Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim"

Transkrypt

1 ANALIZA DANYCH ZASTANYCH Raport cząstkowy w ramach projektu: Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim Grudzień 2009 Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

2 ANALIZA DANYCH ZASTANYCH Raport cząstkowy przygotowany w ramach projektu: Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego (Program Operacyjny Kapitał Ludzki) Konsorcjum projektu: Otawa Group sp.j., Koordynator MillwardBrown SMG/KRC, Partner Opieka merytoryczna: Prof. dr hab. Jolanta Szaban Opracowanie raportu: Dominika Stelmachowicz-Pawyza Katarzyna Świeżawska-Ambroziak Kontakt z biurem projektu: ul. 3-go Maja 22/ Katowice Tel wew. 107 Katowice, grudzień

3 Spis treści WPROWADZENIE... 4 ROZDZIAŁ 1. DEFINICJE Zjawisko migracji definicje i klasyfikacje Ogólna definicja migracji Klasyfikacja migracji Definicja migracji na użytek projektu Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim Zarządzanie migracjami definicja w kontekście wspierania aktywności zawodowej Słownik podstawowych pojęć używanych w badaniu projektu Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim...16 ROZDZIAŁ 2. ANALIZA MECHANIZMÓW MIGRACJI Teorie migracji Teorie ekonomiczne Teorie socjologiczne Teorie geograficzne Ramy teoretyczne badań nad migracjami w projekcie Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim Determinanty migracji Klasyfikacja przyczyn migracji Przyczyny migracji zewnętrznych Przyczyny migracji wewnętrznych Skutki migracji Klasyfikacja skutków migracji Korzyści i koszty migracji zewnętrznych Korzyści i koszty migracji wewnętrznych Obszary zarządzania migracjami na potrzeby projektu Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim...41 ROZDZIAŁ 3. ZARZĄDZANIE MIGRACJAMI Wybrane uwarunkowania prawne migracji w Polsce Przykładowe działania z zakresu zarządzania migracjami w Polsce Analiza wybranych dokumentów strategicznych i programowych pod kątem zarządzania migracjami Analiza wybranych dokumentów strategicznych i programowych województwo śląskie Analiza wybranych dokumentów strategicznych i programowych przypadek miasta na prawach powiatu Jastrzębie Zdrój Rekomendacje dotyczące zarządzania migracjami z poziomu województwa Rekomendacje dotyczące zarządzania migracjami zewnętrznymi z poziomu województwa Rekomendacje dotyczące zarządzania migracjami wewnętrznymi z poziomu województwa...58 ROZDZIAŁ 4. BADANIA DOTYCZĄCE MIGRACJI W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM (ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM MIGRACJI WEWNĘTRZNYCH) Badania GUS Badania empiryczne nad zjawiskiem migracji Polaków ze szczególnym uwzględnieniem migracji wewnętrznych w województwie śląskim Badania dotyczące migracji i ruchów wahadłowych prowadzone w Polsce Sytuacja migracyjna w województwie śląskim - wyniki dostępnych badań Wnioski końcowe...70 PODSUMOWANIE...74 LITERATURA

4 WPROWADZENIE Niniejszy raport stanowi prezentację rezultatów analizy danych zastanych (ang. desk research), prowadzonej w ramach projektu: Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Celem projektu jest analiza zjawiska migracji w województwie śląskim, ze szczególnym uwzględnieniem migracji wewnętrznych. Koncentruje się ona przede wszystkim na identyfikacji szeroko rozumianych uwarunkowań procesu migracji (postaw, motywów, szans i zagrożeń oraz zarządzania samym zjawiskiem). W efekcie, w opracowaniu niniejszym znajduje się analiza dotychczasowych rozważań teoretycznych (studia literaturowe) dotyczących migracji oraz analiza dotychczasowego dorobku badawczego w tej dziedzinie. Pamiętać jednak należy, iż zaprezentowane w niniejszym dokumencie ustalenia, stanowią swego rodzaju wybór a nie wyczerpującą prezentację problematyki migracji. Wybór ten podyktowany był przede wszystkim kryterium użyteczności, z punktu widzenia planowanych w projekcie badań empirycznych i stawianych przed nimi celów. Analiza ta, uwzględniając specyfikę województwa śląskiego i lokalne uwarunkowania rynku pracy oraz procesów migracyjnych, w zamierzeniu autorek, dostarczać ma niezbędnej wiedzy o problematyce badania, która wspierać ma wypracowanie koncepcji i narzędzi badawczych. Źródłami informacji wykorzystanymi w niniejszym raporcie były: dane statystyczne dotyczące m.in. migracji, pochodzące głównie ze źródeł statystyki publicznej, literatura przedmiotu, istniejący opis dorobku badawczego dotyczącego migracji, regionalne dokumenty strategiczne i programowe oraz inne, ogólnodostępne publikacje. 4

