CHROM INFORMACJE OGÓLNE. srebrzystoniebieski, twardy i kruchy metal ZASTOSOWANIE [1]

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "CHROM INFORMACJE OGÓLNE. srebrzystoniebieski, twardy i kruchy metal ZASTOSOWANIE [1]"

Transkrypt

1 CHROM INFORMACJE OGÓLNE Liczba atomowa 24 Masa atomowa 51,996 Temperatura topnienia 1857 o C Temperatura wrzenia 2672 o C Gęstość względna 7,19 (20 o C) Stopień utlenienia II,III,VI Konfiguracja elektronowa [Ar]3d 5 4s 1 Właściwości srebrzystoniebieski, twardy i kruchy metal ZASTOSOWANIE [1] A. przemysł metalurgicznym - składnik stali nierdzewnej - komponent stopów znajdujących zastosowanie w tworzeniu protez oraz implantów B. przemysł chemiczny - składnik pigmentów /żółć i zieleń chromowa/ - przemysł garbarski /barwienie tkanin/ - powlekanie galwaniczne - składnik tonerów - składnik katalizatorów samochodowych - składnik taśm magnetofonowych - składnik okładzin hamulcowych - składnik środków chemicznych stosowanych w przemyśle fotograficznym C. składnik materiałów ognioodpornych D. suplement diety ŹRÓDŁA Chrom należy do pierwiastków szeroko rozpowszechnionych w skorupie ziemskiej. Do jego naturalnych zasobów należą czerwony minerał krokit oraz czarny chromit w których chrom występuje w swojej najbardziej stabilnej formie chromu na trzecim stopniu utlenienia. Chrom na szóstym stopniu utlenienia występuje

2 naturalnie tylko w środowiskach o bardzo nietypowych właściwościach utleniającoredukujących. W wyniku procesów erozji oraz działalności wulkanicznej do atmosfery uwalniane są związki chromu głównie na trzecim stopniu utlenienia. Dodatkowe źródło tego pierwiastka stanowią organizmy zwierzęce (ryby) oraz rośliny (zboża, przyprawy, świeże warzywa). Działalność człowieka związana z przemysłem metalurgicznym, spalaniem gazów, produkcją stali stanowi kolejne źródło związków chromu. W tym przypadku poza niezbędnym dla prawidłowego funkcjonowania organizmu chromem (III) do atmosfery uwalniana jest wysoce szkodliwa forma chromu (VI) oraz chrom metaliczny. ZANIECZYSZCZENIE CHROMEM POWIETRZA Z badań laboratoryjnych prowadzonych nad przemianami związków chromu w kwaśnym środowisku powietrza atmosferycznego wynika iż około 50% dostającego się do atmosfery chromu(vi) ulega redukcji do chromu na trzecim stopniu utlenienia [2] W przeciwieństwie do szybkiej redukcji chromu(vi) utlenianie związków chromu(iii) zachodzi tylko w bardzo nietypowych warunkach. [3] Czynnikami redukującymi są światło, trójwartościowy arsen, dwuwartościowe żelazo, wanad oraz dwutlenek siarki. [4] Średnie stężenie chromu w atmosferze waha się od 0,01 w rejonach nieuprzemysłowionych do 1μg/m 3 w terenach zurbanizowanych i silnie zanieczyszczonych. [5] W przeciętnym zakresie temperatur związki chromu występują w postaci cząsteczek lub zawieszonych na cząsteczkach powietrza kropelkach. [6] GLEBY w glebach nie zanieczyszczonych znaczący procent chromu stanowi chrom(iii) co związane jest z zachodzącymi procesami prowadzącymi do redukcji chromu(vi). Transformacja chrom(vi)- chrom(iii) zachodzi przy udziale mikroorganizmów bezpośrednio z wykorzystaniem ich ścieżek enzymatycznych [7] bądź pośrednio przez uwolnienie związków redukujących takich jaki jony żelaza czy materia organiczna. [8] Także związki nieorganiczne takie jak fenole czy węglowodany oraz organiczne zawarte w humusie gleby stwarzają warunki do redukcji chromu(vi). [9] Jedynym związkiem występującym w środowisku naturalnym i przeprowadzającym rekcję w kierunku odwrotnym jest ditlenek manganu. [10] Chrom na trzecim stopniu utlenienia występuje w formie związków cechujących się słabą rozpuszczalnością.

3 Tak niska rozpuszczalność zmniejsza ryzyko zbyt dużej koncentracji chromu(iii) w wodzie pitnej. [11] Zbyt duże obciążenie gleby związkami chromu(vi) prowadzi do naruszenia procesów prowadzących do transformacji chromu do formy nietoksycznego chromu(iii). [12] Nie zredukowane związki chromu cechując się znacznie większą rozpuszczalnością i ruchliwością [13] przenikają do wód gruntowych. WODY Środowisko wodne stwarza doskonałe warunki dla redukcji związków chromu(vi). Czynnikiem mającym znaczny wpływ na sposób zachodzenia procesu oraz jego kinetykę jest ph środowiska. Aniony siarczanowe(iv) odgrywają rolę czynnika redukującego dla ph kwaśnego natomiast w ph większym od sześciu funkcję tą przejmują jony żelaza(ii). Redukujące własności jonów żelaza w ph zasadowym oraz w obecności rozpuszczonego tlenu ulegają ograniczeniu co związane jest z ich szybkim utlenieniem. [14] Toksyczne działanie chromu (VI) EFEKTY SKÓRNE DZIAŁANIE CHROMU zdolność do wywołania reakcji alergicznej przez związki chromu uzależniona jest od ich rozpuszczalności oraz ph środowiska. [15] Dobrze rozpuszczalne związki chromu(vi) takie jak chromiany czy dichromiany wywołują znacznie poważniejsze reakcje skórne niż słabo rozpuszczalne związki chromu(iii). [16] Bezpośredni kontakt ze związkami chromu skutkuje podrażnieniem oraz wolno gojącymi się owrzodzeniami skóry. [17] Związki chromu(vi) w znaczący sposób przyczyniają się do rozwoju kontaktowego zapalenia skóry. W Finlandii w przeciągu siedmiu lat aż 5,7% wszystkich odnotowanych przypadków kontaktowego zapalenia skóry wywołane było toksycznym działaniem związków chromu. [18] UKŁAD ODDECHOWY Liczne badania potwierdzają iż długotrwała ekspozycja organizmu na związki chromu(vi) zwiększa ryzyko rozwoju raka płuc. [19,20,21,22,23] Poza kancerogennym działaniem związki chromu(vi) działają drażniącą na drogi oddechowe prowadząc do uszkodzenia tkanki jamy nosowej, perforacji przegrody nosowej, owrzodzeń

