|
|
- Fabian Ciesielski
- 5 lat temu
- Przeglądów:
Transkrypt
1 Sprawozdania Archeologiczne, t. XXII, 1970 WOJCIECH SZYMAŃSKI OSADY Z POCZĄTKÓW WCZESNEGO ŚREDNIOWIECZA NA STANOWISKACH GRODNIA 2 I CIEŚLIN 1 W POWIECIE SIERPECKIM GRODNIA, stan. 2 Stanowisko w Grodni położone jest na lewym brzegu Skrwy, na podłużnym wzniesieniu usytuowanym w widłach tej rzeki i niewielkiego strumyka bez nazwy, około 0,5 km na południe od zabudowań PGR-Cieślin (ryc. 1). Wielokulturowa osada przylega bezpośrednio do grodziska z XII/XIII w. (Grodnia, stan. 1), zajmującego koniec cypla, i rozciąga się w przybliżeniu na przestrzeni m 2 (ryc. 2) 1. Badania zespołu stanowisk, prowadzone przez Zakład Polskiego Atlasu Archeologicznego IHKM PAN, trwały w 1961 r. od 14 do 28 IX, w 1962 r. od 11 do 31 IX i w 1964 r. od 4 do 25 VIII. Brali w nich udział kolejno, poza autorem sprawozdania, ówcześni studenci Katedry Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego Sylwia Wierzbicka, Wojciech Twardowski oraz mgr historii Jan Tyszkiewicz. Pierwszy sezon ograniczył się do przeprowadzenia wykopalisk na grodzisku (stan. 1) oraz wykonania sondaży na osadzie, w czasie dwóch następnych badano wyłącznie osady na stanowiskach Grodnia 2 i Cieślin 1. Łącznie na stanowisku Grodnia 2 na przebadanej przestrzeni ok m 2 odkryto 111 obiektów o różnym charakterze i chronologii. Najstarszy zespół stanowiły obiekty łużyckie datowane na IV V okres epoki brązu. Stwierdzono również rozproszone ślady osadnictwa ze starszego okresu wpływów rzymskich, a przede wszystkim piec wolno stojący o konstrukcji kamiennej. Najliczniej wystąpiły obiekty (66) z późnych faz wczesnego średniowiecza (XI XIII w.). Obiekty ze starszych faz wczesnego średniowiecza w liczbie 9, stanowiące przedmiot opracowania, rozrzucone były na dużej przestrzeni, skupiając się jednak w części wzniesienia położonej bliżej krawędzi doliny Skrwy. Na większości obszaru nie stwierdzono występowania jednolitej warstwy kulturowej, poszczególne obiekty rysowały się w calcu bezpośrednio po zdjęciu ziemi ornej. W kilku wypadkach obiekty starsze były przykryte młodszymi; często również starsze materiały ceramiczne występowały na wtórnym złożu (ryc. 3). 1 W. Szymański, Piec z okresu rzymskiego na stanowisku 2 w miejscowości Grodnia 1, pow. Sierpc, Wiadomości Archeologiczne", t. 32: 1966 z. 1 2, s Krótkie sprawozdanie ogólne zob.: W. Szymański, Badania na stanowiskach Grodnia 1 i 2 oraz Cieślin w powiecie sierpeckim w latach 1961, 1962 i 1964, Sprawozdania Archeologiczne", t. 20: 1969, s
2 410 WOJCIECH SZYMAŃSKI Ryc. 1. Lokalizacja stanowisk w Grodni i Cieślinie w pow. Sierpc: 1 Grodnia, stan. 1 ; 2 Grodnia, stan. 2; 3 Cieślin, stan. 1 (skala 1 : ) Rys. M. Brzeska Publikacja obejmuje całość materiałów zaliczonych do starszych faz wczesnego średniowiecza, a więc zarówno zawartość wydzielonych obiektów, jak też odkryte w warstwie ziemi ornej czy wyselekcjonowane spośród później datowanych zespołów. Ze względu na stale niezadowalający stan znajomości źródeł z omawianego okresu starano się zaprezentować je możliwie wszechstronnie. Ogromną większość stanowią fragmenty naczyń. W wyniku wstępnej analizy wyselekcjonowano z nich mało charakterystyczne fragmenty brzuśców, które przedstawiono jedynie liczbowo. Natomiast pozostałe, podzielone w miarę możności na odrębne naczynia, przedstawiono w części tekstowej i tabelarycznej w dwu grupach. Pierwsza obejmuje ceramikę ręcznej grubej roboty, druga lepszą jakościowo, najprawdopodobniej obtaczaną na krawędzi. Ponieważ nie zawsze można było z pełną odpowiedzialnością stwierdzić, czy starannie wykonane naczynia z poziomymi ciągami na krawędzi zostały obtoczone, czy też dobrze wygładzone bez użycia koła, zrezygnowano tym razem ze stosowania terminu ceramika obtaczana". Część tekstowa podaje podstawowe cechy formalne całego zespołu ceramiki wydzielonej. Tabele natomiast zawierają głównie cechy techniczne fragmentów pochodzących z omawianych obiektów. Zrezygnowano w nich z takich pozycji, jak barwa i grubość ścianek, ze względu na stwierdzone w wielu wypadkach znaczne wahnięcia w tej dziedzinie w obrębie jednych i tych samych naczyń 2. 2 Przyjęto tu z pewnymi modyfikacjami system zastosowany przy opracowywaniu zespołu osadniczego w Szeligach, pow. Płock. Zob. W. Szymański,
3 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 2. Topografia stanowisk Grodnia 1, 2. Wg planu J. Fellmanna sytuacyjno-wysokościowego Rys. B. Kowalczyk Warstwa MATERIAŁY I (ziemia orna) W warstwie miąższości cm znaleziono, obok stosunkowo niezbyt licznych fragmentów ceramiki łużyckiej (określanej: starożytna") oraz wczesnośredniowiecznej z późniejszych faz tego okresu, również ceramikę z początków wczesnego średniowiecza. Ceramika pierwszej grupy 6 fragmentów naczyń o krawędziach lekko wychylonych, skośnie ściętych lub zaokrąglonych, w tym 1 o słabo wydętym, jajowatym brzuścu, średnica wylewu 16 cm, 1 z wysoko umieszczonym dwustożkowatym załomem brzuśca, 1 od naczynia o ściankach rozchylonych na zewnątrz. Fragment talerza o krawędzi ścienionej, zaokrąglonej (ryc. 4a h). Ceramika drugiej grupy 6 fragmentów brzegów o krawędziach lekko wychylonych, w tym 1 średn. wylewu 12 cm, 1 z wysoko umieszczonym, podkreślonym załomem. Fragment zdobiony bruzdami poziomymi wykonanymi rylcem (ryc. 4i 1). 70 fragmentów mało charakterystycznych. Warstwa Na arach XXIV, XXVII, XXXV, w pobliżu wału grodziska (Grodnia, stan, 1), stwierdzono na przestrzeni około 75 m 2 płat jednolitej, średnio zhumusowanej warstwy kulturowej, wypełniającej rozległe zagłębienie w calcu, osią- Szeligi pod Płockiem na początku wczesnego średniowiecza. Zespół osadniczy z VI VII w., Wrocław Warszawa Kraków 1967, s. 13, 14 i n. II
4 412 WOJCIECH SZYMAŃSKI gający miejscami miąższość do cm. Pośród licznych fragmentów ceramiki odkrytych tu niewielka część pochodzi ze starszych faz wczesnego średniowiecza. Ceramika pierwszej grupy 11 fragmentów naczyń o krawędziach lekko wychylonych, zaokrąglonych, w tym 2 o jajowatych, słabo wypukłych brzuścach z wysoko umieszczoną największą wydętością. 6 fragmentów zdobionych ornamentem bruzd falistych lub poziomych wykonanych grzebieniem. 7 fragmentów den z częściami ścianek (ryc. 5a, b, f, g). Ceramika drugiej grupy 18 fragmentów górnej części naczyń o krawędziach lekko wychylonych, głównie skośnie ściętych, rzadziej zaokrąglonych, w tym 2 z naczyń o średnicy wylewu cm, mniejsze zdobione nieregularnym ornamentem bruzd falistych, wykonanym rylcem, jeden zdobiony tuż poniżej krawędzi wiązkami bruzd pionowych, podzielonych bruzdami poziomymi wykonanymi grzebieniem; drugi bruzdami falistymi. Fragmenty 2 naczyń o krawędziach średnio wychylonych, skośnie ściętych lub zaokrąglonych, wydatnych, dwustożkowatych brzuścach z wysoko umieszczonym załomem, w tym zdobiony powyżej załomu 2 pasami bruzd falistych, podkreślonymi pasmem bruzd poziomych (średn. wylewu 18 cm), i drugi zdobiony odciskami grzebienia, podkreślonymi na największej wydętości i poniżej bruzdami poziomymi (średn. wylewu 15 cm). Ponadto 5 fragmentów zdobionych ornamentem bruzd falistych lub poziomych, 2 fragmenty den z częściami ścianek (ryc. 5c e, h o), oraz 101 fragmentów mało charakterystycznych. W 31 jamach późniejszych, z XI XIII w., znaleziono na wtórnym złożu fragmenty ceramiki całkowicie ręcznie lepionej (ryc. 6a e) lub obtoczonej na krawędziach (ryc. 6f u, ryc. 7), analogicznej do opisanej poprzednio (obiekty: 2, 3, 11, 14, 22, 25, 27, 30 32, 43, 48, 49, 56, 60 62, 64, 70, 71, 77, 79, 82, 85, 86, 89, 91, 95, 99, 106, 107). Ceramika pierwszej grupy obiekt 27 fragment górnej części dna niskiego garnka o krawędzi lekko wychylonej, zaokrąglonej, brzuścu słabo wypukłym, z wysoko umieszczonym, zaokrąglonym załomem; średn. wylewu 16 cm, dna 8 cm, wys. 12,5 (ryc. 6a); obiekty 48, 56, 64, 95 4 fragmenty naczyń o krawędziach lekko wychylonych, zaokrąglonych, wypukłych brzuścach; o średn. wylewu 13 cm (ob. 95) i 15 cm (ob. 64) (ryc. 6b e). Ceramika drugiej grupy obiekt 99 fragment niskiego naczynia o krawędzi średnio wychylonej, zaokrąglonej, szyjce wyodrębnionej, brzuścu w przybliżeniu dwustożkowatym z zaokrąglonym załomem; średn. wylewu 22 cm, dna przypuszczalnie 9 cm, wys. prawdopodobnie 16,5 cm (ryc. 6s); obiekt 71 3 fragmenty naczyń o krawędziach lekko lub średnio wychylonych, skośnie ściętych; średn. wylewów 14,17 cm (ob. 71); i 12 cm (ob. 99) (ryc. 6t, u; także 7a); obiekt 77 fragment naczynia o krawędzi lekko wychylonej, zaokrąglonej, wydatnym brzuścu, zdobiony ornamentem bruzd poziomych i falistych, uzupełniony skośnymi kreskami (ryc. 7m). Obiekty ze starszych faz wczesnego średniowiecza Obiekt 12. Ar XXIV/XXVIII. Na głębokości 35 cm odkryto jego okrągły w przybliżeniu zarys, o średnicy ok. 150 cm, zagłębiony w ziemię do 40 cm. Dno płaskie. Wypełnisko szarobrązowe. Nad dnem skupisko kilku dużych kamieni polnych oraz fragmentów ceramiki (ryc. 8a, b). Ceramika pierwszej grupy fragment dużego naczynia o krawędzi lekko wychylonej, płasko ściętej i zaokrąglonej, z zagłębieniem od góry; Średn. wylewu
5 Ryc. 3. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Plan rozmieszczenia odkrytych obiektów wczesnośredniowiecznych: a obiekty ze starszych faz wczesnego średniowiecza; b obiekty z młodszych faz wczesnego średniowiecza; c zagłębienia wypełnione jednolitą warstwą kulturową Sprawozdania Archeologiczne, t. XXII, 1970
6 WOJCIECH SZYMAŃSKI 413 Ryc. 4. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Fragmenty naczyń z ziemi ornej (a i), i z ob. 13 (m s) 28 cm. 3 fragmenty o krawędziach lekko wychylonych, w tym jeden średn. 14 cm (ryc. 9a d). Ceramika drugiej grupy 2 fragmenty, w tym jeden o krawędzi prawie prostej, gzymsowato pogrubionej i zaokrąglonej, średn. wylewu 20 cm. 2 fragmenty den z częścią ścianek, średn. 11,5 i 13,5 cm; w większym zagłębienie owalne o wymiarach 2 X 2,5 cm, w mniejszym bezkształtny ślad wypukły 2,5 X 3 cm oraz fragment obrzeżenia otworu w ściance na wysokości 3,4 cm od spodu (ryc. 9e h). 26 fragmentów mało charakterystycznych. 3 fragmenty ceramiki starożytnej. Obiekt 13. Ar XXV. Na głębokości 30 cm odkryto owalny w przybliżeniu zarys jamy o wymiarach 160 X 200 cm, zagłębionej w ziemię do 25 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia ciemna z kilkoma nieregularnie rozrzuconymi kamieniami średnich rozmiarów (ryc. 8c, d). Ceramika pierwszej grupy fragment górnej części naczynia lekko wychylony. Fragment zdobiony ornamentem bruzd falistych. Fragment dna średn. 10 cm (ryc. 4 m, n, p). Ceramika drugiej grupy 3 fragmenty o krawędziach lekko wychylonych, skośnie ściętych lub zaokrąglonych, w tym 1 średn. wylewu 19 cm (ryc. 4o, r, s). 27 fragmentów mało charakterystycznych. Fragment prażnicy, grub. 1 cm. 5 fragmentów starożytnych.
7 414 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN 1 Ryc. 5. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Warstwa II. Fragmenty naczyń
8 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 6. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Fragmenty naczyń ze starszych faz wczesnego średniowiecza, odkryte w obiektach późniejszych: ob. 11 (h, ż); ob. 14 (g); ob. 27 (a, m); ob. 48 (d); ob. 49 (f); ob. 56 (e); ob. 61 (n, o); ob. 64 (b); ob. 71 (t, u); ob. 79 (r); ob. 85 (Z); ob. 95 (s); ob. 99 (j, k, p, s)
9 416 WOJCIECH SZYMAŃSKI Ryc. 7. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Fragmenty naczyń ze starszych faz wczesnego średniowiecza, odkryte w obiektach późniejszych: ob. 11 (c, d); ob. 30 (j); ob. 56 (k, l); ob. 71 (i); ob. 77 (m); ob. 79 (g, h); ob. 89 (l); ob. 99 (a, e, f) Ryc. 8. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Plany i profile ob. 12 (a, b) i ob. 13 (c, d): 1 - ziemia średnio zhumusowana; 2 - ziemia lekko zhumusowana; 3 polepa i fragmenty prażnic; 4 calec; 5 ziemia silnie zhumusowana; 6 węgle; 7 kości zwierzęce; 8 kamienie
10 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 9. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2, ob. 12. Fragmenty naczyń Sprawozdania Archeologiczne, t. XXII 27
11 418 WOJCIECH SZYMAŃSKI Ryc. 10. Grcdnia, pow. Sierpc, stan. 2, ob. 24. Plan i profile (a c) (objaśnienia symboli jak pod ryc. 8) oraz fragmenty naczyń (d g) Obiekt 24. Ar. XLII/LI. Na głębokości 30 cm od powierzchni odkryto podłużny nieregularny zarys obiektu o wymiarach maksymalnie 120 X 270 cm, zagłębiony nieckowato na 30 cm w calec. Wypełnisko stanowiła szara ziemia z licznymi wtrętami słabo zhumusowanego piasku calcowego. W centrum jamy odkryto duże skupienie fragmentów ścianek prażnicy (ryc. 10a c). Ceramika pierwszej grupy fragment o krawędzi skośnie ściętej. Dwa fragmenty den z częścią ścianki o średn. 8 cm, mniejszy z powłoką spalenizny po obu stronach ścianki i śladami zagładzania od spodu, większy z częściowo zagładzanymi odciskami piaszczystej domieszki od spodu (ryc. 10d f). 7 fragmentów mało charakterystycznych. 58 fragmentów prażnicy, grub, do 1,3 cm, w tym 3 z brzegu. Obiekt 36. Ar L. Na głębokości 30 cm odkryto niewielki, w przybliżeniu owalny zarys jamy o wymiarach 100 X Í130 cm, zagłębionej w ziemię na 15 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia brązowoszara. Ceramika drugiej grupy fragment dna z częścią ścianki silnie wychylonej na zewnątrz, średn. 11,4 cm, od spodu okrągłe zagłębienie oraz ślady piaszczystej podsypki, miejscami zagładzanej (ryc. 10g).
12 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 11. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Z ob. 39a plan i profile (a c) (objaśnienie symboli jak pod ryc. 8); z ob. 39b przęślik gliniany (e) oraz fragmenty naczyń (d, f l)
13 420 WOJCIECH SZYMAŃSKI Obiekt 39b. Ar LX. Obiekt nr 39a, datowany na XI w., dotykał krawędzią do owalnego w przybliżeniu zarysu, o średn. ok. 200 X 250 cm, zagłębionego w calec miskowato do 115 cm. Wypełnisko części środkowej stanowiła szara ziemia o sypkiej konsystencji z minimalną zawartością nieregularnie rozrzuconych drobnych węgielków. Warstwę górną (ca 55 cm) i spodnią miąższości do 10 cm stanowiła ziemia o ciemniejszym zabarwieniu. Około 6 8 cm nad dnem zalegał płat zbitej surowej gliny o wymiarach ok. 60 X 90 cm, grub. 2 cm. Pomiędzy obiektami 39a i 39b odkryto ślady po dwóch słupach, o średn. ok. 40 cm, zagłębione w calec do 100 cm (I, II). W górnej części jamy nr II odkryto drobne fragmenty zbutwiałego nadpalonego drewna. Słupy trudno wiązać bezspornie z którymś z obiektów (ryc. 11a c). Na zawartość składały się przęślik gliniany pierścieniowaty, lekko niesymetryczny, o powierzchni nierównej, wygładzanej, szarobrązowej, średn. 2,8 cm, otwór 1 1,3 cm, wys. 1,3 cm (ryc. 11e), oraz ceramika. Ceramika pierwszej grupy 9 fragmentów o krawędziach lekko wychylonych, zaokrąglonych, w tym 1 zdobiony ornamentem bruzd poziomych, 1 fragment zdobiony bruzdami falistymi, 1 krzyżującymi się skośnymi, obrzeżonymi poziomymi. 6 fragmentów den z częścią ścianek średn cm, niektóre ze śladami piaszczystej podsypki (ryc. 12a j, ln). Ceramika drugiej grupy zachowane w większej części (bez dna) naczynie o krawędzi lekko wychylonej, skośnie ściętej, brzuścu dosyć wypukłym, z soko umieszczonym załomem, średn. wylewu 22 cm, wys. przypuszczalnie 21 cm, w górnej części ornament bruzd falistych, pod nimi bruzd poziomych, schodzących poniżej największej wydętości. Fragment naczynia o krawędzi wydłużonej, lekko wychylonej, skośnie ściętej i zaokrąglonej (z zagłębieniem), brzuścu lekko wypukłym z wyraźnie zaznaczonym załomem. 12 fragmentów o krawędziach lekko wychylonych, przeważnie skośnie lub płasko ściętych, zaokrąglonych, w tym 1 zdobiony wiązkami bruzd pionowych oraz bruzdami poziomymi, 1 z naczynia o średn. 14 cm. 2 fragmenty zdobione, 1 bruzdami falistymi, 1 poziomymi, w nanymi grzebieniem. 2 fragmenty den, w tym 1 z częściowo zachowanym okrągłym, wypukłym odciskiem o średn. 2,5 cm (ryc. 11d, f 1; ryc. 12k m). 52 fragmenty mało charakterystyczne. 15 fragmentów prażnicy, m.in. krawędzi i dna grub. do 2 cm. 18 fragmentów starożytnych. Obiekt 59. Ar LXXIX/LXXX. Po zdjęciu ziemi ornej odkryto podłużny nieregularny zarys, o wymiarach 180 X 270 cm, zagłębiony w ziemię do 18 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia szara (ryc. 13a, b). Ceramika pierwszej grupy 2 fragmenty o krawędziach lekko wychylonych, jajowato zaokrąglonych brzuścach. Fragment zdobiony ornamentem bruzd falistych 1 poziomych równoległych, wykonanych grzebieniem (ryc. 13c e). 21 fragmentów mało charakterystycznych. Fragment polepy. Obiekt 80. Ar LXXXIX. Po zdjęciu ziemi ornej odkryto 2 podłużne, łączące się ze sobą obiekty. Większy (ob. 80), o wymiarach 150 X 260 cm, zagłębiony rynnowato w ziemię do głębokości 50 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia intensywnie ciemna, przewęglona, zwłaszcza w części spodniej. Około cm nad dnem liczne płaskie kamienie ze śladami działania ognia (ryc. 14a c). Na głębokości 14 cm od powierzchni jamy dobrze zachowany żelazny grot strzały z zadziorami, dł. 7,5 cm, średn. tulei 1,7 cm (ryc. 14 1). Na głębokości 80 cm od powierzchni częściowo zachowany jednostronny, trzyczęściowy grzebień ro
14 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 12. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2, ob. 39b. Fragmenty naczyń gowy; dł. zachowanej części ok. 12 cm, szer. całości 3,7 cm, w tym okładziny 1,7 cm; wypukła okładzina zdobiona była, z wyjątkiem części środkowej, ornamentem wycinanych skośnych żłobków, po jednej stronie stycznych do siebie pod kątem, po drugiej wypełniających pola stykających się ze sobą trójkątów; między dwiema okładzinami znajdował się szereg płytek, dł. ok. 2,3 cm, z wyciętymi okrąg-
15 422 WOJCIECH SZYMAŃSKI Ryc. 13. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Z ob. 59 plan i profile (a, b) (symbole jak pod ryc. 8) oraz fragmenty naczyń (c e); z ob. 101 fragmenty naczyń (f j) łymi w przekroju zębami, które spojone były z okładziną za pomocą pojedynczych nitów żelaznych (ryc. 14m). Fragment zwierzęcej długiej kości, dł. 8,3 cm, z wycięciem na jednym końcu, tworzącym dwuzębną część pracującą, ze śladami zużycia (ryc. 14h). Ceramika pierwszej grupy części górne i dolne naczynia wazowatego o krawędzi wydłużonej, bardzo lekko wychylonej, płasko ściętej i zaokrąglonej, brzuścu lekko wypukłym z wysoko umieszczonym załomem, dno z zaznaczonym występem, średn. wylewu 28 cm, wys. ok. 23 cm, średn. dna 12 cm. Fragment naczynia wazowatego o krawędzi lekko wychylonej, gzymsowato pogrubionej i zaokrąglonej, brzuścu w przybliżeniu dwustożkowatym, zaokrąglonym, średn. wylewu 28 cm, ornament głębokich bruzd poziomych wykonany rylcem. Fragment górnej części naczynia o krawędzi lekko wychylonej, zaokrąglonej, jajowatym, lekko wypukłym brzuścu, średn. wylewu 17,5 cm. 2 fragmenty o krawędziach lekko wychylonych. 2 fragmenty zdobione ornamentem bruzd falistych wykonanych grzebieniem. Fragment dna z częścią ścianki, średn. 11 cm (ryc. 15). Ceramika drugiej grupy 5 fragmentów o krawędziach lekko wychylonych, płasko lub ukośnie ściętych, zaokrąglonych, średn. wylewu cm, w tym 1 z krawędzią wyraźnie wyodrębnioną, brzuścem słabo wypukłym, pokrytym w górnej części wyraźnym ornamentem bruzd falistych, wykonanych grzebieniem. Fragment zdobiony bruzdami poziomymi wykonanymi grzebieniem (ryc. 14d g, i k). 79 fragmentów mało charakterystycznych.
16 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 14. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Z ob. 80, 81 plany i profile (a c) (objaśnienie symboli jak pod ryc. 8); z ob. 80 narzędzie (?) kościane (h)\ żelazny grot strzały (l); grzebień rogowy (m) i fragmenty naczyń (d k) 4 fragmenty polepy. 1 fragment starożytny. Obiekt 100. Ar XCII. Na głębokości 23 cm odkryto podłużny zarys, o wymiarach 160 X 270 cm, zagłębiony w ziemię do 50 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia intensywnie ciemna (ryc. 16a, d). Ceramika pierwszej grupy 3 fragmenty o krawędziach lekko wychylonych, zaokrąglonych, w tym 1 zdobiony ornamentem bruzd poziomych i falistych wy
17 424 WOJCIECH SZYMAŃSKI Ryc. 15 Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2, ob. 80. Fragmenty naczyń
18 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 16. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. ob. 100, 101. Plan i profile konanych rylcem. Fragment dna z częścią ścianki (ryc. 13f, i, j). Ceramika drugiej grupy 2 fragmenty o krawędziach lekko lub średnio wychylonych, skośnie ściętych (ryc. 13g, h). 30 fragmentów mało charakterystycznych. 20 fragmentów starożytnych. 3 fragmenty polepy. Obiekt 101. Ar XCII. Na głębokości 25 cm odkryto podłużny zarys obiektu o wymiarach 190 X 340 cm, zagłębiony rynnowato w ziemię do 60 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia intensywnie ciemna, przewęglona, zwłaszcza w części przydennej, zawierająca znaczne ilości nieregularnie rozrzuconych płaskich kamieni średnich rozmiarów (ryc. 16a c). Na głębokości 20 cm częściowo zachowana iglica kościana, dł. ok. 7 cm, z otworem w części rozszerzonej, średn. ok. 0,4 cm (ryc. 17e). Ceramika pierwszej grupy niewielkie naczynie o krawędzi bardzo lekko wychylonej, zaokrąglonej, minimalnie wypukłym brzuścu, dno z nierównym występem; na powierzchni krzyżujące się ślady zagładzeń, średn. wylewu 12 cm, dna 8,2 cm, wys. 13,5 cm. 2 fragmenty, w tym 1 z naczynia o tulipanowato rozchylonej
19 426 WOJCIECH SZYMAŃSKI Ryc. 17. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2, ob Fragmenty naczyń i fragment iglicy kościanej (e) górnej części średn. wylewu 18 cm. 3 fragmenty zdobione ornamentem bruzd falistych lub poziomych wykonanych rylcem. Dwa fragmenty den z częścią ścianek (ryc. 17a d, f). Ceramika drugiej grupy 3 fragmenty o krawędziach silnie wychylonych, pogrubionych, z wysoko umieszczoną największą wydętością brzuśca, w tym 2 z naczyń misowatych, o średn. wylewu 14 i 16 cm, 1 z garnka o średn. wylewu 15 cm, zdobione bruzdami falistymi i poziomymi. Fragment o krawędzi lekko
20 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 18. Cieślin, pow. Sierpc, stan. 1. Plan rozmieszczenia odkrytych obiektów: a krawędź piaśnicy; b punkty stałe; c linie reperowe; d granice wykopów; e obiekty przebadane; f ślady obiektu całkowicie zniszczonego wychylonej, zaokrąglonej. Dwa fragmenty zdobione ornamentem bruzd falistych i poziomych wykonanych rylcem lub grzebieniem. Dwa fragmenty den z częścią ścianek, w tym na jednym, średn. 10 cm, od spodu fragmentarycznie zachowane okrągłe zagłębienie (ryc. 17g k). 50 fragmentów mało charakterystycznych. 23 fragmenty starożytne. 18 fragmentów prażnicy, grub, ścianki 2,5 3,5 cm. CIEŚLIN, stan. 1 W roku 1962, w czasie penetracji najbliższych okolic stan. Grodnia 1 i 2, członek ekspedycji Wojciech Twardowski natrafił w piaśnicy na ślady częściowo zniszczonej osady. Stanowisko położone jest na prawym brzegu strumyka, lewego dopływu Skrwy, w odległości ok. 200 m na północny wschód od grodziska w Grodni. W wyniku kilkudniowych badań odkryto tu 6 luźno rozrzuconych jam, w tym 4 naruszone w różnym stopniu podczas wydobywania piasku, oraz zabezpieczono materiał z jednej jamy zniszczonej w całości. Z wyjątkiem jamy 4 datowanej na XI wiek, pozostałe pochodzą ze starszych faz wczesnego średniowiecza (ryc. 18).
21 428 WOJCIECH SZYMAŃSKI Ryc. 19. Cieślin, pow. Sierpc, stan. 1. Plany i profile ob. 1 (a c) i ob. 3 (d f) MATERIAŁY Obiekt 1. We wschodniej krawędzi piaśnicy odkryto częściowo uszkodzony podłużny zarys obiektu o wymiarach ok. 260 X 360 cm, zagłębiony maksymalnie w ziemię do 40 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia intensywnie ciemna, szczególnie przewęglona od zachodu, na przestrzeni 180 X 200 cm, gdzie znajdowało się skupisko nieregularnie rozrzuconych płaskich kamieni ze śladami działania ognia (ryc. 19a c). Ceramika pierwszej grupy fragmenty niewielkich naczyń misowatych: 1) o krawędzi lekko wychylonej ukształtowanej gzymsowato, lekko wypukłym brzuścu, średn. wylewu 12,3 cm, ornament bruzd falistych wykonany grzebieniem; 2) o krawędzi lekko wychylonej, skośnie ściętej, wydatnym brzuścu dwustożkowatym o lekko zaokrąglonym załomie, średn. wylewu 10 cm, największej wydętości brzuśca 11,2 cm, ornament pojedynczej linii falistej wykonanej rylcem. 11 fragmentów o krawędziach lekko wychylonych, w tym 1 zdobiony wykonanym grzebieniem ornamentem bruzd falistych obrzeżonych liniami poziomymi. 2 fragmenty den z częścią ścianki, w tym 1 o średnicy 7 cm, z częścią okrągłego zagłębienia (ryc. 20a k). Ceramika drugiej grupy fragment górnej partii i dna, średn. 8,2 cm, z częścią ścianki, krawędź lekko wychylona, skośnie ścięta, ścianka przydenna poziomo sfałdowana, od spodu fragment półokrągłego odcisku osi koła garncarskiego. Fragment naczynia misowatego o krawędzi lekko wychylonej, słabo wydętym brzuścu, średn. wylewu 21,4 cm. 7 fragmentów o krawędziach lekko wychylonych,
22 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 20. Cieślin, pow. Sierpc, stan. 1, ob. 1. Fragmenty naczyń skośnie ściętych, zaokrąglonych, w tym 1 z naczynia o średn. wylewu 22 cm, 2 o średn. 15,4 cm. 6 fragmentów zdobionych, w tym 4 ornamentem bruzd falistych i poziomych wykonanych grzebieniem, 1 wiązkami skośnych bruzd, 1 pasmami falistymi w układzie pionowym między bruzdami poziomymi. 5 fragmentów den z częściami ścianek, średn cm, spód den zagładzany lub z odciska
23 430 WOJCIECH SZYMAŃSKI Ryc. 21. Cieślin, pow. Sierpc, stan. 1. Fragmenty naczyń z ob. 2 (a, b) i ob. 3 (c h) mi piaszczystej podsypki, w dwóch wyraźne odciski osi okrągły o średn. 3 cm i zbliżony do prostokąta z zaokrąglonymi brzegami, o wymiarach 1,5 X 2 cm (ryc. 20m z). 228 fragmentów mało charakterystycznych. Obiekt 2. W zachodniej krawędzi piaśnicy stwierdzono obecność resztek obiektu o szer. 120 cm, zagłębionego w ziemię do 120 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia szara z nieregularnie rozrzuconymi kamieniami średnich rozmiarów. Ceramika pierwszej grupy fragment niewielkiego naczynia o lekko wychylonej, zaokrąglonej krawędzi, lekko podkreślonym załomie brzuśca, średn. wylewu 10 cm. 5 fragmentów den z częściowo zachowanymi ściankami (ryc. 21a, b). 33 fragmenty mało charakterystyczne. Obiekt 3. W zachodniej krawędzi piaśnicy odkryto zarys częściowo uszkodzonego obiektu o prawdopodobnych pierwotnych wymiarach 120 X 240 cm, zagłębionego w calec rynnowato do 50 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia intensywnie ciemna, przewęglona (ryc. 19d f). Ceramika pierwszej grupy naczynie w większej części zachowane, bez dna i partii przydennej, krawędź lekko wychylona, zaznaczone przewężenie szyjki, załom brzuśca lekko zaznaczony w 2/3 wysokości, średn. wylewu 14 cm, wys. 19,3 cm, przypuszczalna średn. dna 7,7 cm. Fragment naczynia misowatego o krawędzi lekko wychylonej, słabo wydętym brzuścu, średn. wylewu 16,3 cm. Fragment krawędzi płasko ściętej, zaokrąglonej, zdobiony bruzdami poziomymi wykonanymi grzebieniem. Fragment dna z częścią ścianki, średn. 9,2 cm (ryc. 21c e, i). Ceramika drugiej grupy 4 fragmenty o krawędziach lekko wychylonych, zaokrąglonych (ryc. 21f h). 36 fragmentów mało charakterystycznych.
24 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 22. Cieślin, pow. Sierpc, stan. 1. Plany i profile ob. 5 (a c) i ob. 7 (d f) Obiekt 5. W odległości ok. 15 m na zachód od krawędzi piaśnicy odkryto na głębokości 30 cm nieregularny podłużny zarys obiektu o wymiarach ok. 160 X 300 cm, zagłębiony w ziemię maksymalnie do 30 cm. Wypełnisko stanowiła ziemia szara, w części zachodniej na przestrzeni ok. 100 X 150 cm intensywnie ciemna z drobnymi węgielkami i nieregularnie rozrzuconymi płaskimi kamieniami średnich rozmiarów (ryc. 22a c). Zawartość: Nóż żelazny silnie skorodowany, z częściowo odtrąconym trzpieniem, dł. 13 cm (ryc. 23s), i ceramika. Ceramika pierwszej grupy 3 fragmenty o krawędziach lekko wychylonych, płasko ściętych lub zaokrąglonych. 5 fragmentów zdobionych ornamentem bruzd falistych i poziomych, w tym 1 z wiązkami krótkich bruzd pionowych. 2 fragmenty den o średn. 7 i 8 cm, mniejsze ze śladami piaszczystej podsypki (ryc. 23a f). Ceramika drugiej grupy fragment o lekko wychylonej, skośnie ściętej krawędzi, brzuścu dosyć wydatnym, z podkreślonym wysoko umieszczonym załomem, średn. wylewu 18,3 cm, ornament podwójnych i potrójnych bruzd poziomych równoległych. Fragment naczynia misowatego o lekko wychylonej, zaokrąglonej krawędzi, profilu esowatym, z poziomym żłobkiem poniżej szyjki, średn. wylewu 20,4 cm. 3 fragmenty naczyń o krawędziach lekko wychylonych, prosto ściętych lub zaokrąglonych, w tym 1 ze słabo wydętym brzuścem, średn. wylewu 16 cm.
25 432 WOJCIECH SZYMAŃSKI 4 fragmenty naczyń o krawędziach lekko wychylonych, zaokrąglonych, w tym 1 o średn. wylewu 16 cm, zdobione wiązkami bruzd pionowych lub skośnych obrzeżonych poziomymi. 2 fragmenty den, w tym 1 o średn. 9 cm, z częścią ścianki, od spodu z zagładzanymi śladami piaszczystej podsypki oraz fragmentarycznie zachowanym okrągłym, wklęsłym odciskiem, 1 ze śladami podsypki oraz okrągłym odciskiem wypukłym (ryc. 23g r). 95 fragmentów mało charakterystycznych. 1 fragment ścianki prażnicy. Obiekt 6. Stwierdzono jedynie pozostałości zniszczonej jamy. Ceramika pierwszej grupy fragment zdobiony bruzdami falistymi i poziomymi. Fragment dna z częścią ścianki przydennej, średn. 9 cm, od spodu odciski piasku i ślady zagładzania (ryc. 24a, d). Ceramika drugiej grupy 3 fragmenty naczyń o krawędziach lekko wychylonych, skośnie lub prosto ściętych, w tym 2 o średn. wylewu 18 i 22 cm, zdobione ornamentem bruzd falistych i poziomych wykonanych grzebieniem. 1 fragment podobnie zdobiony (ryc. 24b, c, e). Fragment dna z częścią ścianki, średn. 11 cm. 17 fragmentów mało charakterystycznych. 1 fragment polepy. Obiekt 7. Do zachodniej ściany piaśnicy przylegał podłużny zarys jamy o wymiarach 180 X 260 cm, zagłębionej workowato w calec do 95 cm. Wypełnisko dwuwarstwowe: warstwa górna szara, mięższości do 60 cm, warstwa spodnia soczewkowato pogrubiająca się ku środkowi do miąższości 35 cm, intensywnie ciemna, przewęglona, z odrębnymi węgielkami i nieregularnie rozrzuconymi płaskimi kamieniami średnich rozmiarów (ryc. 22d f). Ceramika pierwszej grupy 12 fragmentów o krawędziach lekko wychylonych, przeważnie zaokrąglonych, rzadziej skośnie ściętych, w tym 1 o średn. wylewu 15 cm i jajowatym brzuścu, 1 zdobiony bruzdami falistymi i poziomymi wykonanymi grzebieniem. 1 fragment zdobiony bruzdą falistą wykonaną grzebieniem. 4 fragmenty den z zachowanymi częściowo ściankami, średn cm, w tym 2 z odciskami gruboziarnistej domieszki (ryc. 24f p, u). Ceramika drugiej grupy fragment naczynia misowatego o prawie prostej, wałeczkowato pogrubionej krawędzi, dosyć wydatnym, zaokrąglonym brzuścu z wysoko umieszczonym załomem, średn. wylewu 20 cm, największej wydętości brzuśca 22,5 cm. Fragment naczynia o bardzo lekko wychylonej, wydłużonej, płasko ściętej krawędzi, dosyć wydatnym zaokrąglonym brzuścu z wysoko umieszczoną największą wydętością; średn. wylewu 15 cm, największej wydętości brzuśca l8cm; ornament 3 pasm bruzd falistych, podkreślonych 1 pasmem poziomym. 9 fragmentów górnych części o krawędziach lekko wychylonych, przeważnie skośnie ściętych, w tym 1 o średn. wylewu 14 cm, 2 zdobione bruzdami falistymi wykonanymi grzebieniem. Fragment dna z wałeczkowatym odciskiem wypukłym (ryc. 24r t, w y). 257 fragmentów mało charakterystycznych. Fragmenty polepy i prażnicy. Kości zwierzęce. ANALIZA CHRONOLOGICZNA Podstawową trudnością przy ustaleniu wieku obu stanowisk jest brak zabytków o jednoznacznych walorach chronologicznych. W takiej sytuacji przybliżone określenie chronologii jest możliwe przede wszystkim na podstawie porównania kompleksu odkrytych źródeł z zespołami, datowanymi przekonywająco wybranymi
26 OSADY ŃA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 23. Cieślin, pow. Sierpc, stan. 1, ob. 5. Fragmenty naczyń i nóż żelazny (s) zabytkami i na podstawie analizy stratygraficznej. Liczba podobnych zespołów, stojących do naszej dyspozycji, nie jest niestety zbyt wielka. Poza pobliskimi Szeligami pomocne mogą być przede wszystkim materiały z Santoka, pow. Gorzów, i Ujścia, pow. Chodzież 3. 8 S z y m a ń s k i, op. cit. ; U. Dymaczewska, A. Dymaczewski, Wczesnośredniowieczny Santok. Wyniki badań wykopaliskowych we wnętrzu grodu w latach , Slavia Antiqua", t. 14: 1967, s ; L. Leciejewicz, Ujście we wczesnym średniowieczu, Wrocław Warszawa Kraków Sprawozdania Archeologiczne, t. XXII 28
27 434 WOJCIECH SZYMAŃSKI Ryc. 24. Cieślin, pow. Sierpc, stan. 1. Fragmenty naczyń z ob. 6 (a e) i ob. 7 (f y) Spośród zabytków jednostkowych z naszych stanowisk pewien pomocniczy walor dla analizy chronologicznej posiada jedynie grzebień z obiektu nr 80 w Grodni. Nie ma go natomiast ani odkryty w tymże obiekcie grot strzały z zadziorami, reprezentujący formę pospolitą dla całego wczesnego średniowiecza, ani tym bar-
