Materia medicinalis, materia artificialis. Związki między aptekarstwem i rzemiosłami artystycznymi w przeszłości.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Materia medicinalis, materia artificialis. Związki między aptekarstwem i rzemiosłami artystycznymi w przeszłości."

Transkrypt

1 Zbigniew Bela Materia medicinalis, materia artificialis. Związki między aptekarstwem i rzemiosłami artystycznymi w przeszłości. Związki, o których mowa w tytule artykułu, mają charakter materialny dotyczą materiałów, jakich w przeszłości używano zarówno w lecznictwie, jak i w sztukach dekoracyjnych. Na przykład Pliniusz zauważa, że tragacantha jest użyteczna zarówno malarzom, jak i lekarzom. 1 A mówiąc o bezbarwnej żywicy z Rodos (XXVII, 71) dodaje, że używają jej zarówno malarze, jak i lekarze. 2 Zaś w księdze XXXV, poświęconej wyłącznie sprawom dotyczącym rzemiosł artystycznych, w krótkim wstępie do tej księgi pisze: Właściwości metali i substancji, które powstają w ich obecności, opisałem w poprzedniej księdze, ponieważ omawiane tam środki lecznicze pochodzenia mineralnego i sposoby ich przetwarzania w laboratoriach miały wiele wspólnego z technicznymi sekretami dotyczącymi rzeźby, malarstwa i farbiarstwa. 3 Krzew z gatunku Astragalus gummifer wytwarzające żywicę tragankową. Taka materialna koneksja między dawnym aptekarstwem i rzemiosłami artystycznymi, którą po łacinie można określić jako materia medicinalis, materia artificialis (materia medyczna, materia artystyczna), 4 można obserwować na czterech poziomach: 1. na poziomie religii 2. na poziomie pojęć podstawowych 3. na poziomie przepisów (recept) 4. na poziomie stowarzyszeń zawodowych (bractw cechowych) 1 Sarcorolla... commis utilissima pictoribus ac medicis. (Naturalis historia, XIII, 20). Sarcocolla (łac.) żywica tragankowa, wytwarzana w gałązkach krzewu z gatunku Astragalus gummifer zob. Ilustracja 1), który rośnie na terenach Grecji, Turcji, Syrii, Armenii, Kurdystaniu i Iranu, a także w górzystych partiach Azji Mniejszej. 2 eoque pictores et medici utuntur (Naturalis historia, XXVII, 71) 3 Metallorum, quibus opes constant, agnascentiumque eis natura indicata propemodum est; ita connexis rebus, ut immensa medicine silva, officinarumque tenebre, et morosa caelandi pingendique ac tingendi subtilitas simul dicerentur. 4 Materia medicinalis albo materia medica to termin używany od rzymskiej starożytności po wiek XVIII włącznie, oznaczający surowce lecznicze pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego.

2 1. poziom religii W średniowieczu św. Łukasz apostoł był uważany za patrona zarówno medycyny, jak i malarstwa. Na przykład autor pewnego bizantyjskiego rękopiśmiennego kodeksu, po inwokacji do Matki Boskiej, poleca się św. Łukaszowi, którego nazywa uczonym lekarzem i artystą znającym się na farbach i mozaikach. 5 Inny religijny aspekt omawianej koneksji to współistnienie w rękopiśmiennych kodeksach pochodzenia klasztornego przepisów artystycznych i medycznych z wypisami z Pisma Świętego i z innych tekstów o charakterze religijnym. Przykłady podam za chwilę, przy okazji omawiania drugiego poziomu koneksji dawnego aptekarstwa i rzemiosł artystycznych, czyli poziomu rękopiśmiennych zbiorów przepisów. Po lewej: Lancelot Blondeel ( ,) Święty Łukasz malujący Matkę Boską. Groeningemuseum, Brugia. Po prawej: Rogier van der Weyden (1399/ ) Św. Łukasz malujący Madonnę. Museum of Fine Arts, Boston, MA. 2. poziom pojęć podstawowych Starożytni autorzy greccy, pisząc o sztuce, używają słów φάρμάκά (pharmaka) i φάρμάκέιά (pharmakeia) skądinąd oznaczających leki jako synonimów substancji służących do robienia farb. Na przykład pierwszego z tych terminów używa Julius Pollux (II wiek n.e.) w swoim leksykonie zatytułowanym Onomasticon, a także Dionizjusz z Halikarnasu (I wiek p.n.e.) w swoim traktacie Perí synthéseos onomaton (O łączeniu słów); natomiast drugi z tych terminów (φάρμάκέιά) można znaleźć u Plutarcha w jednej z jego prac poświęconych retoryce. W ten sam sposób starożytni łacińscy autorzy używają słów medicamen i venenum (trucizna) np. Pliniusz (IX, 62) i Wergiliusz w Georgikach (II, 465). Można też tutaj wspomnieć, że bizantyjski autor Ksiąg Suda (X wiek), czyli napisanego po grecku leksykonu, słowo φάρμάκσύ (pharmakon) objaśnia jako synonim słowa farba (pigment). I można też w tym kontekście wspomnieć, że w Słowniku łacińsko-polskim Koncewicza (Lwów, 1930) pigmentarius to osoba, która robi (wytwarza) pigmenty czyli maści. Nazwa pigmentarius została też użyta w sławnym bizantyjskim kodeksie prawniczym Digesta seu Pandecta, opracowanym w okresie 5 Ch. L. Eastlake, History of Oil Painting, London 1847, s. 9.

