Zespół metaboliczny epidemia XXI wieku

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zespół metaboliczny epidemia XXI wieku"

Transkrypt

1 Drzycimska-Tatka Hygeia Public Health B, Drab-Rybczyńska 2011, 46(4): A, Kasprzak J. Zespół metaboliczny epidemia XXI wieku 423 Zespół metaboliczny epidemia XXI wieku Metabolic Disorder Syndrome an epidemic of 21st century Bogumiła Drzycimska-Tatka, Angelika Drab-Rybczyńska, Jerzy Kasprzak Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Bydgoszczy Rozwój cywilizacyjny przyniósł ogromny postęp w nauce i technice oraz znaczną poprawę warunków życia ludzi, ale stał się jednocześnie przyczyną pojawienia się wielu nieznanych wcześniej zagrożeń. Jednym z nich jest zespół zaburzeń metabolicznych, do którego powstania przyczyniają się przede wszystkim mała aktywność ruchowa i niewłaściwe odżywianie, a także zanieczyszczenia wody, powietrza, żywności, jak i rosnące tempo życia oraz związany z tym stres. Zespół metaboliczny stanowi coraz większy problem kliniczny i epidemiologiczny populacji krajów uprzemysłowionych, charakteryzuje się on współwystępowaniem: otyłości, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2, insulinooporności oraz zaburzeń lipidowych. Efekty i czynniki ryzyka poszczególnych jednostek chorobowych i zaburzeń ulegają wzajemnemu wzmocnieniu i sumowaniu, przez co zagrożenie niekorzystnymi powikłaniami naczyniowymi wzrasta. W artykule przedstawiono historię, definicję, kryteria diagnostyczne oraz poszczególne składowe zespołu metabolicznego, a także omówiono najskuteczniejszą i najbardziej naturalną metodę jego leczenia prawidłową dietę z korektą nieprawidłowych nawyków żywieniowych, która w korzystny sposób wpływa na poziom cholesterolu, trójglicerydów, wartość ciśnienia tętniczego i glukozy we krwi oraz samopoczucie i psychikę człowieka. Słowa kluczowe: zespół metaboliczny, otyłość, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca typu 2, insulinooporność, zaburzenia lipidowe Hygeia Public Health 2011, 46(4): Nadesłano: Zakwalifikowano do druku: The progress of civilization has brought about a huge development in science and technology along with a considerable improvement of human life conditions, yet also resulting in an emergence of many, previously unknown, threats. One of them is Metabolic Disorder Syndrome, which is caused mainly by the lack of physical activity and improper nutrition, other factors being contamination of water, air and food along with the rising pace of life bringing mental strain. Metabolic Syndrome is becoming an increasing clinical problem of an epidemic nature within the population of developed countries and it is characterized by coexistence with obesity, hypertension, type 2 diabetes, insulin immunity and lipid disorders. The effects and risk factors of the individual disease units undergo mutual reinforcement and summarization, both increasing the danger of vascular complications. The article presents the history, definition, diagnostic criteria and individual elements of Metabolic Syndrome, together with the description of its most efficient and natural method of treatment proper diet with the adjustment of incorrect nutritional habits, which helps to normalize the levels of cholesterol, triglycerides, arterial blood pressure and the amount of glucose in blood, along with positively affecting the whole body and mind. Key words: Metabolic Disorder Syndrome, obesity, hypertension, type 2 diabetes, insulin immunity, lipid disorders Adres do korespondencji / Address for correspondence Bogumiła Drzycimska-Tatka Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Bydgoszczy ul. Kujawska 4, Bydgoszcz tel , fax Wykaz skrótów LDL lipoproteiny o niskiej gęstości, tzw. zły cholesterol HDL lipoproteiny o wysokiej gęstości, tzw. dobry cholesterol TC cholesterol całkowity TG trójglicerydy IDF Międzynarodowa Federacja Cukrzycowa; International Diabetes Federation BMI Indeks Masy Ciała; Body Mass Index WHO Światowa Organizacja Zdrowia; World Health Organization WHR wskaźnik dystrybucji tkanki tłuszczowej; Waist to Hip Ratio PT Europejskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego; European Society of Hypertension ESC Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne; European Society of Cardiology mm Hg pozaukładowa jednostka miary ciśnienia równa ciśnieniu słupa rtęci o wysokości jednego milimetra w temperaturze 273,15 K (0 C), przy normalnym przyspieszeniu ziemskim

2 424 Hygeia Public Health 2011, 46(4): Historia, definicja i kryteria diagnostyczne Historia zespołu metabolicznego ma ponad 80 lat. W 1923 r. Kylin opisał często współwystępujące nadciśnienie i hiperglikemię, 20 lat później Vague wskazywał na wyraźny związek pomiędzy otyłością brzuszną a cukrzycą i innymi schorzeniami. U podstawy wielu badań i obserwacji znajdują się również doniesienia polskiego lekarza Jakuba Węgierki, który wprowadził pojęcie cukrzycy skojarzonej z innymi zaburzeniami otyłością, nadciśnieniem tętniczym i chorobą niedokrwienną serca. Jednak ta koncepcja znalazła miejsce w piśmiennictwie ogólnoświatowym dopiero pod koniec lat 80. XX w. W 1988 r. Reaven opisał grupę współzależnych czynników metabolicznych, takich jak: oporność na insulinę, hiperinsulinemia, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, nietolerancja glukozy, których konsekwencją jest rozwój choroby niedokrwiennej serca. Zespół opisany przez Reavena, wzbogacony o kolejne elementy, wielokrotnie zmieniał swą nazwę: od zespołu X, kwadratu śmierci do obecnie przyjętej nazwy zespołu metabolicznego, zespołu polimetabolicznego lub zespołu insulinooporności [1]. Centralne miejsce w jego złożonej i ciągle niedostatecznie poznanej patogenezie zajmują otyłość brzuszna i odporność na insulinę [2]. Definicja zespołu metabolicznego określa go jako współistnienie powiązanych ze sobą czynników ryzyka pochodzenia metabolicznego, sprzyjających rozwojowi chorób sercowo-naczyniowych o podłożu miażdżycowym oraz cukrzycy typu 2 (tab. I). Do zespołu metabolicznego zaliczamy ponadto: insulinooporność, hiperinsulinizm, otyłość, upośledzoną tolerancję glukozy. Charakteryzuje się on występowaniem nadciśnienia tętniczego, nadkrzepliwości oraz stłuszczenia wątroby [3]. Wszystkie czynniki składające się na zespół metaboliczny wpływają wzajemnie na siebie. Otyłość oraz niedostatek wysiłku fizycznego prowadzą do powstania oporności na insulinę. Insulinooporność zwiększa z kolei stężenie cholesterolu frakcji LDL (lipoprotein o niskiej gęstości złego cholesterolu ), stężenie trójglicerydów (TG) w surowicy krwi oraz zmniejsza stężenie cholesterolu frakcji HDL (lipoprotein o wysokiej gęstości dobrego cholesterolu ). Zmiany te prowadzą do powstania blaszek miażdżycowych w ścianach tętnic, co po latach może przyczynić się do wystąpienia choroby niedokrwiennej serca, zakrzepów naczyniowych i udaru mózgu. Oporność na insulinę powoduje zwiększenie stężenia insuliny oraz glukozy w surowicy krwi. Przewlekłe podwyższone stężenie glukozy uszkadza naczynia krwionośne i nerki, co może prowadzić do powstania cukrzycy. Ze względu na zbyt wysokie stężenie insuliny nerki zatrzymują w organizmie zbyt dużo sodu, co podwyższa ciśnienie tętnicze i prowadzi do nadciśnienia. Wzajemne zależności między poszczególnymi składowymi zespołu nie są jednakowe, ale wskaźnik masy ciała koreluje ze wszystkimi pozostałymi składowymi [2]. Najnowsze kryteria identyfikujące pacjentów z zespołem metabolicznym zostały opracowane w 2005 r. w Berlinie przez Międzynarodową Federację Cukrzycową (IDF) [1]. Tabela I. Zasady rozpoznawania zespołu metabolicznego wg IDF [3] Table I. Rules of Metabolic Syndrome diagnosis by IDF [3] warunek konieczny + minimum 2 czynniki ryzyka Czynniki ryzyka Wskaźniki otyłość brzuszna (obwód talii) mężczyźni 94 cm kobiety 80 cm trójglicerydy 150 mg/dl (1,7 mmol) cholesterol frakcji HDL mężczyźni < 40 mg/dl (1,0 mmol/l) kobiety < 50 mg/dl (1,3 mmol/l) ciśnienie tętnicze 130/ 85 mm Hg glukoza na czczo 100 mg/dl ( 5,6 mmol/l) Oprócz objawów zawartych w definicji zespołu metabolicznego u chorych może występować wiele innych dolegliwości, szczególnie kamica pęcherzyka żółciowego oraz nerek. Do czynników ryzyka należy zwiększone spożycie alkoholu, siedzący tryb życia, brak aktywności fizycznej, dojrzały wiek, rodzinne występowanie zespołu, nadwaga i otyłość. Badania niezbędne do potwierdzenia rozpoznania choroby są proste i relatywnie tanie, a informacja z nich płynąca ma ogromne znaczenie [4]. Otyłość Otyłość jest chorobą przewlekłą o złożonych przyczynach genetycznych, endokrynnych i środowiskowych (stres, palenie tytoniu, alkohol, dieta obfitująca w tłuszcze nasycone i sól kuchenną) [5]. Charakteryzuje się powolną progresją albo okresami stabilności masy ciała z chudnięciem i następowym przybieraniem masy ciała, najczęściej większym niż jej utrata podczas chudnięcia (efekt jo-jo ). Jest chorobą metaboliczną, jej pierwotną przyczyną są zaburzenia popędu żywieniowego prowadzące do zwiększenia się ilości tkanki tłuszczowej w organizmie. W miarę nasilania się tego procesu oraz w miarę upływu czasu pojawiają się patologie i dysfunkcje dotyczące wszystkich w istocie układów i narządów. Mogą one powodować inwalidztwo i ryzyko skrócenia oczekiwanego okresu życia [5]. Otyłość występuje epidemicznie i jest jedną z głównych przyczyn chorobowości i umieralności, szczególnie w krajach cywilizacyjnie rozwiniętych [6], ale rozprzestrzenia się także w krajach o niskim lub średnim dochodzie narodowym brutto. Jest ponadto czynnikiem rozwoju licznych chorób, bardzo często wiąże się z nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą typu 2, niealkoholowym stłuszczeniem wątroby oraz depresją.

3 Drzycimska-Tatka B, Drab-Rybczyńska A, Kasprzak J. Zespół metaboliczny epidemia XXI wieku 425 Choroby te znacznie upośledzają stan zdrowia i przyczyniają się do przedwczesnego zgonu [7]. Problem nadmiernej masy ciała oraz chorób z nią związanych dotyczy coraz większej liczby mieszkańców świata. W Europie na otyłość cierpi 10-27% mężczyzn i 10-38% kobiet, w Polsce otyłość lub nadwaga występuje u ponad 60% dorosłych mężczyzn i około 50% kobiet [8]. Otyłość jest zagrożeniem zdrowia i powinna być leczona nie tylko indywidualnie dobraną, niskokaloryczną dietą i wzmożoną aktywnością fizyczną, ale również w niektórych przypadkach farmakoterapią [8]. Redukcja otyłości powoduje zmniejszenie ryzyka jej powikłań oraz zgonu. Ponadto obniżenie masy ciała zmniejsza uczucia zmęczenia, bóle krzyża i stawów, potliwość, łagodzi objawy dusznicy bolesnej i sprzyja eliminacji zaburzeń hormonalnych, niepłodności oraz nietrzymania moczu. Pozytywnie wpływa również na stężenie cholesterolu i trójglicerydów we krwi oraz na objawy cukrzycy typu 2 i nadciśnienia tętniczego [6]. Definicja otyłości może mieć różne kryteria, zawsze jednak odnosi się do ilości tłuszczu zgromadzonego w formie tkanki tłuszczowej. Do oceny wstępnej prawidłowej masy ciała służy indeks masy ciała BMI (Body Mass Index). Dodatkowo dzieląc obwód talii (w cm) przez obwód bioder (w cm) można ustalić typ otyłości WHR (Waist to Hip Ratio) [7]. Wskaźnik masy ciała BMI (Body Mass Index) Wskaźnik BMI wyraża zależność pomiędzy masą ciała a wysokością ciała. Jest najbardziej praktycznym, najprostszym i najczęściej używanym wskaźnikiem masy ciała, który oblicza się, korzystając z prostego wzoru a jego wielkość posłużyła jako kryterium klinicznej klasyfikacji wielkości masy ciała ustalonej przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) (tab. II): [5]. Tabela II. Klasyfikacja nadwagi i otyłości u osób dorosłych - wg BMI [7] Table II. Classification of overweight and obesity in adults by BMI [7] Klasyfikacja wielkości masy ciała Masa ciała [kg] BMI = (Wysokość ciała) 2 [m²] Wskaźnik masy ciała [kg/m²] Ryzyko powikłań Norma 18,5 24,9 Średnie Prawidłowa masa ciała 25,0 29,9 Nieznacznie zwiększone Nadmiar masy ciała > 30 Zwiększone Otyłość 1 stopień 30,0 34,9 Umiarkowane Otyłość 2 stopień 35,0 39,9 Znaczne Otyłość 3 stopień > 40,0 Bardzo znaczne Niestety, wskaźnik ten cechuje wiele ograniczeń, ponieważ ma on charakter statyczny i nie uwzględnia fizjologicznych wahań w proporcji masy tłuszczowej, mięśniowej i kostnej zależnych od typu budowy organizmu. Ponadto na jego wielkość, oprócz masy tkanki tłuszczowej, wpływa płeć, wiek, antropologiczny typ budowy ciała oraz wytrenowanie [7, 9]. Wskaźnik WHR (Waist to Hip Ratio) Bardzo ważnym elementem charakteryzującym otyłość jest rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. W praktyce klinicznej dla oceny tej cechy służy wskaźnik WHR (Waist to Hip Ratio), który oznacza proporcje obwodu w talii do obwodu w biodrach [9]. WHR = obwód brzucha na poziomie pępka (lub największy obwód brzucha) [cm] obwód bioder na poziomie końców biodrowych górnych [cm] Wartość WHR nie powinna przekraczać 0,9 u mężczyzn i 0,8 u kobiet. Wynik większy niż 0,9 (mężczyźni) i 0,8 (kobiety), świadczy o typie otyłości brzusznej, w której tłuszcz gromadzi się głównie w środkowej części ciała w obrębie jamy brzusznej (otyłość typu jabłko ), mniejszy z kolei dowodzi otyłości biodrowo-udowej, w której tkanka tłuszczowa odkłada się głównie na udach i pośladkach (otyłość typu gruszka ) [9]. Już sama wielkość obwodu brzucha na poziomie talii większa od 80 cm (IDF) u kobiet oraz większa od 94 cm (IDF) u mężczyzn wskazuje na otyłość brzuszną, z którą związany jest podwyższony poziom cholesterolu frakcji LDL, a to z kolei wiąże się m.in. ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób układu krążenia. Otyłości brzusznej najczęściej towarzyszą zaburzenia metaboliczne, prowadzące do nadciśnienia tętniczego, choroby wieńcowej oraz cukrzycy [9]. Wskaźnik WHR powinien być rozpatrywany wspólnie ze współczynnikiem BMI oraz innymi informacjami dotyczącymi stanu zdrowia pacjenta. Wadą pomiarów obwodu ciała jest fakt, iż określają one zarówno ilość tkanki podskórnej, jak i wewnątrzbrzusznej. Ponadto są zależne od stopnia nadwagi, a także od ilości gazów w jelitach [10]. Nadciśnienie tętnicze Choroba nadciśnieniowa, która jest przyczyną około 60% zgonów w populacji globu, jest choroba układu krążenia, charakteryzującą się stale lub okresowo podwyższonym ciśnieniem tętniczym krwi. Zdecydowana większość (ponad 90%) przypadków nadciśnienia ma charakter pierwotny, tzn. bez znanej somatycznej przyczyny. Etiologia nadciśnienia tętniczego pierwotnego nie została w pełni ustalona, ale uważa się, że odgrywają w niej rolę czynniki genetyczne i środowiskowe. Pozostałe przypadki dotyczą choroby o charakterze wtórnym, gdy dobrze znana jest przyczyna choroby [11]. W 2000 roku 972 miliony dorosłych ludzi na świecie chorowało na nadciśnienie

4 426 Hygeia Public Health 2011, 46(4): tętnicze, z czego 639 milionów w krajach rozwiniętych. Przewiduje się, że w 2025 roku liczba chorych wzrośnie do 1,5 miliarda [12]. Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego (PTNT) przyjęło w 2003 roku klasyfikację nadciśnienia tętniczego zgodną z opublikowanymi w tym samym roku wytycznymi European Society of Hypertension (ESH) i European Society of Cardiology (ESC) (tab. III) [13]. Za nadciśnienie uznano wartości przekraczające 140 mm Hg dla ciśnienia skurczowego lub 90 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego u osób nieprzyjmujących leków przeciwnadciśnieniowych [10]. Choroba nadciśnieniowa do chwili wystąpienia powikłań zwykle przebiega skrycie, przez wiele lat osobie chorej mogą nie towarzyszyć żadne objawy. Jeśli już wystąpią bóle głowy, nadmierna pobudliwość, bezsenność, łatwe męczenie, czasem uczucie kołatania serca, zaczerwienienie twarzy, szyi, klatki piersiowej (zwłaszcza przy dużym wzroście ciśnienia), to są one mało charakterystyczne [12]. Tabela III. Klasyfikacja nadciśnienia tętniczego - wg ESC, ESH [10] Table III. Classification of arterial hypertension by ESC, ESH [10] Kategoria Ciśnienie skurczowe (mm Hg) Ciśnienie rozkurczowe (mm Hg) Ciśnienie optymalne < 120 < 80 Ciśnienie prawidłowe Ciśnienie wysokie prawidłowe Nadciśnienie stopień (łagodne) Nadciśnienie stopień (umiarkowane) Nadciśnienie stopień (ciężkie) Nadciśnienie izolowane skurczowe 140 < 90 U niektórych chorych nadciśnienie może mieć charakter chwiejny, który nie powoduje powikłań narządowych przez długi czas, natomiast u innych od chwili rozpoznania ma charakter utrwalony i wcześnie prowadzi do owych powikłań. Powikłaniem przede wszystkim jest uszkodzenie nerek (przewlekła niewydolność nerek, aż do konieczności dializy), układu krążenia (niewydolność mięśnia sercowego, zawał serca) oraz powikłania ze strony układu nerwowego (niedokrwienny udar mózgu). Jedną z trudniejszych do leczenia postaci nadciśnienia tętniczego jest nadciśnienie złośliwe przebiegające z wysokimi wartościami ciśnienia (zazwyczaj mm Hg rozkurczowego), uszkodzeniem małych naczyń w siatkówce i ostrą, szybko postępującą niewydolnością nerek i serca, a także innych narządów. Typowym objawem szybko rozwijającego się nadciśnienia tętniczego jest ból głowy, zwykle zlokalizowany w potylicy, występujący głównie w godzinach porannych. Często towarzyszą mu zaburzenia widzenia. Można także stwierdzić zaburzenia myślenia, orientacji, świadomości, drgawki oraz śpiączkę. Wśród objawów ogólnoustrojowych mogą występować: bóle brzucha, osłabienie, duszność, wielomocz i zmniejszenie masy ciała [12]. Do elementów nie-farmakologicznego leczenia choroby nadciśnieniowej należy normalizacja masy ciała, przestrzeganie odpowiedniej diety, w tym nienadużywanie alkoholu i soli, ograniczenie spożycia tłuszczów, zwłaszcza nasyconych, zaprzestanie palenia tytoniu i zwiększenie aktywności fizycznej. Wyniki badań epidemiologicznych wskazują na związek nadmiernego spożycia sodu z nadciśnieniem tętniczym. Zgodnie z zaleceniami, pacjenci z nadciśnieniem powinny ograniczyć dzienne spożycie sodu do mniej niż 5 g dziennie. Jednak w większości krajów regionu europejskiego spożycie soli przekracza 10 g dziennie. Ponadto zmiana stylu życia istotnie obniża wartości ciśnienia tętniczego u osób z ciśnieniem podwyższonym i prawdopodobnie może zapobiegać rozwojowi choroby u osób, które mają do niej genetycznie uwarunkowane skłonności. Na świecie 30-65% chorych cierpiących na nadciśnienie tętnicze jest otyłych. Dowiedziono, że utrata nadmiernej masy ciała jest skuteczna nie tylko jako metoda obniżenia już podwyższonego ciśnienia, ale także jako prewencja pierwotna, czyli zapobieganie wystąpieniu nadciśnienia u osób dotychczas zdrowych. Połączenie niskokalorycznej diety i ćwiczeń fizycznych daje lepsze efekt niż każda z tych interwencji osobno [13]. Osobom chorującym na nadciśnienie tętnicze zaleca się także dzienne spożycie potasu na poziomie 3,5 g dziennie najlepiej w postaci świeżych owoców i warzyw, spożywania mniejszych ilości czerwonego mięsa, przetworzonych produktów zbożowych i słodyczy, a więcej ryb oraz pełnoziarnistych produktów zbożowych [12]. Insulinooporność Insulina jest hormonem wytwarzanym przez komórki beta trzustki; niewielkie jej ilości uwalniane są do krwi po każdym posiłku i pomagają transportować glukozę do komórek, gdzie wykorzystywana jest jako źródło energii. Insulinoopornością nazywamy stan zmniejszonego działania insuliny na tkanki docelowe, pomimo prawidłowego lub podwyższonego jej stężenia w surowicy krwi. Ponieważ glukoza jest niezbędna do przeżycia komórek, organizm kompensuje insulinooporność wytwarzaniem większych ilości insuliny. Skutkiem jest nadmiar insuliny we krwi (hiperinsulinemia) i nadmierna stymulacja tych tkanek, które pozostają wrażliwe na działanie hormonu. Z czasem proces ten prowadzi do szkodliwego dla zdrowia zaburzenia równowagi między glukozą a insuliną. Ponadto insulinooporność może zaburzać metabolizm tłuszczów w organizmie, znacznie zwiększając ilość trójglicerydów i złego cholesterolu (frakcji LDL)