28 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN dziej nóż (Cieślin, ob. 5) i przęślik (Grodnia, ob. 39b). Grzebień należy co prawda do podstawowej grupy trzyczęściowych egzemplarzy z półokrągłymi w przekroju okładzinami, występujących na obszarze Słowiańszczyzny i w krajach sąsiednich w szerokich ramach czasowych od VI po XIII wiek 4, jednak niektóre jego cechy szczegółowe przemawiają za związkiem z pierwocinami grzebieniarstwa wczesnośredniowiecznego. Jest to przede wszystkim ukształtowanie zębów luźno rozstawionych, wyraźnie dłuższych od okładziny i starannie oszlifowanych na okrągło, co zbliża go do datowanego na drugą połowę VI wieku grzebienia z napisem runicznym w Setre (Norwegia) 5, a różni od okazów późniejszych, z X XI w. Natomiast do ornamentu pól wypełnionych skośnymi bruzdami, pokrywającego oba końce okładzin, brak jest ścisłych analogii. Inaczej rzecz się ma z motywem skośnych żłobków łączących się końcami pod kątem. Grzebienie, występujące szczególnie obficie na cmentarzyskach gepidzkich z terenu niziny węgierskiej, datowane na V VI w., zdobione były w przewadze ornamentami liniowymi w różnym układzie (np. zachodzących na siebie ukośnych bruzd), częstokroć pokrywającymi oba końce nakładki z pozostawieniem pustego pola w środku 6. W zbliżony sposób zdobione grzebienie są również znane ze stanowisk słowiańskich, frankońskich i bawarskich z VI VIII w. 7 Na tej podstawie wyizolowany z zespołu grzebień z obiektu nr 80 można z pewną dozą prawdopodobieństwa datować na VI VIII w. W takiej sytuacji przy ustaleniu chronologii obu osad trzeba się oprzeć przede wszystkim na analizie materiału ceramicznego, który, mimo że stosunkowo nieliczny, dostarczył jednak podstaw do dosyć znacznego typologicznego zróżnicowania i wydzielenia 8 podstawowych odmian 8 (ryc. 25). 4 Zob. np. K. Jażdżewski, Wzajemny stosunek elementów słowiańskich i germańskich w Europie środkowej w czasie od najścia Hunów aż do usadowienia się Awarów nad środkowym Dunajem, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Archeologiczna, nr 5, Łódź 1960, s. 66; B._ S c h m i d t, Die späte Völkerwanderungszeit in Mitteldeutschland, Halle 1961, s. 144;D.Csallány, Archäologische Denkmäler der Gepiden im Mitteldonaubecken ( u. Z.), Budapest 1961, s ; Z. Hilczerówna, Rogownictwo gdańskie w X XIV wieku, [w:] Gdańsk wczesnośredniowieczny, t. 4, Gdańsk 1961, s S. Nermann, Arkeologisk datering av vendeltidens nordiske runinskrifter, Fornvännen", R. 42: 1947 z. 2 3, s , ryc Cs al lány, op. cit., s , tabl. CCLXI CCLXVIII. 7 Z cmentarzysk słowiańskich np. w Merschwitz (J. Hoffmann, Frühslawische Brandgräber im mittleren Elbegebiet, Jahresschrift für Mitteldeutsche Vorgeschichte", t. 46: 1962 z. 349, tabl. 41: 7) czy Přitlukach (J. Poulik, Staroslovanské mohylové pohřebiště v Přitlukach na Moravé, Archeologické rozhledy", R. 3: 1951 z. 2 3, s. 98, ryc. 72); zwraca uwagę bliskość ornamentyki obu egzemplarzy do okazów gepidzkich, co może dodatkowo sugerować ich wczesne datowanie; z cmentarzysk frankońskich np. w Köln-Müngersdorf (F. Fremersdorf, Das fränkische Reihengräberfeld Köln-Müngersdorf, Germanische Denkmäler der Völkerwanderungszeit, t. 6, Berlin 1955, s. 94, 95, 132, tabl. 127, ryc. 7) czy Bovenden (R. M a i e r, H. S t u e r, Bericht über die Ausgrabung auf dem Reihengräberfeld in Bovenden, Kreis Göttingen, Göttinger Jahrbuch", 1965, s. 14, ryc. 10: 2); z cmentarzysk bawarskich np. Rudelsdorf (H. D e r i n g e r, Fruhgeschichiliche Knochenkämme aus Oberösterreich, Jahrbuch des Oberösterreichischen Musealvereins", t. 112: 1967, s. 43, ryc. 4). 8 Nie są one równorzędne z rozwarstwieniem typologicznym ceramiki z Szelig. Zob. Szymański, op. cit., s i tabela bez nr. W chwili obecnej brak jeszcze wystarczających podstaw dla ogólnej systematyzacji ceramiki z początków wczesnego średniowiecza na Mazowszu.
29 436 WOJCIECH SZYMAŃSKI Typ I. Smukłe jajowate garnki, wys. ok. 13,5 21 cm, średn. wylewu 12 16,5 cm, o krótkich krawędziach lekko lub średnio wychylonych, zaokrąglonych, z zaznaczonym przewężeniem szyjki. Brzusiec lekko wypukły z największą wydętością w 2 / 3, 3 / 4 lub 3 / 5 wys., minimalnie odchylającą się na plus lub minus od średnicy wylewu. Średn. dna do średn. wylewu ma się jak 1:1,6 2,0, średn. wylewu do wys. jak 1:1,1 1,6. Niektóre są ornamentowane ponad największą wydętością, zwykle bruzdami falistymi. Stanowią one ok. 33,34% dających się określić fragmentów ceramiki z obu stanowisk, przy czym 65% z nich należy do II grupy technicznej. Typ II. Smukłe garnki, wys. ok. 19 cm, o średn. wylewów 15 16,8 cm, wydłużonych, lejkowato ukształtowanych krawędziach, zwykle skośnie ściętych, rzadziej zaokrąglonych. Brzusiec lekko dwustożkowaty, zaokrąglony, z podkreśloną największą wydętością umieszczoną w 2 / 3 wys., o średn. przekraczającej średn. wylewu; średn. dna do średn. wylewu ma się jak 1 :1,8 a średn. wylewu do wys. jak 1 :1,3. Stanowią one ok. 16,67% dających się określić fragmentów ceramiki z obu stanowisk, z tego ok. 72% należy do II grupy technicznej. Typ III. Reprezentuje go 1 garnek szerokootworowy II grupy technicznej, wys. 21 cm, średn. wylewu 22 cm. Krótka krawędź, lekko wychylona, skośnie ścięta. Brzusiec lekko wypukły z największą wydętością w 2 / 3 wys., równy w przybliżeniu średn. wylewu; średn. dna do średn. wylewu ma się jak 1 : 2,7 a średn. wylewu do wys. jak 1:0,9. Ornament bruzd falistych powyżej największej wydętości brzuśca i bruzd poziomych poniżej. Typ IV. Niskie garnki wys. ok. 12 cm, średn. wylewu cm. Ukształtowanie krawędzi i brzuśca jak typ I. Największa wydętość brzuśca w 3 / 3 4, / 5 wysokości; średn. dna ma się do średn. wylewu jak 1:2, średn. wylewu do wys. jak 1 : 0,8. Niezdobione. Stanowią ok. 16,67% dających się określić fragmentów ceramiki z obu stanowisk, w tym zaledwie 28% należy do II grupy technicznej. Typ V. Reprezentuje go jeden przysadzisty garnek II grupy technicznej, o wys. ok. 18,6 cm, średn. wylewu 21 cm. Ukształtowanie krawędzi i brzuśca jak typ II. Największa wydętość brzuśca w ok. 3 / 5 wysokości; średn. dna ma się do średn. wylewu jak 1 :2, średn. wylewu do wys. jak 1 : 0,8. Typ VI. Naczynia misowate o wydłużonych krawędziach średnio wychylonych i zaokrąglonych, esowatych profilach. Wys. ok ,5 cm, średn. wylewu ok cm. Największa wydętość brzuśca jest równa lub nieco mniejsza od średn. wylewu, występuje w 3 / 5 wysokości; średn. wylewu ma się do średn. dna jak 2,4 : 1, a średn. wylewu do wys. jak 1,6:1. Niezdobione. Stanowią ok. 14,30% fragmentów ceramiki obu stanowisk dających się bliżej określić, przy czym wszystkie należą do II grupy technicznej. Typ VII. Reprezentuje go niski garnek II grupy technicznej o lekko wychylonej, skośnie ściętej krawędzi i wyraźnie dwustożkowatym brzuścu, z największą wydętością na ok. 2 / 3 wysokości, zdobiony ornamentem bruzd falistych powyżej największej wydętości. Typ VIII. Naczynia misowate, wys. 16,5 23 cm, średn. wylewu 18 28,5 cm, o krótkich krawędziach lekko wychylonych, ściętych skośnie lub płasko, niekiedy z wałeczkowatym pogrubieniem. Brzusiec dosyć wydatny z załomem podkreślonym, zaokrąglonym (wariant a) lub dwustożkowatym zaokrąglonym (wariant b), przewyższającym średnicę wylewu i umieszczonym w 2 / 3, 3 / 5 wys.; średn. wylewu ma się tak do średn. dna jak 2,3 2,4 :1, średn, wylewu do wys. jak 0,7 0,8 :1. Część naczyń obu wariantów zdobiona jest ornamentem bruzd poziomych wykonanych
30 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN Ryc. 25. Zróżnicowanie typologiczne naczyń ze stanowisk Cieślin i Grodnia, pow. Sierpc
31 438 WOJCIECH SZYMAŃSKI rylcem. Stanowią one ogółem ok. 12% wszystkich dających się określić fragmentów ceramiki z obu stanowisk, należąc w 40% do II grupy technicznej. Do tego typu należy również zaliczyć naczyńko miniaturowe z ob. nr 7 w Cieślinie. Zespół ceramiki z obu stanowisk wykazuje zbieżności z pochodzącą ze stanowisk w Szeligach i okolicy, datowaną zabytkami metalowymi na VI VII w. Dotyczy to zarówno pewnych cech technicznych, jak też formalnych. Ceramika II grupy technicznej stanowi mniej więcej połowę wszystkich fragmentów charakterystycznych z Cieślina i Grodni. Podobny stosunek procentowy wykazuje przede wszystkim ceramika z części obiektów na stanowisku Szeligi 2, uznanych na podstawie analizy porównawczej za późniejszą część składową zespołu osadniczego, a więc zapewne bliższą VII w. Datowany ostrogą grupy III odmiany A obiekt 1 na stan. Szeligi 2d zawierał 58% ceramiki obtaczanej na krawędzi. Obserwujemy tu ponadto obecność naczyń bliskich zarówno mało wyspecjalizowanemu i wykazującemu szeroki zasięg typowi I, jak też bardziej charakterystycznym typom II, IV i VIII, wyróżnionym dla stanowisk Cieślin i Grodnia. Występują one zresztą również na innych stanowiskach wchodzących w skład zespołu osadniczego w Szeligach. Jednak stosunki ilościowe między poszczególnymi typami naczyń układają się dla obu stanowisk odmiennie. W Szeligach zdecydowanie dominowały różnorodne odmiany jajowatego, smukłego, słabo profilowanego garnka (typ I) nad szerokootworowymi niskimi garnkami oraz misami, stanowiącymi na poszczególnych stanowiskach zaledwie kilka procent 9. Odwrotnie w Cieślinie i Grodni, gdzie obie kategorie zajmowały mniej więcej równorzędną pozycję. Znaczny udział przysadzistych, szerokootworowych garnków oraz naczyń misowatych o esowatych, rzadziej dwustożkowatych profilach obserwujemy pośród materiałów pochodzących z najniższych poziomów osadniczych grodziska w Santoku, datowanych na koniec VII VIII/IX w. 10, gdzie można dostrzec obecność licznych form bliskich wyróżnionym przez nas typom III, IV, VI, VII, VIII. Również w najniższych nawarstwieniach grodu w Ujściu, pow. Chodzież (warstwa VIII i VII) 11, datowanych na drugą połowę VII VIII w., znajdujemy, choć mniej liczne, nawiązania do naszych typów II, V, VII i VIII. Wreszcie w najniższych, warstwach grodu gnieźnieńskiego 12, pośród ceramiki datowanej na w. VIII, znajdujemy nawiązania do typu VII. Sumując, stanowiska w Cieślinie i Grodni wydają się zajmować pośrednie miejsce tak pod względem kulturowym, jak i chronologicznym między zespołem z okolic Szelig a wymienionymi stanowiskami z terenu Wielkopolski. Wyraża się to przede wszystkim zrównoważonym stosunkiem ilościowym między mało wyspecjalizowaną, w dużym procencie prymitywnie wykonaną, ceramiką typu I i II oraz pokrewną, a bardziej wyspecjalizowanymi typami VII VIII. Potwierdza je również zwiększony w stosunku do Szelig udział złożonej ornamentyki o pionowych układach. W połączeniu z oceną chronologii grzebienia z ob. 80, przemawia to za datowaniem zasadniczego członu badanych osad na VII VIII w., choć nie należy wykluczać możliwości, że niektóre pojedyncze fragmenty prymitywnych 9 Szymański, op. cit., zwłaszcza s , ; ryc. 89, 90, Dymaczewska, Dymaczewski, op. cit., ryc. 6, 7, Leciej ewicz, op. cit., ryc. 12, 26, 30, 31, W. Hensel, Ceramika grodów piastowskich w Gnieźnie, [w:] Gniezno w zaraniu dziejów (od VIII do XIII wieku) w świetle wykopalisk, red. J. Kostrzewski, Poznań 1939, tabl. LXXVI, 3, 4, 7; LXXVIII, 3.