3 panowania cesarza Justyniana Wielkiego, gdzie czytamy, że pigmentarius, któryby przez pomyłkę sprzedał zamiast leku truciznę, podlega karze. 6 W tymże kodeksie czytamy też, że pigmentum to krem, którym kobiety upiększają twarz ( unguentum quo utuntur puellae ad venustandam faciem ). Justynian Wielki. Fragment mozaiki w kościele San Vitale w Rawennie. 3. poziom przepisów (recept) Chodzi o rękopiśmienne, różnotematyczne zbiory przepisów medycznych, chemicznych, kosmetycznych i artystycznych które można podzielić na dwie grupy: jedna to zbiory przepisów pochodzenia klasztornego, druga to świeckie (nieklasztorne) aptekarskie manuały. Jeśli chodzi o zbiory przepisów pochodzenia klasztornego, to przede wszystkim trzeba zaznaczyć, że właśnie średniowiecznym klasztorom nauka europejska zawdzięcza przechowanie wiedzy starożytnej. Na przykład Kasjodor, rzymski pisarz (historyk) i dostojnik na dworze Teodoryka Wielkiego, który w 540 roku założył klasztor benedyktyński w Squillace (Kalabria), gdzie spędził pozostałe 35 lat swego życia, wśród wskazówek dotyczących pomagania chorym, umieścił również taką: Gdyby nie były wam znane dzieła literatury greckiej, to macie przede wszystkim herbarz Dioskoridesa, w którym opisane zostały zioła lecznicze z zadziwiającą dokładnością, 7 następnie czytajcie Hipokratesa 8 i Galena 9 przetłumaczonych na łacinę, a także Celsusa Aulusa o medycynie, 10 i inne dzieła dotyczące sztuki leczenia... 6 Ut pigmentarii, si cui temere cicutam, salamandram, aconitum, pityocampas, aut buprestem, mandragoram, et id quod lustramenti causa, dederint cantharidas, pœna teneantur hujus legis. 7 Pedanios Dioskorides (ok. 40 n.e. ok. 90 n.e.), Grek, był chirurgiem armii greckiej pozostającej w służbie rzymskich cesarzy Nerona i Wespazjana, który razem z rzymskimi legionami przemierzał kraje basenu Morza Śródziemnego, czyniąc przy okazji obserwacje na temat występujących na tych terenach surowców leczniczych). Jest autorem napisanego po grecku dzieła botaniczno-lekarskiego pt. O środkach leczniczych (gr. Peri hylēs iatrikēs, łac. De materia medica). Dzieło to składa się z pięciu tzw. ksiąg (działów). W pierwszej jest mowa o ziołach aromatycznych, olejkach i maściach, a także drzewach, i ich sokach, żywicach i owocach. W drugiej opisane zostały właściwości lecznicze surowców pochodzenia zwierzęcego, w trzeciej korzenie, soki, zioła i nasiona, które są przydatne zarówno w codziennym użytku, jak i w lecznictwie. W czwartej jest mowa o rośli-

4 Dziedziny, jakie w klasztorach od początku ich istnienia zawsze uprawiano i o których nigdy nie zapominano, to właśnie medycyna i rzemiosła artystyczne. Medycyna bo ludzie zawsze chorowali i zawsze będą chorować, więc zapotrzebowanie na leki również w klasztorach było oczywiste. Natomiast znajomość rzemiosł artystycznych była niezbędna przy budowaniu i ozdabianiu kościołów i wyposażaniu ich w przedmioty liturgiczne. Mam na myśli malowidła na ścianach przedstawiające sceny biblijne, witraże w oknach, złote i srebrne kielichy, relikwiarze, iluminowane mszały itd. etc. Mszał datowany na ok rok, ufundowany dla kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu. Obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego. nach silnie działających i trujących, takich na przykład jak lulek czarny, naparstnica, wilcza jagoda czy korzeń mandragory, natomiast w piątej, która zaczyna się od traktatu o winorośli, jest mowa o winach, a następnie o surowcach leczniczych pochodzenia mineralnego. 8 Hipokrates z Kos, lekarz grecki (V/IV wiek p.n.e.), domniemany autor zbioru 53 traktatów medycznych, które jednak powstały w różnym czasie i są różnego autorstwa (uważa się, że część z nich, zwłaszcza traktaty chirurgiczne, są rzeczywiście autorstwa Hipokratesa). Swoja treścią obejmują wszystkie dziedziny medycyny od anatomii, fizjologii, a także diagnostyki i rokowania począwszy, poprzez choroby wewnętrzne, wraz ze sposobami ich leczenia, i choroby zewnętrzne, czyli chirurgię, a także położnictwo i pediatrię, na sprawach dotyczących etyki lekarskiej, a także historii medycyny kończąc. 9 Klaudiusz Galen, właściwie Claudios Galenos (ok. 129 ok. 214 n.e.), był chirurgiem w szkole gladiatorów w swoim rodzinnym Pergamonie (zachodnie wybrzeże Morza Egejskiego), potem, po osiedleniu się w Rzymie, szybko zrobił karierę, uzyskując stanowisko osobistego lekarza cesarza Marka Aureliusa, a następnie jego syna Commodusa. Napisał blisko 400 prac, o czym wiemy ze sporządzonego przez niego rejestru własnych dzieł, zatytułowanego Peri ton idion biblion (O własnych pismach). Z rejestru tego wynika, że jego prace dotyczyły nie tylko medycyny, ale też prawa i matematyki, filologii i retoryki, gramatyki i filozofii. Większość tych prac zaginęła, część jeszcze za jego życia, z powodu pożaru w 191 roku w Świątyni Pokoju w Rzymie, w której Galen zdeponował wiele swoich rękopisów. Najważniejsze traktaty lekoznawcze Galena to: O właściwościach leków prostych według miejsc ksiąg XI, O lekach złożonych według miejsc ksiąg X, O lekach złożonych według rodzajów ksiąg VII. 10 Aulus Cornelius Celsus żył na przełomie starej i nowej ery. Jest autorem napisanego po łacinie kompendium medycznego pt. De medicina libri VIII (O medycynie ksiąg osiem). Praca ta była częścią dużego dzieła encyklopedycznego pt. Artes (Sztuki), w skład którego oprócz De medicina wchodziły m. in. traktaty dotyczące rolnictwa i weterynarii, sztuki wojennej, retoryki i filozofii. Żadna z tych prac, oprócz De medicina libri VIII, się nie zachowała. Polski przekład De medicina libri VIII, opracowany przez Henryka Łuczkiewicza i zatytułowany A. Korneliusza Celsa o lecznictwie ksiąg ośmioro, ukazał się w Warszawie w 1899 roku.