4 oraz krwawienia z nosa [24,25] możliwy jest także rozwój brodawczaka górnych dróg oddechowych. [26] NERKA Wśród pracowników narażonych na długotrwałe działanie szkodliwych form chromu(vi) odnotowano uszkodzenia nerek objawiające się wzrostem zawartości beta-mikroglobuliny w moczu oraz nekrozą kanalików nerkowych. [27] Ekspozycja nerki na związki chromu skutkuje wzrostem ilości reaktywnych związków pośrednich [28] i w konsekwencji oksydacyjnym uszkodzeniem nerek. [29] Alfatokoferol,silny antyoksydant, zmniejsza stopień uszkodzenia wywołany działaniem związków chromu [30] W przeciwieństwie do długotrwałej ekspozycji narażenie na niskie stężenie związków chromu nie ujawnia znaczących zmian w funkcjonowaniu nerek. [31]. Przy równoczesnym kancerogennym działaniu związków chromu (VI) [32] chrom (III) pełni niezbędne funkcje w organizmie zwierząt oraz człowieka. [33],[34] Jest czynnikiem niezbędnym w prawidłowym metabolizmie glukozy [35] Badania prowadzone in vitro sugerują wpływ chromu na regulację oddziaływania insuliny z jej receptorami. [36] Związanie czterech atromów chromu przez apochromodulinę jest niezbędnym etapem pozwalającym na przyjęcie funkcjonalnej konformacji i udział chromoduliny w amplifikacji sygnału wywołanego działaniem insuliny. [37] Tymczasem wysunięta w 1968 roku przez Schroedera hipoteza o roli chromu w kontroli metabolizmu lipidów pozostaje kwestią sporną. Część badań przeprowadzonych na grupie osób z miażdżycą, podwyższonym poziomem cholesterolu oraz stosujących leki będące blokerami kanałów beta potwierdza korzystny wpływ chromu na poziom całkowitego cholesterolu, LDL, HDLcholesterolu oraz trójglicerydów [38,39,40,41]. Jakkolwiek inne badania nie ujawniają korzystnej roli chromu. [42,43,44] Niedobór chromu (III) prowadzi do poważnych zaburzeń metabolicznych takich jak nieprawidłowa tolerancja glukozy, obecność glukozy w moczu, hypoglikemia, podwyższony poziom insuliny we krwi, zmniejszona liczba receptorów insuliny, podwyższone ciśnienie gałki ocznej, encefalopatia, niski współczynnik oddechowy, anormalny metabolizm azotu. [45] Ze względu na negatywne skutki zdrowotne wywołane niedoborem chromu(iii) Institute of Medicine, Food and Nutrition Board ustalił AI (adequate intake) czyli zalecaną dzienną ilość chromu jaką powinna dostarczać dieta w zależności od grupy wiekowej. IA waha się od 0,2 μg/dzień dla noworodków do 45μg/dzień dla matek karmiących. [46] DROGI WCHŁANIANIA CHROMU Istnieją trzy główne drogi przedostawania się związków chromu do organizmu człowieka droga pokarmowa, oddechowa oraz przez skórę. W każdym przypadku związki chromu na wyższym stopniu utlenienia wchłaniane są efektywniej niż te na niższym. [47] Ze światła przewodu pokarmowego absorbowane jest około 5%

5 związków chromu(vi) [48] natomiast po dożylnym podaniu absorbcja związków chromu(vi) sięga 50%. Tak duża różnica w stopniu wchłaniania związana jest z redukującymi właściwościami soku żołądkowego, który umożliwia przekształcenie chromu(vi) do formy słabiej absorbowanego chromu(iii) w ilościach rzędu dziesiątek mg na dzień. [49] Wchłanianie związków chromu z dróg oddechowych uzależnione jest od czynników takich jak wielkość cząsteczek, rozpuszczalność, interakcja z biomolekułami oraz aktywności osiadłych w pęcherzykach płucnych makrofagów. [50] Przeprowadzone na szczurach badania ukazują iż obecny w nabłonku pęcherzyków płucnych kwas askorbinowy oraz glutation pozwala na częściową redukcję szkodliwych form chromu(vi). [51] METABOLIZM CHROMU W zależności od stopnia utlenienia, metabolizm oraz dostępność form chromu są odmienne, co najprawdopodobniej leży u podstaw ich różnych właściwości biologicznych. W warunkach fizjologicznych chrom(vi) występuje w formie chromianów natomiast chrom(iii) jest kationem. Różnica w ładunku sprawa iż to ujemnie naładowany chrom(vi) a nie chrom(iii) z łatwością przenika przez błonę komórkową z wykorzystaniem kanałów anionowych. [52] Chromu(III) po wniknięciu do krwioobiegu wiązany jest przez białko transportujące żelazo, transferynę. W postaci kompleksu białko-metal przedostaje się do wnętrza komórki gdzie łączy się z apochromoduliną.. [53] Organizm człowieka nie dysponuje żadną ścieżką metaboliczną pozwalająca na utlenienie chromu(iii) [54] natomiast redukcja chromu (VI) zachodzi w wielu tkankach organizmu. Proces redukcji jest zjawiskiem złożonym ze względu na mnogość molekuł biorących udział w jego przekształcaniu takich jak kwas askorbinowy, glutation, cysteina, ryboflawina czy też enzymy np. cytochrom P-450. [55] Proces ten prowadzi do powstanie chromu(iii) wykazującego większe zdolności do wiązania się z DNA, RNA, białkami oraz lipidami niż chrom (VI) [56] dodatkowo w czasie procesu generowane są liczne produkty pośrednie takie jak odznaczający się długim czasem życia chrom(v) [57,58] oraz chrom(iv). Gdy proces zachodzi w odległości pozwalającej na bezpośrednią interakcję powstających związków pośrednich lub generowanych wolnych rodników [59,60] z ważnymi biomolekułami komórki, prowadzi do ich uszkodzenia. [61] Jakkolwiek redukcja chromu(vi) jest także sposobem detoksykacji organizmu ze szkodliwych form chromu w momencie gdy zachodzi w odległości nie pozwalającej na interakcję z ważnymi molekułami komórki.. [62] DROGI USUWANIA CHROMU Z ORGANIZMU

6 Usuwanie związków chromu z organizmu odbywa się głównie wraz z moczem oraz kałem a także w mniejszym stopniu wraz z wydzielinami gruczołów skórnych. [63] Wydalenie dostających się drogą oddechową związków chromu zachodzi w dwóch etapach. W czasie pierwszych 24 godzin z organizmu usuwane jest około 95% z dostającego się do organizmu chromu. Wydalenie pozostałych związków chromu jest wolniejsze i zachodzi w przedziale od 15 do 30 dni. [64,65] [1] Barnhart J, Occurences, Uses and Properties of Chromium, Regulatory Toxicology and Pharmacology 1997; 26, S3-S7 [2] Grohse, P. M., Gutknect, W. F., Hodson, L. and Wilson, B. M. (1988) The Fate of Hexavalent Chromium in the Atmosphere Research Triangle Institute CARB contract No. A [3] Seigneur, C. and Constantinou, E. (1995) Chemical Kinetic Mechanism for Atmospheric Chromium. Environ. Sci. Technol. 29, pp [4] Seigneur, C. and Constantinou, E. (1995) Chemical Kinetic Mechanism for Atmospheric Chromium. Environ. Sci. Technol. 29, pp [5] Barałkiewicz D, Siepak J.; Chromium, Nickel and Cobalt in Environmental Samples and Existing Legal Norms; Polish journal of Environmental Studies 1999, Vol8, No.4, [6] Seigneur, C. and Constantinou, E. (1995) Chemical Kinetic Mechanism for Atmospheric Chromium. Environ. Sci. Technol. 29, pp [7] Lovley, D.R Dissimilatory metal reduction. Annu. Rev. Microbiol. 47: [8] Chapelle, F.H Ground-water microbiology and geochemistry. John Wiley & Sons, New York. [9] Elovitz, M.S., and W. Fish Redox interactions of Cr(VI) and substituted phenols Products and mechanism. Environ. Sci. Technol. 29: [10] Rai, D., L.E. Eary, and J.M. Zachara Environmental chemistry of chromium. Sci. Total Environ. 86:15 23 [11] Rai, D., L.E. Eary, and J.M. Zachara Environmental chemistry of chromium. Sci. Total Environ. 86:

7 [12] Lovley, D.R Dissimilatory metal reduction. Annu. Rev. Microbiol. 47: [13] Rai, D., L.E. Eary, and J.M. Zachara Environmental chemistry of chromium. Sci. Total Environ. 86:15 23 [14] Lin Chen-Jen; the chemical transformations of chromium in natural waters- a model study; Water, air and Soil Pollution, 2002; [15] Fregert, S. Chromium valencies and cement dermatitis. Br J Dermatol 1981; 105 (suppl. 21):7-9. [16] Barré Hansen M, Rydin S, Menné T, Duus Johansen J. (2002) Quantitative aspects of contact allergy to chromium and exposure to chrome-tanned leather. Contact Dermatitis; 47: [17] Kanerva L, Jolanki R, Estlander T, Alanko K, Savela A. (2000) Incidence rates of occupational allergic contact dermatitis caused by metals. Am J Contact Dermatitis; 11: [18] Miksche LW, Lewalter J. (1997) Health surveillance and biological effect monitoring for chromium-exposed workers. Regul Toxicol Pharmacol; 26: [19] Mancuso, TF; Hueper, WC. (1951) Occupational cancer and other health hazards in a chromate plant: a medical appraisal. I. Lung cancers in chromate workers. Ind Med Surg 20: [20] Davies, JM. (1978) Lung-cancer mortality of workers making chrome pigments. Lancet 1:384. [21] Davies, JM. (1979) Lung cancer mortality in workers in chromate pigment manufacture: An epidemiological survey. J Oil Chem Assoc 62: [22] Langard, S; Norseth, T. (1975) A cohort study of bronchial carcinomas in workers producing chromate pigments. Br J Ind Med 32: [23] Sorahan, T; Burgess, DC; Waterhouse, JA. (1987) A mortality study of nickel/chromium platers. Br J Ind Med 44: [24] Bloomfield, JJ; Blum, W. (1928) Health hazards in chromium plating. Public Health Rep 43:

8 [25] Lindberg, E; Hedenstierna, G. (1983) Chrome plating: Symptoms, finding in the upper airways, and effects on lung functions. Arch Environ Health 38(6): [26] Vigliani, EC; Zurlo, N. (1955) Efahrung der Clinica del Lavoro mit einigen maximalen Arbitsplatzkonzentrationen (MAK) von Industriegiften. Arch Gewerbepath Gewerbhyg 13: (Ger.) [27] Wedeen, R.P., Qian, L.F., Chromium-induced kidney disease. Environ. Health Perspect. 92, [28] Jones, P., Kortenkamp, A., O Brien, P.,Wang, G., Yang, G., Evidence for the generation of hydroxyl radicals from a chromium(v) intermediate isolated from the reaction of chromate with glutathione. Arch. Biochem. Biophys. 286, [29] Bosgelmez, I.I., Guvendik, G., Effects of taurine on oxidative stress parameters and chromium levels altered by acute hexavalent chromium exposure in mice kidney tissue. Biol. Trace Elem. Res.102, [30] Arreola-Mendoza L. etal Alpha-tocopherol protects against the renal damage caused by potassium dichromate; Toxicology 218 (2006) [31] Nagaya T; Early renal effects of occupational exposure to low-level hexavalent chromium; archives of Toxicology, May 1994; Vol 68, Number 5 [32] IARC Chromium, nickel and wedding, In Monographs on the Evaluation of the Carcinogenic Risk of Chemicals to Humans, Vol. 19, International Agency for Cancer Research, Lyon, 1990 [33] Schwarz K, Mertz W: Chromium (III) and the glucose tolerance factor. Arch Biochem Biophys 85: , 1959 [35] Schwarz K, Mertz W: Chromium (III) and the glucose tolerance factor. Arch Biochem Biophys 85: , 1959 [36] John B. Vincent, Mechanisms of Chromium Action: Low-Molecular-Weight Chromium-Binding Substance, Journal of the American College of Nutrition Vol. 18, No. 1, 6-12 (1999) [37] Racek J; Chromium as an essential elemen; Cas Lek Cesk. 2003;142(6):335-9.

9 [38] Abraham.S.A, et al.: The effects of chromium supplementation on serum glucose and lipids in patients with and without non-type II diabetes (NIDDM) and cardiovascular diseases insulin-dependent diabtes. Metabolism 41, [39] Roeback Jr. JR, Hla KM, Chambless LE, Fletcher RH. Effects of chromium supplementation on serum high-density lipoprotein cholesterol levels in men taking beta-blockers. A randomized, controlled trial. Ann Intern Med 1991;115: [40] Abraham AS, Brooks BA, Eylath U. The effects of chromium supplementation on serum glucose and lipids in patients with and without non-insulin-dependent diabetes. Metabolism 1992;41: [41] Hermann J, Arquitt A. Effect of chromium supplementation on plasma lipids, apolipoproteins, and glucose in elderly subjects. Nutr Res 1994;14: [42] Uusitupa MI, Kumpulainen JT, Voutilainen E, et al. Effect of inorganic chromium supplementation on glucose tolerance, insulin response, and serum lipids in noninsulin-dependent diabetics. Am J Clin Nutr 1983;38: [43] Uusitupa MI, Mykkanen L, Siitonen O, et al. Chromium supplementation in impaired glucose tolerance of elderly: effects on blood glucose, plasma insulin, C- peptide and lipid levels. Br J Nutr 1992;68: [44] Anderson, R.A., Polansky, M.M., Bryden, N.A., and Canary, J.J. (1991) Supplemental-chromium effects on glucose, insulin, glucagon and urinary chromium losses in subjects controlled low-chromium diets. Am. J. Clin Nutr 1991; 54: [45] Anderson, 1994 [46] Institute of Medicine, Food and Nutrition Board. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. National Academy Press, Washington, DC, 2001 [47] Hamilton, JW. Wetterhahn KE Chromium. In: Seiler HG, Sigel H, editors. Handbook on toxicity of inorganic compounds. New York : Marcel Dekker, Inc; 1988 p [48] Donaldson, RM; Barreras, RF. (1966) Intestinal absorption of trace quantities of chromium. J Lab Clin Med 68:

10 [49] De Flora, S., Badolati, G. S., Serra, D., Picciotto, A., Magnolia, M. R., and Savarino, V. (1987). Circadian reduction of chromium in the gastric and Tilzer, L. L. (1994). Mutat Res. 192(3), [50] Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR). (1993) Agency for Toxic Substances and Disease Registry toxicological profile for chromium. U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service Report # TP-92/08. [51] Yasutomo, Fukuda Reduction of hexavalent chromium by ascorbic acid and glutathione with special reference to the rat lung, Archives of Toxicology 1990, Vol. 64, Number 3 [52] De Flora,S. and Wetterhahn,K.E. (1989) Mechanisms of chromium metabolism and genotoxicity. Life Chem. Rep., 7, [53] Racek J; Chromium as an essential elemen; Cas Lek Cesk. 2003;142(6): [54] Petrilli,F.L. and De Flora,S. (1978) Oxidation of inactive trivalent chromium to the mutagenic hexavalent form. Mutat. Res., 58, [55] De Flora,S. and Wetterhahn,K.E. (1989) Mechanisms of chromium metabolism and genotoxicity. Life Chem. Rep., 7, [56] De Flora,S., Bagnasco,M., Serra,D. and Zanacchi,P. (1990) Genotoxicity of chromium compounds. A review. Mutat. Res., 238, [57] Shi, X., Dalal, N.S., Chromium(V) and hydroxyl radical formation during the glutathione reductase-catalyzed reduction of chromium(vi). Biochem. Biophys. Res. Commun.163, [58] Shi, X., Dalal, N.S., On the hydroxyl radical formation in the reaction between hydrogen peroxide and biologically generated chromium(v) species. Arch. Biochem. Biophys. 277, [59] Jones, P., Kortenkamp, A., O Brien, P., Wang, G., Yang, G.,1991. Evidence for the generation of hydroxyl radicals from a chromium(v) intermediate isolated from the reaction of chromate and glutathione. Arch. Biochem. Biophys. 286, [60] Kawanishi, S., Inoue, S., Sano, S., Mechanism of DNA cleavage induced by sodium chromate(vi) in the presence of hydrogen peroxide. J. Biol. Chem. 261,

11 [61] De Flora S, Threshold mechanisms and site specificity in chromium(vi) carcinogenesis. Carcinogenesis April 2000; Vol. 21, No. 4, [62] De Flora S, Threshold mechanisms and site specificity in chromium(vi) carcinogenesis. Carcinogenesis April 2000; Vol. 21, No. 4, [63] Guthrie, B.E The nutritional role of chromium. In: Langard, S., Ed. Biological and Environmental Aspects of Chromium. Elsevier Biomedical Press, Amsterdam, pp [64] Finley, B., et al. (1997). Human ingestion of chromium(vi) in drinking water: Pharmacokinetics following repeated exposure. Toxicol.Appl. Pharmacol. 142, [65] Kerger, B., et al. (1996). Absorption and elimination of trivalent and hexavalent chromium in humans following ingestion of a bolus dose in drinking water. Toxicol. Appl. Pharmacol. 141, Opracowała: Aleksandra Ozga (UJ)

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję dr inż. Jolanta Matusiak mgr inż. Joanna Wyciślik Chrom występuje w pyle powstającym

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Arsen zawarty jest w różnych minerałach. Zwykle towarzyszy siarce lub zespołom kruszowców siarki.

Arsen zawarty jest w różnych minerałach. Zwykle towarzyszy siarce lub zespołom kruszowców siarki. ARSEN Arsen zawarty jest w różnych minerałach. Zwykle towarzyszy siarce lub zespołom kruszowców siarki. W związkach swych występuje jako pierwiastek trój i pięciowartościowy. Źródłami zanieczyszczenia

Bardziej szczegółowo

Oddział Urologiczny Szpitala Wojewódzkiego w Kielcach Kierownik: dr n. med. M. Gałęzia

Oddział Urologiczny Szpitala Wojewódzkiego w Kielcach Kierownik: dr n. med. M. Gałęzia BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XL, 2007, 2, str. 113 119 Lech Sobański, Małgorzata Sprzęczka-Niedolaz 1), Grzegorz Łebek 1) ROLA CHROMU W ŻYCIU CZŁOWIEKA Oddział Urologiczny Szpitala Wojewódzkiego w Kielcach

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI NIEBEZPIECZNEGO PREPARATU Wazelina

KARTA CHARAKTERYSTYKI NIEBEZPIECZNEGO PREPARATU Wazelina Strona 1 z 5 Wersja 1.03 Data sporządzenia karty: 26.04.2005 Data aktualizacji: 21.03.2006 1. IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI/PREPARATU I PRODUCENTA, DYSTRYBUTORA NAZWA HANDLOWA ZASTOSOWANIE PRODUKTU PRODUCENT

Bardziej szczegółowo

Skutki zdrowotne pożarów pod ziemią

Skutki zdrowotne pożarów pod ziemią Skutki zdrowotne pożarów pod ziemią Pożary w podziemnych zakładach górniczych wywołują szereg skutków, spośród których najistotniejsze to skutki zdrowotne. W tym zakresie najczęściej mowa jest o oparzeniach,

Bardziej szczegółowo

a problemy z masą ciała

a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała Badanie NATPOL PLUS (2002): reprezentatywna grupa dorosłych Polek: wiek 18-94 lata Skutki otyłości choroby układu sercowo-naczyniowego cukrzyca

Bardziej szczegółowo

IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA PRZEDSIEBIORSTWA Nazwa handlowa: Producent:

IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA PRZEDSIEBIORSTWA Nazwa handlowa: Producent: IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA Telefon alarmowy: Periodic Acid Shiff (PAS) zestaw do barwienia laboratoryjnego Straż Pożarna 998 (112 z telefonu komórkowego), Pogotowie Ratunkowe

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim

Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim Wpływ zanieczyszczenia powietrza benzenem na występowanie niektórych nowotworów złośliwych w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim Kędzierzyn-Koźle, 20 września 2012 Wojciech Redelbach C6H6 + KK = CA? Benzen

Bardziej szczegółowo

Rutacid. Hydrotalcyt, 500 mg

Rutacid. Hydrotalcyt, 500 mg Leki stosowane przy nadkwaśności, zobojętniają nadmiar kwasu żołądkowego, wydzielanego przez komórki okładzinowe, znajdujące się w dnie i trzonie żołądka. Przyjmowane w zalecanych dawkach, sprawiają, że

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI HYDROBEST - SKŁADNIK A

KARTA CHARAKTERYSTYKI HYDROBEST - SKŁADNIK A Strona 1/5 1. IDENTYFIKACJA PREPARATU Producent: TERMOPIAN Sp. J. Małgorzata Będkowska, Sylwester Będkowski Ul. Dworcowa 15a, 43-500 Czechowice-Dziedzice Tel./Faks: (32) 2144580/2144588 Telefon alarmowy:

Bardziej szczegółowo

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:...

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:... Zadanie: 1 Spaliny wydostające się z rur wydechowych samochodów zawierają znaczne ilości tlenku węgla(ii) i tlenku azotu(ii). Gazy te są bardzo toksyczne i dlatego w aktualnie produkowanych samochodach

Bardziej szczegółowo

Chromium. Ahmed Oktawia Małgorzata Kolasa Zofia Bieniewska Łukasz Biniek

Chromium. Ahmed Oktawia Małgorzata Kolasa Zofia Bieniewska Łukasz Biniek Chromium Ahmed Oktawia Małgorzata Kolasa Zofia Bieniewska Łukasz Biniek Źródła chromu Źródłem chromu w powietrzu i wodzie są: zakłady spalające paliwa płynne lub różnego rodzaju odpady (drewno, papier)

Bardziej szczegółowo

1 Identyfikacja preparatu oraz producenta i importera

1 Identyfikacja preparatu oraz producenta i importera Data sporządzenia: 2. 1. 2006 strona 1 / 7 1 Identyfikacja preparatu oraz producenta i importera Producent: BUZIL-Werk Wagner GmbH & Co. KG Fraunhofer Str. 17 D-87700 Memmingen - Niemcy Tel. + 49 (0) 8331

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ I METODY WYNIKI. Stężenie witaminy C w osoczu (µmol/l) X ± SD Grupa kontrolna (n = 36) 56.7 ± 19.0

MATERIAŁ I METODY WYNIKI. Stężenie witaminy C w osoczu (µmol/l) X ± SD Grupa kontrolna (n = 36) 56.7 ± 19.0 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 250 SECTIO D 2003 Katedra i Zakład Chemii Ogólnej Akademii Medycznej w Lublinie Department of General Chemistry, Medical

Bardziej szczegółowo

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski Energetyka węglowa a zdrowie World Health Organization - WHO Światowa Organizacja Zdrowia jest wyspecjalizowaną agendą ONZ powołaną do rozwiązywania problemów międzynarodowych w zakresie zdrowia publicznego.

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA POLITECHNIKA WROCŁAWSKA Prace wykonane w ramach projektu: Opracowanie i atestacja nowych typów materiałów odniesienia niezbędnych do uzyskania akredytacji europejskiej przez polskie laboratoria zajmujące

Bardziej szczegółowo

WPŁYW RÓŻNOWARTOŚCIOWYCH DOMIESZEK NA SZYBKOŚĆ WZROSTU ZGORZELIN NA METALACH (TEORIA HAUFFEGO-WAGNERA)

WPŁYW RÓŻNOWARTOŚCIOWYCH DOMIESZEK NA SZYBKOŚĆ WZROSTU ZGORZELIN NA METALACH (TEORIA HAUFFEGO-WAGNERA) WPŁYW RÓŻNOWARTOŚCIOWYCH DOMIEZEK NA ZYBKOŚĆ WZROTU ZGORZELIN NA METALACH (TEORIA HAUFFEGO-WAGNERA) 1. K. Hauffe, Progress in Metal Physic, 4, 71 (1953).. P. Kofstad, Nonstoichiometry, diffusion and electrical

Bardziej szczegółowo

www.california-fitness.pl www.calivita.com

www.california-fitness.pl www.calivita.com DRIVERADE branica.pl SKONCENTROWANA OCHRONA AKTYWNEGO CZŁOWIEKA Unikalny zestaw składników uwzględniający potrzeby współczesnego człowieka Ekstrakt z guarany Witamina C Lecytyna Witamina E Cholina Selen

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE / ABSTRACT

STRESZCZENIE / ABSTRACT STRESZCZENIE / ABSTRACT Wstęp: Rtęć jest metalem o silnym działaniu neuro, nefro i hepatotoksycznym oraz zwiększającym ryzyko chorób układu krążenia. Pracownicy zatrudnieni w zakładach przemysłowych wykorzystujących

Bardziej szczegółowo

Alternatywne metody badania kosmetyków

Alternatywne metody badania kosmetyków Alternatywne metody badania kosmetyków Błażej Dolniak, PhD Cell Line Research Wprowadzenie Before humans can be exposed to new chemical substances their tendency to cause skin damage must be determined

Bardziej szczegółowo

Niska emisja. co to takiego?