32 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN naczyń typu I z Grodni mogą być starsze, i odwrotnie pewne zespoły bardziej zaawansowane (np. z ob. 101) mogą być późniejsze, tj. datowane na początek IX w. W tym ostatnim przypadku argumentu dostarcza również analiza planigraficzna, ob. 101 usytuowany jest bowiem zbyt blisko ob. 100, zawierającego tylko starszą ceramikę, aby oba mogły funkcjonować jednocześnie. Należy wreszcie zwrócić uwagę na ornamentykę. Pod względem ilości naczyń zdobionych (przeciętna ponad 20%) oba badane stanowiska równają się zarówno najniższym warstwom Santoka (20%) 13, jak też bliskie są przeciętnej dla późniejszej fazy osad w Szeligach (wynoszącej %) 14. Obecność na ceramice z Cieślina i Grodni, poza bruzdami falistymi i poziomymi, także układów pionowych, złożonych z wiązek prostych lub skośnych bruzd czy odcinków linii falistych (Cieślin ok. 30% ornamentyki), obserwowana również w najniższych warstwach Gniezna 15 czy Ujścia 16 oraz Biskupina, pow. Znin 17, uważana jest za specyfikę starszej ceramiki z naszych ziem północnych 18. Usytuowanie obu osiedli na krawędziach wysoczyzny w bliskim sąsiedztwie cieków wodnych znajduje liczne analogie pośród podobnie datowanych stanowisk nie tylko z terenu płockiego Mazowsza, ale i całego obszaru Polski, jak również niektórych części Słowiańszczyzny 19. Specyficzną cechą lokalizacji stanowisk z obszaru Wysoczyzny Płockiej jest preferowanie miejsc położonych w pobliżu ujścia mniejszych cieków wodnych do rzek, bądź też w widłach strumieni, na półwyspowych łagodnych wzniesieniach. W przypadku omawianych osiedli stwarzało to możliwość gospodarczej penetracji zarówno zdenudowanych partii wysoczyznowych, jak też tarasu łąkowego Skrwy, osiągającego miejscami szerokość do 0,6 km. Obie osady zajmowały stosunkowo niewielką przestrzeń (Grodnia ok m 2, Cieślin ok m 2 ). Nie stwierdzono regularności w ich rozplanowaniu. W Grodni luźno rozrzucone obiekty (do 30 m odległości) rozciągnięte były pasem długości 95 m, a szerokości do 30 m wzdłuż krawędzi doliny Skrwy, zaś osiedla na gruntach Cieślina, o ile można wnosić na podstawie ograniczonych badań i uwzględniając przypuszczalne zniszczenie znacznej części stanowiska, zabudowane było bardziej zwarcie, tworząc skupisko o charakterze gniazdowym. Orientację co do rzeczywistych rozmiarów osady w Cieślinie utrudnia również graniczący z piaśnicą las, na skraju którego odkryto obiekt nr 1. Natomiast penetracja powierzchniowa pól uprawnych w najbliższym sąsiedztwie nie dała żadnego rezultatu. Mimo stosunkowo niewielkiej liczby jam (12, po wyłączeniu 3 zniszczonych jam z Cieślina), analiza ich kształtu i wypełniska pozwala na wyróżnienie wśród 13 Dymaczewska, Dymaczewski, op. cit., s. 196, Szymański, op. cit., s. 269, H e n s e 1, op. cit., tabl. LXXVI Le c i e j e wi c z, op. cit., ryc. 68: 29; 73: 34. W późniejszych nawarstwieniach ilość podobnie zdobionych naczyń znacznie wzrasta. 17 Z. Kołos-Szafrańska, Z badań nad garncarstwem wczesnośredniowiecznym. Analiza ceramiki z Biskupina, pow. Żnin, st. 6, [w:] W. Z. Szafrańscy, Z badań nad wczesnośredniowiecznym osadnictwem wiejskim w Biskupinie, Wrocław Warszawa Kraków J. Kostrzewski, Kultura prapolska, wyd. 3, Warszawa 1962, s , ryc Z. Hilczerówna, Dorzecze górnej i środkowej Obry od VI do początków XI wieku, Wrocław 1967, s. 141, 148, gdzie zebrano przykłady podobnych lokalizacji. Zob. również W. Szymański, Przyczynki do badań nad osadnictwem słowiańskim w początkach wczesnego średniowiecza (na marginesie książki Z. Hilczerównej, Dorzecze górnej i środkowej Obry od VI do początków XI wieku), Archeologia Polski" t. l4: 1969 z. 1, s. 218.
33 440 WOJCIECH SZYMAŃSKI Tabela 1. Grodnia, pow. Sierpc, stan. 2. Zestawienie charakterystycznych fragmentów ceramiki Ornament Domieszka Przełom Nr obiektu Grupa Brzegi Dna Całe naczynia Razem chropowata szorstka wygładzana falisty poziomy falisty + poziomy odcinkowy, układ pionowy, skośny drobna średnia gruba b. gruba 1-warstwowy 2-warstwowy 3-warstwowy I II I I b Powierzchnia Ogółem I II I II I II I II I II I II obiektów z obu stanowisk 3 grup, odpowiadających zapewne różnym funkcjom przez nie pełnionym. Grupę I stanowi 5 jam o wyraźnie rysującym się kształcie podłużnym bądź owalnym, wymiarach od 150 X 260 do 260 X 360 cm, zagłębionych w ziemię nieckowato na cm (Grodnia, ob. 80, 100, 101; Cieślin, ob. 1, 5). Wypełniała je zwykle ziemia intensywnie zhumusowana i przewęglona ze śladami paleniska w postaci ciemniejszej plamy z nieregularnie rozrzuconymi płaskimi kamieniami. Od normy odchyla się obiekt 100, gdzie w intensywnie przewęglonym wypełnisku nie zaobserwowano wyraźnego paleniska, oraz obiekt 5 ze stan. Cieślin, wyróżniający się słabo zhumusowanym wypełniskiem. Podobne jamy znane są z szeregu stanowisk Mazowsza, Wielkopolski, Polski środkowej i Śląska, datowanych na starsze fazy wczesnego średniowiecza. Są to najprawdopodobniej pozostałości naziemnych chat ze ścianami o konstrukcji zrębowej, z zagłębioną, najintensywniej
34 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN użytkowaną częścią przypaleniskową. Ich istotne wymiary niewiele tylko przekraczały wymiary odkrywanych obiektów 20. Grupa II obejmuje 4 jamy o nieregularnych, wydłużonych kształtach i różnych wymiarach: najmniejsza 100 X 130 cm, największa 180 X 270 cm, zagłębione nieckowato w ziemię na cm (Grodnia, ob. 13, 24, 36, 59). Poza niewielką miąższością wspólną ich cechą jest słabo zhumusowane wypełnisko o szarej, szarobrązowej barwie oraz brak śladów palenisk w jakiejkolwiek postaci. W centrum obiektu 24 odkryto natomiast duże skupisko fragmentów ścianek i dna prażnicy. Wszystko to przemawiałoby za gospodarczym przeznaczeniem jam tej grupy, stanowiących być może pozostałość spichrzyków czy innych zabudowań o podobnym przeznaczeniu. Tabela 2. Cieślin, pow. Sierpc, stan. 1. Zestawienie charakterystycznych fragmentów ceramiki Grupa III skupia 3 niewielkie obiekty o kształcie okrągłym bądź owalnym, zagłębione w ziemię od 40 do 95 cm (Grodnia, ob. 12, 39b; Cieślin, ob. 7). Różne w szczegółach kształty i wypełniska przemawiają za odrębną funkcją poszczegól- Powierzchnia Ornament Domieszka Przełom Nr obiektu Grupa Brzegi Dna Całe naczynia Razem chropowata szorstka wygładzana falisty poziomy falisty + poziomy odcinkowy, układ pionowy, skośny I , II , I I II I II I II I II Ogó- I łem II i drobna średnia gruba b. gruba 1-warstwowy 2-warstwowy 1 3-warstwowy s Szymański, Szeligi pod Płockiem..., s ; tenże, Przyczynki...,
35 442 WOJCIECH SZYMAŃSKI nych jam. Ob. 39b ze słabo zhumusowanym wypełniskiem, zawierającym minimalne ilości nieregularnie rozrzuconych drobnych węgli, fragmenty naczyń i prażnicy, a nad dnem gruby płat zbitej surowej gliny, stanowi być może pozostałość jamy do suszenia zboża, analogicznej do odkrytych w Kruszwicy, pow. Inowrocław 21. Natomiast obiekt 7 ze stanowiska Cieślin jama zagłębiona workowato w ziemię prawie na 1 m z intensywną warstwą spalenizny nad dnem, zawierająca poza fragmentami naczyń i prażnic oraz grudkami polepy również kości zwierzęce prawdopodobnie był pierwotnie jamą paleniskową związaną z przetwórstwem spożywczym, podobną do znanych z osad w Biskupinie, pow. Żnin (na stan. 6) 22. Trudno natomiast określić pierwotną funkcję okrągłej w planie, nieregularnie misowatej w przekroju jamy (Grodnia, ob. 12), zagłębionej na 40 cm w calec (od powierzchni humusu ok. 76 cm), pozbawionej bardziej charakterystycznego wypełniska. Niewątpliwy jedynie jest jej gospodarczy charakter. Nie można wykluczyć możliwości, że jest to pozostałość jamy zasobowej, podobnej do odkrytej w Kruszwicy na stanowisku datowanym na VII VIII w. 23 Zasób uzyskanych źródeł dla rekonstrukcji zajęć mieszkańców obu osad jest nader skąpy. Rolnictwo potwierdza jedynie obecność szczątków prażnicy i domniemany dół do suszenia zboża. Nieliczne szczątki kostne dowodzą hodowli, w której dominującą rolę odgrywało duże bydło, co w sposób bardziej dobitny wynika z późniejszych pełniejszych serii z Grodni, z obiektów datowanych na X XIII w. Analiza jedynego noża (Cieślin, ob. 5) nie wykazała skomplikowanych zabiegów technologicznych, mogących świadczyć o wysokim kunszcie kowalskim. Był on wykonany z żelaza o powierzchni nawęglanej 24. Lepszym wskaźnikiem osiągniętego poziomu sił wytwórczych są produkty garncarskie. Na obu osadach przeciętnie 50% naczyń jest wykonanych całkowicie ręcznie, pozostałe natomiast noszą ślady prawdopodobnego obtaczania na krawędziach. Na sposób ich uformowania wskazuje zachowanie się w kilku wypadkach w przełomach ścianek, na wys. 4 cm od dna, wypukłych krawędzi taśm. W grupie I przeważają naczynia wykonane z gliny z domieszką gruboziarnistego tłucznia granitowego, o powierzchni chropowatej, źle wygładzanej, często z nierównymi krawędziami. W grupie II natomiast przeważa surowiec z domieszką średnioi drobnoziarnistego piasku, powierzchnie naczyń są szorstkie, często starannie wygładzone, kształty dobrze wymodelowane. Barwa wypału głównie brązowa do brązowoceglastej, szczególnie w II grupie, w przełomie zwykle szara. Dowodem wygładzania części naczyń drogą obtaczania są nie tylko ślady poziomych ciągów, schodzące na 4 5 cm poniżej krawędzi, oraz symetryczne kształty, ale przede wszystkim odciski osi koła garncarskiego, zwykle w formie okrągłych zagłębień o średnicy 2 3 cm, rzadziej okrągłych lub niekształtnych wypukłości. Sporadycznie wystąpiły zagłębienia w formie nieregularnego prostokąta bądź nieforemnego wypukłego wałeczka (Cieślin, ob. 1, 7). W Grodni występują one na 5 dnach, co stanowi ok. 38% tych partii naczyń z zachowaną częścią środkową; dla Cieślina 21 W. Hensel, A. Broniewska, Starodawna Kruszwica. Od czasów najdawniejszych do roku 1271, Wrocław 1961, s. 45, 46 ' 22 W. S z a f r a ń s k i, Wyniki badań archeologicznych w Biskupinie, pow. Żnin, na stanowisku 6, [w:] Szafrańscy, Z badań nad wczesnośredniowiecznym osadnictwem wiejskim w Biskupinie, s. 98, ryc. 119, A. Broniewska, Kruszwica w starożytności i we wczesnym średniowieczu, [w:] Kruszwica. Zarys monograficzny, Toruń 1965, s. 125, J. Piaskowski, Metaloznawcze badania przedmiotów żelaznych i żużla z Szelig i Cekanowa, pow. Płock, oraz z Cieślina, pow. Sierpc, [w:] Szymański Szeligi pod Płockiem..., s. 390, ryc. 8: 32.
36 OSADY NA STAN. GRODNIA 2 I CIEŚLIN odpowiedni wskaźnik wynosi 50%. Produkt pracowni garncarskiej i wytwór przemysłu domowego stanowią mniej więcej w połowie mało wyspecjalizowane uniwersalne garnki, w połowie zaś różne odmiany szerokootworowych naczyń misowatych i mis. Uderza niemal całkowity brak naczyń większych rozmiarów, mogących służyć do przechowywania zapasów. Jak już wzmiankowano, ok. 20% naczyń było ornamentowanych zwykle powyżej największej wydętości brzuśca, wyjątkowo niżej. Ornament stanowiły najczęściej linie faliste w połączeniu z poziomymi, wykonane grzebieniem, niekiedy rylcem, lub same linie faliste; natomiast rzadko występowało stosowanie samodzielnych linii czy bruzd poziomych. Pośród materiałów z Cieślina na drugą pozycję po ornamencie falistym i poziomym wybijają się różne odmiany wiązek bruzd pionowych skomponowanych z liniami poziomymi, stanowiące natomiast na osadzie Grodni zupełnie marginesową pozycję. Sumując, odkryte stanowiska stanowią najpewniej pozostałości niewielkich osiedli, których poszczególne obiekty były użytkowane krótko i mało intensywnie. Nie stwierdzono śladów uprawiania przez ich mieszkańców innych zajęć poza rolnictwem, hodowlą, garncarstwem, być może kowalstwem i grzebieniarstwem. Pod względem kulturowym reprezentują one zespoły o charakterze przejściowym między dalej na południowy wschód położonymi obszarami Mazowsza płockiego a pobliską ziemią chełmińską, Kujawami i Wielkopolską 25. Zasadniczy okres istnienia obu osad przypada orientacyjnie na VII VIII w. Nie wykluczone jest zapoczątkowanie mało intensywnego zasiedlenia obszaru już w VI w. oraz przedłużenie się go, choć w skromnym wymiarze, poza wiek VIII. Intensywna eksploatacja osadnicza, rozpoczęta w XI w., stanowiła jednak całkowicie nowy, odrębny epizod. WOJCIECH SZYMAŃSKI SETTLEMENTS FROM THE BEGINNINGS OF THE EARLY MIDDLE AGES AT GRODNIA 2 AND CIEŚLIN 1 IN SIERPC DISTRICT This is the full publication of features from the early phases of the Early Middle Ages, discovered during excavations carried out in and 1964 of a site of many culture (site 2) at Grodnia, and of a neighbouring site (no. 1) at Cieślin, both in Sierpc district (figs. 1 2). The first site has yielded 9 pits of various sizes, distributed over an area of about 1800 sq. m (fig. 3) along the edge of the Skrwa valley, and the second produced 6 pits which formed a concentration of about 1100 sq. m (fig. 18). The features were identified as remains of small overground houses with sunk-in hearth-pits (fig. 14a c; 16a d), accessory buildings mostly used for grain storing (fig. 8c, d; 10a, b; 13a, b) and pits used for various purposes such as fish-smoking (Cieślin feature 7) (fig. 22d f) and grain drying (Grodnia feature 39b) (fig. 11a c). Apart from this feature and vessels used for corn-roasting, the occupations of the inhabitants are testified by only a small number of animal bones with cattle dominating. Pottery which forms 25 Zob. przyp. 9 12, 18. Również m. in. K. Jażdżewski, Kujawskie przyczynki do zagadnienia tubylczości Słowian na ziemiach polskich, Wiadomości Archeologiczne", t. 16: 1939 (1948), tabl. XVI, XVII, XIX, XX; B. Zielonka, Zabytki z osady wczesnośredniowiecznej w miejscowości Lubicz, pow. Toruń, WA, t. 26: 1959, z. 3 4, tabl. LIX, LX; L. Gabałówna, A. Nowakowski, Wczesnośredniowieczna osada na stanowisku 5 w Radziejowie, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi", Seria Archeologiczna nr 11, Łódź 1964, ryc. 15, tabl. I, V, VI.
37 444 WOJCIECH SZYMAŃSKI the bulk of finds was in 50% made by hand (group I). Pottery of the second group was partly finished on the wheel which in several instances left variform impressions (Pl. I, II). Group I includes mostly pots made of clay with an admixture of coarse-grained granite, with rough slightly smoothed surface. Group II is dominated by pots made of clay with an admixture of fine-grained sand; the surface of the pots is carefully smoothed, the shape well modelled. The vessels are brown in colour and in group II frequently red-brown. Eight pottery types have been distinguished (fig. 25) ranging from the simple ovoid forms (type I) which account for 33.34% of the whole, to more sophisticated vase-like bowls (types VI, VII 26.20%). About 20% of the vessels were decorated. The ornaments mostly used at Cieślin consisted of wavy and horizontal lines and also of bunches of vertical furrows combined with horizontal lines in a variety of patterns. On the ground of pottery, the culture revealed on both sites seems to occupy a mid-way position between that revealed at Szeligi near Płock and the culture shared by such Great Polish sites as Santok, Ujście and to a lesser extent Biskupin and Gniezno. The comparative analysis of a comb discovered in feature 80 at Grodnia 2 (fig. 14 m) and of the pottery indicates that both sites were occupied mainly in the 7th 8th cent., though single potsherds suggesting sparce habitation can be dated to the 6th as well as to the 9th cent. The stratigraphy shows that at this section of time the particular features were used to a slight extent and for only a short period.
STANOWISKO KULTURY PUCHARÓW LEJOWATYCH SAMBOROWICZKI 5, GM. PRZEWORNO. Stanowisko nr 5 w Samborowiczkach zostało odkryte w roku 1991 przez
ŚLĄSKIE SPRA WOZDANIA ARCHEOLOGICZNE Tom 39, s. 405 Wrocław 1997 DARIUSZ BOBAK, JAROSŁA W ERONOWICKI STANOWISKO KULTURY PUCHARÓW LEJOWATYCH SAMBOROWICZKI 5, GM. PRZEWORNO Stanowisko nr 5 w Samborowiczkach
(12) O P IS O C H R O N N Y W Z O R U P R Z E M Y S Ł O W E G O
RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) O P IS O C H R O N N Y W Z O R U P R Z E M Y S Ł O W E G O (19) P L (11) 1 6 0 2 4 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia' 15320 (22) Data zgłoszenia:
Sprawozdania Archeologiczne, t. XX, 1969 r. BADANIA NA STANOWISKACH GRODNIA 1 I 2 ORAZ CIEŚLIN W POWIECIE SIERPECKIM W LATACH 1961, 1962 I 1964 Grodnia, pow. Sierpc Grodzisko w Grodni 1 położone jest na
Fot: 536 537 Widok bocznych powierzchni okazu. Fot: 538 540 Przekrój poprzeczny oraz zbliżenia powierzchni bocznych.
Okaz 93 MCh/P/11593 - Kalamit Brzeszcze Owalny, nieznacznie spłaszczony fragment łodygi. Powierzchnie poprzeczne cięte ukośnie. Wyraźne prążkowanie zachowane tylko na połowie obwodu. Niezbyt wyraźnie widoczny
PEŁCZYSKA 2012 SPRAWOZDANIE Z BADAŃ W 2012 R.
Marcin Rudnicki PEŁCZYSKA 2012 SPRAWOZDANIE Z BADAŃ W 2012 R. Badania wykopaliskowe, które są przedmiotem niniejszego sprawozdania zostały przeprowadzone w dniach 06.08 31.08.2012 w obrębie wielokulturowego
TOM IV STANOWISKA: BIEŃKOWICE 56 (ZRD 18) RACIBÓRZ 425 (ZRD 21) RACIBÓRZ 424 (ZRD 22)
Badania archeologiczne na terenie Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder) Badania archeologiczne na terenie Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny
Rojewo, stan. 6 (10 AZP 50-15) Wyniki ratowniczych badań archeologicznych w związku z budową drogi ekspresowej S-3 Gorzów Wlkp. Międzyrzecz Płn.
Rojewo, stan. 6 (10 AZP 50-15) Wyniki ratowniczych badań archeologicznych w związku z budową drogi ekspresowej S-3 Gorzów Wlkp. Międzyrzecz Płn. Inwestor: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad
SPRAWOZDANIE Z BADAN ARCHEOLOGICZNYCH W KOŚCIELNEJ WSI, POW. KALISZ, PRZEPROWADZONYCH W 1959 R.
FELICJA BIAŁĘCKA SPRAWOZDANIE Z BADAN ARCHEOLOGICZNYCH W KOŚCIELNEJ WSI, POW. KALISZ, PRZEPROWADZONYCH W 1959 R. Prace terenowe w Kościelnej Wsi prowadzono w bieżącym roku w ramach badań nad zapleczem
Studia i Materiały. Katarzyna Skowron* Siedliska, stanowisko 10 osada z wczesnej epoki żelaza. Siedliska, site no. 10 the Early Iron Age settlement
Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego Tom XXXVI, Rzeszów 2015, s. 121 142 DOI: 10.15584/misroa.2015.36.9 Studia i Materiały Katarzyna Skowron* Siedliska, stanowisko 10 osada z
Deszczno, stan. 10 (135 AZP 46-12)
Deszczno, stan. 10 (135 AZP 46-12) Wyniki ratowniczych badań archeologicznych w związku z budową drogi ekspresowej S3 Gorzów Wlkp. Międzyrzecz Płn Inwestor: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad
Określanie wieku. Określanie wieku. Określanie wieku. powierzchnia uchowata. Faza 2: Wiek 25-29; zmniejszone pofalowanie ale zachowany młody wygląd
Faza 2: Wiek 25-29; zmniejszone pofalowanie ale zachowany młody wygląd Faza 3: Wiek 30-34; ogólna brak pofalowania zastąpionego przez zmarszczki, większa ziarnistość Faza 4: Wiek 35-39; jednorodna gruba
Naczynia ze starszych faz okresu wczesnośredniowiecznego na stanowisku nr III w Chlebni, woj. mazowieckie (PI. 48)
Joanna Kaiaga Naczynia ze starszych faz okresu wczesnośredniowiecznego na stanowisku nr III w Chlebni, woj. mazowieckie (PI. 48) Stanowisko nr III w Chlebni, woj. mazowieckie (dawniej Grodzisk Mazowiecki,
Muzeum Pojezierza Myśliborskiego
Muzeum Pojezierza Myśliborskiego ul. Bohaterów Warszawy 74, 74-300 Myślibórz mgr Magdalena Szymczyk, mgr Sławomir Górka Sprawozdanie z prac archeologicznych przeprowadzonych na grodzisku w miejscowości
OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ
PEPŁOWO 12 Obszar AZP nr 36-61 Nr st. na obszarze 6 Nr st. w miejscowości 12 RATOWNICZE BADANIA ARCHEOLOGICZNE W OBRĘBIE INWESTYCJI: BUDOWA DROGI EKSPRESOWEJ S-7 NA ODCINKU NIDZICA- NAPIERKI WRZESIEŃ 2011
BADANIA WYKOPALISKOWE NA OSADZIE WCZESNOŚREDNIO- WIECZNEJ KOŁO CZELADZI WIELKIEJ, POW. GÓRA, W 1963 ROKU
JERZY LODOWSKI BADANIA WYKOPALISKOWE NA OSADZIE WCZESNOŚREDNIO- WIECZNEJ KOŁO CZELADZI WIELKIEJ, POW. GÓRA, W 1963 ROKU W ramach planu ogólnej problematyki badań nad wczesnośredniowiecznym osadnictwem
Gorzów Wlkp.-Karnin, stan. 169 (23 AZP 46-12)
Gorzów Wlkp.-Karnin, stan. 169 (23 AZP 46-12) Wyniki ratowniczych badań archeologicznych w związku z budową drogi ekspresowej S3 Gorzów Wlkp. Międzyrzecz Płn Inwestor: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11 ) Rp.1459 (21) Numer zgłoszenia: 2011 1 (51) Klasyfikacja : 31-00 (22) Dat a zgłoszenia: 16.06.200 0 (54) Robo t kuchenn y (73) Uprawnion y z rejestracj
TROSZYN 10, gm. WOLIN, woj. zachodniopomorskie (AZP 21-07/71)
RATOWNICZE ARCHEOLOGICZNE BADANIA WYKOPALISKOWE TROSZYN 10, gm. WOLIN, woj. zachodniopomorskie (AZP 21-07/71) Pod redakcją Lecha Czerniaka FUNDACJA UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO INSTYTUT ARCHEOLOGII UNIWERSYTETU
INŻYNIERIA RZECZNA Konspekt wykładu
INŻYNIERIA RZECZNA Konspekt wykładu Wykład 2 Charakterystyka morfologiczna koryt rzecznych 1. Procesy fluwialne 2. Cechy morfologiczne koryta rzecznego 3. Klasyfikacja koryt rzecznych 4. Charakterystyka
Nadzory archeologiczne zrealizowane przez Muzeum Mazowieckie w Płocku w latach
Tomasz Kordala Nadzory archeologiczne zrealizowane przez Muzeum Mazowieckie w Płocku w latach 1992-1993 Niniejszy komunikat prezentuje najciekawsze wyniki trzech nadzorów archeologicznych przeprowadzonych
OSADA LUDNOŚCI KULTURY KURHANÓW ZACHODNIOBAŁTYJSKICH W PIÓRKOWIE, WOJ. WARMIŃSKO-MAZURSKIE
ALEKSANDRA ŻÓRAWSKA OSADA LUDNOŚCI KULTURY KURHANÓW ZACHODNIOBAŁTYJSKICH W PIÓRKOWIE, WOJ. WARMIŃSKO-MAZURSKIE 1993 roku, podczas ostatniego sezonu badań cmentarzyska kultury kurhanów zachodniobałtyjskich
Τ AN AIS WYKOPALISKA NEKROPOLI ZACHODNIEJ - PIERWSZY SEZON BADAŃ
Tomasz Scholl przy współpracy Krzysztofa Misiewicza Τ AN AIS 1996 - WYKOPALISKA NEKROPOLI ZACHODNIEJ - PIERWSZY SEZON BADAŃ Na podstawie umowy o współpracy zawartej pomiędzy Instytutem Archeologii Uniwersytetu
BADANIA ARCHEOLOGICZNE W TOKARACH, GMINA KORCZEW, POWIAT SIEDLCE, NA STANOWISKU NR 5 (SEZON )
SPRAWOZDANIA B o ż e n a B r y ń c z a k Akademia Podlaska w Siedlcach BADANIA ARCHEOLOGICZNE W TOKARACH, GMINA KORCZEW, POWIAT SIEDLCE, NA STANOWISKU NR 5 (SEZON 1999-2000) Artykuł ma na celu wstępne
TOLERANCJE WYMIAROWE SAPA
TOLERANCJE WYMIAROWE SAPA Tolerancje wymiarowe SAPA zapewniają powtarzalność wymiarów w normalnych warunkach produkcyjnych. Obowiązują one dla wymiarów, dla których nie poczyniono innych ustaleń w trakcie
szkło klejone laminowane szkło klejone z użyciem folii na całej powierzchni.