5 We wczesnym średniowieczu (VI XI wiek) wytwarzaniem leków zajmowali się niemal wyłącznie mnisi w klasztorach. I tak samo mnisi byli jedynymi ówczesnymi artystami. Klasztory miały zwykle swoje laboratoria (pracownie), zaopatrywanie których i praca w których wymagały wiedzy zarówno botanicznej (rośliny lecznicze), jak i wiedzy typu chemicznego, i gdzie z tych właśnie powodów współpracowali ze sobą klasztorny lekarz i klasztorny artysta. Jest oczywiste, że zarówno mnisi, którzy byli artystami, jak i ci, którzy zajmowali się robieniem leków, musieli swoją wiedzę gromadzić w jakiejś formie pisemnej. I rzeczywiście, w niektórych bibliotekach, zarówno klasztornych, jak i świeckich, zachowały się rękopiśmienne kodeksy, zawierające przepisy zarówno medyczne, jak i artystyczne, które zwykle pochodzą z okresu średniowiecza ale są też późniejsze z XVI, XVII i nawet jeszcze z XVIII wieku. Jednym z najstarszych takich kodeksów jest rękopis z XI wieku, przechowywany w archiwum kapitularnym we włoskim mieście Ivrea pod numerem 87 w którym, oprócz Missalis fragmentum, czyli tekstów czytanych podczas mszy świętej, i innych wypisów o charakterze Religijnym, są też przepisy na leki i przepisy dotyczące rzemiosł artystycznych takie na przykład jak pisanie złotem, barwienie pergaminu, przepisy na atramenty w różnych kolorach itp. Tego rodzaju średniowieczne, zwłaszcza późnośredniowieczne zbiory przepisów były następnie publikowane, głównie przez szesnastowiecznych lekarzy, w formie drukowanej, jako tzw. sekrety. Oto kilka przykładów takich książek w tym wypadku włoskich, jako że we Włoszech takie publikacje były najbardziej popularne: Ilustracja pierwsza od lewej: Sekrety Izabelli Cortese, w których jest mowa o sprawach dotyczących medycyny, alchemii, jubilerstwa i innych rzemiosł artystycznych, i w których wiele miejsca poświęcono sprawom kosmetycznym, nieodzownym każdej wielkiej damie. Wenecja, 1561 Ilustracja druga od lewej: Timothea Rosselli sekrety dla wszystkich w każdej materii. Wenecja, 1677 (pierwsze wydanie: Wenecja, 1559). Ilustracja trzecia od lewej: Kompendium sekretów racjonalnych prześwietnego medyka i chirurga, mistrza Leonarda Fioravanti z Bolonii, w pięciu księgach. ( ) W czwartej opisane zostały kosmetyki, dzięki którym Kobiety stają się piękne, zaś w piątej sekrety różnych rzemieślników, zwłaszcza tych subtelniejszych. Wenecja, Ilustracja czwarta od lewej: Różne cudowne sekrety wydane dla dobra ogółu, podzielone na trzy części. Pierwsza zawiera sposoby sporządzania olejków, plastrów, pomad, maści, powidełek, pigułek i wielu innych leków. W księdze drugiej przedstawiono, jak robić różnego rodzaju wina, a także wody lecznicze. Księga trzecia zawiera niektóre sekrety alchemiczne i inne dziwne i zabawne. Zebrane przez Fallopię i zaaprobowawane przez innych sławnych lekarzy. Wenecja, 1565.

6 Tyle o zbiorach przepisów pochodzenia klasztornego. Teraz przejdźmy do świeckiej (nieklasztornej) literatury tego typu, to znaczy do rękopiśmiennych aptekarskich manuałów, czyli sporządzanych przez aptekarzy notatników, w których zapisywali przepisy na wszystko, co mogli wytwarzać i czym mogli handlować a więc przepisy na leki niefarmakopealne, 11 na kosmetyki (np. wody pachnące), na nalewki i koniaki, na czekolady i inne słodycze, na ognie bengalskie, pomady do wąsów i włosów, na farby i atramenty, pokosty i werniksy itd. etc. Takie manuały musiały powstawać równolegle do klasztornych zbiorów przepisów, a więc od około XII wieku (rozwój miast, instytucjonalizowanie się aptekarstwa). Napisałem: musiały powstawać zamiast powstawały, ponieważ najwcześniejsze manuały, do jakich udało mi się dotrzeć, pochodzą z XVI wieku. Ale ponieważ takich rękopiśmiennych aptekarskich manuałów z okresu od XVI do XX wieku zachowało się z kolei bardzo dużo, trudno przypuszczać, aby przed XVI wiekiem w ogóle ich nie było. Aptekarski manuał Aleksandra Ryla ( ), aptekarza z Chęcin. Aptekarski manuał Ignacego Łukasiewicza ( ). Jednym z najstarszych przykładów omawianej tutaj koneksji dawnego aptekarstwa z rzemiosłami artystycznymi jest fakt, że wśród zachowanych dokumentów dotyczących prac dekora- 11 Farmakopea to urzędowy spis leków i substancji leczniczych, które każda apteka działająca na danym terenie (np. w danym mieście) miała obowiązek posiadać.

7 cyjnych w kaplicy św. Stefana w Londynie, pochodzących z 1274 roku, jest mowa o tym, że potrzebne do tych prac farby różnych kolorów zostały nabyte od Roberto de Hakneye speciario (od aptekarza Roberto de Hakneye). W innym dokumencie, o podobnym charakterze, sporządzonym w 1315 roku, a przechowywanym w archiwum turyńskim, mówi się o tym, że farby i pigmenty do prac przy ozdabianiu jednego z turyńskich kościołów dostarczył niejaki Tofredo apothecario. W tym kontekście można też wspomnieć, że w sporządzonym w 1531 roku inwentarzu apteki Piotra Guldensterna w Krakowie, wśród wielu innych przedmiotów jest też wymieniony lapis ad terendum colores czyli kamień (płyta marmurowa) do ucierania farb. 4. poziom organizacji zawodowe (bractw cechowych) W świetle faktów, o których była mowa wyżej, nie powinno już dziwić, że na przykład Masaccio, jeden z najwybitniejszych malarzy włoskiego quattrocenta, został przyjęty w (1423 roku) do florenckiego cechu lekarzy i aptekarzy, i że w 1516 roku warszawscy aptekarze, którzy wówczas nie byli w żaden sposób zawodowo stowarzyszeni, zostali przyjęci do cechu warszawskich złotników. Masaccio, Profil młodego mężczyzny, Ok Tempera na desce. National Gallery of Art, Waszyngton.

Aulus Cornelius Celsus De medicina De Medicina De Medicina "De medicina libri octo"

Aulus Cornelius Celsus De medicina De Medicina De Medicina De medicina libri octo Aulus Cornelius Celsus urodzony ok. 25 (lub 53) p.n.e., zmarł ok. 50. (lub 7 albo 48) n.e. - rzymski uczony, encyklopedysta, nie był lekarzem. Prawie nic nie wiadomo o jego życiu. Mógł się nazywać zarówno

Bardziej szczegółowo

A TLASACH ROŚLIN. Adriana Sobczak, Monika Gierej, Marzena Kopińska. Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie

A TLASACH ROŚLIN. Adriana Sobczak, Monika Gierej, Marzena Kopińska. Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie C ZAROWNICA OPOWIE O ZIELNIKACH, HERBARIACH, A TLASACH ROŚLIN I S EKRETNYCH MIKSTURACH. Adriana Sobczak, Monika Gierej, Marzena Kopińska Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie TABLICE

Bardziej szczegółowo

Materiały z zajęć artystycznych dla klas II Klasowy quiz wiedzy o sztuce etap I test wyboru

Materiały z zajęć artystycznych dla klas II Klasowy quiz wiedzy o sztuce etap I test wyboru Materiały z zajęć artystycznych dla klas II Klasowy quiz wiedzy o sztuce etap I test wyboru 1.Jakiego koloru szatę miał na sobie Stefan Batory w obrazie Marcina Kobera pt.,,portret Stefana Batorego? a)

Bardziej szczegółowo

PYTANIA POWTÓRZENIOWE Z PALSTYKI DLA KL.II I półrocze cz.3

PYTANIA POWTÓRZENIOWE Z PALSTYKI DLA KL.II I półrocze cz.3 PYTANIA POWTÓRZENIOWE Z PALSTYKI DLA KL.II I półrocze cz.3 57. Za początek sztuki bizantyjskiej przyjmuje się okres między V a VI w. n. e. Doszło wtedy do podziału cesarstwa rzymskiego na wschodzie i zachodzie.

Bardziej szczegółowo

Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19)

Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19) Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19) Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R.

Bardziej szczegółowo

BERAT MIASTO TYSIĄCA OKIEN

BERAT MIASTO TYSIĄCA OKIEN BERAT MIASTO TYSIĄCA OKIEN BERAT (alb. Berati) -jedno zwiększych miast ok. 60 tys. mieszkańców, położone w środkowej Albanii, nad rzeką Osum. Drugie, obok Gijokastry, albańskie miasto-muzeum, zwane -ze

Bardziej szczegółowo

Manuskrypt. Łacińskie manu scriptus czyli dosłownie napisany ręcznie Dokument napisany odręcznie, w przeciwieństwie do drukowanego

Manuskrypt. Łacińskie manu scriptus czyli dosłownie napisany ręcznie Dokument napisany odręcznie, w przeciwieństwie do drukowanego MUZEUM MANUSKRYPTÓW Czym się zajmiemy? Manuskrypt co to takiego? Jak powstawały manuskrypty Manuskrypty Starego Testamentu Manuskrypty Nowego Testamentu Historia polskich przekładów Biblii Dlaczego manuskrypty

Bardziej szczegółowo

swiat przestrzenny plastyka - zajęcia manualne piątek godz. 18.30-20.00 GRUPA WIEKOWA 7-12 CENA KURSU: 170,- Zajęcia manualne skupiają się na rozwijaniu percepcji wzrokowej i kontroli ręki a także na stymulowaniu

Bardziej szczegółowo

Herbarium Św. Franciszka

Herbarium Św. Franciszka Marcelin Jan Pietryja ofm Herbarium Św. Franciszka Tradycyjne ziołolecznictwo klasztorne Katowice 2012 Biblioteka Herbarium Św. Franciszka 1 Recenzent prof. dr hab. Bożena Urbanek Redakcja Maciej Zweiffel

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online Serdecznie zapraszam na kurs Kosmetyka online. Dzięki niemu wygodnie poznasz tajniki profesjonalnej kosmetyki. Kurs składa się z kilkunastu lekcji. Przerobienie

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne. Charakterystyczna dla chrześcijańskich Kościołów

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

Św. Łukasz Historia Łukasz Ewangelista, wierny towarzysz i współpracownik Pawła Apostoła, któremu towarzyszyłw wielu podróżach misyjnych. Według tradycji wczesnochrześcijańskiej jest autorem trzeciej

Bardziej szczegółowo

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie Kilka słów na temat Muzeum Narodowego w Krakowie Muzeum jest największą instytucją muzealną w Polsce

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu kształcenia WSTĘP DO HISTORII SZTUKI ćwiczenia: architektura, malarstwo, rzeźba, ornamentyka, rzemiosło artystyczne, paramentyka,

Bardziej szczegółowo

Od alchemii do trójwalca

Od alchemii do trójwalca Od alchemii do trójwalca Dlaczego w dawnej aptece stały wyłącznie drewniane meble z półkami po brzegi wypełnionymi słoiczkami i butelkami? Na co polecano tabletki kefi rowe? Czy alchemicy pracowali tylko

Bardziej szczegółowo

WOJEWODZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ SZKOLNY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH. rok szkolny 2015/2016

WOJEWODZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ SZKOLNY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH. rok szkolny 2015/2016 WOJEWODZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ SZKOLNY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH rok szkolny 2015/2016 Pieczątka szkoły Kod ucznia Liczba punktów WOJEWÓDZKI KONKURS Z PLASTYKI DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS Z PLASTYKI ELIMINACJE SZKOLNE DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ. w roku szkolnym 2013 / 2014

WOJEWÓDZKI KONKURS Z PLASTYKI ELIMINACJE SZKOLNE DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ. w roku szkolnym 2013 / 2014 WOJEWÓDZKI KONKURS Z PLASTYKI ELIMINACJE SZKOLNE DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ w roku szkolnym 2013 / 2014 KOD UCZNIA Liczba uzyskanych punktów (wypełnia komisja): Witamy Cię w eliminacjach szkolnych!

Bardziej szczegółowo

Czytanie ze zrozumieniem - test dla kl VI

Czytanie ze zrozumieniem - test dla kl VI Literka.pl Czytanie ze zrozumieniem - test dla kl VI Data dodania: 2005-12-20 09:00:00 Sprawdzian tej zawiera test czytania ze zrozumieniem dla klas VI szkoły podstawowej. Jego poziom trudności jest średni.

Bardziej szczegółowo

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie: Al. F. Focha 39, 30 119 Kraków tel. (012) 427 27 20 fax (012) 427 28 45 e-mail: oke@oke.krakow.pl http://www.oke.krakow.pl PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA

Bardziej szczegółowo

Grupa A TEST Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? TEST. Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2.

Grupa A TEST Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? TEST. Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2. Grupa A Imię i nazwisko Data Klasa 3 Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2. 1.1. Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? A. Księstwa Wierchowskie. B. Mołdawia. C. Republika Nowogrodzka.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online Serdecznie zapraszam na kurs Kosmetyka online! Dzięki niemu wygodnie poznasz tajniki profesjonalnej kosmetyki. Dowiesz się, jak prawidłowo dbać o cerę i czym

Bardziej szczegółowo

Inkunabuły z PAN Biblioteki Gdańskiej CZARNA SZTUKA I NAUKA

Inkunabuły z PAN Biblioteki Gdańskiej CZARNA SZTUKA I NAUKA Inkunabuły z PAN Biblioteki Gdańskiej CZARNA SZTUKA I NAUKA Ok. 1454/5 w Moguncji zeszły z prasy drukarskiej pierwsze egzemplarze tekstu Biblii, tzw. 42-wersowej. Tak narodziła się czarna sztuka. Do końca

Bardziej szczegółowo

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 W drugim tygodniu października 2013 roku razem z klasą IV TE wziąłem udział w wycieczce klasowej do Wrocławia - Stolicy Kultury 2016 roku. Pierwszego dnia naszego

Bardziej szczegółowo

Lek recepturowy o dawce mniejszej niż najmniejsza gotowa stała doustna.

Lek recepturowy o dawce mniejszej niż najmniejsza gotowa stała doustna. Katowice 2014-06-26 Lek recepturowy o dawce mniejszej niż najmniejsza gotowa stała doustna. Jaką postać i jakie opakowanie leku gotowego apteka może wykorzystać, by wykonać refundowany lek recepturowy

Bardziej szczegółowo

Spór o uniwersalia - podstawowe stanowiska i główni przedstawiciele. Filozofia scholastyczna i jej znaczenie dla filozofii zachodniej.

Spór o uniwersalia - podstawowe stanowiska i główni przedstawiciele. Filozofia scholastyczna i jej znaczenie dla filozofii zachodniej. Spór o uniwersalia - podstawowe stanowiska i główni przedstawiciele. Filozofia scholastyczna i jej znaczenie dla filozofii zachodniej. Spór o uniwersalia, to spór o status pojęć ogólnych. Wiąże się z tym

Bardziej szczegółowo

Rothschild Foundation (Hanadiv) Europe

Rothschild Foundation (Hanadiv) Europe Rothschild Foundation (Hanadiv) Europe Konserwacja i badania dwóch rękopisów hebrajskich na pergaminie z Biblioteki Książąt Czartoryskich Oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie Sygnatury 2442, 3888 www.muzeum.krakow.pl/rothschild

Bardziej szczegółowo

Zawody związane z Pracownikami Książki

Zawody związane z Pracownikami Książki Zawody związane z Pracownikami Książki 1. Antykwariusz Antykwariusz to osoba zajmująca się skupowaniem i sprzedażą książek. Zna się na wycenie i potrafi określić wartość książek. Posiada wiedzę dotyczącą

Bardziej szczegółowo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo Janusz Przybylski Grafika i malarstwo wrzesień-październik 2014 W stałej ekspozycji jednej z najważniejszych galerii sztuki współczesnej na świecie, w Tate Gallery w Londynie, niewiele dzieł pochodzi z

Bardziej szczegółowo

Ekslibris, (łac. ex libris - z książek) - znak własnościowy danego egzemplarza książki, najczęściej ozdobny, wykonany w technice graficznej, z

Ekslibris, (łac. ex libris - z książek) - znak własnościowy danego egzemplarza książki, najczęściej ozdobny, wykonany w technice graficznej, z Ekslibris, (łac. ex libris - z książek) - znak własnościowy danego egzemplarza książki, najczęściej ozdobny, wykonany w technice graficznej, z imieniem i nazwiskiem właściciela księgozbioru (np. stylizowanymi

Bardziej szczegółowo

W cytowanej przemowie, przedstawił

W cytowanej przemowie, przedstawił wawca jakobickiego pretendenta do Tronu Anglii: Karola Edwarda Stuarta. W cytowanej przemowie, przedstawił Ramsay sposoby, służące zreformowaniu Wolnomularstwa francuskiego oraz ogłosił, iż: Nasi poprzednicy,

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK FARMACEUTYCZNY

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK FARMACEUTYCZNY EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK FARMACEUTYCZNY Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet III Wysoka jakość systemu oświaty Działanie 3.4 Otwartość

Bardziej szczegółowo

I nforma c j e ogólne ZIOŁOLECZNICTWO

I nforma c j e ogólne ZIOŁOLECZNICTWO Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr /2012 S YL AB US MODUŁ U (PRZEDMIOTU) I nforma c j e ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa

Bardziej szczegółowo

5. Pisz starannie długopisem lub piórem, nie używaj korektora.

5. Pisz starannie długopisem lub piórem, nie używaj korektora. WOJEWÓDZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ WOJEWÓDZKI - GIMNAZJUM 2013/2014 KOD UCZNIA Liczba uzyskanych punktów: Witamy Cię w eliminacjach wojewódzkich. 1. Na rozwiązanie testu masz 45 minut, na opis 45 minut=

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Specjalność/specjalizacja Społeczeństwo informacji i wiedzy

Bardziej szczegółowo

Historia kwadratów magicznych

Historia kwadratów magicznych Kwadraty magiczne Magiczne kwadraty to liczby tak ułożone, że suma każdej kolumny i rzędu jest równa tej samej liczbie. Składają się one z czterech lub więcej pól. Najpopularniejsze maja 9 lub 16 pól.

Bardziej szczegółowo

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej IKONOSTAS Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) ściana z ikonami, która w cerkwi oddziela miejsce

Bardziej szczegółowo

ROMANIZM XI-XII wiek RZEŹBA I MALARSTWO

ROMANIZM XI-XII wiek RZEŹBA I MALARSTWO ROMANIZM XI-XII wiek RZEŹBA I MALARSTWO RZEŹBA ROMAŃSKA XI XII Od XI wieku w związku z ożywieniem gospodarczym i ruchem pielgrzymkowym zaczęła się rozwijać produkcja rzeźby. Katedry i kościoły pielgrzymkowe

Bardziej szczegółowo

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska Ciekawostki o owocach Klaudia Chyczewska Kiwi Owoc kiwi, nazywany chińskim agrestem występuje w klimacie umiarkowanym. Nazwę "kiwi" roślina otrzymała od Nowozelandczyków na początku XX wieku - puszek skórki

Bardziej szczegółowo

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ Warszawa 2009 Spis treści Wstęp 6 Katalog ziół 8 Opisy ponad 100 ziół i porady na temat ich pielęgnacji, wykorzystania i przechowywania Ogrody 140 Informacje

Bardziej szczegółowo

Wiara w świecie bizantyńskim

Wiara w świecie bizantyńskim Wiara w świecie bizantyńskim Mary Cunningham przełożył Tadeusz Szafrański Instytut Wydawniczy Pax Warszawa Dla Richarda, Emily i Jamesa Mozaika nad głównym wejściem do narteksu kościoła Hagia Sophia w

Bardziej szczegółowo

WOJEWODZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ REJONOWY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH. rok szkolny 2016/2017

WOJEWODZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ REJONOWY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH. rok szkolny 2016/2017 WOJEWODZKI KONKURS Z PLASTYKI STOPIEŃ REJONOWY DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH rok szkolny 2016/2017 Pieczątka szkoły Kod ucznia Liczba punktów WOJEWÓDZKI KONKURS Z PLASTYKI DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH

Bardziej szczegółowo

1. Mistrzowie włoskiego renesansu

1. Mistrzowie włoskiego renesansu 1. Mistrzowie włoskiego renesansu Uczeń powinien: 1. 1. Cele lekcji 1. a) Wiadomości umiejscowić epokę w czasie, przyporządkować dzieła autorom, związać prezentowane dzieła z miejscem, w którym się znajdują,

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIEDZA O PRAWACH PACJENTA BS/70/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2001

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIEDZA O PRAWACH PACJENTA BS/70/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2001 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

POZIOM ROZSZERZONY 15 MAJA

POZIOM ROZSZERZONY 15 MAJA Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY Z HISTORII SZTUKI POZIOM

Bardziej szczegółowo

o zmianie ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej oraz niektórych innych ustaw.

o zmianie ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej oraz niektórych innych ustaw. SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 22 lipca 2014 r. Druk nr 689 MARSZAŁEK SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Pan Bogdan BORUSEWICZ MARSZAŁEK SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Zgodnie

Bardziej szczegółowo

LITERATURA. 2. Kresy wschodnie w literaturze polskiej. Omów na podstawie wybranych przykładów.

LITERATURA. 2. Kresy wschodnie w literaturze polskiej. Omów na podstawie wybranych przykładów. TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ZESPOLE SZKÓŁ PLASTYCZNYCH IM. STANISŁAWA KOPYSTYŃSKIEGO WE WROCŁAWIU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA 1. Analizując wybrane wiersze

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji programu Akademia Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem: ZBOŻA ZJADAMY ENERGIĘ Z NICH MAMY w Miejskim Przedszkolu nr 99 w

Sprawozdanie z realizacji programu Akademia Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem: ZBOŻA ZJADAMY ENERGIĘ Z NICH MAMY w Miejskim Przedszkolu nr 99 w Sprawozdanie z realizacji programu Akademia Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem: ZBOŻA ZJADAMY ENERGIĘ Z NICH MAMY w Miejskim Przedszkolu nr 99 w Katowicach Przedszkolaki z Miejskiego Przedszkola nr 99 w

Bardziej szczegółowo

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii,

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, QUIZ ROMA AETERNA Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, jeśli sądzisz, że Ci pomogą :-) Obejrzyj

Bardziej szczegółowo

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS Przedmiot HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Prowadzący Dr Leonard Owczarek Forma zajęć konwersatorium Rok studiów I rok studiów II stopnia 2011/2012 (semestr

Bardziej szczegółowo

Wydział Farmaceutyczny Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Wydział Farmaceutyczny Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Wydział Farmaceutyczny Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu REGULAMIN I PROGRAM STUDENCKICH PRAKTYK WAKACYJNYCH dla studentów IV roku Wydziału Farmaceutycznego kierunek farmacja W

Bardziej szczegółowo

Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych

Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych Prawo farmaceutyczne Podstawowe warunki prowadzenia apteki Wydawanie produktów leczniczych Joanna Garczyñska, Grzegorz enczyk (prawo@kamsoft.pl) Jak ju pisaliœmy na ³amach naszego czasopisma, z dniem 1

Bardziej szczegółowo

Projekt roczny 2007/2008

Projekt roczny 2007/2008 Agnieszka Dołowy Ewelina Błaszkiewicz Małgorzata Warzyńska Przedmiot - plastyka Projekt roczny 2007/2008 Ulice i mosty mojego miastapatroni, historia i dzień dzisiejszy Semestr I : ULICE MOJEGO MIASTA

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 6 września 2001 r.

USTAWA. z dnia 6 września 2001 r. USTAWA z dnia 6 września 2001 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo farmaceutyczne, ustawę o wyrobach medycznych oraz ustawę o Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć nr 3

Scenariusz zajęć nr 3 Autor scenariusza: Maria Piotrowska Blok tematyczny: Nasze zainteresowania Scenariusz zajęć nr 3 I. Tytuł scenariusza zajęć: Pamiętnik pełen tajemnic. II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III. Edukacje

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT HISTORII SZTUKI LICENCJACKIE STUDIA NIESTACJONARNE ROK I SEMESTR LETNI 2010/2011. Niedziela BUW, sala 105, MNW, zajęcia na terenie miasta

INSTYTUT HISTORII SZTUKI LICENCJACKIE STUDIA NIESTACJONARNE ROK I SEMESTR LETNI 2010/2011. Niedziela BUW, sala 105, MNW, zajęcia na terenie miasta LICENCJACKIE STUDIA NIESTACJONARNE ROK I Niedziela BUW, sala 105, MNW, zajęcia na terenie miasta Piątek BUW, sala 105 17.00-18.30 Przedmiot i metody historii sztuki wykład prof. Maria Poprzęcka 18.30-20.00

Bardziej szczegółowo

145 cm i mniej 146 cm-154 cm 155 cm-164 cm 165 cm-174 cm 175 cm i więcej

145 cm i mniej 146 cm-154 cm 155 cm-164 cm 165 cm-174 cm 175 cm i więcej ILE MAMY 145 cm i mniej 146 cm-154 cm 155 cm-164 cm 165 cm-174 cm 175 cm i więcej 10 8 6 4 2 0 JAKIEGO KOLORU MAMY OCZY Niebieskie Zielone Piwne 12 10 8 6 4 2 0 Niebieskie Zielone Piwne Kiedy się urodziliśmy???

Bardziej szczegółowo

Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I

Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I Projekt Drzewo mojej miejscowości. Drzewa wokół nas. Znajomość i rozumienie podstawowych pojęć dotyczących bryły, faktury,

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne plastyka kl. I Gimnazjum

Wymagania edukacyjne plastyka kl. I Gimnazjum Wymagania edukacyjne plastyka kl. I Gimnazjum Uczeń otrzymuje ocenę semestralną celującą, jeśli spełnia następujące kryteria: a. uczeń potrafi samodzielnie, w sposób twórczy, posługując się wskazanymi

Bardziej szczegółowo

Ksiądz Jan Krzysztof Kluk

Ksiądz Jan Krzysztof Kluk Ksiądz Jan Krzysztof Kluk Ksiądz Jan Krzysztof Kluk urodził się 13 września 1739 roku w Ciechanowcu. Jego ojciec, Jan Adrian Kluk, który był budowniczym i architektem budowli sakralnych, został sprowadzony

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

Złota liczba. Zajęcia matematyczno przyrodnicze w Szkole Podstawowej w Antolce

Złota liczba. Zajęcia matematyczno przyrodnicze w Szkole Podstawowej w Antolce Złota liczba Zajęcia matematyczno przyrodnicze w Szkole Podstawowej w Antolce Ciąg Fibonacciego 1,1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233,377, Ciąg Fibonacciego ma wiele ciekawych własności. Zbadajmy

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 6 września 2001 r.

USTAWA z dnia 6 września 2001 r. Kancelaria Sejmu s. 1/9 USTAWA z dnia 6 września 2001 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 126, poz. 1382. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo farmaceutyczne, ustawę o wyrobach medycznych oraz

Bardziej szczegółowo

UKRAINA - GRUZJA- ARMENIA Kaukaz dla Ambitnych

UKRAINA - GRUZJA- ARMENIA Kaukaz dla Ambitnych UKRAINA - GRUZJA- ARMENIA Kaukaz dla Ambitnych Cena 1400 zł plus 400 euro Data: 30.07-08.08.2014r. - 10 dni przejazd klimatyzowanym autokarem Toruń- Lwów- Toruń przelot Ukraina- Gruzja oraz z powrotem

Bardziej szczegółowo

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska 1. Przedmioty obowiązkowe 1.1. Kanon studiów teologicznych I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska Wstęp do filozofii Z 1 Historia filozofii starożytnej

Bardziej szczegółowo

CZERYMOJA inaczej jabłko budyniowe. Występuje w Peru, Ekwadorze, Kolumbii i Boliwii. Jest to półzimozielony krzew albo drzewko. Czerymoja ma liczne cz

CZERYMOJA inaczej jabłko budyniowe. Występuje w Peru, Ekwadorze, Kolumbii i Boliwii. Jest to półzimozielony krzew albo drzewko. Czerymoja ma liczne cz Egzotyczne owoce CZERYMOJA inaczej jabłko budyniowe. Występuje w Peru, Ekwadorze, Kolumbii i Boliwii. Jest to półzimozielony krzew albo drzewko. Czerymoja ma liczne czarne, niejadalne pestki (zawartość

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia r. KRLW/03211/18/06. wg rozdzielnika

Warszawa, dnia r. KRLW/03211/18/06. wg rozdzielnika Warszawa, dnia 18.05.2006 r. KRLW/03211/18/06 wg rozdzielnika Niniejszym przedstawiam Państwu wyciąg z projektu rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności 2007 (PKD 2007),

Bardziej szczegółowo

Kronika zdrowia rodziny 08/08/12 14:09 Page 1

Kronika zdrowia rodziny 08/08/12 14:09 Page 1 Kronika zdrowia rodziny 08/08/12 14:09 Page 1 Kronika zdrowia rodziny 08/08/12 14:09 Page 2 Kronika zdrowia rodziny 08/08/12 14:09 Page 3 Kronika zdrowia rodziny 08/08/12 14:09 Page 4 Zanim pójdziesz do

Bardziej szczegółowo

BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE

BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE Bibliografia z greki biblion książka, graphen pisać Bibliografia uporządkowany spis / wykaz,zestawienie dokumentów / zestawiony wg pewnych kryteriów, spełniający

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

oraz powstawanie porostów na suficie

oraz powstawanie porostów na suficie Kościoły, katedry, bazyliki to budynki tworzące nasze dziedzictwo narodowe. Ich wiekowość oraz dojrzałość budowlana powoduje, że w większości ulegają one biokorozji czyli procesowi niszczenia materiałów

Bardziej szczegółowo

Miesi c zdrowej ywno ci Dobry obywatel

Miesi c zdrowej ywno ci Dobry obywatel COULD I ASK? ROK II WRZESIEŃ 2010 1/ zadania szkolne: spotkanie uczniów, nauczycieli i rodziców i zapoznanie ich z planowanymi działaniami i spodziewanymi wynikami w drugim roku projektu; 2/ zadania partnerskie:

Bardziej szczegółowo

KULTURA STAROŻYTNEGO RZYMU PRAGMATYZM I REALIZM

KULTURA STAROŻYTNEGO RZYMU PRAGMATYZM I REALIZM KULTURA STAROŻYTNEGO RZYMU PRAGMATYZM I REALIZM CYWILIZACJA RZYMU Cywilizacja rozwijająca się w basenie Morza Śródziemnego i części Europy. Jej kolebką było miasto Rzym leżące w Italii, które w pewnym

Bardziej szczegółowo

Weronika Łabaj. Geometria Bolyaia-Łobaczewskiego

Weronika Łabaj. Geometria Bolyaia-Łobaczewskiego Weronika Łabaj Geometria Bolyaia-Łobaczewskiego Tematem mojej pracy jest geometria hiperboliczna, od nazwisk jej twórców nazywana też geometrią Bolyaia-Łobaczewskiego. Mimo, że odkryto ją dopiero w XIX

Bardziej szczegółowo

Autor: mgr Małgorzata Meronk Scenariusz zajęć z języka polskiego w szkole ponadgimnazjalnej w klasie I

Autor: mgr Małgorzata Meronk Scenariusz zajęć z języka polskiego w szkole ponadgimnazjalnej w klasie I Autor: mgr Małgorzata Meronk Scenariusz zajęć z języka polskiego w szkole ponadgimnazjalnej w klasie I Temat: Wizje Sądu Ostatecznego w literaturze i sztuce. (scenariusz napisany metodą kreatorską) Czas

Bardziej szczegółowo

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia!

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! ) Praca opublikowana w Internetowym Serwisie Oświatowym Awans.net

Bardziej szczegółowo

I SEMESTR NAZWA PRZEDMIOTU WYKŁAD ĆWI CZENIA

I SEMESTR NAZWA PRZEDMIOTU WYKŁAD ĆWI CZENIA Pkt. 9. PLAN STUDIÓW I PROGRAM NAUCZANIA SERWACJA I RESTAURACJA DZIEŁ SZTUKI, I SEMESTR ZALI Historia filozofii z elementami estetyki 30 Egz. 3 Historia sztuki starożytnej 30 Egz. 3 Wstęp do historii sztuki

Bardziej szczegółowo

Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem

Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem 28.02.2015 Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem Autor: Wieczorna Image not found http://wieczorna.pl/uploads/photos/middle_ Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie

Bardziej szczegółowo

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich K O C H A M Y D O B R E G O B O G A Nasza Boża Rodzina Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2011 Wprowadzenie do książki Nasza Boża Rodzina Religia

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

SPRAWDZIAN W SZÓSTEJ KLASIE SZKOŁY PODSTAWOWEJ

SPRAWDZIAN W SZÓSTEJ KLASIE SZKOŁY PODSTAWOWEJ UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA DATA URODZENIA UCZNIA miejsce na naklejkę z kodem dzień miesiąc rok SPRAWDZIAN W SZÓSTEJ KLASIE SZKOŁY PODSTAWOWEJ KWIECIEŃ 2002 Informacje dla ucznia O książce

Bardziej szczegółowo

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta Spis treści Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki 1.1. Podstawowe pojęcia etyki ogólnej, niezbędne do zrozumienia zasad etyki lekarskiej i bioetyki..................................... 1 1.2. Pojęcia dobra

Bardziej szczegółowo

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy klasyfikacyjne: I5, 30, 45, 60godzin) W 1983 roku ukończyła

Bardziej szczegółowo

Raj na ziemi. Ogrody Orientu

Raj na ziemi. Ogrody Orientu Raj na ziemi Ogrody Orientu Tekst i zdjęcia: inż. Zoltan Nagy, Pracownia Grand Garden, Słowacja, www.grandgarden.sk Tłumaczenie z języka słowackiego: Łukasz Ościłowski 50 W tradycji islamskiej ogród jest

Bardziej szczegółowo

RZYM I PIERWSI CHRZEŚCIJANIE

RZYM I PIERWSI CHRZEŚCIJANIE TYDZIEŃ 4 W tym tygodniu między innymi: starożytny Rzym zasady pisowni rz i ż redagowanie zawiadomienia RZYM I PIERWSI CHRZEŚCIJANIE data:... Pewnego razu August 1 uświetnił swoją obecnością wystawne przyjęcie

Bardziej szczegółowo

Nowelizacja rozporządzenia w sprawie wydawania z apteki produktów leczniczych i wyrobów medycznych

Nowelizacja rozporządzenia w sprawie wydawania z apteki produktów leczniczych i wyrobów medycznych Poznań, dnia 8 kwietnia 2015 r. Nowelizacja rozporządzenia w sprawie wydawania z apteki produktów leczniczych i wyrobów medycznych Uprzejmie informujemy, że w Dzienniku Ustaw poz. 477 opublikowane zostało

Bardziej szczegółowo

Rolniczy handel detaliczny informacje podstawowe

Rolniczy handel detaliczny informacje podstawowe Rolniczy handel detaliczny informacje podstawowe Od dnia 1 stycznia 2017 r. weszły w życie akty prawne umożliwiające rejestrację rolniczego handlu detalicznego, w tym przede wszystkim ustawa z dnia 16

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne. 2. Kod modułu kształcenia 05-WWH-23-HistSzt

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne. 2. Kod modułu kształcenia 05-WWH-23-HistSzt OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu kształcenia Historia sztuki nowożytnej 2. Kod modułu kształcenia 05-WWH-23-HistSzt 3. Rodzaj modułu kształcenia obowiązkowy 4. Kierunek

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT HISTORII SZTUKI LICENCJACKIE STUDIA NIESTACJONARNE ROK I SEMESTR LETNI 2014/2015

INSTYTUT HISTORII SZTUKI LICENCJACKIE STUDIA NIESTACJONARNE ROK I SEMESTR LETNI 2014/2015 LICENCJACKIE STUDIA NIESTACJONARNE ROK I Piątek BUW, sala 105 17.00-18.30 Przedmiot i metody historii sztuki wykład prof. Maria Poprzęcka 18.30-20.00 Ikonografia nowożytna i nowoczesna wykład prof. Maria

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze Klasa I Skala ocen celujący bardzo dobry Wymagania przedmiotowo-programowe - wykazuje zaangażowanie w realizację projektów związanych

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

Biologia, biochemia. Fitokosmetyka i fitoterapia. 2 ECTS F-2-P-FF-13 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS: stacjonarne w/ćw

Biologia, biochemia. Fitokosmetyka i fitoterapia. 2 ECTS F-2-P-FF-13 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS: stacjonarne w/ćw Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Koordynator, osoby

Bardziej szczegółowo

Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE

Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE Najwyższa jakość usług Prawdziwą reputację można zdobyć dzięki trwałości oraz najwyższej jakości oferowanych produktów i usług. Najważniejsze

Bardziej szczegółowo