Niska emisja. co to takiego? Niska emisja co to takiego? Niska emisja to najprościej ujmując emisja szkodliwych pyłów i gazów na niskiej wysokości. W tym przypadku chodzi o emitory (kominy i inne źródła emisji) znajdujące się na wysokości

Bardziej szczegółowo

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 25 czerwiec 2016

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 25 czerwiec 2016 CIĄŻA I KARMIENIE PIERSIĄ > Model : 4075211 Producent : MERCK KGAA FEMINATAL N - Podwójne zdrowie dziecka i mamy Zestaw witamin i minerałów dla kobiet w ciąży i karmiących piersią - najczęściej stosowany

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki mieszaniny. Xi Drażniący

Karta charakterystyki mieszaniny. Xi Drażniący 1. IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI / PREPARATU I IDENTYFIKACJA PRZEDSIĘBIORSTWA Informacje o produkcie Nazwa handlowa: PFN Zastosowanie: Zaprawa do spoinowania kamienia naturalnego, kostki brukowej i płyt Numer

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki bezpieczeństwa wg 1907/2006/WE, artykuł 31

Karta charakterystyki bezpieczeństwa wg 1907/2006/WE, artykuł 31 aktualizowana dnia: 15.02.2012 Data druku: 09.03.2012 Strona: 1/6 Nazwa handlowa: 1. Identyfikacja substancji/preparatu i identyfikacja przedsiębiorstwa Identyfikator produktu: Nr kat.: 42,0411,8041 Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej PUM Teorie kwasów i zasad Teoria dysocjacji elektrolitycznej Arheniusa: podczas rozpuszczania w wodzie wodzie kwas: dysocjuje z odszczepieniem kationu

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI Zgodnie z wytycznymi Unijnymi. AnLen Wszystkie aplikacje rynkowe Data: 13.02.2014

KARTA CHARAKTERYSTYKI Zgodnie z wytycznymi Unijnymi. AnLen Wszystkie aplikacje rynkowe Data: 13.02.2014 KARTA CHARAKTERYSTYKI Zgodnie z wytycznymi Unijnymi : AnLen Wszystkie aplikacje rynkowe Data: 13.02.2014 1. PRODUKT / PODMIOT ODPOWIEDZIALNY PRODUKT: PRODUKTU AnLen PODMIOT ODPOWIEDZIALNY: ; POLSKA, Tel:

Bardziej szczegółowo

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 02.09.2003 produkt nie został zaklasyfikowany jako niebezpieczny.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 02.09.2003 produkt nie został zaklasyfikowany jako niebezpieczny. R KARTA CHARAKTERYSTYKI Data opracowania: 05.05.2005 Aktualizacja: 10.2007 1. Identyfikacja preparatu. Identyfikacja producenta Nazwa handlowa: DERAT PASTA Rodzaj produktu: rodentycyd Kategoria: Produkt

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI

KARTA CHARAKTERYSTYKI Zgodnie z Dz.U. Nr 140 poz. 1171 z 2002r. Dystrybutor: Data aktualizacji: 01.12.2004 METTLER-TOLEDO Sp. z o.o. ul. Poleczki 21 02-822 WARSZAWA tel. (22) 545 06 80 fax. (22) 545 06 88 1. Identyfikacja substancji

Bardziej szczegółowo

Liquid Ice Spray Czyszczący

Liquid Ice Spray Czyszczący KARTA CHARAKTERYSTYKI BEZPIECZEŃSTWA (MSDS) Liquid Ice Spray Czyszczący SEKCJA 1 IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI I PRODUCENTA Nazwa produktu: Spray czyszczący Kod produktu: 42082 Numer (Producenta) Karty Charakterystyki:

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI Zgodnie z wytycznymi Unijnymi. Data: 13.02.2015

KARTA CHARAKTERYSTYKI Zgodnie z wytycznymi Unijnymi. Data: 13.02.2015 KARTA CHARAKTERYSTYKI Zgodnie z wytycznymi Unijnymi : AnLen CZYSTY PIEC Data: 13.02.2015 1. PRODUKT / PODMIOT ODPOWIEDZIALNY PRODUKT: PRODUKTU AnLen CP PODMIOT ODPOWIEDZIALNY: ; POLSKA, Tel: +48 774336232

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

G 525 BUZ windowmaster Data sporządzenia: 18. 4. 2008 strona 1 / 8

G 525 BUZ windowmaster Data sporządzenia: 18. 4. 2008 strona 1 / 8 Data sporządzenia: 18. 4. 2008 strona 1 / 8 1 Identyfikacja preparatu i identyfikacja przedsiębiorstwa Nazwa preparatu: Zastosowanie preparatu: Środek do czyszczenia okien do rozcieńczania z wodą, do profesjonalnego

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. n. med. Anna Wasilewska Zaburzenia gospodarki kwasowozasadowej i ich znaczenie w nefrologii. Do oceny równowagi kwasowo zasadowej potrzebujemy: Gazometria (ph, CO 2 ) Biochemia surowicy krwi

Bardziej szczegółowo

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju SLIMXL Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju GRUPA DOCELOWA SlimXL to suplement diety przeznaczony dla kobiet: - z nadwagą i otyłością - które chcą tygodniowo zrzucić

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY Zadanie 1216 (2 pkt) Przeczytaj poniższy tekst i zapisz poniżej nazwy cukrów X i Y, o których mowa. Kwasy nukleinowe są długimi łańcuchami poliestrowymi, zbudowanymi z połączonych

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki preparatu niebezpiecznego Płyn do usuwania tapet ATLAS ALPAN

Karta charakterystyki preparatu niebezpiecznego Płyn do usuwania tapet ATLAS ALPAN Identyfikacja przedsiębiorstwa Nazwa i adres firmy: 1. Wytwórnia Klejów i Zapraw Budowlanych ATLAS Grzelak i wspólnicy spółka jawna 91-222 Łódź, ul. Św. Teresy105 Numer telefonu: (042) 631 89 45 Numer

Bardziej szczegółowo

Sama Witamina C Pomaga Obniżyć Cholesterol, ale Dopiero Jej Synergia z Innymi Mikroelementami Otwiera Możliwość Efektywnej Ochrony przed Atakiem Serca

Sama Witamina C Pomaga Obniżyć Cholesterol, ale Dopiero Jej Synergia z Innymi Mikroelementami Otwiera Możliwość Efektywnej Ochrony przed Atakiem Serca Sama Witamina C Pomaga Obniżyć Cholesterol, ale Dopiero Jej Synergia z Innymi Mikroelementami Otwiera Możliwość Efektywnej Ochrony przed Atakiem Serca dr Aleksandra Niedzwiecki, dr Vadim Ivanov Dr. Rath

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

Wewnętrzna budowa materii

Wewnętrzna budowa materii Atom i układ okresowy Wewnętrzna budowa materii Atom jest zbudowany z jądra atomowego oraz krążących wokół niego elektronów. Na jądro atomowe składają się protony oraz neutrony, zwane wspólnie nukleonami.