SZKŁO LAMINOWANE dokument opracowany przez: w oparciu o Polskie Normy: PN-B-13083 Szkło budowlane bezpieczne PN-EN ISO 12543-5, 6 Szkło warstwowe i bezpieczne szkło warstwowe PN-EN 572-2 Szkło float definicje
Ćwiczenie nr 8 - Modyfikacje części, tworzenie brył złożonych
Ćwiczenie nr 8 - Modyfikacje części, tworzenie brył złożonych Wprowadzenie Utworzone elementy bryłowe należy traktować jako wstępnie wykonane elementy, które dopiero po dalszej obróbce będą gotowymi częściami
PRODUKCJA TERAKOT W TELL ATRIB W OKRESIE PTOLEMEJSKIM. Jesienią 1987 r. rozpoczęto kolejny sezon badań w Tell Atrib
Tomasz Scholl Uniwersytet Warszawski PRODUKCJA TERAKOT W TELL ATRIB W OKRESIE PTOLEMEJSKIM Jesienią 1987 r. rozpoczęto kolejny sezon badań w Tell Atrib prowadzonych przez Polską Stacje Archeologii Śródziemnomorskiej
WYNIKI BADAN ARCHEOLOGICZNYCH PRZEPROWADZONYCH NA TERENIE WIELICZKI W 1965 ROKU
WYNIKI BADAN ARCHEOLOGICZNYCH PRZEPROWADZONYCH NA TERENIE WIELICZKI W 1965 ROKU Prace wykopaliskowe, prowadzone w 1965 r. na obszarze Wieliczki z ramienia Muzeum Żup Krakowskich, stanowiły kontynuację
(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 167098 (13) B1
RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 167098 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 294390 (22) D ata zgłoszenia: 28.04.1992 (51) IntCl6: B21D 35/00 (54)
Karolewo, st. 1. Gmina Susz Powiat iławski AZP 25-50/8 Współrzędne geograficzne: N E
Karolewo, st. 1 Gmina Susz Powiat iławski AZP 25-50/8 Współrzędne geograficzne: N 53 43 49 E 19 17 33 240 Karolewo, st. 1 Ryc. 1. Grodzisko w Karolewie na mapie w skali 1:25000 (na podstawie materiałów
Zbigniew Kobyliński i Dariusz Wach Sprawozdanie z badań wykopaliskowych grodzisk prowadzonych w sezonie 2013 na terenie woj. warmińsko mazurskiego
Zbigniew Kobyliński i Dariusz Wach Sprawozdanie z badań wykopaliskowych grodzisk prowadzonych w sezonie 2013 na terenie woj. warmińsko mazurskiego W terminie od 7 lipca do 28 września 2013zespół pracowników
Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze
Anna Hendel Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze Muzeum Archeologiczne Środkowego Nadodrza w Świdnicy, poza zabytkami związanymi z przeszłością
PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu
PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu IDEA PRZEKROJU stosujemy, aby odzwierciedlić wewnętrzne, niewidoczne z zewnątrz, kształty przedmiotu.
Osteologia. Określanie płci
Osteologia Określanie płci 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Cecha Wielkość ogólna Jama oczodołu Powierzchnia otworu wielkiego Wyrostki sutkowate Kresy skroniowe Łuki nadoczodołowe Wysokość czaszki Spłaszczenie okolicy
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11 ) 6895 (21) Nume r zgłoszenia: 473 1 (51) Klasyfikacja : 30-99 (22) Data zgłoszenia: 23.12.2003 (54) Filt r wewnętrzny (73) Uprawnion y z rejestracj
OPINIA GEOTECHNICZNA
FIZJO-GEO Rinke Mariusz Geologia, geotechnika fizjografia i ochrona środowiska ul. Paderewskiego 19; 51-612 Wrocław tel. 71.348.45.22; 601.84.48.05; fax 71.372.89.90 OPINIA GEOTECHNICZNA
Studia i Materiały. Joanna Adamik, Marcin Burghardt
Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego Tom XXXII Rzeszów 2011 Studia i Materiały Joanna Adamik, Marcin Burghardt Osada tarnobrzeskiej kultury łużyckiej w Białobrzegach, pow. Łańcut,
(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11)
RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 184035 (21 ) Numer zgłoszenia: 322833 (22) Data zgłoszenia: 23.10.1997 (13) B1 (51) IntCl7: A47B 57/48 A47B
EGZEMPLARZ ARCHIWALNY
RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12,OPIS OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 114017 (22) Data zgłoszenia: 16.04.2003 EGZEMPLARZ ARCHIWALNY (19) PL (n)62731
Niweleta to linia, jaką wyznaczają rzędne projektowanej drogi (na drodze dwu- lub jednojezdniowej są to rzędne osi jezdni)
Niweleta 42 Niweleta to linia, jaką wyznaczają rzędne projektowanej drogi (na drodze dwu- lub jednojezdniowej są to rzędne osi jezdni) Niweleta składa się z odcinków prostych oraz łuków wklęsłych i wypukłych
STANOWISKO HUTNICZE I OSADY Z TARCHALIC, POW. WOŁÓW, STAN. 1
Sprawozdania Archeologiczne, t. XXIV, 1972 GRZEGORZ DOMAŃSKI STANOWISKO HUTNICZE I OSADY Z TARCHALIC, POW. WOŁÓW, STAN. 1 Stanowisko 1 w Tarchalicach, pow. Wołów, znajduje się na wysokim, wschodnim brzegu
Politechnika Białostocka INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH
Politechnika Białostocka Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH Temat ćwiczenia: Zwykła próba rozciągania stali Numer ćwiczenia: 1 Laboratorium z przedmiotu:
z krzemienia pasiastego, jeden wiór oraz dwa odłupki z krzemienia czekoladowego. Kości szkieletu nie dochowały się. Naczynia stały w dwóch
Stefan Nosek, Kultura Amfor Kulistych w Polsce, Warszawa-Wrocław-Kraków 1967, str. 135-140. 8. WOJEWODZTWO WARSZAWSKIE POWIAT GARWOLIN 144. RĘBKOW-PARCELE W roku 1937 gospodarz Stanisław Głowala odkrył
Wymiarowanie jest to podawanie wymiarów przedmiotów na rysunkach technicznych za pomocą linii, liczb i znaków wymiarowych.
WYMIAROWANIE (w rys. technicznym maszynowym) 1. Co to jest wymiarowanie? Aby rysunek techniczny mógł stanowić podstawę do wykonania jakiegoś przedmiotu nie wystarczy bezbłędne narysowanie go w rzutach
Dokumentacja rysunkowa materiału ceramicznego ze stanowiska Gurukly Depe (Turkmenistan)
Dokumentacja rysunkowa materiału ceramicznego ze stanowiska Gurukly Depe (Turkmenistan) Prawidłowa dokumentacja materiału ceramicznego ma na celu odtworzenie pierwotnego kształtu i wyglądu naczynia. Rysunek
Archeologia Polski 1973, 18, z. 1-2, pp. 213-218 214 W podsumowaniu: Wydaje się więc, że hipotezy na temat istnienia grupy Celtów na Kujawach nie posiadają wystarczającego uzasadnienia" 5. Bezpośrednim
PL 215409 B3. BORCZYK MONIKA, Bielsko-Biała, PL 22.06.2009 BUP 13/09. MONIKA BORCZYK, Bielsko-Biała, PL 31.12.2013 WUP 12/13 RZECZPOSPOLITA POLSKA
PL 215409 B3 RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 215409 (21) Numer zgłoszenia: 384078 (22) Data zgłoszenia: 17.12.2007 (61) Patent dodatkowy
WYKŁAD 2 Znormalizowane elementy rysunku technicznego. Przekroje.
WYKŁAD 2 Znormalizowane elementy rysunku technicznego. Przekroje. Tworzenie z formatu A4 formatów podstawowych. Rodzaje linii Najważniejsze zastosowania linii: - ciągła gruba do rysowania widocznych krawędzi
Okres lateński i rzymski
IWONA I KRZYSZTOF DĄBROWSCY Okres lateński i rzymski BADANIA ARCHEOLOGICZNE W PIWONICACH W 1963 ROKU Badania wykopaliskowe przeprowadzone zostały w Piwonicach na stan. 1 osada lateńsko-rzymska w obrębie
Chełm, r. Mgr Wojciech Mazurek SUB TERRA Badania Archeologiczne Ul. Szarych Szeregów 5a/ Chełm, Polska SPRAWOZDANIE
Chełm, 16.05.2017 r. Mgr Wojciech Mazurek SUB TERRA Badania Archeologiczne Ul. Szarych Szeregów 5a/26 22-100 Chełm, Polska SPRAWOZDANIE z realizacji usługi w postaci nadzorów archeologicznych przy pracach
Wykopaliska na Starym Mieście Published on Kalisz (http://www.kalisz.pl)
Data publikacji: 23.07.2015 Zakończył się pierwszy etap badań archeologicznych na Starym Mieście w Kaliszu w sezonie 2015. Wykopaliska te są wspólnym przedsięwzięciem Instytutu Archeologii i Etnologii
PL B1. POLITECHNIKA LUBELSKA, Lublin, PL BUP 15/15. JANUSZ W. SIKORA, Dys, PL MACIEJ NOWICKI, Lublin, PL KAMIL ŻELAZEK, Lublin, PL
PL 223387 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 223387 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 410338 (22) Data zgłoszenia: 03.12.2014 (51) Int.Cl.
WYNIKI BADAŃ OSADY Z OKRESU PÓŹNORZYMSKIEGO W DROCHLINIE, WOJ. CZĘSTOCHOWA, STAN. 3
Sprawozdania Archeologiczne, t. XL, 1988 PL ISSN 0081-3834 PIOTR KACZANOWSKI, RENATA MADYDA-LEGUTKO WYNIKI BADAŃ OSADY Z OKRESU PÓŹNORZYMSKIEGO W DROCHLINIE, WOJ. CZĘSTOCHOWA, STAN. 3 Podczas prac wykopaliskowych
PL B1. MAZUR WOJCIECH, Wrocław, PL BUP 05/05. WOJCIECH MAZUR, Wrocław, PL WUP 08/10
RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 206532 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 370152 (51) Int.Cl. B65D 85/10 (2006.01) A24F 15/00 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)
Podstawowy podział chmur
Podstawowy podział chmur Tabela 2.1 Lp. Nazwa międzynarodowa Nazwa polska Uwagi 1 Cirrus Ci Pierzaste 2 Cirrocumulus Cc 3 Cirrostratus Cs 4 Altocumulus Ac 5 Altostratus As 6 Nimbostratus Ns 7 Stratocumulus
RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 166562 (13) B1
RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 166562 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 292871 (22) Data zgłoszenia: 19.12.1991 (51) IntCl6: B65D 1/16 B21D
V (XLVI) Fasc. B -2003
ŚWIATOWID Tom V (XLVI) Fasc. B -2003 EWA MARCZAK (1A UW) W S T Ę P N E WYNIKI BADAŃ W Y K O P A L I S K O W Y C H NA S T A N O W I S K U 2 - G Ó R A W I E Ż O W A " W T R U S Z K A C H - Z A L E S I U,
ZIEMIA WODZISŁAWSKA WE WCZESNYM ŚREDNIOWIECZU.
Dominik Abłamowicz Katedra Paleogeografii i Paleoekologii Czwartorzędu Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego w Sosnowcu Dział Archeologii Muzeum Śląskiego w Katowicach ZIEMIA WODZISŁAWSKA WE WCZESNYM
STEREOMETRIA CZYLI GEOMETRIA W 3 WYMIARACH
STEREOMETRIA CZYLI GEOMETRIA W 3 WYMIARACH Stereometria jest działem geometrii, którego przedmiotem badań są bryły przestrzenne oraz ich właściwości. WZAJEMNE POŁOŻENIE PROSTYCH W PRZESTRZENI 2 proste
RZUT CECHOWANY DACHY, NASYPY, WYKOPY
WYZNACZANIE DACHÓW: RZUT CECHOWANY DACHY, NASYPY, WYKOPY Ograniczymy się do dachów złożonych z płaskich wielokątów nazywanych połaciami, z linią okapu (linią utworzoną przez swobodne brzegi połaci) w postaci
PL B1. FAKRO PP SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Nowy Sącz, PL BUP 19/11
PL 223474 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 223474 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 390672 (22) Data zgłoszenia: 10.03.2010 (51) Int.Cl.
