo GRY-OnLine S.A. Wszelkie prawa zastrzeżone. www.gry-online.pl Prawa do użytych w tej publikacji

Bardziej szczegółowo

"Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych

Obrazy, które mnie hipnotyzują - rozmowa z Anną Wypych "Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych JUSTYNA NAPIÓRKOWSKA Więcej zdjęć (2) Przedstawiam Państwu młodą malarkę, absolwentkę Akademii Sztuk Pięknych w pracowni profesora Świeszewskiego.

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM

ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM REZYDENCJA KRÓLÓW I RZECZYPOSPOLITEJ Apartament Wielki Galeria Owalna Niegdyś sala przejściowa, przez którą prowadziła droga do loży królewskiej w kolegiacie św. Jana.

Bardziej szczegółowo

PELION S.A. Społeczna odpowiedzialnośćbiznesu. Najważniejsze inicjatywy Grupy z zakresu CSR

PELION S.A. Społeczna odpowiedzialnośćbiznesu. Najważniejsze inicjatywy Grupy z zakresu CSR PELION S.A. Społeczna odpowiedzialnośćbiznesu Najważniejsze inicjatywy Grupy z zakresu CSR Biznes sięzmienia W latach 2009 2011 Pelion kontynuował działania z zakresu CSR we wszystkich kluczowych obszarach,

Bardziej szczegółowo

Oferta edukacyjna dla szkół i przedszkoli: Lekcje muzealne Warsztaty muzealne Akademie Olimpiady Konkursy Koncerty Gry i zabawy

Oferta edukacyjna dla szkół i przedszkoli: Lekcje muzealne Warsztaty muzealne Akademie Olimpiady Konkursy Koncerty Gry i zabawy Oferta edukacyjna dla szkół i przedszkoli: Lekcje muzealne Warsztaty muzealne Akademie Olimpiady Konkursy Koncerty Gry i zabawy Muzeum Narodowe w Szczecinie Muzeum Narodowe w Szczecinie Ul. Wały Chrobrego

Bardziej szczegółowo

Wielostronny projekt szkolny W pracowni europejskich mistrzów. Działania w projekcie 2012-2014

Wielostronny projekt szkolny W pracowni europejskich mistrzów. Działania w projekcie 2012-2014 Wielostronny projekt szkolny W pracowni europejskich mistrzów Działania w projekcie 2012 - Termin Sierpień, 2012 Działania 1. Szkoła hiszpańska rozpoczyna pracę nad strona internetową projektu na facebooku

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z HISTORII SZTUKI MAJ 2013 POZIOM ROZSZERZONY. Czas pracy: 180 minut. Liczba punktów do uzyskania: 50. Miejsce na naklejkę z kodem

EGZAMIN MATURALNY Z HISTORII SZTUKI MAJ 2013 POZIOM ROZSZERZONY. Czas pracy: 180 minut. Liczba punktów do uzyskania: 50. Miejsce na naklejkę z kodem Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2010 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt...

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt... Spis treêci Od autora... 9 Wprowadzenie Poj cie cywilizacji klasycznej... 11 èród a poznania cywilizacji klasycznej... 11 Ramy czasowe cywilizacji klasycznej... 14 Âwiat Êródziemnomorski... 15 I. Kr gi

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie nr 21 Rektora Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie z dnia 23 kwietnia 2012 roku

Zarządzenie nr 21 Rektora Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie z dnia 23 kwietnia 2012 roku Zarządzenie nr 21 Rektora Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie z dnia 23 kwietnia 2012 roku dot. wydawania skierowań na badania lekarskie kandydatom zakwalifikowanym do przyjęcia na pierwszy

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Food toxicology. Kod Punktacja ECTS* 3

KARTA KURSU. Food toxicology. Kod Punktacja ECTS* 3 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Toksykologia żywności Food toxicology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Dr hab. Grzegorz Formicki Prof. dr hab. Peter Massanyi

Bardziej szczegółowo

Zawsze czytaj etykietę!

Zawsze czytaj etykietę! Zawsze czytaj etykietę! Informacje na temat bezpiecznego używania środków czystości Zmianie ulegną znane symbole i brzmienie niektórych informacji dotyczących bezpieczeństwa. Zmiany oznakowania nie oznaczają

Bardziej szczegółowo

Rola banku w gospodarce Po co potrzebne są banki? Katarzyna Szarkowska-Ludew

Rola banku w gospodarce Po co potrzebne są banki? Katarzyna Szarkowska-Ludew Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Rola banku w gospodarce Po co potrzebne są banki? Katarzyna Szarkowska-Ludew Uniwersytet w Białymstoku 5 grudnia 2013 r. O czym będziemy rozmawiać? 1.Jak powstały banki?

Bardziej szczegółowo

Izba Gospodarcza Właścicieli Punktów Aptecznych i Aptek. Związek Zawodowy Techników Farmaceutycznych RP

Izba Gospodarcza Właścicieli Punktów Aptecznych i Aptek. Związek Zawodowy Techników Farmaceutycznych RP Izba Gospodarcza Właścicieli Punktów Aptecznych i Aptek Związek Zawodowy Techników Farmaceutycznych RP Toruń / Łódź dnia 18.10.2011r TF/18/10/11/GW Szanowni Państwo! "Gazeta Wrocławska" ul. św. Antoniego

Bardziej szczegółowo

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

Historia π (czyt. Pi)

Historia π (czyt. Pi) Historia liczby π Historia π (czyt. Pi) Już w czasach zamierzchłych starożytni rachmistrze zauważyli, że wszystkie koła mają ze sobą coś wspólnego, że ich średnica i obwód pozostają wobec siebie w takim

Bardziej szczegółowo

Egzamin teoretyczny na uprawnienia pilota wycieczek

Egzamin teoretyczny na uprawnienia pilota wycieczek WERSJA A Egzamin teoretyczny na uprawnienia pilota wycieczek Przystępuje Pan/Pani do rozwiązania testu, który stanowi część pierwszą egzaminu na uprawnienia pilota wycieczek. Jest to egzamin teoretyczny

Bardziej szczegółowo

1. Zoo-Aquarium Berlin

1. Zoo-Aquarium Berlin 1. Zoo-Aquarium Berlin wielki ogród zoologiczny połączony z akwariami, terrariami czy insektariami pełne ryb, gadów, płazów i bezkręgowców z najdalszych zakątków Ziemi. Otwarte: von 18.00-24.00 Uhr pokazy

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE WINDOWS 1 SO i SK/WIN 006 Wydajność systemu 2 SO i SK/WIN Najprostszym sposobem na poprawienie wydajności systemu, jeżeli dysponujemy zbyt małą ilością pamięci RAM

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT PETYA (BG) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo