OPTIMUM STUDIA EKONOMICZNE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OPTIMUM STUDIA EKONOMICZNE"

Transkrypt

1 Kwartalnik poświęcony potrzebom nauki i praktyki 2009 Nr 1 (41) OPTIMUM STUDIA EKONOMICZNE SPIS TREŚCI STUDIA I ROZPRAWY... 3 Anna Wildowicz-Giegiel Etyczny wymiar konsumpcji w świetle wyzwań XXI wieku... 3 Henryk Manteuffel Szoege Koszty ogrzewania domów jednorodzinnych w zależności od źródła energii Andrzej Buszko, Wioletta Wierzbicka Budowanie kapitału relacji w klastrach Grażyna Michalczuk Rachunkowość jako system pomiaru ekonomicznego na potrzeby wewnętrzne jednostki Dorota Żebrowska-Suchodolska Weryfikacja słabej formy efektywności za pomocą testów statystycznych na GPW w Warszawie Piotr Kowalczuk Zachowania i preferencje inwestorów indywidualnych na rynku akcji MISCELLANEA Jarosław Poteraj Systemy emerytalne w Europie Malta Eugeniusz Kośmicki, Dariusz Pieńkowski Typy społeczeństw a eksploatacja zasobów naturalnych Agnieszka Skowrońska Polityka logistyczna państwa w kontekście zrównoważonego rozwoju Martin Dahl Niemieckie doświadczenia ze społeczną gospodarką rynkową państwo opiekuńcze, czy państwo socjalne?

2 Adrian Burdziak Próba określenia tendencji konwergencji gospodarczej polskich podregionów w latach Jacek Białek, Adam Oleksiuk Czynniki sukcesu w funkcjonowaniu parków technologicznych RECENZJE I INFORMACJE Informacje Anna Gardocka-Jałowiec Wybór kierunku kształcenia a rynek pracy. Wyniki badań przeprowadzonych w ramach projektu InIT programu Leonardo da Vinci Recenzje Anna E. Grabska Recenzja książki Piotra Pysza pt. Społeczna gospodarka rynkowa ordoliberalna koncepcja polityki gospodarczej Iwona E. Bogucka Recenzja książki Bolesława Rafała Kuca pt. Kontrola, kontroling, audyt 3 w Konferencje i seminaria naukowe Społeczna gospodarka rynkowa jako koncepcja polityki gospodarczej, Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku, Ełk, lipca 2008 r Rynek pracy a edukacja, Wydział Ekonomii i Zarządzania Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, 28 października 2008 r Doktoraty Arkadiusz Niedźwiecki Giełda Papierów Wartościowych jako instytucja alokacji kapitału w Polsce Piotr Kowalczuk Sezonowość stóp zwrotu z akcji a struktura inwestorów na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie Bogdan Rogaski Restrukturyzacja jako czynnik rozwoju Krajowej Spółki Cukrowej S.A Helena Stelmach-Leoniuk Ewolucja funkcji banków komercyjnych w gospodarce współczesnej a rozwój lokalny Adam Wyszkowski Efektywność jako kryterium kształtowania systemu podatkowego

3 STUDIA I ROZPRAWY Anna WILDOWICZ-GIEGIEL 1 ETYCZNY WYMIAR KONSUMPCJI W ŚWIETLE WYZWAŃ XXI WIEKU Streszczenie Niniejszy artykuł jest próbą szerszego spojrzenia na konsumpcję z perspektywy etyki. Zwraca uwagę na społeczne i ekologiczne skutki nieodzownie towarzyszące procesowi konsumpcji, co zaczęto już dostrzegać w latach 70-tych XX wieku. W tym kontekście formułuje się zarówno pojęcie konsumpcji etycznej, jak i ideę etycznego konsumenta. Zgodnie z takim podejściem, etyczny konsument, przyjąwszy w pełni odpowiedzialność moralną za ilość i jakość dóbr i usług przez siebie konsumowanych może w istotny sposób zapobiegać występowaniu negatywnych efektów zewnętrznych, będących wynikiem niedoskonałości mechanizmu rynkowego. Przesłanki etyczne tkwią zatem u podstaw ekologizacji konsumpcji. Ruchy ekologiczne stanowiły z kolei przyczynek do powstania współczesnego ruchu konsumenckiego, określanego mianem konsumeryzmu etycznego. Traktując konsumpcję w kategoriach etycznych, konsumenci etyczni starają się wobec tego dokonywać wyborów konsumenckich, uwzględniając to, w jaki sposób towary są wytwarzane, dystrybuowane, użytkowane, a następnie utylizowane. Rozpowszechnienie idei etycznego konsumenta wśród społeczeństw krajów wysoko rozwiniętych pozwoliło na wykształcenie się pewnej świadomości ekologicznej, a także przyczyniło się do większej wrażliwości społecznej na problemy nierozerwalnie związane z konsumpcją. Słowa kluczowe: konsumpcja, etyka, ekologizacja konsumpcji, konsumeryzm etyczny THE ETHICAL DIMENSION OF CONSUMPTION IN THE LIGHT OF CHALLENGES OF XXI CENTURY Summary This article is an attempt to look at consumption from an ethical point of view. It highlihts social and ecological consequences of ethical consumption that indispensably accompany the consumption process, which was already discerned in 1970s. In this context the notions of both ethical consumption and ethical consument are formulated. According to such approach the ethical consumer, having taken full moral responsibility for the amount and quality of goods and services which he consumes is able to minimize the side effects which are perceived as a result of an imperfect market mechanism. The ethical premises form the basis for the environmentalism of consumption. The ecological movements, in turn, represented a contribution to the development of the contemporary consumer movement referred to as ethical consumerism. Ethical consumers, considering consumption in terms of ethics, are trying to make consumer decisions taking into account the way in which commodities are manufactured, distributed, used and utilized. The spread of the idea of ethical consumer among societies of developed countries allowed not only the development of a certain kind of ecological consciousness but also contributed to a greater sensitivity to the problem that is inseparably connected with consumption. Key words: consumption, ethics, environmentalism of consumption, ethical consumerism 1 Dr Anna Wildowicz-Giegiel jest pracownikiem Wydziału Ekonomii i Zarządzania Uniwersytetu w Białymstoku.

4 4 Anna Wildowicz-Giegiel 1. Wstęp Ostatnie dekady XX wieku to czas, kiedy miały miejsce istotne zmiany w sferze konsumpcji społeczeństw krajów wysoko rozwiniętych. W obliczu trwałej degradacji środowiska naturalnego, będącej konsekwencją przyspieszonego rozwoju, jaki miał miejsce po II wojnie światowej, pojawiło się wówczas pytanie o jego dopuszczalne granice, co sygnalizowali już 30 lat temu m.in. autorzy raportu Klubu Rzymskiego. Gwałtowne pogorszenie się stanu środowiska naturalnego stało się przesłanką do powstania ruchów ekologicznych i wykształcenia się świadomości ekologicznej w szerszych kręgach społeczeństwa. Jednym z podstawowych warunków, niezbędnych do zahamowania negatywnych procesów degradujących środowisko naturalne oraz poprawy jakości życia człowieka, są niewątpliwie przeobrażenia w sferze konsumpcji, a to z kolei wymaga istotnych zmian postaw i zachowań konsumenckich. Wybory konsumentów nie są czymś zupełnie przypadkowym, lecz stanowią z reguły odzwierciedlenie modelu kulturowego, a ściślej rzecz biorąc, systemu wartości, w obrębie którego wytwarza się i konsumuje określone dobra. Współczesny konsument odczuwa coraz częściej negatywne skutki nadmiernej konsumpcji, nieuzasadnionej ani względami biologicznymi, ani też społeczno-kulturowymi. Odrzuca zatem przypisywane erze konsumpcji nadmierne przywiązanie do wartości materialnych, w tym konsumpcyjnych, opowiadając się za konsumpcją zrównoważoną, w trosce o środowisko i społeczeństwo. Zwraca również uwagę nie tylko na skutki ekologiczne, ale i społeczne, jakie towarzyszą procesowi konsumpcji. Celem artykułu jest przedstawienie konsumpcji w wymiarze etycznym dzięki m.in. pokazaniu negatywnych skutków jej towarzyszących, takich jak: zanieczyszczenie środowiska, upowszechnienie się konsumpcyjnego stylu życia oraz polaryzacja przestrzenna, która powoduje podział społeczeństw na bogatą Północ i biedne Południe. Warto przy tym podkreślić, iż współczesny konsumeryzm etyczny, jako ruch konsumencki, próbuje ująć konsumpcję w kategoriach etycznych, mając na celu przede wszystkim nakłonienie konsumenta do tego, aby dzięki swoim świadomym decyzjom konsumpcyjnym wyrażać jednocześnie poparcie dla przedsiębiorstw społecznie odpowiedzialnych. 2. Specyfika zachowań konsumpcyjnych w dobie globalizacji Współczesne społeczeństwa przechodzą stopniowo od epoki nowoczesności (modernizmu) do ponowoczesności (postmodernizmu), a to niesie ze sobą przeobrażenia w systemie wartości. Epoka modernizmu była m.in. okresem uprzemysłowienia, sztywnych różnić społecznych, nacjonalizmu i kultury masowej. Tymczasem epoka ponowoczesna charakteryzuje się przede wszystkim zróżnicowaniem struktur i rozczłonkowaniem kultury. Oprócz niej wciąż jednak obecna jest kultura masowa, w której to najważniejszą wartością pozostaje konsumpcja, a jej potężnym wehikułem reklama.

5 Etyczny wymiar konsumpcji w świetle wyzwań XXI wieku 5 MODERNIZMU Rozum Postęp Nauka Uniwersalizm Praca Rzeczywistość Oszczędność Wysiłek Wolność Naród Obowiązek Moralność Bezinteresowność Wartości epoki modernizmu i postmodernizmu Źródło:[Mazurek Łopacińska 2003 s. 49]. TABELA 1. WARTOŚCI POSTMODERNIZMU Pluralizm Zróżnicowanie Fragmentaryzacja Globalizacja Wielokulturowość Wizerunek Pomieszanie Łączenie wartości przeciwstawnych Brak hierarchii Tolerancja Ludyzm Popularność Dokonująca się rewolucja informacyjna i dynamiczny wzrost usług w gospodarce są zwiastunami nowej ery. Społeczeństwo z kapitalistycznego przekształca się w globalne. Zmianie ulegają dotychczasowe wartości przypisywane kulturze modernistycznej. W miejsce starych wartości wkraczają nowe, typowe dla kultury postmodernistycznej. Brak w niej uniwersalnych punktów odniesienia czy jednolitej ideologii. Postmodernizm zawiera w sobie m.in.: antyformy, grę, szansę, anarchię, dekonstrukcję, ironię, zróżnicowanie, jak i pewne podobieństwa. Stanowi to wyraźną opozycję, w stosunku do poprzednich cech, którymi odznaczał się modernizm. W związku z czym produkcja w postmodernistycznym ujęciu traci swój dotychczasowy status kreatora najważniejszych wartości w gospodarce, a praca i oszczędność przestają być najważniejszymi wartościami kulturowymi [Fault Firat Venkatesh 1995 s. 250]. Współczesna kultura konsumencka nie mieści się już w żadnych konkretnych granicach, ponieważ przyjmuje coraz bardziej globalny charakter. Pojawienie się kultury masowej przyczyniło się niewątpliwie do upodobniania się nowych wzorów spożycia i zachowań konsumenckich. Zetknięcie się z obcymi kulturami stało się możliwe dzięki środkom masowego przekazu, zwłaszcza telewizji i Internetowi. Procesom tym sprzyja ożywiony ruch turystyczny oraz częste migracje ludności. Prowadzi to do umacniania się kultury masowej czy też tzw. homogenizacji kulturowej [Bogunia-Borowska, Śleboda 2003 s. 34]. Do głównych czynników homogenizacji konsumpcji zalicza się [Bywalec 2007 s. 145]: procesy globalizacji gospodarki prowadzące do tworzenia się tzw. globalnej kultury produkcyjnej i konsumpcyjnej; wzrost mobilności ludzi w wymiarze przestrzennym (turystyka, migracje zarobkowe) oraz społeczno-zawodowym (awanse w hierarchii zawodowej i społecznej);

6 6 Anna Wildowicz-Giegiel przyspieszenie procesów urbanizacji, tj. powstanie dużych miast oraz konurbacji, a więc obszarów gęsto zaludnionych; przesuwanie się i zacieranie faz cezur życia ludzkiego (dzieciństwo, młodość, wiek średni, starość), w tym emancypacja ludzi starszych; upodobnianie się stylów życia poszczególnych grup społecznych i wiekowych; zachodzące procesy detradycjonalizacji zachowań konsumpcyjnych; upowszechnienie się Internetu i telefonii bezprzewodowej. Szczególnie ważną rolę w procesie homogenizacji kulturowej wydają się odgrywać osiągnięcia w dziedzinie elektronicznego przetwarzania informacji i transmisji satelitarnej. Kreują one tzw. nadrzeczywistość. Zdaniem Vattimo (1992), społeczeństwo żyje w dynamicznie zmieniającym się otoczeniu, na które niezwykle silny wpływ wywierają elektroniczne media. Świat przez nie kreowany staje się rzeczywistością. W związku z czym pojawia się aspekt tzw. hiperrzeczywstości, rozumiany jako skłonność i zamiłowanie członków danej kultury do konstruowania własnej rzeczywistości. Konsumenci z wielkim entuzjazmem włączają się w proces takiej właśnie stymulacji. Pojawia się kultura cybernetyczna, która oznacza społeczną transformację wywołaną na skutek nowych technologii informatycznych i telekomunikacyjnych. Te osiągnięcia technologiczne pozwalają na kreację nowych form własnej tożsamości, sposobów komunikacji i konsumpcji [Fuat Firat, Venkatesh 1995 s. 253]. Można powiedzieć, iż kultura globalna jest kulturą zawieszoną w próżni, nie związaną z jakimkolwiek czasem, miejscem, ani też przestrzenią geograficzną. Kultura ta wywiera jednak ogromny wpływ w procesie kształtowania świadomości współczesnego człowieka. Oprócz tendencji, wspomnianej uprzednio, homogenizacji konsumpcji występuje równocześnie zjawisko całkowicie odwrotne, zwane heterogenizacją kulturową. Narastające zróżnicowanie zachowań konsumpcyjnych określane mianem heterogenizacji konsumpcji stanowi niejako odpowiedź na negatywne skutki towarzyszące globalizacji. Procesom tym sprzyja m.in. postępująca demokratyzacja konsumentów oraz poszerzanie się obszaru wolności obywatelskich. Jedną z podstawowych cech współczesnego, postmodernistycznego kapitalizmu jest zdecentralizowany pluralizm prowadzący do różnorodności zachowań zarówno jednostek, jak i grup społecznych. Rozwój demokracji, a ściślej rzecz biorąc, demokratyzacja coraz większych obszarów ludzkiej aktywności stwarza możliwość nieskrępowanego zachowania się ludzi, którzy kierują się osobistymi preferencjami niemal we wszystkich pełnionych przez siebie rolach, co pozwala im na swobodne i świadome dokonywanie wyborów konsumenckich. Poszerzenie obszaru wolności jednostki gospodarującej, w tym konsumenta, wiąże się m.in. z dezaksjologizacją współczesnych społeczeństw. Postmodernistyczna kultura wyzbyła się wszelkich autorytetów, znosząc hierarchie wartości i wiążące normy zachowań, poszerzając znacznie zakres autonomii, również w odniesieniu do wyborów konsumenckich. Oznacza to tym samym marginalizację roli religii oraz tradycji w kształtowaniu codziennych zachowań ludzi. Zanik nadrzędnych wartości i ideologii sprawił, iż nie można się już opierać wyłącznie na dotychczasowych stylach życia. Istnieje wielość stylów, dzięki którym jednostki dążą do samorealizacji oraz do ekspresji swoich uczuć i poglądów. Poszukiwania przez konsumentów własnego stylu

7 Etyczny wymiar konsumpcji w świetle wyzwań XXI wieku 7 życia prowadzą do przeobrażenia struktury społecznej. W miejsce klas społecznych powstają mikrostruktury, co umożliwia pełniejsze zaspokajanie potrzeb. Duże znaczenie w tym procesie odgrywa wielokulturowość, która to uzyskuje powszechną akceptację. Społeczeństwo ulega zatem procesom daleko idącej fragmentaryzacji i dekompozycji. Współczesną kulturę postmodernizmu określa się często erą globalnej cywilizacji, bez barier przestrzennych i czasowych. W kulturze tej zaznacza się wyraźny prymat indywidualizmu. Jednakże paradoksalnie zauważa się też, iż oprócz indywidualizmu występuje również skłonność do zachowań kolektywnych. Odnosi się to szczególnie do konsumpcji masowej, charakteryzującej się obecnością wielu indywiduów, które egzystują na danym rynku i konsumują podobne produkty [Weiss 2003 s. 269]. Stąd też z jednej strony mamy do czynienia z procesem homogenizacji kulturowej, którą jakże często utożsamia się z kulturą globalną oraz tendencją do unifikacji stylów życia, z drugiej zaś strony występuje zjawisko zupełnie jej przeciwstawne heterogenizacja kulturowa, a więc dążenie do zaakcentowania swojej odmienności oraz próba kreacji własnej tożsamości ze względu na realizację indywidualnych wartości, również w obszarze konsumpcji. Procesy globalizacji są uwikłane w szerszy kontekst ekonomiczny, kulturowy i społeczno-polityczny. Konsumenci, należący do globalnej kultury konsumenckiej, łączą oraz potrafią skojarzyć ze sobą te same pojęcia i wartości z określonymi miejscami, ludźmi czy rzeczami. W podobny sposób postrzegają równocześnie określone: symbole, marki, zachowania, doświadczenia lub postawy. Podkreśla się tym samym, że zbiorem wspólnych wartości podzielanych przez konsumentów są: nowoczesność, wolność i indywidualny wybór [Rachocka 2008 s. 153]. Globalizacja konsumpcji nie stanowi z pewnością procesu jednolitego i spójnego, lecz ma zdecydowanie charakter zróżnicowany i wielokierunkowy, co świadczy o tym, iż wymaga ona wieloaspektowej analizy. Z jednej strony obserwuje się bowiem negatywne następstwa konsumpcyjnego stylu życia społeczeństw krajów wysoko rozwiniętych, z drugiej natomiast mają miejsce pozytywne, ze społecznego punktu widzenia, tendencje związane z ograniczaniem nadmiernej konsumpcji. Wyrazem krytyki egoistycznej jednostki, nastawionej wyłącznie na poszukiwanie własnej przyjemności, jest m.in. pojawienie się etycznego konsumeryzmu. W imię solidaryzmu społecznego podejmuje się zatem szereg niezwykle pożądanych działań i inicjatyw w zakresie ochrony środowiska, przestrzegania praw człowieka oraz zwierząt. 3. Idea etycznego konsumeryzmu Kultura zachodnia, promująca wartości konsumpcyjne i materializm, przyczyniła się do pojawienia się hiperkonsumpcji, tj. konsumpcji nadmiernej i nieracjonalnej, także w takich krajach, jak Polska, które wraz z początkiem lat 90-tych wprowadziły zasady gospodarki rynkowej. W przypadku tych właśnie gospodarek mamy do czynienia z utrzymującą się wciąż jeszcze fascynacją wartościami transmitowanymi przez współczesną kulturę masową, w centrum której znajduje się indywiduum owładnięte wizją sukcesu materialnego [Jachnis 2007 s. 360]. Silne aspiracje konsumpcyjne polskiego

8 8 Anna Wildowicz-Giegiel społeczeństwa to nie tylko rezultat niedoborów, jaki występował w okresie realnego socjalizmu, lecz przede wszystkim konsekwencja przeobrażeń zachodzących w obrębie jego systemu wartości. Rosnące niezwykle szybko potrzeby i aspiracje w zakresie konsumpcji, stymulowane dodatkowo przez intensywną reklamę oraz szeroki wachlarz dostępnej niemal natychmiast, tj. na kredyt, oferty rynkowej, prowadzą oczywiście do gwałtownego wzrostu jej rozmiarów, wskutek czego pojawia się problem racjonalności konsumpcji. Problem efektywności konsumpcji, czy też, inaczej mówiąc, jej racjonalności, dotyczy konsumpcji pozytywnej, a zarazem twórczej, tj. takiej, która służy człowiekowi, rozwija go i czyni lepszym. Niestety, patrząc na racjonalność merytoryczną współczesnej konsumpcji, należy zauważyć, iż pomimo coraz większej ilości dóbr, które są tańsze i relatywnie łatwo dostępne, co świadczyłoby przecież o znacznym postępie w tym zakresie, dostrzega się raczej jej regres. Dzięki postępowi technologicznemu oraz organizacyjnemu, jaki miał miejsce w ostatnich dziesięcioleciach, znacząco poprawiła się efektywność procesów wytwarzania i dystrybucji. Pozwala to wytwarzać więcej, szybciej, a co najważniejsze taniej. Wzrost efektywności produkcji jest bez wątpienia zjawiskiem niezwykle korzystnym zarówno z punktu widzenia ekonomicznego, jak i społecznego. Oznacza tym samym możliwość zaspokojenia rozbudzonych potrzeb konsumpcyjnych coraz większej części społeczeństwa. Jednakże taka konsumpcja nadmierna i nieuzasadniona, nastawiona głównie na dostarczanie przyjemności w myśl filozofii Epikurejczyków, prowadzi niezwykle często do marnotrawstwa dóbr i ludzkiej energii. Narastanie zjawisk marnotrawstwa konsumpcyjnego to oznaka tego, że owo pożądanie najrozmaitszych wartości użytkowych, istniejących lub takich, które znajdują się tylko wyłącznie w sferze projektów i ludzkiej wyobraźni, nie ma już nic wspólnego z racjonalnością w sensie ekonomicznym. I tak, zdaniem A. Tofflera, amerykańskiego socjologa i futurologa, mentalność racjonalnego posiadania i użytkowania dóbr jest wypierana przez mentalność wyrzucania. Stąd też nic w tym dziwnego, iż w warunkach dalszego skracania cyklu życia produktów nie byłoby przesadą mierzenie wzrostu gospodarczego wielkością przyrostu odpadów. Konsumpcjonizm, a wraz z nim marnotrawstwo zasobów, przeniknął wraz z rozprzestrzenianiem się kultury masowej również do krajów o niższym poziomie rozwoju gospodarczego. Wartości przypisywane kulturze indywidualistycznej, takie jak poczucie niczym nieskrępowanej wolności, a więc demokratyzacja pragnień i chęć osiągnięcia wysokiego standardu życia są zjawiskiem powszechnie akceptowanym wśród społeczeństw, dla których konsumpcja materialna stanowi rzeczywistą oznakę postępu i dobrobytu. Natomiast w krajach wysoko rozwiniętych dostrzega się coraz częściej raczej przesyt nadmierną konsumpcją. W związku z tym narasta krytyka wobec niepohamowanej konsumpcji i podejmuje się liczne próby jej racjonalizacji, mając na uwadze przede wszystkim dobro człowieka i środowiska. Ze względu na fakt, że wysoka konsumpcja nie spełniła pokładanych w niej niegdyś nadziei, mamy do czynienia z czymś, co określić można rozczarowaniem lub znużeniem konsumpcją. J.K. Galbraith stwierdził, iż: Oczekiwano, że nieustanny wzrost materialnego dobrobytu rozwiąże wszystkie problemy. Tymczasem on sam stał się naszym głównym problemem [Albinoski 1996 s. 115]. Nie dziwi więc fakt, iż w pewnych kręgach społeczeństwa wyłoniły się grupy proklamujące potrzebę powro-

9 Etyczny wymiar konsumpcji w świetle wyzwań XXI wieku 9 tu do umiarkowanej, powściągliwej konsumpcji Ogólnie rzecz biorąc, czynnikami stymulującymi do dekonsumpcji są takie zjawiska, jak [Bywalec 2007 s ]: narastanie znużenia i rozczarowanie wysoką konsumpcją oraz pogłębiająca się świadomość potrzeby jej racjonalizacji, chociażby ze względu na zdrowie samego człowieka; obniżenie się rangi konsumpcji jako efekt przeobrażeń w systemie wartości jednostki; postępująca serwicyzacja i dematerializacja konsumpcji; ochrona środowiska naturalnego, a zwłaszcza jego nieodnawialnych zasobów. Nowa jakość konsumpcji nie jest już jedynie utożsamiana z przyjemnym i wygodnym życiem, lecz zmierza w kierunku konsumpcji zrównoważonej. Troska o środowisko stała się bazą, na której zrodził się zielony konsumeryzm [Lewicka-Strzałecka 2006 s. 148]. Ruch ten głosi, iż konsumenci mogą i powinni się przeciwstawiać degradacji środowiska na różne sposoby, poczynając od kupowania produktów przyjaznych środowisku, a kończąc na świadomym rezygnowaniu z nadmiernej konsumpcji. Zielony konsumeryzm ma niewątpliwie istotny wpływ na proekologiczną reorientację społeczeństwa w kierunku produktów bezpiecznych i przyjaznych środowisku naturalnemu. Warunkiem zahamowania negatywnych procesów degradujących środowisko naturalne i pogarszających jakość życia człowieka są istotne zmiany w sferze konsumpcji. Postuluje się konieczność wprowadzenia ekologizacji konsumpcji, u podstaw której tkwią przesłanki etyczne, a więc troska o dobrobyt i jakość życia obecnych, jak i przyszłych pokoleń. Ekologizacja konsumpcji powinna opierać się na oszczędnym i racjonalnym wykorzystaniu dóbr konsumpcyjnych, szczególnie tych, które cechują się wysoką chłonnością, rzadkich i nieodnawialnych zasobów, czy też tworzących groźne odpady pokonsumpcyjne. Nawołuje się jednocześnie do nabywania i konsumowania dóbr pozostawiających niewielką ilość odpadów pokonsumpcyjnych oraz dóbr ekologicznych, w tym głównie żywności. Ekologizacja konsumpcji wyraża się również w niekonsumowaniu dóbr pochodzących z niehumanitarnych hodowli, jak i z niewolniczej lub nisko opłacanej pracy ludzi [Bywalec 2007 s. 138]. Zwrócenie uwagi na problem dewastacji środowiska dało nie tylko impuls do wykształcenia się świadomości ekologicznej w ramach współczesnych społeczeństw, lecz było m.in. bezpośrednią przyczyną narodzin etycznego konsumeryzmu. W ten sposób powstał nowy ruch konsumencki, zwany konsumeryzmem etycznym, który podejmuje próbę oceny konsumpcji w kategoriach etycznych. Każdy bowiem zakup oznacza poparcie dla określonego producenta, oraz akceptację warunków, w jakich towar jest wytwarzany, dystrybuowany, użytkowany i utylizowany. Etyczny konsumeryzm usiłuje zatem uświadomić społeczeństwu globalne konsekwencje zachodniego wzorca konsumpcji, wymuszając też niejako na samym producentach konieczność podejmowania pewnych działań na rzecz ochrony środowiska i społeczności lokalnej. Chociaż udział produktów etycznych w globalnym rynku pozostaje wciąż relatywnie niewielki, to coraz więcej firm zdaje sobie sprawę, iż ta, nie wykorzystana jeszcze dotąd, nisza rynkowa może być źródłem potencjalnych zysków.

10 10 Anna Wildowicz-Giegiel Wykorzystanie idei społecznej odpowiedzialności w strategii marketingowej firmy odgrywa niezwykle pozytywną rolę, gdyż ułatwia dostęp spółki do kapitału, a co najważniejsze, wzmacniania jej wartości w długim okresie. Rosnące oczekiwania klientów, rządów i społeczeństw modyfikują tradycyjne cele gospodarcze zawężone jedynie do odpowiedzialności wobec akcjonariuszy, co zaczynają respektować nie tylko globalne koncerny, lecz również przedsiębiorstwa lokalne [Pichola, Rum 2008 s ]. Firmy zaczynają zdawać sobie sprawę z tego, że wybory konsumenckie są równoważne z głosowaniem na określoną firmę, zmuszając je do społecznej odpowiedzialności. Rozwój technologii informatycznych i telekomunikacyjnych daje szybki dostęp do informacji o warunkach życia oraz działalności przedsiębiorstw na całym świecie. Proces społecznego uświadamiania relacji, jakie zachodzą pomiędzy poziomem własnej konsumpcji a sytuacją siły roboczej produkującej towary, następuje coraz szybciej. Opinia publiczna krajów rozwiniętych okazuje się być największym sojusznikiem wykorzystywanej ludności w krajach biednych. Nagłaśnianie przypadków nieetycznych praktyk, stosowanych przez wielkie korporacje międzynarodowe inwestujące w krajach rozwijających się, tj. w: Chinach, Indiach, Wietnamie czy Hondurasie, mają jednak na celu niezamykanie istniejących tam fabryk, lecz poprawę panujących warunków pracy, jak również monitorowanie i egzekwowanie ich przestrzegania. Etyczny konsument wyraża swój protest przeciwko wyzyskowi w epoce globalizacji, konsumując bardziej niż dotychczas świadomie. Można tutaj mówić o wykształceniu się pewnej wrażliwości społecznej, ponieważ konsument zaczyna dostrzegać jaki wpływ ma jego własna konsumpcja na innych, zarówno w wymiarze lokalnym, jak i międzynarodowym. Bycie etycznym konsumentem oznacza kupowanie produktów nieszkodliwych zarówno dla środowiska, jak i społeczeństwa. I tak, etyczny konsument nabywa wyłącznie jajka wiejskie lub też stara się bojkotować pewne produkty, które wytwarza się, nie przestrzegając jakichkolwiek praw związanych z ochroną środowiska, czy z respektowaniem podstawowych praw człowieka. Jako przykład można podać skandal, jaki wstrząsnął firmą odzieżową GAP we wrześniu 2007 roku, kiedy wyszło na jaw, iż w indyjskich firmach, którym GAP zlecał szycie ubrań, pracowały dzieci. Bojkotując produkty, trzeba jednak mieć na uwadze to, jaki będzie los takiego dziecka, jeśli straci ono pracę. Bowiem zwalniani z fabryk nieletni zamiast wracać do szkoły, znacznie częściej trafiają do zajęć jeszcze bardziej cięższych i niebezpiecznych. Taki los spotkał m.in. dziewczynki wyrzucone z pracy w szwalni, w marokańskim mieście Meknes, w roku Większość z nich zajęła się wówczas prostytucją. Według Tallontire (2001), etyczny konsument odznacza się trzema zasadniczymi cechami, mianowicie zwraca uwagę na kwestie środowiskowe oraz stopień przestrzegania praw człowieka i zwierząt [Wheale, Hinton 2007 s. 303]. Istnieje spora grupa konsumentów wyjątkowo wrażliwych na sprawy związane ze środowiskiem, w tym z ochroną i prawami zwierząt, jak i na problemy etyczne wynikające z tytułu: łamania praw człowieka, nieprzestrzegania zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, zatrudniania nieletnich, sprzedaży broni represyjnym reżimom itp. Dzięki świadomej rezygnacji z konsumpcji produktów, których warunki wytwarzania budzą moralną dezaprobatę, konsumenci mogą wyrażać swoją osobistą niechęć wobec nieetycz-

11 Etyczny wymiar konsumpcji w świetle wyzwań XXI wieku 11 nych praktyk. Konsumenci podejmują zatem próbę przeciwstawienia się działalności firm, które z żądzy czystego zysku wyzyskują swoich pracowników, zatruwają środowisko, stosują tanią, brudną technologię lub współpracują z lokalnymi reżimami. Czynią to, powstrzymując się od dokonywania zakupów produktów danej firmy. Etyczny konsument może jednocześnie zachęcić przedsiębiorstwa do finansowania oświaty, kultury, zdrowia czy pomocy, jeśli będzie wybierać produkty firm, które przeznaczają część swoich zysków na cele społecznie użyteczne. Oznacza to, iż firmy społecznie odpowiedzialne znajdują szczególne uznanie w oczach swoich klientów. Stosowanie skutecznej, długoterminowej strategii społecznej odpowiedzialności przynosi niewątpliwie obopólne korzyści, co zaczyna dostrzegać coraz więcej polskich przedsiębiorstw. Wiele z nich zmieniło swoją dotychczasową politykę promocyjną i zamiast reklam z blondynkami zachwalającymi ich produkt, bierze udział w działalności charytatywnej, czy też prowadzi własne programy społeczne. Przykładem tych ostatnich z wymienionych inicjatyw są m.in. akcje dożywiania dzieci (Danone), adopcji i rodzin zastępczych (PKO S.A.), albo wspierania regionu (Orlen program partnerski dla Płocka). Jednym z przejawów etycznego konsumeryzmu jest m.in. inicjatywa zwana Fair Trade. Organizacja Fair Trade Federation to partnerstwo w handlu opierające się na dialogu, przejrzystości i szacunku, gwarantujące, iż producenci otrzymują godziwą zapłatę za wykonywaną pracę, mają możliwość zrzeszania się, a ich prawa w odniesieniu do płacy, warunków bezpieczeństwa i higieny pracy są egzekwowane [Connolly 2006 s. 357]. Niezwykle ważne okazują się być również ekologiczne przesłanki, jakimi kieruje się organizacja zmierzająca do zapewnienia większej sprawiedliwości w handlu międzynarodowym. Promowane przez nią metody wytwarzania dóbr powinny być przede wszystkim zgodne z koncepcją zrównoważonego rozwoju, a więc przyjazne środowisku naturalnemu. Ideę sprawiedliwego handlu jako pierwsze próbowały wprowadzić w życie organizacje chrześcijańskie w USA, zajmujące się wcześniej działalnością typowo charytatywną. Istota ich działania polegała początkowo na sprowadzaniu produktów z biednych krajów, przy czym były to przeważnie wyroby rękodzielnicze, a następnie sprzedawania ich na lokalnych jarmarkach. Kolejny etap, to lata 60-te, w których powstał ruch społeczny stanowiący wyraz buntu młodych Europejczyków przeciwko dyktatowi międzynarodowych korporacji i modelowi globalnego rynku. Ówcześni aktywiści występowali w obronie interesów producentów z krajów Trzeciego Świata, głosząc hasła Trade not Aid, tj. handel zamiast pomocy [Sikorski 2007 s. 13]. Fair Trade to nie tylko więc organizacja, ale pewien ruch społeczny, czyli działalność organizacji pozarządowych na rzecz promocji sprawiedliwego handlu, ale i sami konsumenci, zgłaszający popyt na produkty Fair Trade. Organizacje sprawiedliwego handlu od lat 80-tych zaczęły wspierać małych producentów towarów rolnych, odbierając od nich całe dostawy, gwarantując im również pewne finansowanie, oraz wypłacając premie na projekty rozwojowe na rzecz społeczności lokalnej, przeznaczane z reguły na budowę szkół lub szpitali. Takie produkty, jak: kawa, herbata, czekolada, suszone owoce, sok, ryż i przyprawy stały się wkrótce podstawowymi artykułami sprzedawanymi w ramach tej organizacji. Obecnie najbardziej znanym przykładem takiego właśnie produktu jest kawa, sprzedawana jako Cafedirect w Wielkiej Bry-

12 12 Anna Wildowicz-Giegiel tanii lub Max Havelaar w Holandii, uznana przez Parlament Europejski za oficjalną markę. Jak wynika z danych statystycznych, konsumenci chcą kupować etycznie, o czym świadczy fakt, iż co roku zwiększa się wartość towarów nabywanych w imię sprawiedliwego handlu w krajach Europy Zachodniej. W latach zanotowano ich wzrost o 150%. Całkowita wartość sprzedaży towarów Sprawiedliwego Handlu w 2006 roku wyniosła ok. 1,609 miliarda euro. Warto przy tym podkreślić, iż najwięcej sprawiedliwych towarów sprzedaje się w takich krajach, jak: USA, Wielka Brytania, Szwajcaria i Francja [Sikorski 2008 s. 14]. Część zysków firm i organizacji działających w ramach Fair Trade jest zwracana społecznościom lokalnym, gdzie wyprodukowano towar, część zaś przeznacza się na edukację konsumencką. W Polsce internetowy sklep ze sprzedażą produktów pod marką Fair Trade, prowadzony przez stowarzyszenie Trzeci świat i my, funkcjonuje dopiero od roku Ze względu na fakt, iż rośnie zainteresowanie tego rodzaju produktami w planach są także umowy ze sklepami ze zdrową żywnością czy hipermarketami, mającymi doświadczenie w tym zakresie. Warto jednocześnie podkreślić, iż idea sprawiedliwego handlu zawędrowała do Polski stosunkowo niedawno, stąd też popyt na produkty Fair Trade jest jeszcze stosunkowo niewielki. Tymczasem niektóre produkty Sprawiedliwego Handlu w innych krajach, np. w Szwajcarii banany mają nawet 40% udział w rynku. Obserwując zachowania konsumentów w krajach wysoko rozwiniętych należy oczekiwać, iż nastąpią z czasem pozytywne zmiany w świadomości polskiego społeczeństwa, konsekwencją czego będzie wzrost zainteresowania produktami sprawiedliwego handlu. Etyczny konsument jest skłonny nie tylko do ponoszenia dodatkowych kosztów zakupów produktów ekologicznych, lecz zobowiązuje się w imię solidaryzmu ogólnoludzkiego do dobrowolnego płacenia więcej za niektóre produkty pochodzące z krajów Trzeciego Świata. Niestety, w praktyce zdarza się często, iż organizacje zajmujące się sprawiedliwym handlem eliminują pośredników, zajmując same ich miejsce i pobierając wysokie opłaty pośrednie. Konsumenci kupujący sprawiedliwą kawę czy czekoladę nie wiedzą więc, jaka część zapłaconej przez nich sumy trafi ostatecznie do rąk producenta. Podobnie jest w przypadku firm oferujących produkty ekologiczne. Na rynku występuje wiele produktów opatrywanych etykietami przyjazny dla środowiska, ekologiczny, zielony, a w reklamach niezwykle często firmy usiłują kreować swój wizerunek organizacji troszczącej się o środowisko naturalne i przeciwdziałającej jego degradacji. W przypadku wielu z nich owa ekologiczność wydaje się być jedynie pozorna, a konsumenci wprowadzani są po prostu w błąd, a wręcz oszukiwani. Świadczy to o tym, iż etyczna konsumpcja ma swoje ograniczenia. Niezwykle istotną barierą w jej rozwoju stanowią z pewnością ograniczone możliwości finansowe konsumenta, a jeszcze większą przeszkodą jest brak rzetelnej informacji, nie wspominając już o rozbieżnościach, jakie wynikają z różnicy między deklaracjami ludzi a ich faktycznymi zachowaniami. Oznacza to, iż akceptacja określonych wartości ekologicznych czy społecznych tylko w znikomym stopniu przekłada się na rzeczywiste decyzje konsumenckie.

13 Etyczny wymiar konsumpcji w świetle wyzwań XXI wieku Wolność a odpowiedzialność w wyborach konsumenckich W modelu gospodarki rynkowej konsument jest postrzegany jako niezbędny uczestnik gry rynkowej, zaś jej podstawowym celem ma być coraz lepsze zaspokajanie jego potrzeb. Istotę wszechwładzy konsumenta wyraził w modelu kapitalizmu Ludwik von Mises. Według tego ekonomisty, władza zwykłego obywatela została uzyskana w wyniku stałego polepszania się przeciętnego standardu życia, co stanowi niezaprzeczalną zdobycz kapitalizmu. Zwykły obywatel, kupując lub powstrzymując się od kupna, decyduje co i w jakich ilościach powinno być wytwarzane. Producenci nastawieni na zaspokajanie potrzeb zamożnych członków społeczeństwa odgrywają marginalną rolę w gospodarce, gdyż liczy się przede wszystkim konsumpcja masowa, w czym właśnie von Mises upatruje siłę przeciętnego konsumenta. Jedynym sposobem osiągnięcia zysku jest służba konsumentom, którzy w swoich codziennych wyborach przesądzają o istnieniu lub zanikaniu przedsiębiorstw na rynku [Lewicka-Strzałecka 2006 s. 118]. Kwestia władzy konsumenta wydaje się być jednak co najmniej dyskusyjna. J.K. Galbraith w swoich pracach Społeczeństwo obfitości (1958) i Nowe społeczeństwo przemysłowe (1967) mówił m.in. o piekielnym kręgu konsumpcji opierającej się na celebrowaniu tzw. psychologicznych potrzeb, które różnią się od fizjologicznych tym, że tylko na pozór opierają się na dochodzie w dowolnej wysokości oraz wolności wyboru, stając się tym samym przedmiotem bezwzględnej manipulacji. W takim systemie dostosowanie zarówno jednostkowych, jak i społecznych postaw konsumentów do potrzeb producentów staje się nieodłączną jego cechą. Ideologia systemu przemysłowego oparta na mistyce zadowolenia i indywidualnie dokonywanych wyborach wydaje się być zwieńczeniem cywilizacji wolności. W rzeczywistości jednak konsument tylko pozornie dysponuje wolnością, gdyż tak naprawdę staje się obiektem nieustannej manipulacji ze strony aparatu produkcji. W związku z czym nie można tutaj mówić o jakiejkolwiek suwerenności w wyborach konsumenckich [Baudrillard 2006 s. 79]. Galbraith postuluje jednocześnie o powstanie siły równoważącej w postaci zrzeszeń nabywców i sprzedawców, którzy automatycznie byliby w stanie przeciwstawić się tendencjom do monopolistycznych nadużyć władzy gospodarczej. Powyższe konstatacje sprawiły, iż w miejsce koncepcji konsumenta suwerena pojawiła się alternatywna koncepcja konsumenta wasala. Zgodnie z takim podejściem, konsumenci nie mają absolutnie żadnej mocy oddziaływania na wielkość, ceny i rodzaj produkowanych wyrobów. Przyczyną tego stanu rzeczy jest oczywisty brak równowagi w relacjach producent konsument. Wynika to stąd, iż konsumenci podejmują decyzje o zakupach w sposób zdecentralizowany, w związku z czym siła pojedynczej jednostki okazuje się być nieporównywalnie mała w odniesieniu do przedsiębiorstw, które są silnymi finansowo i organizacyjnie instytucjami. Zwraca się uwagę, że pomiędzy producentem a konsumentem występuje zazwyczaj wyraźna asymetria informacji. Oznacza to, iż strona posiadająca z reguły mniej wiedzy, w tym przypadku konsument, jest na zdecydowanie mniej uprzywilejowanej pozycji i może stać się obiektem nadużyć ze strony producenta. Producenci niezwykle często za pośrednictwem reklamy i innych form oddziaływania usiłują kształtować zachowania nabywcze konsu-

14 14 Anna Wildowicz-Giegiel mentów. Pozwala to stwierdzić, że wymagania artykułowane przez konsumentów nie są całkowicie ich autonomicznymi wymaganiami, dlatego też nie można mówić o jakiejkolwiek suwerenności w wyborach konsumenckich [Lewicka-Strzałecka 2006 s. 121]. Rozważając koncepcje wolności i odpowiedzialności, warto sięgnąć do rozważań natury czysto filozoficznej. Wraz z narodzinami gospodarki kapitalistycznej w wieku XVIII odrzucono w zasadzie etykę chrześcijańską, jak i myśl Kantowską, wprowadzając minimalistyczną koncepcję, której źródeł upatruje się m.in. w epikurejskim hedonizmie. Nowy system gospodarczy znalazł sprzymierzeńca na płaszczyźnie filozoficznej w utylitaryzmie J. Benthama ( ). Według utylitaryzmu, kryterium oceny ludzkiego postępowania zostało sprowadzone do przyjemności i przykrości. Utylitaryzm, utożsamiając przyjemność z dobrem, sprowadził niewątpliwie ideał do poziomu człowieka, natomiast idea realizacji szczęścia człowieka dzięki przyjemnościom znakomicie współgrała z ideą wolnego rynku [Filek 2004 s. 37]. I tak, zgodnie z koncepcją homo oeconomicus, każdy człowiek jest racjonalistą, indywidualistą i egoistą, kierującym się w swoich wyborach wyłącznie własnym interesem. Jednakże niewidzialna ręka rynku sprawia, że troszcząc się o własny interes, przyczynia się jednocześnie do dobra społeczeństwa. Moralność w gospodarce wolnorynkowej postrzega się zatem jako wynik, jak i bezpośrednią przyczynę działalności podejmowanej przez indywidualistyczną jednostkę [Caruana 2007 s. 217]. Każdy konsument w myśl filozofii utylitaryzmu zmierza do zaspokojenia swoich indywidualnych potrzeb za sprawą maksymalizacji przyjemności i minimalizacji przykrości. Racjonalnie postępujący konsument usiłuje tak rozdysponować swoje ograniczone środki finansowe, aby jego potrzeby były w stopniu maksymalnym zaspokojone. Swoje wartości, preferencje, potrzeby, uznanie dla tych, a nie innych firm lub warunków umowy wyraża dokonując aktów zakupu bądź też powstrzymując się od nich. Konsument w świetle teorii ekonomii klasycznej zachowuje się dokładnie jak każdy homo oeconomicus. Nikt nie powinien wymagać od niego, aby pozbawiał się przyjemności konsumpcji i poświęcał się dla innych. Wybierając określony towar lub usługę, która mu najbardziej odpowiada, najlepiej przyczynia się do tego, by rynek funkcjonował sprawnie, działając przy tym w interesie dobra wspólnego. Korygowanie wszelkich niedoskonałości funkcjonowania wolnego rynku, takich jak zanieczyszczenie środowiska, czy naruszanie praw człowieka, powinno odbywać się poprzez odpowiednie uregulowania instytucjonalne. Odpowiedzialność spoczywa głównie na państwie, ale, jak się okazuje, nie wolno uwolnić także od odpowiedzialności moralnej jednostki gospodarującej. W celu osiągnięcia jak największej satysfakcji konsument podejmuje swe decyzje w warunkach wolności, która, jak pisał znany filozof i ekonomista J.S. Mill, nie może jednak naruszać dobra drugiego człowieka. J.S. Mill wzbogacił koncepcję utylitaryzmu właśnie o wymiar jakościowy. Takie rozumienie wolności, w sensie pozytywnym, oznacza tym samym, iż z wolnością wiąże się też nieodzownie odpowiedzialność. Myśl filozoficzna już dawno dostrzegła związek między wolnością a odpowiedzialnością, bowiem o odpowiedzialności człowieka można mówić jedynie w świecie pozwalającym na wolny wybór. Niczym nieograniczona wolność niesie ze sobą

15 Etyczny wymiar konsumpcji w świetle wyzwań XXI wieku 15 wiele zagrożeń, o czym przekonał się świat w wieku XX. Jedną z konsekwencji źle pojmowanej wolności w sferze gospodarczej jest m.in. dewastacja środowiska naturalnego. Zanieczyszczenie środowiska na skutek zbyt gwałtownego wzrostu gospodarczego doprowadziło do zachwiania równowagi w przyrodzie, a tym samym do naruszenia podstawy biologicznej egzystencji człowieka. Wielu współczesnych filozofów twierdzi, iż odpowiedzialność, wyznaczając granice wolności, spełnia wobec niej funkcję racjonalizującą, nadając działaniom ludzkim wymiar moralny. Warto jednocześnie podkreślić, iż odpowiedzialność jest z reguły zrelatywizowana do określonego systemu wartości. Odpowiedzialność moralna dotyczy bez wątpienia różnych aspektów życia człowieka, odnosi się więc również do działań związanych z procesem produkcji, dystrybucji i konsumpcji. Przy czym zaznaczyć należy, iż jednostka ludzka może być odpowiedzialna jedynie za [Snihur 2006 s. 58]: swoje rzeczywiste plany, zamiary, intencje; świadomie realizowane zadania; bezpośrednie skutki swoich czynów, a jedynie w ograniczonym zakresie za ich skutki pośrednie. Poszukując istoty odpowiedzialności konsumenta, pojawia się szereg wątpliwości dotyczących tego, czy sfera konsumpcji, jak i sam konsument, może być w ogóle przedmiotem oceny moralnej. Wynika to z faktu, iż człowiek nie zawsze działa w sposób świadomy i wolny, a jego decyzje związane z zakupami często są niejako wymuszone przez warunki zewnętrzne. J.K. Galbraith pisał, iż od drugiej połowy wieku XX mamy do czynienia z tendencją taką, że konsument, nie będąc w pełni suwerenny, staje się igraszką w rękach producenta. Z jednej strony gospodarka kapitalistyczna rozszerzyła znacznie swobodę wyboru jednostki, stwarzając daleko większe niż dotychczas możliwości kształtowania indywidualnego stylu życia. Z drugiej strony uważa się, że współczesne środki oddziaływania na konsumenta, pozwalające przewidywać, kreować, wpływać na ludzkie pragnienia i potrzeby, ograniczają istotnie autonomiczne decyzje jednostki. W sytuacji, gdy konsumenta traktuje się wyłącznie jako produkt marketingu i reklamy, nie ma przecież miejsca na jego moralną ocenę, tak pozytywną, jak i negatywną. Na ograniczenie swobody wyboru konsumenta ma wpływ wiele różnorodnych czynników o charakterze ekonomicznym i kulturowym, co sprawia, iż jego decyzje nie są całkowicie autonomiczne, lecz raczej narzucone z zewnątrz. Niebagatelną rolę w procesie konsumpcji odgrywają również czynniki psychologiczne. Konsumpcja odpowiedzialna wymaga niewątpliwie poniesienia pewnych wyrzeczeń, które zarówno z ekonomicznego, jak i psychologicznego punktu widzenia czasem mogą wydawać się nie do udźwignięcia. Stąd też niezwykle często pojawiają się rozbieżności pomiędzy tym, co deklaruje konsument a jego faktycznymi decyzjami nabywczymi. Kolejną, niezwykle istotną barierą etycznej konsumpcji jest informacja. Przeciętny konsument dysponuje na ogół ograniczoną wiedzą o warunkach wytwarzania, używania i utylizowania nabywanego przez siebie produktu. Poza tym, pojawia się też często wśród konsumentów brak świadomości sprawstwa i poczucie niemożności przeciwstawienia się negatywnym skutkom działania. Wszystko to powoduje, iż konsument nie czuje się osobiście odpowiedzialny za środowiskowe i społeczne skutki

16 16 Anna Wildowicz-Giegiel będące rezultatem indywidualnej konsumpcji. Nie oznacza to tym samym, iż jako podmiot nie podlega ocenie moralnej. Współcześnie promuje się coraz częściej wizje konsumenta obywatela, który stara się być społecznie odpowiedzialny, co może uczynić, racjonalizując swoją konsumpcję i działając na rzecz dobra wspólnego. Konsument obywatel troszczy się nie tylko wyłącznie o własny interes, lecz aktywnie uczestniczy w życiu publicznym. Uwzględnia w swoich decyzjach zarówno dobro drugiego człowieka, jak i przejawia większą dbałość o środowisko, w którym żyje. Aktywne zaangażowanie i współodpowiedzialność, jaką bierze na siebie, wynikają ze społecznej natury człowieka. Dzięki swojej konsumpcji może pośrednio zabierać głos w sferze gospodarczej i politycznej. Etyczny konsument obywatel nie ogranicza jednak swojej aktywności jedynie do kupowania takich czy innych towarów lub usług, ale poszukuje skutecznych sposobów wpływania na rynek, kontrolowania go i regulowania, na przykład za pośrednictwem stowarzyszeń konsumenckich. Władza współczesnych konsumentów nie jest zatem tylko teoretycznym założeniem, gdyż okazuje się, iż konsumenci mogą mieć w istocie rzeczy ogromny wpływ na otaczającą ich rzeczywistość społeczno-gospodarczą. 5. Podsumowanie Konsumeryzm jako doktryna moralna, upatrując w konsumpcji sposobu na osiągnięcie szczęścia, stanowi swego rodzaju następstwo rozwoju gospodarki wolnorynkowej. Konsumpcyjny styl życia był oznaką istotnych przeobrażeń, jakie miały wówczas miejsce w systemach wartości wśród społeczeństw krajów wysoko rozwiniętych, gdzie konsumpcja zajmowała niezwykle wysoką rangę, a dobro moralne utożsamiano przede wszystkim z dobrem materialnym bądź z przynależnością do świata symboli konsumpcyjnych. Wraz z procesem globalizacji nastąpiło m.in. przenikanie tych wartości i wzorców konsumpcyjnych również w skali ponadnarodowej, co doprowadziło do wykształcenia się globalnej kultury konsumpcyjnej. Konieczność nieustannego wytwarzania coraz większej ilości dóbr miała jednak zdecydowanie negatywny wpływ na środowisko naturalne i jakość życia samego człowieka. Wraz ze wzrostem konsumpcji masowej, która niewątpliwe oznaczała poprawę dotychczasowego standardu życia większości społeczeństw, pojawiły się więc nowe problemy o charakterze psychologicznym, społecznym, czy też ekologicznym. Warto przy tym podkreślić, iż większość z nich ma współcześnie wymiar globalny. Stymulowana przez marketing żądza posiadania oraz niepohamowana chęć realizacji w coraz większej ilości konsumpcji stała się przyczyną marnotrawstwa wielu zasobów, przyczyniając się tym samym do dewastacji środowiska naturalnego. Ze względu na fakt, iż konsumpcyjny styl życia okazał się być szkodliwy, także z punktu widzenia zdrowia i życia samego człowieka, coraz częściej zaczęto dostrzegać konieczność racjonalizacji zachowań w sferze konsumpcji. W ten sposób pojawiła się w latach 70-tych po raz pierwszy idea zielonego konsumeryzmu, a wraz z nim koncepcja etycznego konsumenta. Poszerzenie perspektywy o etyczną ocenę konsumpcji pozwoliło na zwrócenie uwagi na nieodwracalne skutki wywołane działalnością

17 Etyczny wymiar konsumpcji w świetle wyzwań XXI wieku 17 gospodarczą człowieka, pozwalając jednocześnie na uwzględnienie jej kontekstu jakościowego i społecznego. Wyrazem tych zmian są przeobrażenia w świadomości społeczeństw krajów wysoko rozwiniętych, w wyniku czego powstały pewne ruchy społeczne działające na rzecz ochrony środowiska, praw człowieka i zwierząt. Wraz z przemianami w obrębie systemów wartości szerszych kręgów społeczeństwa nastąpiły również wyraźne zmiany postaw i zachowań konsumentów. Etyczny konsumeryzm proponuje całkowicie nową wizję konsumenta obywatela, odznaczającego się wrażliwością zarówno społeczną, jak i ekologiczną. W związku z tym każdy konsument obywatel w imię solidarności ogólnospołecznej dostrzega nie tylko potrzebę ograniczenia własnej konsumpcji, lecz świadomy odpowiedzialności moralnej, jaka się z nią wiąże, decyduje się podejmować pewne działania na rzecz dobra wspólnego. Dokonując aktów zakupu lub powstrzymując się od nich, koryguje niejako niedoskonałości wolnego rynku, bowiem usiłuje wybierać takie towary i usługi, które nie naruszają praw człowieka oraz nie zagrażają środowisku naturalnemu. Literatura Baudrillard J Społeczeństwo konsumpcyjne. Jego mity i struktury, Warszawa. Bogunia-Borowska M., Śleboda M Globalizacja i konsumpcja. Dwa dylematy współczesności, Kraków. Bywalec C Konsumpcja w teorii i praktyce gospodarowania, Warszawa. Carauana R Morality and Consumption: Towards a Multidisciplinary Perspective, Journal of Marketing Management, Vol. 23. Filek J Wprowadzenie do etyki biznesu, Kraków. Górski J., Sierpiński W Historia powszechnej myśli ekonomicznej , Warszawa. Mazurek Łopacińska K Zachowania nabywców i ich konsekwencje marketingowe, Warszawa. Fault Firat A., Venkatesh A Liberatory, Postmodernism and The Reenchantment of Consumption, Journal of Consumer Research, Vol. 22. Rachocka J Globalizacja konsumpcji, [w:] Globalizacja gospodarki, (red.) P. Deszczyński, Poznań. Snihur S Etyka biznesu. Zarys wybranych zagadnień, Warszawa. Lewicka-Strzałecka A Odpowiedzialność moralna w życiu gospodarczym, Warszawa. Pichola I., Rum A Branża z ludzką twarzą, Nowy Przemysł, nr 7/8. Sikorski T Handel może być fair, Rynki Zagraniczne, nr 4 5. Weiss M.Z The Postmodern State and Collective Individualism: A Comparative Look at Israeli Society and Western Consumer Culture,,,The Social Science Journal, Vol. 40. Wheale P., Hinton D Ethical Consumers in Search of Markets, Business Strategy and the Environment, Vol. 16.

18 OPTIMUM STUDIA EKONOMICZNE NR 1 (41) 2009 Henryk MANTEUFFEL SZOEGE 1 KOSZTY OGRZEWANIA DOMÓW JEDNORODZINNYCH W ZALEŻNOŚCI OD ŹRÓDŁA ENERGII Streszczenie Porównano pełne roczne średnie koszty zaopatrzenia w energię (obejmujące koszty kapitałowe i koszty eksploatacyjne) do ogrzewania standardowego domu jednorodzinnego o powierzchni użytkowej 180 m 2, w przypadku użycia różnych źródeł energii. Porównywane źródła energii to: pompy ciepła typu woda-woda, pompy z poziomym i pionowym wymiennikiem gruntowym, kocioł opalany płynnym propanem, kocioł opalany gazem ziemnym, kocioł węglowy, kocioł opalany słomą, kocioł opalany drzewem, kocioł opalany peletami drzewnymi, kocioł elektryczny. Przeprowadzono analizę wrażliwości kosztu na wielkość stopy procentowej i wycenę pracy własnej właściciela domu. W znakomitej większości badanych przypadków pompy ciepła okazały się najtańszymi źródłami energii. Koszt pracy właściciela domu okazał się decydujący w porównaniach systemów pracochłonnych. Ten koszt, często pomijany w ekonomicznej ocenie systemów ogrzewania, stanowi poważną część kosztów całkowitych, jako koszt transakcyjny, z kategorii szczególnie wyróżnianej z perspektywy ekonomii instytucjonalnej. Słowa kluczowe: koszty, ogrzewanie, efektywność, odnawialne źródła energii FAMILY HOUSE HEATING COSTS DEPENDING ON ENERGY SOURCE Summary Average total annual costs of energy provision for house heating in a standard family house with 180 m² of floor surface (including capital, operation and maintenance costs) have been compared for various heating systems under the Polish economic conditions. The compared heating technologies comprise water-to-water and ground-loop heat pumps with both vertical and horizontal loops, a liquid gas combustion furnace, an earth gas combustion furnace, a coal combustion furnace, a straw combustion furnace, a wood combustion furnace, a wooden pellets fuelled boiler and an electric stove. A sensitivity analysis with regard to the interest rate and the value of owner s work did not change the general conclusion that in most cases heat pumps were the cheapest, while oil and coal burning furnaces or an electric boiler the most expensive solutions. The cost of house owner s own labour was decisive for the appraisal of labour intensive systems. This cost, frequently disregarded in the economic appraisal, makes a sigfnificant part of total costs as a part of transaction costs, so important in the perspective of institutional economy. Key words: costs, heating, effectiveness, renewable energy sources 1 Prof. dr hab. Henryk Manteuffel Szoege jest pracownikiem Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

19 Koszty ogrzewania domów jednorodzinnych Wprowadzenie Nieodnawialne źródła energii są na świecie stopniowo, choć w przyspieszonym tempie, wyczerpywane. Spalanie kopalnych nośników energii powoduje emisję dwutlenku węgla i innych, tzw. gazów cieplarnianych, do atmosfery. To z kolei przyczynia się, według powszechnie podzielanych opinii, do światowego ocieplenia klimatu, wskutek zmniejszonego usuwania (w postaci promieniowania podczerwonego) rozproszonej w powietrzu zużytej energii cieplnej do przestrzeni okołoziemskiej. Globalna zmiana klimatu na cieplejszy pociągnie za sobą szereg niekorzystnych następstw [Global 2008]. Polska, wskutek posiadania bogatych zasobów węgla kamiennego i brunatnego, jest szczególnie intensywnym, a często marnotrawnym, użytkownikiem nieodnawialnych nośników energii. Z racji powyższego obserwuje się w skali globalnej, a lokalnie dotyczy to także Polski, przechodzenie do użycia odnawialnych nośników źródeł energii, których spalanie nie uwalnia do atmosfery związków węgla zmagazynowanych pod powierzchnią ziemi przed milionami lat, a spalany węgiel jest ponownie asymilowany z powietrza w ciągu kilku- czy kilkudziesięcioletniej rotacji. Za najbardziej lokalną skalę takiej odmiany można uznać zużycie energii na potrzeby gospodarstw domowych, w tym ogrzewania domów mieszkalnych. Ogrzewanie domów ma duży udział w całkowitym zużyciu energii. Na przykład rozkład tego zużycia między poszczególne zastosowania w Europie w roku 2000 wyglądał jak następuje: przemysł 28%, transport 31%, budownictwo i ogrzewanie budynków 41%. Z całkowitego zużycia energii przez gospodarstwa domowe w Polsce 8% przypadało na zużycie przez urządzenia elektryczne, 31% samochody rodzinne, 8% podgrzewanie ciepłej wody i 53% ogrzewanie domów [Dreger 2005]. W swojej niedawnej pracy Manteuffel Szoege i Olesik [Manteuffel Szoege, Olesik 2008] porównali koszty ogrzewania domu jednorodzinnego o powierzchni użytkowej 180 m 2 przy użyciu różnych źródeł energii cieplnej. Ograniczono się przy tym tylko do kosztu zaopatrzenia w energię, z pominięciem kosztu rozprowadzenia ciepła po domu. Ten ostatni nie zależy na ogół od rodzaju źródła energii, choć niektóre sposoby pozyskania energii są przeważnie kombinowane z wybranymi sposobami jej rozprowadzenia. Uwzględnienie różnych kombinacji źródła i techniki rozprowadzenia zwielokrotniłoby liczbę porównywanych wariantów. Technika rozprowadzenia zaś nie ma większego wpływu na cechę, pod względem której starano się przede wszystkim rozróżnić systemy ogrzewania, mianowicie wpływu na środowisko naturalne. Badane systemy ogrzewania odnosiły się specjalnie do warunków wiejskich i podmiejskich, w których domy nie mają bliskiego dostępu do infrastruktury energetycznej w postaci sieci ciepłowniczej lub gazowej. W ostatnich latach sieć gazownicza coraz częściej dociera do osiedli wiejskich i ogrzewanie przez spalanie gazu ziemnego zostało dołączone do niniejszej analizy, a poziom cen oryginalnie z końca 2006 roku zaktualizowany do poziomu z połowy 2008 roku. Większość cen zaktualizowano, używając wskaźnika cen towarów i uług konsumpcyjnych (CPI), mnożąc ten wskaźnik za okres od grudnia 2006 roku do grudnia 2007 roku przez wskaźnik za okres od grudnia 2007 roku do lipca 2008 roku [Ceny 2008].

20 20 Henryk Manteuffel Szoege Iloczyn tych dwóch wskaźników wyniósł 1,0691. Ceny nośników energii zaktualizowano do ich poziomu cennikowego z połowy roku 2008, w tym też poziomie cen oszacowano koszt inwestycji i koszty eksploatacyjne w przypadku wykorzystania gazu ziemnego z sieci. Porównaniem objęto następujące sposoby pozyskania energii: pompa ciepła typu woda-woda, pompa ciepła z użyciem solanki z gruntowym wymiennikiem ciepła poziomym i pionowym, kocioł zgazowujący drewno, kocioł opalany sprasowaną słomą, kocioł opalany peletami drzewnymi zasilany podajnikiem ślimakowym, kocioł kondensacyjny spalający gaz płynny, niskotemperaturowy kocioł olejowy, kocioł węglowy ze spalaniem górnym, kocioł elektryczny i kocioł opalany gazem ziemnym z sieci. Ogrzewanie, wykorzystujące panele solarowe, nie było badane jako niewystarczające do całorocznego ogrzewania domu w polskich warunkach klimatycznych. Każde z wymienionych źródeł energii miało swego konkretnego reprezentanta. Dla pompy ciepła typu woda-woda był to Stiebel Eltron WPF o mocy 7,4 kw, dla pomp zarówno z poziomym, jak i pionowym wymiennikiem gruntowym Stiebel Eltron WPC o mocy 7,9 kw, dla kotła opalanego drewnem Atmos DC18S o mocy 18 kw, dla kotła opalanego słomą Metalerg Biowat S4 o mocy 25 kw, dla kotła opalanego peletami drzewnymi Eko-Vimar Orlean o mocy 25 kw, dla kotła opalanego gazem płynnym Saunier Duval Thermaclassic o mocy 23,6 kw, dla kotła opalanego olejem Ferroli GTU 1203RS\V130 o mocy 21 kw, dla kotła opalanego węglem Kotły Żywiec Vigas o mocy 25 o mocy 25 kw, dla kotła elektrycznego ACV E-TECH S160 o mocy 21,6 kw, dla kotła opalanego gazem ziemnym Buderus UD54 z podgrzewaczem wody F120/3, konektorem i czujnikiem temperatury AS16. Ostatnie z wymienionych rozwiązań wymaga także połączenia instalacji domowej z lokalną siecią dystrybucyjną gazu, czego koszt został uwzględniony. Źródło energii Roczne zużycie i koszt energii lub paliwa, zł/rok Jednostka Zużycie, jednostek /rok Cena, zł/jednostka Koszt energii zł/rok Koszt dodatkowy zł/rok TABELA 1. Koszt sumaryczny zł/rok elektryczność dla pompy ciepła kwh , drewno m słoma kg , pelety tonne 4, płynny gaz l , olej opałowy l , węgiel tona 4, elektryczność do kotła elektrycznego kwh , gaz ziemny m , Źródło: Opracowanie własne.

dr hab. Iwona Foryś Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, Uniwersytet Szczeciński WYZWANIA

dr hab. Iwona Foryś Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, Uniwersytet Szczeciński WYZWANIA WYZWANIA DLA POLSKIEGO POŚREDNIKA I ZARZĄDCY NIERUCHOMOŚCI W DOBIE GLOBALIZACJI I PRZEMIAN GOSPODARCZYCH Warszawa, 19 marzec 2012 1 Przesłanki wyboru tematu: Rynek nieruchomości jest rynkiem lokalnym ale

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP SKLEP STACJONARNY I SPRZEDAŻ ONLINE Kryteria Certyfikatu Zielony Sklep zostały pogrupowane w zbiory, zgodnie z obszarem, którego dotyczą (centrala / punkt sprzedaży /

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP SKLEP INTERNETOWY/SPRZEDAŻ ONLINE Kryteria Certyfikatu Zielony Sklep zostały pogrupowane w zbiory, zgodnie z obszarem, którego dotyczą (centrala / punkt sprzedaży / sprzedaż

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Społeczna odpowiedzialność biznesu. Przedsiębiorstwo społecznie odpowiedzialne. Przedsiębiorstwo

Akademia Młodego Ekonomisty. Społeczna odpowiedzialność biznesu. Przedsiębiorstwo społecznie odpowiedzialne. Przedsiębiorstwo Akademia Młodego Ekonomisty Społeczna odpowiedzialność biznesu Przedsiębiorstwo społecznie odpowiedzialne Edyta Polkowska Uniwersytet w Białymstoku 7 listopada 2013 r. Przedsiębiorstwo Podmiot gospodarczy

Bardziej szczegółowo

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR)

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) To koncepcja, według, której firmy dobrowolnie prowadzą działalność uwzględniającą interesy społeczne i ochronę środowiska,

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialny biznes

Odpowiedzialny biznes Odpowiedzialny biznes Społeczna odpowiedzialność biznesu jako źródło sukcesu w województwie śląskim 1 2 Koncepcja Społeczna Odpowiedzialność Biznesu (ang. Social Corporate Responsibility CSR) to koncepcja,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Kobiety dla kobiet. Zrównoważony rozwój.

Kobiety dla kobiet. Zrównoważony rozwój. Kobiety dla kobiet. Zrównoważony rozwój. Aleksandra Rzepecka Ambasador Fundacji Instytut Rozwoju Przedsiębiorczości Kobiet Zrównoważony rozwój Na obecnym poziomie cywilizacyjnym możliwy jest rozwój zrównoważony,

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Spółdzielnie energetyczne

Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne krok w stronę zielonej demokracji [dropcap] [/dropcap]niemiecka transformacja energetyczna oznacza nie tylko zmiany technologiczne i gospodarcze. Przemianie

Bardziej szczegółowo

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE Janusz Szewczuk Katowice, Grudzień 2008 ROZWÓJ GOSPODARCZY MIAST Czym jest rozwój gospodarczy? Jak mierzyć rozwój gospodarczy? Stan gospodarki polskich miast

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI FIRMY JARS Sp. z o.o.

KODEKS ETYKI FIRMY JARS Sp. z o.o. Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej. KODEKS ETYKI FIRMY JARS Sp. z o.o. WSTĘP Wśród jednakowo efektywnych

Bardziej szczegółowo

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Od 10 lat działamy na rynku, starając się utrzymywać wysoką pozycję, zarówno na polu ogólnopolskim, jak i lokalnym. Współpracujemy z najlepszymi producentami,

Bardziej szczegółowo

OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA

OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA Lp. I Informacje o Organizacji OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA Pensjonat Reymontówka*** Ul. Nędzy Kubińca 170 34-511 Kościelisko II Informacje

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność organizacji

Społeczna odpowiedzialność organizacji Społeczna odpowiedzialność organizacji Społeczna odpowiedzialność biznesu rys historyczny Biblijne korzenie koncepcji społecznej odpowiedzialności A.Carnegie (magnat przem. stalowego) Ewangelia bogactwa

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok TEMATYKA PRAC Zapisy dnia 18.02.2015 r. o godz. 9.45 Prof.nzdz. dr hab. Agnieszka Sitko-Lutek Zapisy pok. 309 Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok 1. Uwarunkowania i zmiana kultury organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Sprawiedliwy Handel jako propozycja dla odpowiedzialnego biznesu

Sprawiedliwy Handel jako propozycja dla odpowiedzialnego biznesu Sprawiedliwy Handel jako propozycja dla odpowiedzialnego biznesu Wojciech Zięba Polskie Stowarzyszenie Sprawiedliwego Handlu Trzeci Świat i My Organizacja Pożytku Publicznego Certyfikowana Organizacja

Bardziej szczegółowo

Projekt Prove It PL! o mierzeniu oddziaływania i kapitału społeczno-ekonomicznego w przedsiębiorczości społecznej

Projekt Prove It PL! o mierzeniu oddziaływania i kapitału społeczno-ekonomicznego w przedsiębiorczości społecznej Projekt Prove It PL! o mierzeniu oddziaływania i kapitału społeczno-ekonomicznego w przedsiębiorczości społecznej Pomiar wpływu społecznego i ekologicznego wspólna odpowiedzialność biznesu i NGO Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu dobre praktyki prowadzone przez przedsiębiorstwa w Polsce. mgr Monika Wilewska

Społeczna odpowiedzialność biznesu dobre praktyki prowadzone przez przedsiębiorstwa w Polsce. mgr Monika Wilewska Społeczna odpowiedzialność biznesu dobre praktyki prowadzone przez przedsiębiorstwa w Polsce mgr Monika Wilewska CSR a dobre praktyki W odniesieniu do CSR trudno mówić o kanonie zasad czy regulacjach z

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP Kryteria Certyfikatu Zielony Sklep zostały pogrupowane w 3 zbiory, zgodnie z obszarem, którego dotyczą (centrala / punkt sprzedaży) oraz z ich istotnością (obligatoryjne

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY Zarządzanie Publiczne, vol. 1(13), pp. 117-135 Kraków 2011 Published online February 9, 2012 ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA

Bardziej szczegółowo

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO.

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Rostkowo 2014. Kultura

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok TEMATYKA PRAC Zapisy dnia 18.02.2015 r. o godz. 9.45 Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok Prof.nzdz. dr hab. Agnieszka Sitko-Lutek pok. 1018 1. Uwarunkowania i zmiana kultury organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Kierując się dobrem ogółu jakim jest zagwarantowanie równego dla wszystkich obywateli prawa do ochrony zdrowia stanowiącego zarazem sprawę o szczególnym znaczeniu dla Państwa jako

Bardziej szczegółowo

Alternatywa amerykańska - rolnictwo obywatelskie

Alternatywa amerykańska - rolnictwo obywatelskie Alternatywa amerykańska - rolnictwo obywatelskie Dr Anna Jastrzębiec -Witowska 16. 04. 2014 Civic agriculture a rolnictwo obywatelskie Termin civic agriculture czyli rolnictwo obywatelskie pojawił się

Bardziej szczegółowo

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Diagnoza Po odzyskaniu przez Polskę wolności w 1989 r. nastąpił dynamiczny rozwój

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie Prof. dr hab. Stanisław CZAJA

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Polish non-paper on the EU strategy for heating and cooling

Polish non-paper on the EU strategy for heating and cooling Polish non-paper on the EU strategy for heating and cooling Jednym z głównych celów każdego państwa jest zapewnienie swoim obywatelom komfortu cieplnego 1. Aby móc to uczynić w warunkach geograficznych

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Podejmowanie decyzji konsumenckich przez dzieci Magdalena Zientalska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 22 listopada 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Studia stacjonarne Stopień studiów: Iº Rok studiów: II

Zarządzanie Studia stacjonarne Stopień studiów: Iº Rok studiów: II TEMATYKI SEMINARIÓW Zarządzanie Studia stacjonarne Stopień studiów: Iº Rok studiów: II Zapisy na seminarium: 18 lutego w godz. 13:15 Proponowane tematy (obszary) prac licencjackich: Prof. nadzw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Ekologiczna i społeczna odpowiedzialność mikro, małych i średnich przedsiębiorstw

Ekologiczna i społeczna odpowiedzialność mikro, małych i średnich przedsiębiorstw Ekologiczna i społeczna odpowiedzialność mikro, małych i średnich przedsiębiorstw Konferencja dla projektu pt. Program wdrożenia koncepcji społecznej i ekologicznej odpowiedzialności dla przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Aleksandra Wanat Konferencja Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Katowice 22 listopada

Bardziej szczegółowo

Model współpracy organizacji pozarządowych, placówek oświatowych i jednostek samorządu terytorialnego w zakresie edukacji ekologicznej

Model współpracy organizacji pozarządowych, placówek oświatowych i jednostek samorządu terytorialnego w zakresie edukacji ekologicznej Model współpracy organizacji pozarządowych, placówek oświatowych i jednostek samorządu terytorialnego w zakresie edukacji ekologicznej Łukasz Chlebny Wprowadzenie Właściwa i skuteczna ochrona środowiska

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Studia I stopnia (licencjackie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie i doktorzy habilitowani Prof. dr hab. Stanisław

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

ZNAJOMOŚĆ I WIEDZA NA TEMAT SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU WŚRÓD STUDENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO

ZNAJOMOŚĆ I WIEDZA NA TEMAT SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU WŚRÓD STUDENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO ZNAJOMOŚĆ I WIEDZA NA TEMAT SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU WŚRÓD STUDENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO P R E Z E N TA C J A W Y N I K Ó W Spis treści Informacje o badaniu Znajomość

Bardziej szczegółowo

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Ze wstępu do książki Reklama to nieodłączny element naszego życia codziennego - jest obecna wszędzie (na ulicy, w pracy, w szkole, w

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne Podstawy Marketingu Marketing zagadnienia wstępne Definicje marketingu: Marketing to zyskowne zaspokajanie potrzeb konsumentów /Kotler 1994/. Marketing to kombinacja czynników, które należy brać pod uwagę

Bardziej szczegółowo

PRODUKT W MARKETINGU MIX

PRODUKT W MARKETINGU MIX PRODUKT W MARKETINGU MIX PRODUKT Towar, usługa lub pomysł zawierający określony zestaw materialnych i niematerialnych cech, które zaspakajają potrzeby klientów, otrzymywany w zamian za pieniądze lub inną

Bardziej szczegółowo

Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce

Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce TEMAT: Pojęcie potrzeb transportowych jako determinantu zarządzania transportem w przedsiębiorstwie Z punktu widzenia zarządzania

Bardziej szczegółowo

Konsument czy w centrum uwagi? Konsument w zintegrowanych strategiach rządowych

Konsument czy w centrum uwagi? Konsument w zintegrowanych strategiach rządowych Konsument czy w centrum uwagi? Konsument w zintegrowanych strategiach rządowych 1 Konsument jako podmiot strategii: Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki Sprawne Państwo Strategia Rozwoju

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

OOŚ jako narzędzie zrównoważonego rozwoju

OOŚ jako narzędzie zrównoważonego rozwoju 23-24 maja 2013 r., Wrocław Wydział Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego, ul. Uniwersytecka 7-9 (budynek D ) Dyrektywa OOŚ wyzwania i perspektywy w świetle dotychczasowych doświadczeń oraz opublikowanej ostatnio

Bardziej szczegółowo

Zrównoważony rozwój przedsiębiorstw

Zrównoważony rozwój przedsiębiorstw Akademia Młodego Ekonomisty Społeczna odpowiedzialność biznesu Zrównoważony rozwój przedsiębiorstw Dr Halina Zboroń Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 27 października 2011 r. Zrównoważony rozwój przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

CENTRUM KSZTAŁCENIA I PROMOCJI KADR LIDER SP. Z O.O. Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa.

CENTRUM KSZTAŁCENIA I PROMOCJI KADR LIDER SP. Z O.O. Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa. Jest to obowiązek wyboru przez kierownictwo takich wyborów i działań które przyczyniają się zarówno do dbałości o interes własny (pomnażania zysku przedsiębiorstwa), jak i do ochrony i pomnażania dobrobytu

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2012

EKONOMIA Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2012 Leszek Jasiński EKONOMIA etyka i Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2012 Spis treści WSTĘP.... 11 1. CZY CENY MOGĄ BYĆ SPRAWIEDLIWE?... 13 Problem ekonomiczny... 13 Problem etyczny.... 17 2. CZY JEST

Bardziej szczegółowo

Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej

Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej Raport z badania w urzędach marszałkowskich przeprowadzonego w miesiącach kwiecień-maj 2016 r. Warszawa, 13 maja 2016 roku Ochrona danych osobowych

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie,,( ) Wychowywać to nie znaczy kształcić tylko rozum, lecz kształtować harmonijnie całego człowieka, a więc także jego serce i charakter.

Bardziej szczegółowo

www.pwc.com Podsumowanie dwóch lat Ustawa o działalności leczniczej Próba oceny skutków regulacji

www.pwc.com Podsumowanie dwóch lat Ustawa o działalności leczniczej Próba oceny skutków regulacji www.pwc.com Podsumowanie dwóch lat Ustawa o działalności leczniczej Próba oceny skutków regulacji Ocena ogólna : Ustawa była częścią istotnego pakietu zmian obok ustawy refundacyjnej i planowanej ustawy

Bardziej szczegółowo

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka Aleksandra Mijalska Uniwersytet Łódzki Wydział Ekonomiczno Socjologiczny aleksandra.mijalska@gmail.com Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Bardziej szczegółowo

Wykaz haseł identyfikujących prace dyplomowe na Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania

Wykaz haseł identyfikujących prace dyplomowe na Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Kierunek Analityka Gospodarcza Analiza ryzyka działalności gospodarczej Business Intelligence Ekonometria Klasyfikacja i analiza danych Metody ilościowe na rynku kapitałowym Metody ilościowe w analizach

Bardziej szczegółowo

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH Społeczna Odpowiedzialność Biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU TO koncepcja, wedle której

Bardziej szczegółowo

Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015

Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015 Dr Mirosław Antonowicz POZNAŃ 2015 Profil jednostki, specjalizacja, obszary badawcze Niepubliczna szkoła wyższa o szerokim profilu biznesowym, posiadającą pełne uprawnienia akademickie. Założona w 1993

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Dokumenty List od Premiera Czasy, w których żyjemy, to czasy komputerów, telefonów komórkowych, SMSów, czatów, Internetu i serwisów społecznościowych.

Bardziej szczegółowo

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT C- A IDEA SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU. PODSTAWY CSR. Skąd się wziął CSR? Historia społecznej odpowiedzialności biznesu. Koncepcja zrównoważonego rozwoju.

Bardziej szczegółowo

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości

Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości Efektywność w budownictwie czyli Wykorzystać szansę Maria Dreger Konfederacja Budownictwa i Nieruchomości maria.dreger@rockwool.pl Rezerwy są wszędzie, ale uwaga na budynki - ponad 5 mln obiektów zużywających

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA MARKETINGU

KONCEPCJA MARKETINGU KONCEPCJA MARKETINGU Marketing to: Uświadamianie klientom, że potrzebują pewnych rzeczy Zyskowne zaspokajanie potrzeb Sprzedawanie rzeczy niepotrzebnych Uświadamianie potencjalnym klientom sensu podejmowanych

Bardziej szczegółowo

Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć

Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć Maciej Cieślik Korzyści płynące z wprowadzania strategii społecznej odpowiedzialności biznesu w przedsiębiorstwach mają wymiar nie tylko wizerunkowy.

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO Maciej Dzikuć Celem artykułu jest przedstawienie postrzegania bezpieczeństwa energetycznego przez mieszkańców województwa lubuskiego. Wskazano

Bardziej szczegółowo

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY YOUTH 4 EARTH MŁODZI DLA ŚWIATA Projekt współfinansowany z funduszy Unii Europejskiej i Miasta Częstochowy WARSZTATY OPEN BOOK AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY MIESZKANIEC domu, miejscowości, kraju, kontynentu,

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialnośd biznesu w projektach ekoinnowacyjnych. Maciej Bieokiewicz

Społeczna odpowiedzialnośd biznesu w projektach ekoinnowacyjnych. Maciej Bieokiewicz 2011 Społeczna odpowiedzialnośd biznesu w projektach ekoinnowacyjnych Maciej Bieokiewicz Koncepcja Społecznej Odpowiedzialności Biznesu Społeczna Odpowiedzialnośd Biznesu (z ang. Corporate Social Responsibility,

Bardziej szczegółowo

TAURON EKO Biznes. produkt szyty na miarę. Małgorzata Kuczyńska Kierownik Biura Produktów Rynku Biznesowego

TAURON EKO Biznes. produkt szyty na miarę. Małgorzata Kuczyńska Kierownik Biura Produktów Rynku Biznesowego produkt szyty na miarę Małgorzata Kuczyńska Kierownik Biura Produktów Rynku Biznesowego Warsztaty energetyczne 2013 Idea produktu Propozycja współpracy Idea produktu Zamiarem TAURON Sprzedaż jest propagowanie

Bardziej szczegółowo

Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r.

Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r. Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r. Wojewódzki Urząd Pracy w Rzeszowie Wydział Rozwoju Kadr Regionu Plan prezentacji Typy projektów. Uprawnieni wnioskodawcy

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe URZĄD STATYSTYCZNY W BIAŁYMSTOKU MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe Dorota Wyszkowska Anna Rogalewska Białowieża, 4 6 grudzień 2013 Zielona gospodarka na forum międzynarodowym

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 1 Mazowsze wobec wyzwań przyszłości Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 2 Strategia Rozwoju Województwa Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIĘBIORCZOŚCI CZĘSTOTLIWOŚĆ I ILOŚC SPOTKAŃ:

PRZEDSIĘBIORCZOŚCI CZĘSTOTLIWOŚĆ I ILOŚC SPOTKAŃ: SZKOLNY KLUB PRZEDSIĘBIORCZOŚCI Spotkania w ramach SKP mają na celu przygotować ucznia do aktywnego i świadomego uczestnictwa w życiu gospodarczym, pobudzić w nim ducha przedsiębiorczości, kształcić postawy

Bardziej szczegółowo

analiza założeń do RPO woj. lubelskiego 2014+ Krzysztof Gorczyca, Lublin, 26.04.2013 Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu

analiza założeń do RPO woj. lubelskiego 2014+ Krzysztof Gorczyca, Lublin, 26.04.2013 Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Zagadnienia kluczowe dla zrównoważonego rozwoju w perspektywie wdrażania RPO dla województwa lubelskiego na lata 2014-2020 analiza założeń do RPO woj. lubelskiego 2014+ Krzysztof Gorczyca, Lublin, 26.04.2013

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Bohdan Borowik, Regina Borowik... 17. Iwona Kłóska... 27

Spis treści. Bohdan Borowik, Regina Borowik... 17. Iwona Kłóska... 27 CZĘŚĆ I Spis treści Zarządzanie zasobami ludzkimi w dobie kryzysu Rozdział 1 STYMULOWANIE I ZARZĄDZANIE WITALNYM POTENCJAŁEM ZASOBÓW LUDZKICH W ORGANIZACJI Bohdan Borowik, Regina Borowik... 17 1. Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE SA

SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE SA SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU GIEŁDA PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH W WARSZAWIE SA 2015 Obszary działań CSR Grupy GPW EDUKACJA PRACOWNICY RYNEK ŚRODOWISKO -2- Obszary odpowiedzialności - GPW Environment Social

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne?

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne? POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA I EKONOMII Międzynarodowa Konferencja Naukowo-techniczna PROGRAMY, PROJEKTY, PROCESY zarządzanie, innowacje, najlepsze praktyki INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego

Bardziej szczegółowo

Skutki bezrobocia RYNEK PRACY

Skutki bezrobocia RYNEK PRACY Skutki bezrobocia RYNEK PRACY Maciej Frączek Podział skutków bezrobocia Skutki bezrobocia mogą być rozpatrywane w rozmaitych wymiarach, np.: negatywne vs pozytywne; ekonomiczne vs społeczne (psychologiczne,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ Leokadia Oręziak KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Wstęp...........................................................

Bardziej szczegółowo

Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy

Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy NATURA 2000 MOTOREM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU http://natura2000.org.pl Turystyka na obszarach Natura 2000 Plusy i minusy Zbigniew Witkowski przy współpracy Krystyny Krauz i Adama Mroczka Szkolenie regionalne

Bardziej szczegółowo