Bardziej szczegółowo

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31]

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] 994. pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej : Część A. Program realizacji badań naukowych i prac rozwojowych 1.01 31.12.2002.

Bardziej szczegółowo

Fizjologia wysiłku. Marta Kaczmarska, Anna Zielińska 30 XI 2015

Fizjologia wysiłku. Marta Kaczmarska, Anna Zielińska 30 XI 2015 Fizjologia wysiłku Marta Kaczmarska, Anna Zielińska 30 XI 2015 Węglowodany (CHO) Węglowodany glikogen i glukoza są głównym źródłem energii dla skurczu mięśni podczas intensywnego wysiłku, a zmęczenie podczas

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 Od tłuszczu pokarmowego do lipoprotein osocza, metabolizm, budowa cząsteczek lipoprotein, apolipoproteiny, znaczenie biologiczne, enzymy biorące udział w metabolizmie lipoprotein,

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU. PAZNOKCI i SKÓREK 75ml

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU. PAZNOKCI i SKÓREK 75ml Data wydania 06042008 OLIWKA ODŻYWCZA DO PIELĘGNACJI PAZNOKCI i SKÓREK 75ml Strona 1/4 1. Identyfikacja substancji / preparatu Oliwka do pielęgnacji paznokci 2. Skład i informacja o składnikach. Mieszanina

Bardziej szczegółowo

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA.

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA. I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych rok szkolny 2014/2015 ZADANIA ETAP I (szkolny) Zadanie 1 Wapień znajduje szerokie zastosowanie jako surowiec budowlany.

Bardziej szczegółowo

WITAMINY DLA DIABETYKÓW

WITAMINY DLA DIABETYKÓW WITAMINY DLA DIABETYKÓW Witaminy dla diabetyków: zestaw witamin i składników mineralnych dostosowany ilościowo i jakościowo do potrzeb osób chorych na cukrzycę jako uzupełnienie codziennej diety. Energia

Bardziej szczegółowo

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk WODA I OGIEŃ Prezentacja Mileny Oziemczuk Ogień Ogień - suma obserwowalnych zjawisk towarzyszących na ogół fizykochemicznemu procesowi spalania,, a przede wszystkim: emisja promieniowania widzialnego -światła

Bardziej szczegółowo

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany w oparciu o doniesienia naukowe oraz przyjęte

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI STRONA 1

KARTA CHARAKTERYSTYKI STRONA 1 KARTA CHARAKTERYSTYKI STRONA 1 1. IDENTYFIKACJA PREPARATU, PRODUCENT Nazwa produktu: PLASTIC SPRAY PRF 202 Data sporządzenia: 14.12.2011 Producent: TAEROSOL Oy Hampuntie 21, FIN-36220 Kangasala Finland

Bardziej szczegółowo

Automatyczna kalkulacja bolusów w pompach insulinowych

Automatyczna kalkulacja bolusów w pompach insulinowych Automatyczna kalkulacja bolusów w pompach insulinowych Dr hab. med. Agnieszka Szypowska Kliniczny Oddział Diabetologii i Pediatrii Klinika Pediatrii Warszawski Uniwersytet Medyczny Funkcjonalna insulinoterapia

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Procedury (za)często wykonywane na OIT Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Anna Dylczyk-Sommer Sopot, Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii 17-18 kwietnia 2015 Gdański Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Powtórzenie wiadomości z kl. I

Powtórzenie wiadomości z kl. I Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Powtórzenie wiadomości z kl. I Na początku kl. I po kilku lekcjach przypominających materiał w każdej klasie przeprowadzam mini konkurs chemiczny.

Bardziej szczegółowo

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA Opracowanie wyników i sprawozdania z wykonanych badań

Bardziej szczegółowo

MITY DIETY WYSOKOBIAŁKOWEJ

MITY DIETY WYSOKOBIAŁKOWEJ MITY DIETY WYSOKOBIAŁKOWEJ Autor: Viktoras Kulvinskas RawGuru: Czwartek, 25 Luty 2010 Tłumaczył: Aleksander Kwiatkowski Białko? możliwe, że najbardziej pokutującym mitem w dietetyce jest spożywanie dużej

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

katedra fizjologii i biochemii zwierząt

katedra fizjologii i biochemii zwierząt katedra fizjologii i biochemii zwierząt RYS HISTORYCZNY Powstanie Katedry 1951 r Z chwilą utworzenia Wydziału Zootechnicznego Wyższej Szkoły Rolniczej w Poznaniu (rozporządzenie Ministra Szkół Wyższych

Bardziej szczegółowo

Baza nikotynowa CLASSIC BASE Tytoniowa Mal

Baza nikotynowa CLASSIC BASE Tytoniowa Mal KARTA CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI / MIESZANINY Data utworzenia: 01.04.2014 Data aktualizacji: 03.08.2015 1. Identyfikacja substancji / preparatu, identyfikacja przedsiębiorstwa Identyfikacja producenta,

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki materiału Zgodnie z dyrektywą 91/155/WG

Karta charakterystyki materiału Zgodnie z dyrektywą 91/155/WG 1. Identyfikacja produktu i firmy. Nazwa produktu: Przeznaczenie produktu: BLUCLAD płyta budowlana wzmocniona włóknami do stosowania jako płytę wykończeniową na podłogi, ściany i sufity Firma: Firma: Eternit

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki. (zgodna z klasyfikacją niebezpiecznych substancji UE 2001/58) Proszek ECOCLEANER. Data utworzenia/ data aktualizacji: 10 10 05

Karta charakterystyki. (zgodna z klasyfikacją niebezpiecznych substancji UE 2001/58) Proszek ECOCLEANER. Data utworzenia/ data aktualizacji: 10 10 05 Karta charakterystyki 1 (zgodna z klasyfikacją niebezpiecznych substancji UE 2001/58) Proszek ECOCLEANER Data utworzenia/ data aktualizacji: 10 10 05 1. Identyfikacja substancji/preparatu i identyfikacja

Bardziej szczegółowo

Rola Ŝelaza w organizmach Ŝywych

Rola Ŝelaza w organizmach Ŝywych Rola Ŝelaza w organizmach Ŝywych Maria Bałanda Instytut Fizyki Jądrowej im. H. Niewodniczańskiego PAN Rola żelaza w organizmach żywych Żelazo, najbardziej rozpowszechniony pierwiastek magnetyczny w skorupie

Bardziej szczegółowo

ANTYOKSYDANTY I TOKSYCZNE DZIAŁANIE KADMU NA KOMÓRKI DROŻDŻY Saccharomyces cerevisiae

ANTYOKSYDANTY I TOKSYCZNE DZIAŁANIE KADMU NA KOMÓRKI DROŻDŻY Saccharomyces cerevisiae Proceedings of ECOpole DOI: 1.2429/proc.214.8(1)43 214;8(1) Ewa ŻYRACKA 1 ANTYOKSYDANTY I TOKSYCZNE DZIAŁANIE KADMU NA KOMÓRKI DROŻDŻY Saccharomyces cerevisiae ANTIOXIDANTS AND TOXIC ACTION OF CADMIUM

Bardziej szczegółowo

Telefon alarmowy: 042 6314724 (Krajowe Centrum Informacji Toksykologicznej)

Telefon alarmowy: 042 6314724 (Krajowe Centrum Informacji Toksykologicznej) R KARTA CHARAKTERYSTYKI Data opracowania: 07.2002 Data aktualizacji: 10.2006 1.Identyfikacja preparatu. Identyfikacja producenta Nazwa handlowa: TOXAN PASTA Rodzaj produktu: rodentycyd Kategoria: Produkt

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA W KRAKOWIE NA ZDROWIE BIEGACZY

WPŁYW ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA W KRAKOWIE NA ZDROWIE BIEGACZY Piotr Fortuna Koło Naukowe Opakowalnictwa Towarów Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie WPŁYW ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA W KRAKOWIE NA ZDROWIE BIEGACZY 1. Wstęp Ostatnie lata wskazują na zwiększone zainteresowanie

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH EPIDEMIOLOGIA prof. dr hab. med. Jan Kornafel Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM we Wrocławiu Mierniki epidemiologiczne Mierniki epidemiologiczne

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu.

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu. Chemia Zestaw I 1. Na lekcjach chemii badano właściwości: żelaza, węgla, cukru, miedzi i magnezu. Który z zestawów badanych substancji zawiera tylko niemetale? A Węgiel, siarka, tlen. B Węgiel, magnez,

Bardziej szczegółowo

2. SKŁAD I INFORMACJA O SKŁADNIKACH.

2. SKŁAD I INFORMACJA O SKŁADNIKACH. PRODUCENT: Przedsiębiorstwo Wielobranżowe KAMAL Aleksander Kamiński ul. Miechowska 10 85-875 Bydgoszcz Tel. O52 345-05-49 Fax 052 3464275 e-mail:kamal@kamal.com.pl NIEBEZBIECZNEGO PREPARATU CHEMICZNEGO.

Bardziej szczegółowo

zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnychkotłowniach i piecach domowych sektora komunalno bytowego.

zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnychkotłowniach i piecach domowych sektora komunalno bytowego. Emisja niska zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnychkotłowniach i piecach domowych sektora komunalno bytowego. Umownie przyjmuje się wszystkie kominy o wysokości do 40

Bardziej szczegółowo

Pigment antykorozyjny NAN-4

Pigment antykorozyjny NAN-4 Strona 1/5 Data sporządzenia karty: 02-01-2012 Aktualizacja: 03-10-2013 KARTA CHARAKTERYSTYKI (Podstawa : Rozporządzenie Komisji UE nr 453/2010 z dnia 20 maja 201r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1907/2006

Bardziej szczegółowo

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Elżbieta Bonda-Ostaszewska POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Autorzy... Przedmowa... 1. Wprowadzenie. Historia i idea biofarmacji... 1 Małgorzata Sznitowska, Roman Kaliszan

Spis treści. Autorzy... Przedmowa... 1. Wprowadzenie. Historia i idea biofarmacji... 1 Małgorzata Sznitowska, Roman Kaliszan Autorzy... Przedmowa... iii v 1. Wprowadzenie. Historia i idea biofarmacji... 1 Małgorzata Sznitowska, Roman Kaliszan 2. Losy leku w ustroju LADME... 7 Michał J. Markuszewski, Roman Kaliszan 1. Wstęp...

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI

KARTA CHARAKTERYSTYKI KARTA CHARAKTERYSTYKI Importer : Nazwa produktu : MIRA POLSKA POŁUDNIE sp. zo.o. 44-251 Rybnik ul.kłokocińska 51 tel: 32-739 48 04; 739 48 05 fax: 32-739 48 06 mira 6950 expres Zastosowanie : Produkty

Bardziej szczegółowo

Definicja smogu i jego rodzaje.

Definicja smogu i jego rodzaje. Smog Początki Historia smogu sięga połowy XIX wieku. Zaobserwowano go wówczas w silnie uprzemysłowionych miastach Europy. Dziś też daje się we znaki w różnych zakątkach świata smog kwaśny obserwowano w

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu)

Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu. (na prawach rękopisu) Ćwiczenie 2. Charakteryzacja niskotemperaturowego czujnika tlenu (na prawach rękopisu) W analityce procesowej istotne jest określenie stężeń rozpuszczonych w cieczach gazów. Gazy rozpuszczają się w cieczach

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenie wody przeznaczonej do spożycia metalami na terenie miasta Szczecina

Zanieczyszczenie wody przeznaczonej do spożycia metalami na terenie miasta Szczecina 146 Probl Hig Epidemiol 29, 9(1): 146-15 Zanieczyszczenie wody przeznaczonej do spożycia metalami na terenie miasta Szczecina The heavy metal contamination of water intended for consumption in the area

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI

KARTA CHARAKTERYSTYKI 62 200 Gniezno, ul. Pałucka 2733 tel./fax. (061) 667 53 33 do 34 Data aktualizacji: 2009.01.12 Data wydruku: 2009.01.12 KARTA CHARAKTERYSTYKI (podstawa: Rozporządzenie MZ. Dz. U. Nr 140. poz. 1171 z dnia

Bardziej szczegółowo