5 Drzycimska-Tatka B, Drab-Rybczyńska A, Kasprzak J. Zespół metaboliczny epidemia XXI wieku 427 we krwi, jednocześnie zmniejszając ilość dobrego cholesterolu (frakcji HDL). Może też powodować ryzyko zakrzepicy lub innych zmian zapalnych a także zwiększyć retencję (zatrzymywanie w organizmie) sodu, co prowadzi do podwyższenia ciśnienia tętniczego. Najczęstszymi schorzeniami, w których stwierdza się insulinooporność, są: cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze oraz niewydolność nerek. Od dawna wykazywano oporność na działanie tego hormonu u chorych z otyłością, zwłaszcza brzuszną i nadwagą [5]. Około 50% dorosłych osób żyjących w krajach wysoko uprzemysłowionych wykazuje różny stopień insulinooporności [13]. Przyczyny oporności na insulinę nie są do końca poznane. Częściowo za występowanie zaburzeń odpowiadają czynniki genetyczne, m.in. pochodzenie etniczne, częściowo styl życia (zbyt obfita dieta, brak ruchu). Większość pacjentów z insulinoopornością nie ma żadnych objawów, ponieważ najczęściej organizm radzi sobie z wytworzeniem większych ilości insuliny, skutki tego zaburzenia są subtelne i zauważalne dopiero po latach. Kiedy produkcja insuliny zaczyna być niewystarczająca, powstaje narastająca hiperglikemia (podwyższony poziom glukozy we krwi) i rozwija się cukrzyca typu 2, która może prowadzić do uszkodzenia wielu narządów [13]. Zaburzenia lipidowe Zaburzenia lipidowe w praktyce lekarskiej odnoszą się najczęściej do zwiększonego lub zmniejszonego stężenia lipidów w osoczu. Zwiększone stężenie dotyczy cholesterolu całkowitego (TC), cholesterolu frakcji LDL lub trójglicerydów (TG), natomiast zmniejszone cholesterolu frakcji HDL. Wszystkie nieprawidłowości, odchylenia od prawidłowych wartości (tab. IV) bezpośrednio lub pośrednio wiążą się z rozwojem miażdżycy i ryzykiem choroby wieńcowej, dlatego należy je wykrywać i leczyć [5]. Do zaburzeń lipidowych związanych z zespołem metabolicznym należą: hipercholesterolemia (zwiększone stężenie TC i LDL) oraz aterogenna dyslipidemia, którą stanowi triada zaburzeń lipidowych: zwiększenie stężenia trójglicerydów (TG 150 mg/ dl; 1,7 mmol/l), zmniejszenie stężenia cholesterolu lipoprotein o dużej gęstości (HDL < 40 mg/dl; 1,0 mmol/l) i obecność w osoczu zwiększonej ilości małych gęstych cząsteczek cholesterolu frakcji LDL [5]. Hiperlipidemia nie powoduje objawów, dopóki nie wywoła groźnych chorób układu krążenia. Ważną metodą leczenia jest dieta, która opiera się na podobnych zasadach, jak żywienie racjonalne, jednak u pacjentów z hipercholesterolemią i hiperlipidemią większy nacisk kładzie się na ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu, które podnoszą stężenie cholesterolu frakcji LDL [10]. W większości przypadków zaburzenia lipidowe wywołane są nieprawidłowym odżywianiem (dieta bogata w tłuszcze), siedzącym trybem życia, nadwagą, zaburzeniami przemiany materii oraz predyspozycjami genetycznymi. Powodują uszkodzenie ścian naczyń krwionośnych i prowadzą do miażdżycy [6]. Tabela IV. Prawidłowe stężenie lipidów na czczo - wg ESC [14] Table IV. Correct fasting blood lipid concentrations by ESC [14] Frakcja TC cholesterol całkowity LDL cholesterol HDL cholesterol stężenie dla mężczyzn HDL cholesterol stężenie dla kobiet TG trójglicerydy Jednostki < 190 mg/dl (< 5,0 mmol/l) < 115 mg/dl (< 3,0 mmol/l) > 40 mg/dl ( > 1,0 mmol/l) > 46 mg/dl (> 1,2 mmol/l) 150 mg/dl (< 1,7 mmol/l) Zgodnie z obowiązującymi rekomendacjami priorytetowym celem leczenia zaburzeń lipidowych jest redukcja stężenia cholesterolu frakcji LDL. Kolejnym etapem jest zmniejszenie stężenia trójglicerydów i zwiększenie stężenia cholesterolu frakcji HDL. Z kolei najważniejszym celem leczenia jest przedłużenie życia pacjenta w następstwie zmniejszania ryzyka zgonu sercowo-naczyniowego [14]. Szczególnie istotnym problemem w leczeniu zaburzeń lipidowych pod względem epidemiologii staje się redukcja masy ciała Obniżenie masy ciała o 10 kg pozwala zmniejszyć stężenie trójglicerydów o 30% oraz zwiększyć stężenie cholesterolu frakcji HDL o 8%. W korzystny sposób wpływa także na stężenie cholesterolu frakcji LDL. Najważniejszym zaleceniem żywieniowym jest ograniczenie spożycia pokarmów zawierających duże ilości kwasów tłuszczowych nasyconych. W praktyce oznacza to zastąpienie tłuszczów zwierzęcych tłuszczami roślinnymi, bogatymi w kwasy tłuszczowe jednonienasycone. Ponadto zaleca się zwiększenie spożycia warzyw, owoców i produktów strączkowych bogatych w błonnik, składniki mineralne i antyoksydanty. Szczególnie pomocne w redukcji stężenia trójglicerydów okazuje się włączenie do diety zwiększonej ilości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega 3, zawartych w rybach morskich [10]. Cukrzyca typu 2 Jednym z najważniejszych problemów diabetologicznych, a jednocześnie jednym z najtrudniejszych w całej medycynie początku XXI wieku, jest rosnąca chorobowość z powodu cukrzycy typu 2 cukrzycy tzw. insulinoniezależnej. W krajach rozwiniętych dotyczy ona kilku procent populacji, a odsetek ten nadal rośnie. Cukrzyca typu 2 jest przyczyną przedwczesnej umieralności, przede wszystkim sercowo-naczyniowej, oraz powikłań wiodących do ślepoty, amputacji kończyn i niewydolności nerek. Choroba ta pociąga za

6 428 Hygeia Public Health 2011, 46(4): sobą poważne konsekwencje natury psychologicznej oraz ekonomicznej, dotykając pacjentów, ich rodziny, lokalne społeczności oraz systemy opieki zdrowotnej. U osób zdrowych poziom glukozy w granicach normy jest utrzymywany dzięki prawidłowemu wydzielaniu insuliny przez komórki oraz wrażliwości tkanek obwodowych na jej działanie. Niestety, u milionów chorych z cukrzycą typu 2 ten precyzyjny mechanizm zawodzi [1]. W cukrzycy typu 2 występuje zarówno niewystarczająca produkcja insuliny przez trzustkę, jak i brak jej działania. Komórki ignorują działanie insuliny, której zadaniem jest wprowadzenie cukru z krwi do komórek. Doprowadza to do wzrostu poziomu cukru we krwi, który utrzymując się odpowiednio długo, może uszkadzać naczynia krwionośne, zwłaszcza w oku, nerkach, sercu, mózgu i nerwach. Początkowo nieznacznie podwyższony poziom cukru może nie powodować żadnych objawów i dlatego dana osoba nie jest świadoma swojej choroby, hiperglikemia może nie być na tyle wysoka, by wywołać klasyczne objawy choroby. Jeśli jednak ten stan utrzymuje się, może już stopniowo dochodzić do uszkodzenia wymienionych narządów [6]. Wraz z zaburzeniem gospodarki cukrowej organizmu zaburzona zostaje również gospodarka tłuszczowa, białkowa i wodno-elektrolitowa. Gdy stężenie glukozy przekroczy próg nerkowy, dochodzi do hiperglikemii, czyli przecukrzenia. Nerki starają się odfiltrować jej nadmiar z krwi, a jeżeli nie są w stanie tego zrobić, to wydalają ten nadmiar do pęcherza moczowego. Pojawia się cukromocz (glukozuria), czyli wydalanie glukozy z moczem oraz wielomocz (poliuria) częste oddawanie moczu (powyżej 3 l na dobę). Tak duży ubytek wody z organizmu powoduje odwodnienie. Pojawia się wzrost pragnienia (polidypsja) oraz wysychanie błon śluzowych i skóry [15]. Do typowych objawów cukrzycy należą: wzmożone pragnienie, nadmierny apetyt oraz częste oddawanie moczu. Objawy te charakterystyczne są dla zaawansowanej cukrzycy. Często jednak znacznie wcześniej pojawiają się sygnały mniej charakterystyczne jak zakażenia dróg moczowych, zaburzenia widzenia, ogólne osłabienie, czyraki, zmiany grzybicze, owrzodzenia stóp. W starszym wieku mogą pojawić się zaburzenia snu, osłabienie pamięci, nietrzymanie moczu, nadmierna senność [1]. Cukrzyca typu 2 zwykle ujawnia się w dojrzałym wieku, a jej częstość występowania zwiększa się z wiekiem. Ostatnio coraz częściej pojawia się także u osób młodych, obciążonych genetycznie skłonnością do tej choroby lub tak zwanymi czynnikami ryzyka cukrzycy. Pojawia się ona częściej u kobiet ciężarnych, u których choroba ta występuje w rodzinie, u osób z podwyższonym stężeniem lipidów we krwi, u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym. W około 80-90% przypadków chory z cukrzycą typu 2 to pacjent otyły, z nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami gospodarki lipidowej, objawami choroby niedokrwiennej serca, czy dną moczanową [6]. Dużą rolę w powstawaniu cukrzycy odgrywają czynniki środowiskowe: brak aktywności fizycznej, który dotyczy coraz młodszych grup społecznych, siedzący tryb życia, łatwy dostęp do pożywienia i spożywanie nadmiernej ilości pokarmu [15]. Leczenie polega zazwyczaj na redukcji masy ciała, stosowaniu diety cukrzycowej, wysiłku fizycznego oraz doustnych leków przeciwcukrzycowych; u części chorych po pewnym czasie trwania choroby konieczna jest insulinoterapia. Zmniejszenie masy ciała u osób z nadwagą lub otyłych poprawia wyrównanie cukrzycy, obniża ciśnienie tętnicze krwi [9]. Dieta chorego na cukrzycę powinna być zgodna z założeniami diety zdrowego człowieka, czyli powinna spełniać zalecenia dietetyczne zdrowego żywienia [6]. Prawidłowa dieta u osób z rozpoznanym zespołem metabolicznym W XX i XXI wieku zwiększyło się spożycie kalorii, nasyconych kwasów tłuszczowych oraz sodu. Zmniejszyło się natomiast spożycie nienasyconych kwasów tłuszczowych, witamin, flawonoidów i błonnika. Zjawisko to następowało równocześnie ze zmniejszeniem się aktywności fizycznej u ludzi. Zmiany te sprzyjały rozwojowi czynników ryzyka otyłości, cukrzycy, hiperlipidemii, nadciśnienia tętniczego, co doprowadziło do epidemii zespołu metabolicznego. Prawidłowe żywienie uważa się obecnie za nieodzowny warunek skutecznej profilaktyki oraz leczenia całego zespołu [16]. Naukowcy, szukając sposobu na długowieczność, stwierdzili bez żadnych wątpliwości, że jest nim styl odżywiania się i powszechnie stosowana dieta. Nauka o wpływie żywienia na zdrowie jest jedną z najbardziej dynamicznych gałęzi medycyny, która rozwinęła się szczególnie w XX wieku i zaowocowała stworzeniem wielu pomocnych w leczeniu zespołu metabolicznego diet. Do najczęściej praktykowanej i najbardziej skutecznej zaliczamy dietę niskokaloryczną, ubogotłuszczową, której podstawą są produkty zbożowe z pełnego przemiału, nienasycone kwasy tłuszczowe pochodzenia roślinnego, owoce, warzywa, oliwa z oliwek, ryby oraz chude mięso pochodzenia drobiowego [17]. Zadaniem prawidłowej diety jest dostarczenie organizmowi wszystkich składników odżywczych w odpowiednich ilościach i proporcjach. Do prawidłowego wzrostu i funkcjonowania organizm potrzebuje pokarmów, które są źródłem energii, białek, tłuszczów, cukrów i witamin. Zapotrzebowanie organizmu na wyżej wymienione składniki zależy od

