Pracownia Psychiatrii Konsultacyjnej i Medycyny Behawioralnej, Katedra i Klinika Psychiatrii, Akademia Medyczna we Wrocławiu 2

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Pracownia Psychiatrii Konsultacyjnej i Medycyny Behawioralnej, Katedra i Klinika Psychiatrii, Akademia Medyczna we Wrocławiu 2"

Transkrypt

1 PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2010;7(2):71-82 artykuł poglądowy opinion article Wpływ kwasów omega-3 (DHA) na zaburzenia otępienne, w tym chorobę Alzheimera w badaniach zwierzęcych Effect of omega-3 (DHA) on dementia disorders, including Alzheimer s disease in animal studies Stańczykiewicz Bartłomiej 1, Nowacki Dorian 2, Jakubik Marta 1, Rymaszewska Joanna 1 1 Pracownia Psychiatrii Konsultacyjnej i Medycyny Behawioralnej, Katedra i Klinika Psychiatrii, Akademia Medyczna we Wrocławiu 2 Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Zawodowych i Nadciśnienia Tętniczego, Akademia Medyczna we Wrocławiu Słowa kluczowe: wielonienasycone kwasy tłuszczowe (PUFA), podstawowe kwasy tłuszczowe (EFA), testy behawioralne Key words: Polyunsaturated Fatty Acids PUFA, Essentials fatty acids EFAs, Behavioral tests Streszczenie Choroba Alzheimera stanowi najczęstszą przyczynę otępienia osób w wieku podeszłym, dlatego w perspektywie starzenia się społeczeństwa staje się coraz większym problemem. Jej przyczyny nie są do końca wyjaśnione. Choroba Alzheimera cechuje się nadprodukcją i akumulacją amyloidu β (Aβ), który tworzy blaszki starcze. Ważną rolę odgrywa również formowanie się zwyrodnień włókienkowych (NFT) i utrata komórek nerwowych. Pojawiają się dowody, że procesy zapalne odgrywają istotną rolę w rozwoju tej choroby. Wyniki badań behawioralnych prowadzonych na zwierzętach wskazują, że kwasy ω-3 (omega-3, n-3), posiadające właściwości przeciwutleniaczy, takie jak kwas dokozaheksaenowy DHA (22:6, ω-3), kwas eikozapentaenowy EPA (20:5, ω-3), kwas α-linolenowy ALA (18:3, ω-3) wpływają korzystnie na układ sercowo-naczyniowy i opóźniają postęp chorób otępiennych. U zwierząt, których dieta wzbogacona była w DHA, stwierdzono poprawę zdolności zapamiętywania, uwagi, koncentracji oraz zdolności lokomotorycznych w odpowiednich testach np. wyboru 5/9, w przechodzeniu labiryntów i teście koła obrotowego. Jeżeli wyniki prowadzone na zwierzętach znajdą swoje odzwierciedlenie w badaniach klinicznych to istnieje przypuszczenie, że odpowiednio zbilansowana dieta bogata w kwasy ω-3 może przyczynić się do poprawy jakości życia osób w wieku podeszłym. PGP 136 Adres do korespondencji: Bartłomiej Stańczykiewicz Wyb. Pasteura 10, Wrocław Tel.: ; fax.: Copyright 2010 Fundacja Ochrony Zdrowia Psychicznego

2 72 Abstract Alzheimer s disease (AD) is the most common cause of dementia in old adults thus, concerning aging society, problem is getting more significant. The causes of AD are still not well known. Overproduction and accumulation of β-amyloid protein (Aβ) which build amyloid plaques are typical. The formation of neurofibrillary tangles and the loss of neurons constitute at AD pathogenesis are also important aspects. It is known that inflammatory processes have the important role in progress of AD pathogenesis. Behavioral research studies with animals proved that ω-3 acids (docosahexaenoic acid (DHA), α-linolenic acid (ALA) and eicosapentaenoic acid (EPA)) being antioxidants, have beneficial effect on cardio-vascular system and reduce pathology processes of dementia diseases. DHA diet supplementation in animals proved that ω-3 acids have positive influence on memory, attention, concentration and locomotor abilities in battery of tests such as 5/9 choice, X- or T-maze and activity wheel. If the results proven in animal models will be similar in clinical trials it can be suspect that ω-3 reached diet can improve quality of life of the elderly. Wprowadzenie Postęp medycyny przyczynia się do wzrostu średniej długości życia społeczeństwa. Z kolei zmiany społeczno demograficzne sprzyjają procesowi starzenia się społeczeństw krajów rozwiniętych. Wśród konsekwencji tych zjawisk wymienić należy wzrost zachorowań na choroby wieku podeszłego. Może stać się to jednym z największych problemów opieki zdrowotnej w przyszłości [1]. Zaburzenia trawienia, wchłaniania i metabolizmu składników odżywczych przyczyniają się do rozwoju szeregu chorób, w tym otępiennych, u osób starszych [1, 2]. Pojawiają się doniesienia, że odpowiednia dieta może pomagać w zapobieganiu temu zjawisku. Potencjalny pozytywny wpływ długotrwałego, prawidłowego żywienia opiera się na danych, iż składniki pokarmowe takie jak: pierwiastki mineralne, witaminy, kwasy tłuszcze ω-3 mogą mieć wpływ na spadek ryzyka występowania otępienia i zaburzeń funkcji poznawczych, szczególnie u osób starszych [2]. Wiadomo, iż istotnym elementem diety jest kwas dokosaheksaenowy (ang. Docosahexaenoic Acid, w skrócie DHA), należący do grupy kwasów ω-3 (ang. Polyunsaturated Fatty Acids, w skrócie PUFA). Odgrywa on kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu mózgu, co pozwala wyciągnąć przypuszczenie, że suplementacja diety w powyższe kwasy może spełniać istotną rolę w zaburzeniach typu otępiennego [3]. Choroba Alzheimera (ang. Alzheimer s disease, w skrócie AD) stanowi najczęstszą przyczynę otępienia w wieku podeszłym i charakteryzuje się stopniowym zanikiem pamięci i innych funkcji poznawczych oraz charakterystycznymi zmianami neurozwyrodnieniowymi w mózgu [1, 4]. Cechują ją neuropatologiczne zmiany połączeń synaptycznych neuronów cholinoergicznych, glutamatergicznych, serotonicznych, noradrenergicznych i gabaergicznych [5,6]. Uszkodzenia wszystkich wymienionych układów przekazywania sygnału nerwowego są spowodowane gromadzeniem się blaszek starczych i splątków neurofibrylarnych [5,6]. Blaszki starcze (ang. senile plaques) to nierozpuszczalne, toksyczne agregaty białek uporządkowane w strukturę β kartki [5,7]. Powstają z białka prekursorowego amyloidu (ang. Amyloid Precursor Protein, w skrócie APP) na drodze amyloidogennej, w której udział biorą β i γ sekretazy [8, 9]. Również procesy zapalne, spowodowane złogami amyloidu β (w skrócie βa) odgrywają ważną rolę w rozwoju choroby Alzheimera [10]. Splątki neurofibrylarne (ang. Neurofibrillary Tangles, w skrócie NFTs) tworzą białka neurofilamentów oraz hiperfosforylowane białka τ [8]. Splątki neurofibrylarne blokują transport aksonalny [5], co przyczynia się do śmierci neuronu [8]. Wyróżnia się dwa typy choroby Alzheimera. Do pierwszego zalicza się rzadką, rodzinną AD [8]. Osoby zapadające na tę postać choroby charakteryzują się mutacją w genie kodującym składnik γ sekretazy presenilinę 1 i 2 [8,11]. Znacznie częstsza jest tzw. sporadyczna postać choroby Alzheimera (SAD),

3 73 która również może mieć podstawy genetyczne [12]. Genetyczne ryzyko wystąpienia SAD spowodowanego defektem genu APOE w populacji ogólnej szacuje się na 20 do 70%. [13, 14]. Kwasy tłuszczowe Przez ostatnie kilka lat naukowcy skupili się na roli kwasów tłuszczowych w diecie oraz ich wpływie na zdrowie i przebieg szeregu chorób. Największą uwagę zwrócono na kwasy ω-3 (Omega-3, n-3), pochodzenia zwierzęcego (głównie ryby). Kwasy tłuszczowe ω-3 należą do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych zbudowanych z łańcuchów węglowodorowych o różnej długości z więcej niż jednym podwójnym wiązaniem między atomami węgla. W kwasach tych znajduje się podwójne wiązanie między trzecim a czwartym atomem węgla, licząc od końca łańcucha kwasu tłuszczowego, czyli do ostatniego atomu węgla w grupie metylowej, który nazywano atomem ω [15]. Schemat 1. Kwas tłuszczowy ω 3 [16] Fig. 1 Omega-3 fatty acid [16] Wyniki licznych badań wskazują, że kwasy ω-3 wpływają korzystnie na układ sercowo-naczyniowy, opóźniają również postęp chorób otępiennych [17]. Do ważniejszych kwasów z rodziny ω-3, które wywierają korzystny wpływ na zdrowie, można zaliczyć [18]: Kwas dokozaheksaenowy DHA (22:6, n-3); Kwas eikozapentaenowy EPA (20:5, n-3); Kwas α-linolenowy ALA (18:3, n-3). EPA i DHA znajduje się przede wszystkim w tłuszczach ryb. ALA natomiast występuje w dużych ilościach w orzechach włoskich, siemieniu lnianym i soi. Organizm człowieka tylko w nieznacznych ilościach może konwertować ALA do EPA i DHA poprzez serię kroków desaturacji i elongacji. Tylko 5% ALA jest konwertowane do EPA i mniej niż 0,5 1% do DHA. Obecny stan wiedzy nie wskazuje jednoznacznie czy korzystny efekt ALA wynika z jego indywidualnych właściwości, czy tylko z konwersji tego produktu do innych kwasów ω-3 [18]. U człowieka DHA stanowi 40% wszystkich wielonienasyconych kwasów tłuszczowych w mózgu oraz 60% PUFA w siatkówce. DHA jest także obecny w błonach fosfolipidowych, reguluje transport międzykomórkowy oraz prawidłowe funkcjonowanie synaps. W organizmie człowieka EPA stanowi substrat niezbędny do produkcji DHA. Dlatego tak ważne jest, aby DHA i EPA były dostarczone wraz z pożywieniem [19, 20]. Aby dostarczyć do organizmu wystarczającą ilość PUFA, zdrowi ludzie powinni spożywać rybę co najmniej dwa razy w tygodniu. Według wskazań American Heart Association osoby ze schorzeniami układu sercowo-naczyniowego powinny zażywać co najmniej 1 g EPA/DHA dziennie [21]. Zalecenia te są oparte na wielu badaniach klinicznych. Jednakże ilość DHA i EPA u różnych gatunków zwierząt jest

4 74 zróżnicowana, na przykład pstrąg tęczowy ma osiemdziesiąt trzy razy więcej EPA niż dorsz, łosoś ma siedemnaście razy więcej DHA niż węgorz. Ilość DHA i EPA w różnych gatunkach ryb przedstawiono w tabeli 1[22]. Tab 1. Ilość DHA i EPA w 50g ryby [22] Tab 1. Amount of DHA and EPA in 50 g of fish [22] Gatunek Zawartość DHA [g] w 50g ugotowanej ryby Zawartość EPA [g] w 50g ugotowanej ryby Flądra 0,1290 0,1215 Halibut 0,1870 0,0455 Jesiotr 0,0595 0,1245 Karp 0,0730 0,1525 Łosoś (atlantycki) 0,7285 0,345 Makrela 0,3495 0,252 Miecznik 0,3405 0,069 Okoń (morski) 0,2780 0,103 Pstrąg (tęczowy) 0,4100 0,167 Rekin 0,2155 0,129 Sum (hodowlany) 0,0640 0,0245 Śledź atlantycki 0,5525 0,4545 Tuńczyk (konserwowy) 0,3145 0,1165 Węgorz 0,0405 0,054 Kwasy ω-3 są bardzo dobrze tolerowane, a ich niekorzystny efekt to jedynie objawy ze strony układu pokarmowego i nieprzyjemny zapach. Problemem staje się zawartość rtęci w rybach z uwagi na coraz większe zanieczyszczenie ich naturalnego środowiska. Najwięcej rtęci zawierają osobniki stare oraz drapieżne takie jak makrela i miecznik. FDA (ang. US Food and Drug Administration) zaleca kobietom w ciąży lub karmiącym całkowite unikanie tych ryb [23]. Mechanizm ochronnego działania kwasów ω-3 na komórki mózgu. Podstawowe kwasy tłuszczowe są ważnym składnikiem błon biologicznych i nadają jej odpowiednią płynność [24]. W ten sposób wpływają na przepuszczalność błony. Niedobór wielonienasyconych kwasów tłuszczowych usztywnia dwuwarstwę fosolipidową i tym samym utrudnia prawidłowe funkcjonowanie komórki. Podstawowe kwasy tłuszczowe (ang. Essential Fatty Acids, w skrócie EFAs) nie mogą być syntezowane przez człowieka, dlatego zalicza się je do egzogennych kwasów tłuszczowych [17]. Wyróżnia się dwa typy podstawowych kwasów tłuszczowych (EFAs), mianowicie kwasy ω- 6, których prekursorem jest kwas cis-linolowy (LA 18:2) i kwasy ω-3, których prekursorem jest kwas α-linolenowy (ALA 18:3). Prekursory te w wyniku procesów enzymatycznych zachodzących w organizmach są przekształcane do kolejnych kwasów tłuszczowych. Pochodnymi ALA są na przykład DHA i EPA, z kolei LA jest prekursorem kwasu arachidonowego (AA). Otrzymane produkty szlaków biochemicznych są prekursorami prostaglandyn (Schemat 2 i 3). Prostaglandyny jest to grupa kwasów tłuszczowych o bardzo szerokim spektrum działania, które są wytwarzane przez prawie wszystkie komórki ciała [25].

5 75 Schemat 2. Szlak metaboliczny kwasów ω-6 [26]. LA jest przekształcany do kwasu γ linolenowego (GLA; 18:3) przez enzym Δ 6 Desaturazę. Następnie i GLA jest wydłużany do dihomo -GLA (DGLA; 20:3), który jest prekursorem serii 1 prostaglandyn (PGs). DGLA może być również przekształcany do kwasu arachidonowego (AA; 20:4) przez enzym Δ 5 Desaturazę. Pochodne AA są prekursorami serii 2 prostaglandyn, troboksanów i serii 4 leukotrienów [26]. Fig. 2. Metabolic pathway of ω-6 fatty acids [26] Schemat 3. Szlak metaboliczny kwasów ω-3 [26]. ALA jest przekształcany do kwasu eikozapentaenowego (EPA; 20:5) przez Δ 6 Desaturazę. Pochodne EPA są prekursorami serii 3 prostaglandyn i serii 5 leukotrienów. Następnie EPA jest konwertowany do kwasu dokozaheksaenowego (DHA) [27]. Fig. 3. Metabolic pathway of ω-3 fatty acids [26].

6 76 Suplementacja diety kwasami EPA/DHA przyczynia się do zmniejszenia aktywności biologicznej prostaglandyn (PGs) i leukotrienów (LTs) i tym samym prowadzi do ograniczania powstawania czynników zapalnych [17]. Redukcja czynników zapalnych, jak wynika z badań, ma wpływ na spadek ryzyka zachorowania na chorobę Alzheimera [27]. Czynnikiem przyczyniającym się do ograniczenia wydzielania prostaglandyn o wyższej aktywności biologicznej jest inhibicja aktywności cyklooksygenazy-2 (COX-2) [28]. Ponadto DHA odgrywa istotną rolę w procesie neuroprotekcji (ochronie neuronów), co ma znaczenie w procesach związanych z chorobą Alzheimera. DHA jest enzymatycznie utleniane przez 15 lipoksygenazę (15-LOX) do cząsteczki neuroprotekcyjnej D1 (NPD1). NPD1 ze względu na właściwości przeciwutleniające odgrywa istotną rolę ochronną neuronów [29, 30, 31, 32, 33, 34]. Charakterystyczne dla osób chorych na AD wysokie stężenie reaktywnych form tlenu w mózgu przyczynia się do powstawania stresu oksydacyjnego i nieenzymatycznego utleniania DHA. Wynikiem tego jest tworzenie neuroprostanoidów, klasy utlenionych lipidów, które przyczyniają się do dysfunkcji neuronów i apoptozy [35]. Wydaje się, że działanie kwasów ω-3, zwłaszcza DHA, ogranicza procesy zapalne, liczne uszkodzenia struktur komórkowych i co za tym idzie śmierć komórek nerwowych. Badania na modelach zwierzęcych Metody behawioralne w modelach zwierzęcych służą do oceny wpływu badanych substancji podawanych zwierzętom. Najczęstszym modelem są drobne ssaki- szczury, myszy, świnki morskie [36, 37, 38]. Za pomocą testów behawioralnych określa się zmiany w szeregu parametrów, jak: aktywność, koordynacja, równowaga, odpowiedź na bodźce przykre czy ogólna aktywność lokomotoryczna [36]. Powszechnie stosuje się test otwartego pola (open field test), w którym dokonuje się pomiarów zachowań poznawczych i ogólnej aktywności zwierzęcia. Do pomiaru czujności, uwagi oraz koncentracji wykorzystuje się m.in. test 5/9 dziur (test 5/9 hole box) [39] Natomiast funkcje uczenia się, pamięci ocenia się za pomocą labiryntów typu Radial- Maze czy Maze learning ability, labiryntu w kształcie litery Y (Y-maze), testu aktywnego unikania (escape/active avoidance) czy basenu Morrisa (Morris water maze) [37, 40, 41, 42, 43, 44]. Dodatkowo sprawdza się takie czynniki jak przestrzenne uczenie się i zapamiętywanie dzięki użyciu koła obrotowego (Activity Wheel) czy okrągłej platformy (Circular platform) [40, 45]. Oceniana jest także aktywność lokomotoryczna zwierząt, ogólne funkcje ruchowe (równoważnia balance beam) i poziom lęku oraz emocji (test podniesionego labiryntu krzyżowego elevated plus-maze) [40]. Wymienione testy behawioralne wykorzystano w szeregu badań do oceny wpływu suplementacji kwasami tłuszczowymi na zachowanie i zdolności kognitywne zwierząt. Badania nie stwierdzają jednoznacznie jaki wpływ mają kwasy wielonienasycone PUFA w tym DHA na rozwój choroby Alzheimera. W pracy Boudrault a i współpracowników [9], zostały zebrane badania dotyczące wpływu PUFA na kultury komórkowe [46, 47, 48, 49], modele zwierzęce [24, 37, 41, 45, 50, 51, 52] i ludzi. Na podstawie badań epidemiologicznych wysnuto wniosek, że DHA zmniejsza ryzyko występowania AD [53 62]. Natomiast przedstawione w pracy Boudrault a badania postmortem nie wykazały wpływu DHA na zmiany patologiczne w mózgach pacjentów [63, 64, 65]. Jednak w kulturach komórkowych w obecności DHA stwierdzono większą żywotność komórek i mniej markerów apoptozy niż w grupie kontrolnej [9]. Również badania na modelach zwierzęcych wskazują, że DHA może redukować ryzyko rozwoju choroby Alzheimera [9]. Lim oraz Suzuki zbadali wpływ wzbogacenia diety w DHA na zdolność zapamiętywania 3-tygodniowych i 14-miesięcznych myszy CD-1, które musiały wydostać się z labiryntu. Wyniki pokazały, że u starszych myszy dieta wzbogacona w DHA dawała lepsze rezultaty [42, 66]. Ten sam zespół zbadał wpływ fosfatydylocholiny pochodzącej z jaja (Egg-PC) na zdolność uczenia i skład lipidowy mózgu myszy, których dieta była uboga w kwasy ω-3. Rezultaty sugerują, że Egg-PC poprawia zdolności uczenia się u dorosłych myszy, ale nie ma wpływu na zawartość DHA w mózgu [67].

7 77 Colon i jego zespół badali wpływ DHA oraz innych podstawowych kwasów ω-3 na zdolność uczenia i zapamiętywania u myszy Tg2576 obciążonych genetycznie chorobą Alzheimera (AD). Okazało się, że jednoczesny wpływ obciążenia genetycznego i diety ubogiej w DHA powoduje znaczne pogorszenie pamięci. Efekt ten był skutkiem zmian zachodzących na poziomie biochemicznym. Ponadto zbadano wpływ diety ubogiej w DHA na receptory N-metylo-D-asparagianu (NMDA) i kaspazy w mózgu myszy transgenicznych z AD. Okazało się, że kwasy ω-3 odgrywają ważną rolę w regulacji aktywacji kaspaz i podjednostek receptora NMDA. Efekt był szczególnie widoczny u myszy z AD. Niedobór kwasów ω-3 w diecie powoduje zmniejszenie aktywności 3 kinazy fosfatydyloinozytolu (PI3 kinaza), która pełni istotną rolę w szlaku neuroprotekcyjnym. Ponadto przyczynia się do wzrostu reakcji utleniania. DHA zapobiega tym niekorzystnym efektom, a także przeciwdziała apoptozie przez zmniejszenie aktywności białka BAD (Bcl-2 antagonist of cell Heath) o 47%. [44]. W świetle badań Colon a można przypuszczać, że DHA spełnia istotne funkcje biochemiczne, w tym funkcję ochrony neuronów. Jak wykazały badania Boudrault a oraz Lim a i Susuki, DHA nie akumuluje się w mózgu. Z uwagi na fakt, iż zapotrzebowanie organizmu na podstawowe kwasy tłuszczowe (EFAs) jest stałe, muszą być one permanentnie przyjmowane z pożywieniem. Jak wynika z zaprezentowanych badań, zwłaszcza dieta lub suplementacja dostarczająca DHA spełnia ochronne funkcje oraz zapobiega uszkodzeniom neuronów. Dodatkowe badania udowodniły, że dieta bogata w DHA redukuje od 30% do 70% płytkek amyloidu β (Aβ) w mózgu, tym samym zmniejsza ryzyko zachorowania na AD i wywiera dobry wpływ na ogólny stan naczyń krwionośnych [9, 50, 68]. Testy przeprowadzone na transgenicznych myszach APP/PS1 z AD pokazały, że dieta wzbogacona w DHA powoduje wzrost względnej objętości krwi mózgowej (relative cerebral blood volume, rcbv), jednocześnie bez zmiany przepływu krwi mózgowej (cerebral blood flow, CBF). Większa objętość krwi była prawdopodobnie spowodowana rozszerzeniem naczyń krwionośnych poprzez zmniejszenie ilości płytek amyloidu β, charakterystycznych dla tego typu transgenicznych myszy oraz dla AD [69]. Hashimoto ze współpracownikami zbadał wpływ podawania DHA wraz z wodą na zdolność uczenia się szczurów Wistar z AD. Jak się okazało wzrost stosunku DHA/AA poprawia zdolności zapamiętywania [37]. Ponadto Cansev i jego zespół udowodnili, że DHA może promować powstawanie nowych połączeń synaptycznych w mózgu. Doustne podawanie DHA oraz dodatkowo urydyny i choliny zwierzętom laboratoryjnym (myszy Tg2576) spowodowało podwyższenie poziomu fosfolipidów i białek w synapsach. Cansev zaobserwował zwiększoną liczbę połączeń dendrytycznych neuronów w hipokampie. Przypuszczalnie to zjawisko mogło być skutkiem zastosowania bogatszej diety. Ten sam efekt został zaobserwowany, gdy DHA zostało zastąpione EPA [70]. Suplementacja diety kombinacją: ALA, acetylo-l-karnityny, glikofosfatydylocholiny (GPC), DHA i fosfatydyloseryny (PS) zmniejsza niekorzystną oksydację struktur w mózgu u zdrowych myszy C57B/6 o 57% i poprawia zdolności poznawcze. Tym samym może być użyteczna w chronieniu przed skutkami starzenia [43].

8 78 Tab 2. Badania wpływu kwasów omega-3 w badaniach zwierzęcych [71] Tab 2. Investigations of the omega-3 fatty acids influence in animal studies [71] Zwierzęta Czas trawnia badania Suplementacja diety β-amyloid Blaszki starcze WYNIKI inne Autorzy 20 tyg. szczury Wistar 12 tygodni 300 mg DHA/ kg wagi ciała dziennie Aβ Brak informacji Cholesterol w lipidach kory mózgowej Błędy w pamięci Osłabienie zdolności uczenia się Peroksydacja lipidów Wzrost płynności błon synaptosomalnych Hashimoto et al., 2006 Hashimoto et al., 2005 Hashimoto et al., 2002 Tanabe et al., miesięczne myszy Tg miesięcy 0.6% DHA Aβ Aβ 42 Blaszki α-ctf β-ctf APP Szlak PI3- kinazy pbad BAD Calon et al., 2004 Calon et al., miesięczne myszy APPswe/ PS1dE9 4 miesiące 0,5 % DHA Aβ 40 Aβ 42 Brak różnic Brak efektu na uczenie się (water maze) Oksman et al., miesięczne myszy APPswe/ PS1dE9 3 4 miesiące 0,4 % DHA 0,4%EPA 0,2% AA Aβ 42 Brak różnic Brak dodakowych informacji Oksman et al., miesięczne myszy AD (3xTg) 3-9 miesięcy 1,3% DHA Aβ I 40 Aβ II 42 Brak informacji Tau I Presenilina 1 II (jednostka kompleksu γ-sekretazy) G r e e n e t al., 2007 I efekt w 3, 6 i 9 miesiącu II efekt w 3 i 6 miesiącu - spadek ilości / stężenia - wzrost ilości / stężenia Aβ aminokwasowy peptyd β-amyloidu Aβ aminokwasowy peptyd β-amyloidu CTF APP C fragmenty końcowe pbad ufosforylylowane białko BAD AA kwas arachidowy z grupy kwasów tłuszczowych omega-6 Podsumowanie Wraz z procesem starzenia się społeczeństwa problem chorób neurodegeneracyjnych, w tym choroby Alzheimera będzie narastał. Jak pokazują liczne badania nad kwasami ω-3 niosą one, a zwłaszcza DHA, nadzieje na przyszłość w zredukowaniu zapadalności na choroby otępienne wieku podeszłego. Obecnie w celu głębszego zbadania wpływu kwasów ω-3 prowadzi się testy behawioralne na zwierzętach obciążonych genetycznie AD. Wykazują one, że DHA poprawia zdolność do zapamiętywania i uczenia się badanych zwierząt. Najprawdopodobniej wynika to z właściwości przeciwutleniających kwasów ω-3. Przedstawione badania wskazują, że DHA redukuje czynniki zapalne, ograniczając uszkodzenia struktur komórkowych oraz śmierć komórek nerwowych. Jednak zwierzęta obciążone AD są tylko modelem tej choroby i możliwe jest, że badania na ludziach cierpiących na chorobę Alzheimera dadzą inne wyniki.

9 79 Wnioski z badań epidemiologicznych i klinicznych pozwalają przypuszczać, że stałe przyjmowanie PUFA wraz z pokarmem i suplementacja diety w kwasy ω-3 na potrzeby badań ma różne efekty. Być może znaczenie ma tu źródło wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Wpływ kawasów ω-3 na choroby otępienne jest niezwykle ciekawy, jednak potrzeba szeregu dalszych badań, w tym długoterminowych, aby rozwiać wszystkie wątpliwości ich dotyczące. Piśmiennictwo [1] Beek EM, Kamphuis PJ The potential role of nutritional components in the management of Alzheimer s Disease. Eur J Pharmacol. 2008; 6; 585(1): [2] Guyonnet G, Abellan Van Kan S, Andrieu G, Barberger Gateau S, Berr P, Bonnefoy C, Dartigues M, de Groot JF, Ferry L, Galan M, Hercberg P, Jeandel S, Morris C, Nourhashemi MC, Payette F, Poulain H, Portet JP, Roussel F, Ritz AM, Rolland P, Vellas Y IANA task force on nutrition and cognitive decline with aging. J Nutr Health Aging. 2007; 11(2): [3] Cunnane SC, Plourde M, Pifferi F, Bégin M, Féart C, Barberger-Gateau P Fish docosahexaenoic acid and Alzheimer s disease. Prog Lipid Res. 2009; 48(5): [4] Fonseca MI, Ager RR, Chu SH, Yazan O, Sanderson SD, LaFerla FM, Taylor SM, Woodruff TM, Tenner AJ Treatment with a C5aR antagonist decreases pathology and enhances behavioral performance in murine models of Alzheimer s disease. J Immunol. 2009; 15; 183(2): [5] Vetulani J Perspektywy terapii choroby Alzheimera. Neuroprotekcja. XX Zimowa Szkoła Instytutu Farmakologii PAN. 2003; [6] Palmer AM Neurochemical studies of Alzheimer s disease. Neurodegeneration. 1996; 5: [7] Vetulani J Mechanizmy pamieci i perspektywy leczenia choroby Alzheimera. Neur. Neurochir. Pol. 2000; 34: [8] Nawrot B Proteazy Aspartylowe w chorobie Alzheimera. Genetyczne Podstawy Chorób Neurodegeneracyjnych. Szkoła Wiosenna [9] Boudrault C, Bazinet RP, Ma DW Experimental models and mechanisms underlying the protective effects of n 3 polyunsaturated fatty acids in Alzheimer s disease. J. Nutr. Biochem. 2009; 20: 1 10 [10] Bazan NG Neuroprotectin D1 (NPD1): a DHA-derived mediator that protects brain and retina against cell injury-induced oxidative stress. Brain Pathol. 2005; 15(2): [11] Wisniewski Th, Dowjat WK, Buxbaum JD, Khorkova O, Efthimiopoulos S, Kulczucki J, Lojkowska W, Wegiel J, Wisniewski HM, Frangione B A novel Polish presenilin-1 mutation (P117L) is associated with familial Alzheimer s disease and leads to death as early as the age of 28 years. NeuroReport. 1998; 9: [12] Bertram L, McQueen MB, Mullin K, Blacker D, Tanzi RE Systematic meta-analyses of Alzheimer disease genetic association studies: the AlzGene database. Nature Genetics. 2007; 39: [13] Slooter AJ, Cruts M, Kalmijn S, Hofman A, Breteler MM, Van Broeckhoven C, van Duijn CM Risk estimates of dementia by apolipoprotein E genotypes from a population-based incidence study: the Rotterdam Study. Arch Neurol. 1998; 55(7): [14] Seripa D, Panza F, Franceschi M, D Onofrio G, Solfrizzi V, Dallapiccola B, Pilotto A Non-apolipoprotein E and apolipoprotein E genetics of sporadic Alzheimer s disease. Ageing Res Rev. 2009; 8(3): [15] Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL Biochemia. Warszawa: Wyd. Nauk. PWN [16] Rysunek sporządzony na podstawie: Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL Biochemia. Warszawa: Wyd. Nauk. PWN [17] Das UN. Essential fatty acids: biochemistry, physiology and pathology. Biotechnol. J. 2006, 1(4): [18] Anderson BM, Ma DW Are all n- polyunsaturated fatty acids created equal? Lipids Health Dis. 2009; 10; 8:33

10 80 [19] Singh M Essential fatty acids, DHA and the human brain. Indian J Pediatr. 2005; 72(3): [20] Kris-Etherton PM, Harris WS, Appel LJ Fish consumption, fish oil, omega-3 fatty acids, and cardiovascular disease. Circulation. 2002; 106(21): [21] American Heart Association Fish and Omega-3 Fatty Acids. jhtml?identifier=4632. Dostęp [22] Chan EJ, Cho L What can we expect from omega-3 fatty acids? Cleve Clin J Med. 2009; 76(4): [23] US Department of Agriculture National Nutrient Database for Standard Reference Dostęp [24] Hashimoto M, Hossain S, Shimada T, Shido O Docosahexaenoic acid-induced protective effect against impaired learning in amyloid beta-infused rats is associated with increased synaptosomal membrane fluidity. Clin Exp Pharmacol Physiol. 2006; 33(10): [25] Massaro M, EgeriaScoditti E, Carluccio MA, DeCaterina R Basic mechanisms behind the effectsofn-3 fatty acids on cardiovascular disease. Prostaglandins, Leukot. Essent. Fatty Acids. 2008; 79 : [26] Rysunek sporządzony na podstawie: Singh M. Essential fatty acids, DHA and the human brain. Indian J Pediatr. 2005; 72 (3): [27] Das UN, Puskás LG Transgenic fat-1 mouse as a model to study the pathophysiology of cardiovascular, neurological and psychiatric disorders. Lipids Health Dis. 2009; 8:61 [28] Qin W, Ho L, Pompl PN, Peng Y, Zhao Z, Xiang Z, Robakis NK, Shioi J, Suh J, Pasinetti GM Cyclooxygenase (COX)-2 and COX-1 potentiate beta-amyloid peptide generation through mechanisms that involve gamma-secretase activity. J Biol Chem. 2003; 278 (51) : [29] Jofre-Monseny L, Minihane AM, Rimbach G Impact of apoe genotype on oxidative stress, inflammation and disease risk. Mol Nutr Food Res. 2008; 52(1): [30] Salem NJr, Litman B, Kim HY, Gawrisch K Mechanisms of action of docosahexaenoic acid in the nervous system. Lipids. 2001; 36(9): [31] Akiyama H, Barger S, Barnum S, Bradt B, Bauer J, Cole GM, Cooper NR, Eikelenboom P, Emmerling M, Fiebich BL, Finch CE, Frautschy S, Griffin WS, Hampel H, Hull M, Landreth G, Lue L, Mrak R, Mackenzie IR, McGeer PL, O Banion MK, Pachter J, Pasinetti G, Plata-Salaman C, Rogers J, Rydel R, Shen Y, Streit W, Strohmeyer R, Tooyoma I, Van Muiswinkel FL, Veerhuis R, Walker D, Webster S, Wegrzyniak B, Wenk G, Wyss-Coray T Inflammation and Alzheimer s disease. Neurobiol Aging. 2000; 21(3): [32] Ramassamy C, Averill D, Beffert U, Theroux L, Lussier-Cacan S, Cohn JS, Christen Y, Schoofs A, Davignon J, Poirier J Oxidative insults are associated with apolipoprotein E genotype in Alzheimer s disease brain. Neurobiol Dis. 2000; 7(1): [33] Masliah E, Crews L, Hansen L Synaptic remodeling during aging and in Alzheimer s disease. J Alzheimers Dis. 2006; 9 ( Suppl 3): 91-9 [34] Palop JJ, Chin J, Roberson ED, Wang J, Thwin MT, Bien-Ly N, Yoo J, Ho KO, Yu GQ, Kreitzer A, Finkbeiner S, Noebels JL, Mucke L Aberrant excitatory neuronal activity and compensatory remodeling of inhibitory hippocampal circuits in mouse models of Alzheimer s disease. Neuron. 2007; 55(5): [35] Lukiw WJ, Bazan NG Docosahexaenoic acid and the aging brain. J Nutr. 2008; 138(12): [36] Frye CA, Walf AA Progesterone reduces depression-like behavior in a murine model of Alzheimer s Disease. Age (Dordr). 2009; 31(2): [37] Hashimoto M, Hossain S, Shimada T, Sugioka K, Yamasaki H, Fujii Y, Ishibashi Y, Oka J, Shido O Docosahexaenoic acid provides protection from impairment of learning ability in Alzheimer s disease model rats. J Neurochem. 2002; 81(5): [38] Wicke KM, Rex A, Jongen-Relo A, Groth I, Gross G The guinea pig forced swim test as a new behavioral despair model to characterize potential antidepressants. Psychopharmacology (Berl). 2007; 195: [39] Trueman RC., Brooks SP, Jones LJ, Dunnett SB Rule learning, visuospatial function and motor performance in the HdhQ92 knock-in mouse model of Huntington s disease. Behav Brain Res 2009; 203: [40] Arendash GW, Jensen MT, Salem N Jr, Hussein N, Cracchiolo J, Dickson A, Leighty R, Potter H A diet high in omega-3 fatty acids does not improve or protect cognitive performance in Alzheimer s transgenic mice. Neuroscience 2007; 149:

11 81 [41] Hashimoto M, Tanabe Y, Fujii Y, Kikuta T, Shibata H, Shido O Chronic administration of docosahexaenoic acid ameliorates the impairment of spatial cognition learning ability in amyloid beta-infused rats. J Nutr. 2005; 135(3): [42] Lim SY, Suzuki H Intakes of Dietary Docosahexaenoic Acid Ethyl Ester and Egg Phosphatidylcholine Improve Maze-Learning Ability in Young and Old Mice. J Nutr. 2000; 130: [43] Suchy J, Chan A, Shea TB Dietary supplementation with a combination of alpha-lipoic acid, acetyl-l-carnitine, glycerophosphocoline, docosahexaenoic acid, and phosphatidylserine reduces oxidative damage to murine brain and improves cognitive performance. Nutr Res. 2009; 29(1): 70-4 [44] Calon F, G.P. Lim, F. Yang, T. Morihara, B Teter and O. Ubeda et al., Docosahexaenoic acid protects from dendritic pathology in an Alzheimer s disease mouse model. Neuron 2004; 43: [45] Wolf SA, Kronenbergabc G, Lehmanna K, Blankenshipa A, Overallab R, Staufenbield M, Kempermannab. Cognitive and physical activity differently modulate disease progression in the amyloid precursor protein (APP)-23 model of Alzheimer s disease. Biol. Psychiatry. 2006; 60: [46] Lukiw WJ, Cui JG, Marcheselli VL, Bodker M, Botkjaer A, Gotlinger K, et al. A role for docosahexaenoic acid-derived neuroprotectin D1 in neural cell survival and Alzheimer disease. J Clin Invest. 2005; 115: [47] Oksman M, Iivonen H, Hogyes E, Amtul Z, Penke B, Leenders I, et al. Impact of different saturated fatty acid, polyunsaturated fatty acid and cholesterol containing diets on beta-amyloid accumulation in APP/PS1 transgenic mice. Neurobiol. Dis. 2006; 23: [48] Akbar M, Calderon F, Wen Z, Kim HY Docosahexaenoic acid: a positive modulator of Akt signaling in neuronal survival. Proc Natl Acad Sci U S A. 2005; 102: [49] Florent S, Malaplate-Armand C, Youssef I, Kriem B, Koziel V. Escanye MC et al. Docosahexaenoic acid prevents neuronal apoptosis induced by soluble amyloid-beta oligomers. J Neurochem. 2006; 96: [50] Lim GP, Calon F, Morihara T, Yang F, Teter B, Ubeda O, et al. A diet enriched with the omega-3 fatty acid docosahexaenoic acid reduces amyloid burden in an aged Alzheimer mouse model. J Neurosci. 2005; 253: [51] Hashimoto M, Hossain S, Agdul H, Shido O. Docosahexaenoic acid-induced amelioration on impairment of memory learning in amyloid beta-infused rats relates to the decreases of amyloid beta and cholesterol levels in detergent-insoluble membrane fractions. Biochim Biophys Acta. 2005; 1738: [52] Green KN, Martinez-Coria H, Khashwji H, Hall EB, Yurko-Mauro KA, Ellis L, et al. Dietary docosahexaenoic acid and docosapentaenoic acid ameliorate amyloid-beta and tau pathology via a mechanism involving presenilin 1 levels. J Neurosci. 2007; 27: [53] Barberger-Gateau P, Letenneur L, Deschamps V, Peres K, Dartigues JF, Renaud S Fish, meat, and risk of dementia: cohort study. BMJ. 2002; 325: [54] Kalmijn S, Launer LJ, Ott A, Witteman JC, Hofman A, Breteler MM Dietary fat intake and the risk of incident dementia in the Rotterdam Study. Ann Neurol. 1997; 42: [55] Engelhart MJ, Geerlings MI, Ruitenberg A, Van Swieten JC, Hofman A, Witteman JC et al. Diet and risk of dementia: does fat matter?: the Rotterdam Study. Neurology. 2002; 59: [56] Morris MC, Evans DA, Bienias JL, Tangney CC, Bennett DA, R.S. Wilson et al. Consumption of fish and n-3 fatty acids and risk of incident Alzheimer disease. Arch Neurol. 2003; 60: [57] Laurin D, Verreault R, Lindsay J, Dewailly E, Holub BJ Omega-3 fatty acids and risk of cognitive impairment and dementia. J Alzheimers Dis. 2003; 5: [58] Huang TL, Zandi PP, Tucker KL, Fitzpatrick AL, Kuller LH, Fried LP et al. Benefits of fatty fish on dementia risk are stronger for those without APOE epsilon4. Neurology. 2005; 65: [59] Schaefer EJ, Bongard V, Beiser AS, Lamon-Fava S, Robins SJ, Au R et al. Plasma phosphatidylcholine docosahexaenoic acid content and risk of dementia and Alzheimer disease: the Framingham Heart Study. Arch Neurol. 2006; 63: [60] Otsuka M, Yamaguchi K, Ueki A Similarities and differences between Alzheimer s disease and vascular dementia from the viewpoint of nutrition. Ann N Y Acad Sci. 2002; 977:

12 82 [61] Tully AM, Roche HM, Doyle R, Fallon C, Bruce I, Lawlor B et al. Low serum cholesteryl ester- -docosahexaenoic acid levels in Alzheimer s disease: a case-control study. Br J Nutr. 2003; 89: [62] Conquer JA, Tierney MC, Zecevic J, Bettger WJ, Fisher RH Fatty acid analysis of blood plasma of patients with Alzheimer s disease, other types of dementia, and cognitive impairment. Lipids. 2000; 35: [63] Corrigan FM, Horrobin DF, Skinner ER, Besson JA, Cooper MB Abnormal content of n-6 and n-3 long-chain unsaturated fatty acids in the phosphoglycerides and cholesterol esters of parahippocampal cortex from Alzheimer s disease patients and its relationship to acetyl CoA content. Int J Biochem Cell Biol. 1998; 30(2): [64] Prasad MR, Lovell MA, Yatin M, Dhillon H, Markesbery WR Regional membrane phospholipid alterations in Alzheimer s disease. Neurochem Res. 1998; 23(1): 81-8 [65] Söderberg M, Edlund C, Kristensson K, Dallner G Fatty acid composition of brain phospholipids in aging and in Alzheimer s disease. Lipids. 1991; 26(6):421-5 [66] Lim SY, Suzuki H Dose-response effect of docosahexaenoic acid ethyl ester on maze behavior and brain fatty acid composition in adult mice. Int J Vitam Nutr Res. 2002; 72(2): [67] Suzuki H, Lim SY Dose-response effect of egg-phosphatidylcholine on maze-learning ability and fatty acid composition of plasma and brain in aged mice fed an n-3 fatty acid-deficient diet. Ann Nutr Metab. 2002; 46(5): [68] Calon F, Lim GP, Morihara T, Yang F, Ubeda O, Salem N Jr, Frautschy SA, Cole GM Dietary n-3 polyunsaturated fatty acid depletion activates caspases and decreases NMDA receptors in the brain of a transgenic mouse model of Alzheimer s disease. Eur J Neurosci. 2005; 22(3): [69] Hooijmans CR, Rutters F, Dederen PJ, Gambarota G, Veltien A, van Groen T, Broersen LM, Lütjohann D, Heerschap A, Tanila H, Kiliaan AJ Changes in cerebral blood volume and amyloid pathology in aged Alzheimer APP/PS1 mice on a docosahexaenoic acid (DHA) diet or cholesterol enriched Typical Western Diet (TWD). Neurobiol Dis. 2007; 28(1):16-29 [70] Cansev M, Wurtman RJ, Sakamoto T, Ulus IH Oral administration of circulating precursors for membrane phosphatides can promote the synthesis of new brain synapses. Alzheimers Dement. 2008; 4 (Suppl 1): [71] Tabela wykonana na podstawie pracy. Boudrault C, Bazinet RP, Ma DW. Experimental models and mechanisms underlying the protective effects of n 3 polyunsaturated fatty acids in Alzheimer s disease. J. Nutr. Biochem. 2009; 20: 1 10 Zrecenzowano/Reviewed Zatwierdzono do druku/accepted

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie dr n. med. Tomasz Stępieo Dział Nauki, Badao i Rozwoju Marinex International www.clinicaltrial.gov Omega-3, fish oil, n-3

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. PRODUCENT:

NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. PRODUCENT: 8 Kwas tłuszczowy DHA omega-3 jest niezbędny dla prawidłowego rozwoju i pracy mózgu, minimalizuje ryzyko rozwoju chorób nerwowych i neurodegeneracyjnych. E = mc 2 NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ

Bardziej szczegółowo

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA:

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: - są konieczne do prawidłowej budowy, rozwoju i funkcjonowania całego Twojego organizmu: Stężenie kwasów tłuszczowych w organizmie człowieka [g/100g stężenia całkowitego]

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Kwasy tłuszczowe omega-3 co o nich wiesz?

Kwasy tłuszczowe omega-3 co o nich wiesz? Kwasy tłuszczowe omega-3 co o nich wiesz? Kiedy jakiś czas temu zajrzałem do hasła dotyczącego kwasów tłuszczowych omega- 3 w Wikipedii oraz przejrzałem inne poświęcone temu tematowi strony, stwierdziłem,

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię /1/ Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Omega-3 Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię /2/ Dlaczego kwasy tłuszczowe Omega-3 są ważne? Kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Wszstkie prawa zastrzeżone Kwasy tłuszczowe omega-3 są obecnie gorącym tematem w świecie dietetyki. Do niedawna naukowcy sugerowali,

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Odżywianie organizmu kwasami tłuszczowymi EPA + DHA grupy omega-3 korzystnie zmienia jego strukturę.

Odżywianie organizmu kwasami tłuszczowymi EPA + DHA grupy omega-3 korzystnie zmienia jego strukturę. 11 Odżywianie organizmu kwasami tłuszczowymi EPA + DHA grupy omega-3 korzystnie zmienia jego strukturę. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT: 93-446 Łódź, ul. Placowa 4 www.marinex.com.pl

Bardziej szczegółowo

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne.

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Prof. dr hab. med. Monika Puzianowska-Kuznicka Zakład Geriatrii i Gerontologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego Zespół Kliniczno-Badawczy

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE / ABSTRACT

STRESZCZENIE / ABSTRACT STRESZCZENIE / ABSTRACT Wstęp: Rtęć jest metalem o silnym działaniu neuro, nefro i hepatotoksycznym oraz zwiększającym ryzyko chorób układu krążenia. Pracownicy zatrudnieni w zakładach przemysłowych wykorzystujących

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

LAMININE OMEGA +++ Informacje o produkcie

LAMININE OMEGA +++ Informacje o produkcie LAMININE OMEGA +++ Informacje o produkcie NAWIĄZUJĄC DO DANYCH GŁÓWNEGO URZĘDU STATYSTYCZNEGO W POLSCE W 2011r. Z powodu chorób układu krążenia zmarło 440,9 na każde 100 tys. osób W Polsce wykryto cukrzycę

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

5-18 miesięcy. 2-5 miesięcy. ponad 7 lat. 18 miesięcy - 7 lat. Fitmin Maxi Puppy. Fitmin Maxi Junior. Fitmin Maxi Maitenance. Fitmin Maxi Performance

5-18 miesięcy. 2-5 miesięcy. ponad 7 lat. 18 miesięcy - 7 lat. Fitmin Maxi Puppy. Fitmin Maxi Junior. Fitmin Maxi Maitenance. Fitmin Maxi Performance FITMIN MAXI Seria karm Fitmin przeznaczona jest dla psów ras olbrzymich, których waga przekracza 35. Karmy wyróżniają się między innymi większymi granulkami dla oraz zawartością siarczanu glukozaminy i

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) organizm nie jest w stanie ich produkować

Bardziej szczegółowo

Diety wegetariańskie. Klinika Pediatrii IP CZD, Carolina Medical Center

Diety wegetariańskie. Klinika Pediatrii IP CZD, Carolina Medical Center Diety wegetariańskie Małgorzata Desmond Klinika Pediatrii IP CZD, Carolina Medical Center Białko Spożycie białka g bia ałka/kg mas sy ciała Białko zwierzęce Białko roślinne Zalecane spożycie białka dla

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku. Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl

Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku. Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl Interwencje żywieniowe w zapobieganiu alergii Dieta w czasie ciąży lub laktacji Karmienie

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

Rola kwasów omega-3 w organizmie człowieka

Rola kwasów omega-3 w organizmie człowieka Rola kwasów omega-3 w organizmie człowieka Omega-3 fatty acids role in a human body mgr farm. Marta Warowny PDF FULL-TEXT www.lekwpolsce.pl Oddano do publikacji: 25.06.2014 Słowa kluczowe: kwasy omega-3,

Bardziej szczegółowo

CaniAge. CaniAge. Tabletki

CaniAge. CaniAge. Tabletki CaniAge Tabletki CaniAge Preparat uzupełniający dla psów do leczenia i zapobiegania schorzeniom wieku starczego oraz niewydolności ukł. krążenia (kompleks witalny) > Zastosowanie CaniAge Pomóż swojemu

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie suplementów w chorobie Alzheimera

Zastosowanie suplementów w chorobie Alzheimera Zastosowanie suplementów w chorobie Alzheimera Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Lek. med. Ewa Trębas -Pietraś Lublin 19.09.2008 branica.pl W 1906 roku niemiecki psychiatra Alois Alzheimer po

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Naturalna Ochrona Kotów przez całe życie

Naturalna Ochrona Kotów przez całe życie Naturalna Ochrona Kotów przez całe życie WZMOCNIENIE NATURALNEJ OCHRONY KOTA N AT U R A L F E L I N E P R O T E C T I O N SKÓRA I SIERŚĆ Witamina A, kwas linolenowy i cynk zapewniają skórze elastyczność

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

Żywienie a choroby oczu Jadwiga Hamułka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka

Żywienie a choroby oczu Jadwiga Hamułka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka Żywienie a choroby oczu Jadwiga Hamułka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka Warszawa 15. 12. 2010 r. WZROK 80-90% komunikacji z otoczeniem postęp cywilizacji starzenie się społeczeństwa zmiana

Bardziej szczegółowo

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii IPCZD, Warszawa HEN program domowego żywienia enteralnego

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI

ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI Michał M. Dyzma PLAN REFERATU Historia badań nad wapniem Domeny białek wiążące wapń Homeostaza wapniowa w komórce Komórkowe rezerwuary wapnia Białka buforujące Pompy wapniowe

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

KLUCZOWA ROLA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH OMEGA-3 I OMEGA-6 W BIOLOGII CZŁOWIEKA; PREDYKCYJNA TEORIA EWOLUCJI CRAWFORDA

KLUCZOWA ROLA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH OMEGA-3 I OMEGA-6 W BIOLOGII CZŁOWIEKA; PREDYKCYJNA TEORIA EWOLUCJI CRAWFORDA POSTĘPY BIOLOGII KOMÓRKI TOM 39 2012 NR 2 (189 198) KLUCZOWA ROLA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH OMEGA-3 I OMEGA-6 W BIOLOGII CZŁOWIEKA; PREDYKCYJNA TEORIA EWOLUCJI CRAWFORDA KEY ROLE OF OMEGA-3 AND OMEGA-6 FATTY

Bardziej szczegółowo

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny WPROWADZENIE Żywienie niemowląt, a zwłaszcza odpowiedź na pytania: co? kiedy? jak? budzi

Bardziej szczegółowo

Koty wybredne, lubiące zmiany diety.

Koty wybredne, lubiące zmiany diety. Koty wybredne, lubiące zmiany diety. Koty wybredne Niektóre koty są szczególnie wybredne i trudno jest zaspokoić ich potrzeby. W rezultacie, koty takie jedzą nieregularnie, a ich dieta jest nieprawidłowo

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci.

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Obecnie nie ulega wątpliwości, że niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Wykład wygłoszony na zaproszenie firmy Capgemini Polska w trakcie warsztatu w ramach Dni Zdrowia

Wykład wygłoszony na zaproszenie firmy Capgemini Polska w trakcie warsztatu w ramach Dni Zdrowia Wykład wygłoszony na zaproszenie firmy Capgemini Polska w trakcie warsztatu w ramach Dni Zdrowia Katowice, 22.11.2010 Życie we współczesnym świecie obfituje w czynniki utrudniające zachowanie zdrowia we

Bardziej szczegółowo

Tanavit. Korzystny wpływ podstawowych wie.onienasyconych kwasów tłuszczowych na łagodzenie przebiegu stwardnienia rozsianego.

Tanavit. Korzystny wpływ podstawowych wie.onienasyconych kwasów tłuszczowych na łagodzenie przebiegu stwardnienia rozsianego. Tanavit Korzystny wpływ podstawowych wie.onienasyconych kwasów tłuszczowych na łagodzenie przebiegu stwardnienia rozsianego @ lek Ijubljana 1. Wstęp 2. Podstawowe kwasy tłuszczowe: Kwas gamma linolenowy

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka diety osób starszych rola lekarza

Charakterystyka diety osób starszych rola lekarza Charakterystyka diety osób starszych rola lekarza Zmiany fizjologiczne i funkcjonalne związane z wiekiem wpływają na potrzeby żywieniowe człowieka (2). Rosnąca wiedza na temat zapotrzebowania na składniki

Bardziej szczegółowo

UNIKALNA, PROZDROWOTNA KONCEPCJA PROZDROWOTNYCH MLECZNYCH BATONIKÓW OMISIE DLA DZIECI Z KWASAMI OMEGA 3

UNIKALNA, PROZDROWOTNA KONCEPCJA PROZDROWOTNYCH MLECZNYCH BATONIKÓW OMISIE DLA DZIECI Z KWASAMI OMEGA 3 UNIKALNA, PROZDROWOTNA KONCEPCJA PROZDROWOTNYCH MLECZNYCH BATONIKÓW OMISIE DLA DZIECI Z KWASAMI OMEGA 3 WSTĘP WSTĘP Wprowadzenie na rynek żywności funkcjonalnej przeznaczonej w szczególności dla dzieci,

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

Wskaźniki włóknienia nerek

Wskaźniki włóknienia nerek Wskaźniki włóknienia nerek u dzieci z przewlekłą chorobą nerek leczonych zachowawczo Kinga Musiał, Danuta Zwolińska Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich

Bardziej szczegółowo

Budowa i klasyfikacja lipidów

Budowa i klasyfikacja lipidów Egzamin 3 pytania testowe na każdy temat (3 x 10 x 1 pkt) 5 pytań opisowych dot. całego zakresu (5 x 4 pkt) W sumie można uzyskać 50 pkt Zaliczenie egzaminu od 26 pkt Budowa i klasyfikacja lipidów Klasyfikacja

Bardziej szczegółowo

SPOŻYCIE RYB I PRZETWORÓW RYBNYCH W POLSCE ANALIZA KORZYŚCI I ZAGROŻEŃ

SPOŻYCIE RYB I PRZETWORÓW RYBNYCH W POLSCE ANALIZA KORZYŚCI I ZAGROŻEŃ ROCZN. PZH 2007, 58, NR 1, 287-293 MONIKA KOŁODZIEJCZYK SPOŻYCIE RYB I PRZETWORÓW RYBNYCH W POLSCE ANALIZA KORZYŚCI I ZAGROŻEŃ CONSUMPTION OF FISH AND FISHERY PRODUCTS IN POLAND ANALYSIS OF BENEFITS AND

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących Recommendations of the Polish Gynecological Society

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 240-244 Elżbieta Sygnowska, Anna Waśkiewicz OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ Zakład Epidemiologii, Prewencji Chorób Układu Krążenia

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Podstawy zdrowego żywienia Nazwa w j. ang. Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Mgr inż. Ewelina Trojanowska Zespół dydaktyczny Mgr inż. Ewelina Trojanowska Opis kursu (cele kształcenia)

Bardziej szczegółowo

Zapadalność (epidemiologia)

Zapadalność (epidemiologia) Chorobowość Chorobowość (ang. prevalence rate) liczba chorych w danej chwili na konkretną chorobę w określonej grupie mieszkańców (np. na 100 tys. mieszkańców). Współczynnik ten obejmuje zarówno osoby

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

EPA - ZDROWIE ZAKLĘTE W ZŁOTEJ KROPLI. dr Izabela Dobrowolska

EPA - ZDROWIE ZAKLĘTE W ZŁOTEJ KROPLI. dr Izabela Dobrowolska EPA - ZDROWIE ZAKLĘTE W ZŁOTEJ KROPLI dr Izabela Dobrowolska NASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE NIENASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE NP. C18:2n-w6 krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju SLIMXL Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju GRUPA DOCELOWA SlimXL to suplement diety przeznaczony dla kobiet: - z nadwagą i otyłością - które chcą tygodniowo zrzucić

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

poznawcze i emocjonalne

poznawcze i emocjonalne Artykuł poglądowy/review article Kwasy tłuszczowe w diecie człowieka a jego funkcjonowanie poznawcze i emocjonalne Fatty acids in human diet and cognitive and emotional functioning Agnieszka Wilczyńska

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 25 czerwiec 2016

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 25 czerwiec 2016 CIĄŻA I KARMIENIE PIERSIĄ > Model : 4075211 Producent : MERCK KGAA FEMINATAL N - Podwójne zdrowie dziecka i mamy Zestaw witamin i minerałów dla kobiet w ciąży i karmiących piersią - najczęściej stosowany

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

Psychosomatyczne podłoże nieswoistych chorób zapalnych jelit

Psychosomatyczne podłoże nieswoistych chorób zapalnych jelit Psychosomatyczne podłoże nieswoistych chorób zapalnych jelit Paweł Maroszek Opiekun: dr n. med. Beata Mrozikiewicz-Rakowska, dr n. med. Przemysław Krasnodębski Kierownik: Prof. dr hab. n. med. Waldemar

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Woźniak Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Katedra Biologii i Hodowli Ryb Warszawa, 3 wrzesień 2013 r.

Małgorzata Woźniak Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Katedra Biologii i Hodowli Ryb Warszawa, 3 wrzesień 2013 r. Wartości odżywcze ryb z produkcji stawowej ze szczególnym uwzględnieniem karpia Małgorzata Woźniak Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Katedra Biologii i Hodowli Ryb Warszawa, 3 wrzesień 2013 r.

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. BIOCHEMIA BIOCHEMISTRY Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Prof. dr hab. Maria Filek Zespół dydaktyczny dr Anna Barbasz dr Elżbieta Rudolphi-Skórska dr Apolonia Sieprawska

Bardziej szczegółowo

Izabela Bolesławska, Iwona Koźlicka, Jarosław Walkowiak 1), Małgorzata Schlegel-Zawadzka 2), Juliusz Przysławski

Izabela Bolesławska, Iwona Koźlicka, Jarosław Walkowiak 1), Małgorzata Schlegel-Zawadzka 2), Juliusz Przysławski BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XL, 2007, 3, str. 273 278 Izabela Bolesławska, Iwona Koźlicka, Jarosław Walkowiak 1), Małgorzata Schlegel-Zawadzka 2), Juliusz Przysławski PROFIL KWASÓW TŁUSZCZOWYCH W FOSFOLIPIDACH

Bardziej szczegółowo