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11 ) 7038 (21) Nume r zgłoszenia: 519 8 (51) Klasyfikacja : 13-03 (22) Dat a zgłoszenia: 01.03.200 4 (54) Przedłużac z sieciowo-teletechniczny siedmiogniazdow
Sobieszyn - osada i cmentarzysko kultury przeworskiej, gm. Ułęż, woj. lubelskie (aut. P. Łuczkiewicz)
Sobieszyn - osada i cmentarzysko kultury przeworskiej, gm. Ułęż, woj. lubelskie (aut. P. Łuczkiewicz) Sobieszyn leży w północnej części Lubelszczyzny, w gm. Ułęż, nad dolnym Wieprzem, w pobliżu jego ujścia
EGZEMPLARZ ARCHIWALIA WZORU UŻYTKOWEGO. d2)opis OCHRONNY. (19) PL di) SCA Packaging Poland Sp. z o.o., Warszawa, PL
EGZEMPLARZ ARCHIWALIA RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej d2)opis OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 114715 (22) Data zgłoszenia: 29.03.2004 (19) PL di)63088 (13)
PROJEKT STAŁEJ ORGANIZACJI RUCHU
M-Ka Studio Anna Kawa ul. Kurantowa 6/42 20-836 Lublin PROJEKT STAŁEJ ORGANIZACJI RUCHU Nazwa obiektu budowlanego: Droga gminna nr 08685L w m. Węglin, gmina Trzydnik Duży na odcinku km 0+000,00 km 0+730,00
Tolerancja wymiarowa
Tolerancja wymiarowa Pojęcia podstawowe Wykonanie przedmiotu zgodnie z podanymi na rysunku wymiarami, z uwagi na ograniczone dokładności wykonawcze oraz pomiarowe w praktyce jest bardzo trudne. Tylko przez
Leszek Kotlewski Relikty studzienki rewizyjnej zdroju przy pomniku Mikołaja Kopernika w Toruniu odkryte podczas badań archeologicznych w 2002 roku
Leszek Kotlewski Relikty studzienki rewizyjnej zdroju przy pomniku Mikołaja Kopernika w Toruniu odkryte podczas badań archeologicznych w 2002 roku Rocznik Toruński 30, 209-216 2003 ROCZNIK TORUŃSKI TOM
Oto przykłady przedmiotów, które są bryłami obrotowymi.
1.3. Bryły obrotowe. Walec W tym temacie dowiesz się: co to są bryły obrotowe, jak rozpoznawać walce wśród innych brył, jak obliczać pole powierzchni bocznej i pole powierzchni całkowitej walca, jak obliczać
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11)3637 (21) Nume r zgłoszenia: 71 9 (51) Klasyfikacja : 09-03 (22) Dat a zgłoszenia: 13.02.200 2 (54) Pojemni k (45) O udzieleni u praw a z rejestracj
Zawartość opracowania
Zawartość opracowania 1. Opis techniczny 2. Tabela - zbiorcze zestawienie robót ziemnych 3. Tabele robót ziemnych 4. Plan sytuacyjny lokalizacji przekrojów poprzecznych 5. Przekroje poprzeczne 1/5 Opis
BADANIA NA GRODZISKU W SMULSKU I OSADZIE W BOLE- SZYNIE, POW. TUREK
Sprawozdania Archeologiczne, t. XXI, 1969 MARIAN GŁOSEK BADANIA NA GRODZISKU W SMULSKU I OSADZIE W BOLE- SZYNIE, POW. TUREK W ramach badań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym kasztelanii spicimierskiej
DACHÓWKI CERAMICZNE OZNACZNANIE WŁAŚCIWOŚCI GEOMETRYCZNYCH
DACHÓWKI CERAMICZNE OZNACZNANIE WŁAŚCIWOŚCI GEOMETRYCZNYCH NORMY PN-EN 1304:2013-10 - Dachówki ceramiczne. Definicje i specyfikacja wyrobów PN-EN 1024:2012 - Dachówki ceramiczne. Określanie właściwości
TARCICA EKSPORTOWA PÓŁNOCNEGO SORTYMENTU SOSNOWA, MODRZEWIOWA, CEDROWA Wymogi według GOST i GOST
TARCICA EKSPORTOWA PÓŁNOCNEGO SORTYMENTU SOSNOWA, MODRZEWIOWA, CEDROWA Wymogi według GOST 26002-83 i GOST 24454-80 Parametr, oznaka, wada drewna, jej umiejscowienie bezklasowe (1-3 gatunek) Wymogi według
WZORU UŻYTKOWEGO PL Y1. ŻURAWSKI ARTUR ZIĘTEK JACEK NASTULA STANISŁAW BOPAN Z.N. SPÓŁKA CYWILNA, Warszawa, PL
RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 117273 (22) Data zgłoszenia: 06.02.2008 (19) PL (11) 65741 (13) Y1 (51) Int.Cl.
Widoki WPROWADZENIE. Rzutowanie prostokątne - podział Rzuty prostokątne dzieli się na trzy rodzaje: widoki,.przekroje, kłady.
Widoki WPROWADZENIE Rzutowanie prostokątne - podział Rzuty prostokątne dzieli się na trzy rodzaje: widoki, przekroje, kłady Widoki obrazują zewnętrzną czyli widoczną część przedmiotu Przekroje przedstawiają
WZORU UŻYTKOWEGO PL 67148 Y1. UNITED PACKAGING SPÓŁKA AKCYJNA, Poznań, PL 10.09.2012 BUP 19/12 30.05.2014 WUP 05/14. MATEUSZ PŁÓCIENNIK, Poznań, PL
PL 67148 Y1 RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 119796 (22) Data zgłoszenia: 01.03.2011 (19) PL (11) 67148 (13) Y1
Płaszczyzny, żebra (pudełko)
Płaszczyzny, żebra (pudełko) Zagadnienia. Płaszczyzny, Żebra Wykonajmy model jak na rys. 1. Wykonanie Rysunek 1. Model pudełka Prostopadłościan z pochylonymi ścianami Wykonamy zamknięty szkic na Płaszczyźnie
Anna Longa Gdańsk ul. Ostrołęcka 16/ Gdańsk Tel PROGRAM BADAŃ ARCHEOLOGICZNYCH NA STANOWISKU NR 2 W ŁEBIE (AZP 3-34/2)
Anna Longa Gdańsk 02.06.2015 ul. Ostrołęcka 16/8 80-180 Gdańsk Tel. 501 275753 Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków Delegatura w Słupsku u. Jaracza 6 76-200 Słupsk Gmina Miasto Łeba ul. Kościuszki
Wymiarowanie. Wymiarowanie jest to podawanie wymiarów przedmiotów na rysunkach technicznych za pomocą linii, liczb i znaków wymiarowych.
Wymiarowanie Wymiarowanie jest to podawanie wymiarów przedmiotów na rysunkach technicznych za pomocą linii, liczb i znaków wymiarowych. Wymiarowanie: -jedna z najważniejszych rzeczy na rysunku technicznym
OSADA OTWARTA KULTURY ŁUŻYCKIEJ W OŁTARZACH -
JAN MICHALSKI OSADA OTWARTA KULTURY ŁUŻYCKIEJ W OŁTARZACH - GOŁACZACH, WOJ. ŁOMŻA St. 1 Celem niniejszej pracy jest uzupełnienie znajomości materiałów z osady otwartej kultury łużyckiej w miejscowości
A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I S. Jacek Blaszczyk
A C T A U N I V E R S I T A T I S L O D Z I E N S I S FOLIA ARCHAEOLOGICA 20, 1996 Jacek Blaszczyk ZN ALEZISK O DENARÓW BOLESŁAWA K ĘD ZIERZA W EG O NA STANOW ISKU 1 W W ILKOW ICACH, GM. W ARTKOW ICE Odkrycia
580,10 581,42 581,42 581,70 Węgiel humusowy. Bardzo liczne siarczki żelaza w różnych formach.
1 2 4 3 Zdj.28. Pokład węgla humusowego nr205/1 (579,10-580,10m) -1, następnie iłowiec (580,10-581,42m) -2; pokład węgla humusowego nr205/2 (581,42-581,70m) -3 oraz mułowiec (581,70-587,15m) -4. Zdj.29.
Klasa 3.Graniastosłupy.
Klasa 3.Graniastosłupy. 1. Uzupełnij nazwy odcinków oznaczonych literami: a........................................................... b........................................................... c...........................................................
Filtracja - zadania. Notatki w Internecie Podstawy mechaniki płynów materiały do ćwiczeń
Zadanie 1 W urządzeniu do wyznaczania wartości współczynnika filtracji o powierzchni przekroju A = 0,4 m 2 umieszczono próbkę gruntu. Różnica poziomów h wody w piezometrach odległych o L = 1 m wynosi 0,1
Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki.
Studzionki 1.1. Dawne nazwy miejscowości. Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. 1.2. Etymologia nazwy wsi. Etymologia nazwy wsi bliżej nieznana. 1.3. Historia
Ceramika z osady południowo-zachodniej w Horodyszczu, gm. Wisznice, woj. lubelskie (stanowisko 3, wykop I)
Katarzyna Skrzyńska Ceramika z osady południowo-zachodniej w Horodyszczu, gm. Wisznice, woj. lubelskie (stanowisko 3, wykop I) Kompleks osadniczy w Horodyszczu, gm. Wisznice, woj. lubelskie jest jedynym
Osada kultury przeworskiej na stanowisku 9 w Krakowie-Kurdwanowie (opracowanie wstêpne) Justyna Rodak
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Muzeum Archeologiczne w Krakowie i Uniwersytet Jagielloñski Krakowski Zespó³ do Badañ Autostrad Osada kultury przeworskiej na stanowisku 9 w Krakowie-Kurdwanowie (opracowanie
INSTRUKCJA MONTAŻU ZASOBNIKA KABLOWEGO ZKMTB 1
MTB Trzebińscy Sp. J. 89-100 Nakło nad Notecią Ul. Dolna 1a Tel. (52) 386-04-88, fax (52) 385-38-32 NIP 558-13-80-951 e-mail: biuro@mtbtrzebinscy.pl www.mtbtrzebinscy.pl INSTRUKCJA MONTAŻU ZASOBNIKA KABLOWEGO
Zabezpieczenie wykopu archeologicznego Aktualizacja
BIURO PROJEKTÓW I OBSŁUGI INWESTORSKIEJ K A R K O N 61 127 POZNAŃ ul. Bydgoska 6/7/7 tel. 48 61 8703012 fax 48 61 8703121 Pracownia Poznań os. Orła Białego 48/10 Regon 632477738 NIP 782-106-33-01 Konto
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO
(12) OPI S OCHRONN Y WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11)Rp.1349 (21) Numer zgłoszenia: 1979 5 (51) Klasyfikacja : 09-01 (22) Dat a zgłoszenia: 18.04.200 0 (54) Kube k n a danie obiadowe (73) Uprawnion y z
WZORU UŻYTKOWEGO q Y1 \2lj Numer zgłoszenia: s~\ T.7
RZECZPOSPOLITA POLSKA EGZEMPURZARCHMLNY 3 OPIS OCHRONNY PL 58498 WZORU UŻYTKOWEGO q Y1 \2lj Numer zgłoszenia: 105569 s~\ T.7 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 13.11.1996 B65G
Wieprz, st. 20. Gmina Zalewo Powiat iławski AZP 24-53/25 Współrzędne geograficzne: N E
Wieprz, st. 20 Gmina Zalewo Powiat iławski AZP 24-53/25 Współrzędne geograficzne: N 53 45 26 E 19 37 15 238 Wieprz, st. 20 Ryc. 1. Grodzisko w Wieprzu, st. 20 na mapie w skali 1:25000 (na podstawie materiałów
Przekrój normalny na prostej i na łuku Linia magistralna jednotorowa i kat. 1: na prostej i w łuku
1. Zasady trasowania linii kolejowej A) ryterium najmniejszej odległości jak najmniej łuków B) Możliwie duże łuki poziome C) Możliwie małe pochylenia podłużne D) Unikanie przecięć z innymi drogami i rzekami,
SZCZEGÓŁOWA SPECYFIKACJA TECHNICZNA
SZCZEGÓŁOWA SPECYFIKACJA TECHNICZNA D - 05.01.03-05 NAWIERZCHNIA Z DESTRUKTU ASFALTOWEGO D-05.01.03-05 Nawierzchnie Z Destruktu Asfaltowego Strona 2 1. Wstęp 1.1. Przedmiot SST Przedmiotem niniejszej szczegółowej
Fragment ceramiki z Jaworek Przyczynek do kontaktów Rusi Szlachtowskiej
Przyczynek do kontaktów Rusi Szlachtowskiej Treścią niniejszego tekstu jest fragment ceramiki znaleziony na terenie miejscowości Jaworki, gm. Szczawnica. Opisywany ułamek naczynia pozyskano przypadkowo
ANDRZEJ ABRAMOWICZ CERAMIKA Z CZERMNA NAD HUCZWĄ WSTĘP Prowadzone w 1952 r. badania na wczesnośredniowiecznym grodzisku w Czermnie nad Huczwą doprowadziły m. in. do uzyskania pewnej ilości ceramiki, która
Rozmieszczanie i głębokość punktów badawczych
Piotr Jermołowicz Inżynieria Środowiska Rozmieszczanie i głębokość punktów badawczych Rozmieszczenie punktów badawczych i głębokości prac badawczych należy wybrać w oparciu o badania wstępne jako funkcję
Fot: Widok płaskich powierzchni okazu. Fot: Zbliżenia łusek z powierzchni okazu. Fot: Zbliżenia spodniej części okazu.
Okaz 120 MCh/P/11620 - Lepidodendron Brzeszcze Płaski fragment łupka o zarysie przypominającym nieco poszarpany trapez. Pomiędzy warstwami substancji ilastej znajdują się wkładki węgla. Skamieniałość znajduje
W latach 19(57, i ekspedycja archeologiczna
SLAVIA AN IIQ U A Tom X X IX - Rok 1983 KRZYSZTOF SZAMAŁEK (Poznań) W CZESNOŚREDNIOW IECZNA C ER AM IK A Z ODERCY W latach 19(57, 1969-1974 i 1976-1977 ekspedycja archeologiczna IH K M PAN pod kierunkiem
RZUTOWANIE PROSTOKĄTNE
RZUTOWANIE PROSTOKĄTNE WPROWADZENIE Wykonywanie rysunku technicznego - zastosowanie Rysunek techniczny przedmiotu jest najczęściej podstawą jego wykonania, dlatego odwzorowywany przedmiot nie powinien