7 Drzycimska-Tatka B, Drab-Rybczyńska A, Kasprzak J. Zespół metaboliczny epidemia XXI wieku 429 różnych czynników, np. płci, rodzaju wykonywanej pracy, wieku, stanu fizjologicznego, pory roku, stanu zdrowia. Składniki pokarmowe w pożywieniu są źródłem energii jaka jest niezbędna człowiekowi do wszystkich procesów życiowych. Stwierdzono już dawno, że niedobór poszczególnych składników jest niekorzystny, a nawet szkodliwy. Prowadzić może do zaburzeń funkcjonowania organizmu, a także do wywoływania lub pogłębiania stanów chorobowych. Nadmiar składników odżywczych również jest niepożądany, ponieważ prowadzi do otyłości, która z kolei jest przyczyną różnych ciężkich schorzeń [12]. W prawidłowo zestawionej diecie wartość energetyczna dziennej racji pokarmowej powinna obejmować wszystkie składniki potrzebne organizmowi w tym około 15% białek, 55% cukrów i 30% tłuszczów [12]. Racjonalne żywienie sprzyja profilaktyce miażdżycy poprzez korzystny wpływ na lipidemię, ciśnienie tętnicze, skłonność do zakrzepów krwi, zaburzenia rytmu serca oraz tkankową wrażliwość na insulinę. Wykazano, że racjonalna dieta zastosowana u pacjentów po przebytym zawale serca zmniejsza występowanie zgonów sercowych o 76%, a zgonów ogółem o 70%. Redukcja masy ciała o 10% u pacjentów z nadwagą skutkuje znaczną poprawą stężenia glukozy w surowicy, obniżeniem stężenia lipidów i ciśnienia tętniczego, przez co zmniejsza się ryzyko rozwoju cukrzycy. Ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu powoduje obniżenie stężenia cholesterolu frakcji LDL. Obniżenie masy ciała, zmniejszenie spożycia ławo przyswajalnych węglowodanów i zwiększone spożycie kwasów tłuszczowych omega - 3 zmniejsza stężenie lipoprotein, co objawia się niższym stężeniem trójglicerydów. Otyłości można uniknąć poprzez dostosowanie ilości spożywanego pokarmu do aktywności fizycznej. Osoby pracujące fizycznie lub uprawiające sport powinny spożywać więcej produktów zbożowych niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. Mogą również spożywać nieco więcej produktów zawierających tłuszcze roślinne [17]. Podsumowanie Dostępne dane epidemiologiczne dotyczące rozpowszechnienia zespołu metabolicznego nie są optymistyczne. Zespół ten dotyczy około 20% dorosłych Polaków, a częstość jego występowania ciągle wzrasta przybierając formę epidemii [4]. Definicja zespołu metabolicznego jest na tyle prosta, że każdy we własnym zakresie jest w stanie postawić prawidłową diagnozę po wykonaniu odpowiednich badań. Do ich przeprowadzenia w szczególności należy zachęcić osoby otyłe, u których wykonywane okazjonalnie pomiary ciśnienia tętniczego krwi przekraczają podane dla zespołu metabolicznego wartości i u których, wśród najbliższej rodziny, stwierdza się zachorowanie na cukrzycę, chorobę niedokrwienną serca lub przebyty udar mózgu. Aby nie przeoczyć żadnego z elementów układanki, jaką stanowi zespół metaboliczny, najwłaściwszą decyzją, w razie najmniejszych wątpliwości, jest wizyta u lekarza pierwszego kontaktu. Modyfikacja stylu życia poprzez zastosowanie odpowiedniej diety i monitorowanej redukcji masy ciała znacznie poprawia jakość życia pacjentów z wykrytym zespołem metabolicznym oraz znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia powikłań. Ważne jest zatem aby zadbać o właściwą edukację zdrowotną i żywieniową dostosowaną do możliwości, wieku i kryteriów zdrowotnych odbiorców. Edukacja ta powinna być prowadzona wielokanałowo, czyli w wielu miejscach, przez wykwalifikowaną kadrę edukatorów. Należy przekonać grupy społeczne oraz indywidualne osoby zagrożone i cierpiące na składowe schorzenia, jakim jest zespół metaboliczny do aktywnego udziału w programach edukacyjnych i zdrowotnych zachęcających do zmiany stylu życia, zadbania o własne zdrowie oraz zaangażowania w aktywność fizyczną. Znajomość problemu, konsekwencji wynikających z choroby oraz strach o własne zdrowie, a nawet życie w dużym stopniu motywuje do zmian nawyków żywieniowych. Zmiany te powinny odbywać się stopniowo, małymi kroczkami, a ich tempo powinno być dostosowane do rodzaju zaburzeń i indywidualnych możliwości. Najskuteczniejszą motywacją są efekty, które obserwujemy po zmianie stylu życia, czyli poprawa samopoczucia, lepsze parametry badań oraz pochwały od najbliższego otoczenia. Istotna jest również troska o bezpieczeństwo, właściwe oznakowanie oraz jakość zdrowotną żywności.

8 430 Hygeia Public Health 2011, 46(4): Piśmiennictwo / References 1. Bogdański P, Bryl W, Chyrek R, Cymerys M, Dytfeld J, Hoffman K, Kujawska-Łuczak M, Miczke A. Otyłość i zespół metaboliczny od teorii do praktyki. [w:] Pupek-Musialik D (red.). Otyłość i zespół metaboliczny. Od teorii do praktyki. Wyd Via Medica, Gdańsk, 2007: Bogdański P, Pupek-Musialik D. Nadciśnienie związane z otyłością spojrzenie hipertensjologa. [w:] Pupek- Musialik D (red.). Otyłość i zespół metaboliczny. Od teorii do praktyki. Wyd Via Medica, Gdańsk, 2007: Dłużniewski A, Mamcarz J. Nadciśnienie tętnicze. [w:] Opolski G, Lukas W, Steciwko A (red.). Choroby serca i naczyń. Poradnik lekarza rodzinnego. Wyd Via Medica, Gdańsk, Tatoń J, Czech A. Cukrzyca podręcznik edukacji terapeutycznej. Wyd PWN, Warszawa, Tatoń J, Czech A, Bernas M. Otyłość zespół metaboliczny. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa, 2007: Bryl W, Pupek-Musialik D. Otyłość u osób w młodym wieku konsekwencje zdrowotne, konieczność prewencji, zasady postępowania. [w:] Pupek-Musialik D (red.). Otyłość i zespół metaboliczny. Od teorii do praktyki. Wyd Via Medica, Gdańsk, 2007: Jędrzejuk D, Milewicz A. Nadwaga i otyłość. [w:] Opolski G, Lukas W, Steciwko A (red.). Choroby serca i naczyń. Poradnik lekarza rodzinnego. Wyd Via Medica, Gdańsk 2007: Lisik W i wsp. Stan kliniczny chorych zakwalifikowanych do chirurgicznego leczenia otyłości. Diabetol Pol 2003, 10, Tatoń J. Pandemia otyłości: potrzeba programu prewencji opartej na dowodach. Med Metabol 2001, V/1: Miczke A, Pupek-Musialik D. Choroba niedokrwienna serca u osób otyłych. [w:] Pupek-Musialik D. Otyłość i zespół metaboliczny od teorii do praktyki. Wyd Via Medica, Gdańsk 2007: Skorstad S. Ruszaj się nawet w locie. Farmacja i Ja 2008, 5: Jarosz M, Traczyk I. Spożywajmy mniej soli. Bezpiecz Hig Żywn 2011, 4: Cymerys M, Pupek-Musialik D. Nowe czynniki ryzyka wieńcowego u otyłych chorych z zespołem metabolicznym. [w:] Pupek-Musialik D (red.). Otyłość i zespół metaboliczny od teorii do praktyki. Wyd Via Medica, Gdańsk 2007: Cybulska B. Zaburzenia lipidowe. [w:] Opolski G, Lukas W, Steciwko A (red.). Choroby serca i naczyń. Poradnik lekarza rodzinnego. Wyd Via Medica, Gdańsk, 2005: Biela U, Pająk A, Kaczmarczyk-Chałas K i wsp. Częstość występowania nadwagi i otyłości u kobiet i mężczyzn w wieku lat. Kard Pol 2005, 63 (supl. 4): Szponar L, Respondek W. Choroby pierwotne na tle niedoborów żywieniowych. [w:] Hasik J, Gawęcki J (red.). Żywienie człowieka zdrowego i chorego. Wyd PWN, Warszawa 2003: Szostak W, Cichocka A, Cybulska B. Leczenie otyłości u ludzi dorosłych. Rekomendacje Narodowego Programu Profilaktyki Cholesterolowej. Med Po Dypl wyd. spec. 2000, 12:

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. Świadomość naszego zdrowia to oprócz odczuwania dolegliwości, wiedza na temat podstawowych parametrów pozwalających ocenić, czy nasz organizm funkcjonuje prawidłowo. Zapoznaj się z nimi i regularnie kontroluj

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

inwalidztwo rodzaj pracy

inwalidztwo rodzaj pracy Zdrowie jest najważniejsze Wykłady wraz z konsultacjami medycznymi realizowane przez Stowarzyszenia na rzecz rozwoju wsi Bogufałów Źródło Baryczy w ramach wspierania realizacji zadania publicznego przez

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę

Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 2016 Pokonaj cukrzycę Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2016 Kilka słów o historii Każdego roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wybiera temat przewodni Światowego Dnia Zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego ETAP I (wypełni pielęgniarka) Imię i nazwisko:... Adres:... PESEL Wzrost:...cm Wykształcenie:... Masa ciała:...kg Zawód wykonywany:... Obwód talii:...cm

Bardziej szczegółowo

Narodowy Test Zdrowia Polaków

Narodowy Test Zdrowia Polaków Raport z realizacji projektu specjalnego MedOnet.pl: Narodowy Test Zdrowia Polaków Autorzy: Bartosz Symonides 1 Jerzy Tyszkiewicz 1 Edyta Figurny-Puchalska 2 Zbigniew Gaciong 1 1 Katedra i Klinika Chorób

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Patologia problemów żywieniowych u dzieci i młodzieży. Witold Klemarczyk Zakład Żywienia Instytut Matki i Dziecka

Patologia problemów żywieniowych u dzieci i młodzieży. Witold Klemarczyk Zakład Żywienia Instytut Matki i Dziecka Patologia problemów żywieniowych u dzieci i młodzieży Witold Klemarczyk Zakład Żywienia Instytut Matki i Dziecka Prawidłowe odżywianie to dostarczenia odpowiedniej ilości materiału energetycznego i budulcowego

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Molekularne i komórkowe podstawy treningu zdrowotnego u ludzi chorych na cukrzycę

Molekularne i komórkowe podstawy treningu zdrowotnego u ludzi chorych na cukrzycę Molekularne i komórkowe podstawy treningu zdrowotnego u ludzi chorych na cukrzycę Cukrzyca grupa chorób metabolicznych charakteryzująca się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynikającą

Bardziej szczegółowo

a problemy z masą ciała

a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała Badanie NATPOL PLUS (2002): reprezentatywna grupa dorosłych Polek: wiek 18-94 lata Skutki otyłości choroby układu sercowo-naczyniowego cukrzyca

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Brak dolegliwości świadczy o tym, że ciśnienie krwi na pewno jest w normie.

Brak dolegliwości świadczy o tym, że ciśnienie krwi na pewno jest w normie. Codziennie miliony serc na całym świecie pompują krew zbyt mocno, narażając tętnice na groźne uszkodzenia. To zjawisko, nazywane nadciśnieniem tętniczym, jest najczęściej występującą chorobą układu krążenia.

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

DuŜo wiem, zdrowo jem

DuŜo wiem, zdrowo jem DuŜo wiem, zdrowo jem Projekt edukacyjny: Pogadanki do dzieci w przedszkolach, szkołach podstawowych i gimnazjach oraz prezentacje do ich rodziców Cel projektu: Podniesienie świadomości na temat odżywiania

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca, a nadciśnienie tętnicze

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca, a nadciśnienie tętnicze AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca, a nadciśnienie tętnicze CZYM JEST NADCIŚNIENIE TĘTNICZE Nadciśnienie tętnicze jest chorobą układu krążenia, która charakteryzuje się stale lub okresowo

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

Aktywność fizyczna na receptę. Anna Plucik Mrożek Małgorzata Perl

Aktywność fizyczna na receptę. Anna Plucik Mrożek Małgorzata Perl Aktywność fizyczna na receptę Anna Plucik Mrożek Małgorzata Perl Cel prezentacji Podzielenie się zdobytą wiedzą i doświadczeniem Przedstawienie programów treningowych dla poszczególnych grup docelowych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Załącznik Nr 1 do Umowy Nr z dnia PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Łódź, listopad 2009 rok Podstawa prawna: Art. 55 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 roku o zakładach

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 LUCYNA NAROJEK C iągłość i zmiana w postępowaniu dietetycznym w wybranych schorzeniach Wydawnictwo SGGW Spis treści Wstęp... 7 1. Dieta w cukrzycy... 9 Era przedinsulinowa... 9 Ograniczenie węglowodanów

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life.

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life. POWIKŁANIA Personal solutions for everyday life. Powikłania Cukrzyca występuje u osób, w przypadku których organizm nie potrafi sam kontrolować poziomu glukozy we krwi (określanego również jako poziom

Bardziej szczegółowo

Pokonać cukrzycę lek. med. Krzysztof Kubiak

Pokonać cukrzycę lek. med. Krzysztof Kubiak Pokonać cukrzycę lek. med. Krzysztof Kubiak Mielec, 12.04.2014 1. Cukry w ludzkim organizmie: niezbędny składnik diety cukry złożone trawione są do cukrów prostych i wchłaniane do krwi poziom głównego

Bardziej szczegółowo

CHOLESTEROL NA CENZUROWANYM

CHOLESTEROL NA CENZUROWANYM CHOLESTEROL NA CENZUROWANYM Wszyscy doskonale wiemy, że utrzymanie prawidłowej i pełnowartościowej diety u osób przewlekle dializowanych i po przeszczepie nerki jest rzeczą bardzo ważną, ale również niezmiernie

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

OTYŁOŚĆ istotny problem zdrowotny

OTYŁOŚĆ istotny problem zdrowotny OTYŁOŚĆ istotny problem zdrowotny Barbara Zahorska-Markiewicz Prezes Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością OTYŁOŚĆ Co to jest? Konsekwencje dla zdrowia Epidemiologia Przyczyny epidemii Koszty Strategia

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku Otyłość i choroby nerek groźny problem XXI wieku Dr Lucyna Kozłowska SGGW, Wydział Nauk o śywieniu Człowieka i Konsumpcji Katedra Dietetyki e-mail: lucyna_kozlowska@sggw.pl Nadwaga + otyłość 25% 27% Nadwaga

Bardziej szczegółowo

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 16 Strona 2 z 16 Strona 3 z 16 Strona 4 z 16 Strona 5 z 16 Strona 6 z 16 Strona 7 z 16 Strona 8 z 16 W pracach egzaminacyjnych oceniane były następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej.

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

NATURALNA I BEZPIECZNA ŻYWNOŚĆ PODSTAWĄ NOWOCZESNEJ DIETY

NATURALNA I BEZPIECZNA ŻYWNOŚĆ PODSTAWĄ NOWOCZESNEJ DIETY NATURALNA I BEZPIECZNA ŻYWNOŚĆ PODSTAWĄ NOWOCZESNEJ DIETY KATEDRA I ZAKŁAD ZDROWIA PUBLICZNEGO Prof. dr hab. n med.dr h.c. Piotr Książek W zdrowym ciele zdrowy duch Decimus Junius Juvenalis Prawidłowe

Bardziej szczegółowo

Cholesterol. Co powinieneś wiedzieć. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl

Cholesterol. Co powinieneś wiedzieć. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Cholesterol Co powinieneś wiedzieć Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Wstęp Cholesterol jest substancją, której organizm potrzebuje do produkcji hormonów, witaminy D oraz przemian tłuszczów w organizmie.

Bardziej szczegółowo

Cholesterol. Cholesterol jest przenoszony w krwi przez cząsteczki zwane lipoproteidami. Ich trzy główne rodzaje to:

Cholesterol. Cholesterol jest przenoszony w krwi przez cząsteczki zwane lipoproteidami. Ich trzy główne rodzaje to: Cholesterol Wprowadzenie Cholesterol jest lipidem (tłuszczem). Jest wytwarzany w wątrobie z pokarmów zawierających tłuszcz; organizm potrzebuje go do normalnego funkcjonowania. Cholesterol znajduje się

Bardziej szczegółowo

Nadciśnienie tętnicze. Prezentacja opracowana przez lek.med. Mariana Słombę

Nadciśnienie tętnicze. Prezentacja opracowana przez lek.med. Mariana Słombę Nadciśnienie tętnicze Prezentacja opracowana przez lek.med. Mariana Słombę EPIDEMIOLOGIA: Odsetek nadciśnienia tętniczego w populacji Polski w wieku średnim (36-64 lat) wynosi 44-46% wśród mężczyzn i 36-42%

Bardziej szczegółowo

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20]

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20] Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH w zawodzie: Dietetyk 322[20] ETAP PRAKTYCZNY SESJA LETNIA 2012 Łomża, lipiec 2012 r. Strona 1 z 35 1. Treść zadania z załącznikami:

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE

DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE DZIECKO Z CUKRZYCĄ W SZKOLE Sylwia Musioł STATYSTYKI NA ŚWIECIE ŻYJE BLISKO 3OO MILIONÓW LUDZI CHORYCH NA CUKRZYCĘ SZACUJE SIĘ, ŻE LICZBA TA W CIĄGU JEDNEGO POKOLENIA WZROŚNIE DO OKOŁO 500 MILIONÓW W POLSCE

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego z Pracownią Pielęgniarstwa Onkologicznego WPiNoZ Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Światowej Organizacji Gastroenterologicznej dotyczące otyłości, 2011 World Gastroenterology Organization Global Guidelines: Obesity 2011

Wytyczne Światowej Organizacji Gastroenterologicznej dotyczące otyłości, 2011 World Gastroenterology Organization Global Guidelines: Obesity 2011 Wytyczne Światowej Organizacji Gastroenterologicznej dotyczące otyłości, 2011 World Gastroenterology Organization Global Guidelines: Obesity 2011 Lisbeth Mathus-Vliegen, James Toouli, Michael Fried, Aamir

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Usług Pedagogicznych i Socjalnych Związek Nauczycielstwa Polskiego- Filia Gdańsk. Robert Niedźwiedź. Gdańsk 2012/2013 rok

Ośrodek Usług Pedagogicznych i Socjalnych Związek Nauczycielstwa Polskiego- Filia Gdańsk. Robert Niedźwiedź. Gdańsk 2012/2013 rok Ośrodek Usług Pedagogicznych i Socjalnych Związek Nauczycielstwa Polskiego- Filia Gdańsk Robert Niedźwiedź Gdańsk 2012/2013 rok Nadwaga i otyłość z roku na rok w coraz większym stopniu dotykają dzieci

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

Ilość posiłków w ciągu dnia: Odstępy między posiłkami:

Ilość posiłków w ciągu dnia: Odstępy między posiłkami: Co znaczy ZDROWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Ilość posiłków w ciągu dnia: 4-5 Odstępy między posiłkami: regularne, co 3,5-4h ŚNIADANIE : max.2h od momentu wstania KOLACJA : min.3h przed snem Co znaczy ZDROWO SIĘ ODŻYWIAĆ?

Bardziej szczegółowo

Wyzwanie na Odchudzanie

Wyzwanie na Odchudzanie Wyzwanie na Odchudzanie Gratulacje! Dzisiejszy temat: DLACZEGO DIETY NIE DZIAŁAJĄ Statystyki otyłości i chorób w Polsce: 61,6% mężczyzn ma nadwagę lub otyłość. 50,3% kobiet ma nadwagę lub otyłość. Na przestrzeni

Bardziej szczegółowo

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy m d P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA Redakcja naukowa tłumaczenia prof. dr hab. n. med. W ALDEM AR KARNAFEL Z języka angielskiego tłumaczyła dr

Bardziej szczegółowo

Dietoterapia. Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL

Dietoterapia. Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL Dietoterapia Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL Dietoterapia dr hab. inż., lek. med. DanUSZ WŁODAREK dr. hab. inż. Ew a LANGE dr. hab. inż. Lucyna KOZŁOWSKA dr inż. Dominika

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIADCZEŃ I ZASAD ICH UDZIELANIA ORAZ WYMAGANIA WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW W PROGRAMIE PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA 1. OPIS ŚWIADCZEŃ 1) objęcie przez świadczeniodawcę Programem świadczeniobiorców,

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Nowe wytyczne ESC/PTK w kardiologii Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Przemysław Trzeciak Częstochowa 11.12.2012 Umieralność z powodu chorób ukł. krążenia w latach

Bardziej szczegółowo

CUKRZYCA NARASTAJĄCY PROBLEM SPOŁECZNY. Marlena Rożen

CUKRZYCA NARASTAJĄCY PROBLEM SPOŁECZNY. Marlena Rożen CUKRZYCA NARASTAJĄCY PROBLEM SPOŁECZNY Marlena Rożen CO TO JEST CUKRZYCA? Cukrzyca łacińska nazwa: Diabetes mellitus, ma związek z metabolizmem organizmu to choroba związana z odżywianiem, trawieniem i

Bardziej szczegółowo

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA SZCZEGÓŁOWE MATERIAŁY INFORMACYJNE O PRZEDMIOCIE POSTĘPOWANIA W SPRAWIE ZAWARCIA UMÓW O UDZIELANIE ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ w rodzaju: programy profilaktyczne i promocja zdrowia

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem Dlaczego walczymy z rakiem? Nowotwory są drugą przyczyną zgonów w Polsce zaraz po zawałach i wylewach. Liczba zachorowao na nowotwory złośliwe w Polsce to ponad 140,5 tys.

Bardziej szczegółowo

Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności.

Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności. Zdrowy tryb życia Zdrowie stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu, a nie tylko całkowity brak choroby czy niepełnosprawności. Wyróżnia się: Zdrowie fizyczne prawidłowe funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I. Istota choroby... 23. Do Czytelników Pacjentów i Innych Użytkowników Poradnika... 17

Spis treści. Część I. Istota choroby... 23. Do Czytelników Pacjentów i Innych Użytkowników Poradnika... 17 Spis treści Do Czytelników Pacjentów i Innych Użytkowników Poradnika... 17 Część I Istota choroby... 23 Spotkanie 1. Przemiana materii i rola insuliny w jej regulacji... 25 Składniki organizmu i pożywienia...

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Aktywność fizyczna glukometr glukometr glukometr glukometr glukometr skrocona 8 str broszura aktywnosc fizyczna.indd 1 2013-05-09 14:12:46 AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski... 13

Spis treści. 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski... 13 Spis treści 1. Przyczyny nadciśnienia tętniczego Bogdan Wyrzykowski........ 13 Genetyczne uwarunkowania pierwotnego nadciśnienia tętniczego..... 14 Nadciśnienie monogeniczne..................................

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 261/2012 z dnia 10 grudnia 2012 r. o projekcie programu zdrowotnego Program profilaktyki i wczesnego wykrywania

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca groźna choroba naszej cywilizacji

Cukrzyca groźna choroba naszej cywilizacji Cukrzyca groźna choroba naszej cywilizacji Cukrzyca jest przewlekłą chorobą, spowodowaną nieprawidłową produkcją insuliny w komórkach trzustki lub nieprawidłowym działaniem insuliny. Insulina to hormon

Bardziej szczegółowo