5 ROZDZIAŁ 1. DEFINICJE 1.1 Zjawisko migracji definicje i klasyfikacje Ogólna definicja migracji Poszukując odpowiedzi na pytanie o to, czym właściwie są migracje, w literaturze przedmiotu napotkać można wiele definicji. Wynika to, między innymi, z faktu, iż zjawisko to ma wielowymiarowy charakter i jako takie, wymusza interdyscyplinarny charakter badań nad nim. Migracje stanowią bowiem przedmiot zainteresowania kilku dyscyplin naukowych: demografii, ekonomii, geografii, socjologii, psychologii, historii i nauk politycznych. Nie bez znaczenia jest też fakt, iż zjawisko migracji analizowane jest zarówno na poziomie światowym, europejskim, jak i krajowym czy regionalnym. Wielość teorii, poziomów analizy (mikro, mezo, makro), wieloaspektowość i wieloetapowość procesu migracyjnego, jego klasyfikacje i typologie powodują, że trudno jednoznacznie odpowiedzieć na postawione powyżej pytanie 1. Podejmując próbę zdefiniowania zjawiska migracji na użytek zaplanowanych w projekcie badań, jako punkt wyjścia przyjęto wybrane definicje, funkcjonujące jako swego rodzaju standard stosowany w badaniach empirycznych. Podstawą rozważań jest sposób definiowania migracji stosowany przez Główny Urząd Statystyczny. Dane statystyki publicznej stanowią bowiem podstawowe źródło informacji o analizowanym zjawisku. Ważne jest również to, że stanowią one główny punkt odniesienia dla analiz skali, trendów i struktury migracji, zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym. Sposób rozumienia migracji przyjęty w badaniach GUS 2 : Migracje ludności to przemieszczenia ludności związane ze zmianą miejsca zamieszkania (pobytu stałego lub czasowego) połączone z przekroczeniem granicy administracyjnej podstawowej jednostki terytorialnej. Migracją jest zatem zmiana gminy zamieszkania lub w przypadku gminy miejsko-wiejskiej, przeniesienie się z terenów miejskich do wiejskich tej gminy lub odwrotnie. Migracją jest oczywiście także zmiana kraju zamieszkania. Nie jest migracją zmiana adresu w ramach tej samej gminy miejskiej, wiejskiej, części miejskiej lub wiejskiej gminy miejsko-wiejskiej. Migracje nie obejmują także przemieszczeń krótkotrwałych, trwających do 2 miesięcy włącznie [od roku miesięcy] oraz np. przejazdów między miejscowością zamieszkania 1 W ciekawy sposób kwestie definicyjne, koncepcje i ewolucję w badaniach nad migracjami przedstawia Paweł Kaczmarczyk: Kaczmarczyk P., Migracje o charakterze cyrkulacyjnym a inne formy mobilności terytorialnej w świetle doświadczeń badawczych, Seria: Prace Migracyjne nr 45, Instytut Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, 2002, dostęp: 13 listopada Narodowy Spis Ludności

6 a miejscowością pracy lub nauki (tzw. ruchów wahadłowych) czy przemieszczeń o charakterze turystycznym 3. Wykorzystywana w ramach statystyki publicznej definicja nie obejmuje przemieszczeń trwających poniżej 3 miesięcy oraz przejazdów między miejscowością zamieszkania a miejscowością podejmowania pracy lub nauki czyli tzw. ruchów wahadłowych. Z punktu widzenia celu zaplanowanych w ramach projektu badań i samego celu projektu, a więc wspierania aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji, założenie takie wydaje się być niewystarczające. Naszym zdaniem słuszne byłoby uwzględnienie w części badawczej szczególności, w odniesieniu do migracji wewnętrznych, także ruchów wahadłowych, związanych z cyklicznymi przemieszczeniami między miejscem zamieszkania a miejscem podejmowania pracy lub nauki. Analiza literatury przedmiotu i wyników badań, pozwala bowiem na postawienie hipotezy: iż stanowią one istotną część mobilności Polaków na poziomie krajowym czy lokalnym, w tym także w badanym województwie śląskim. Ponadto, z punktu widzenia planowanego wykorzystania wyników badania do zarządzania migracjami, warto byłoby objąć badaniem również przemieszczenia trwające krócej niż 3 miesiące. Pozwoliłoby to na zbadanie zjawiska, które dotychczas pomijane było raczej w badaniach nad migracjami, a jak się wydaje występuje i odgrywa, a przynajmniej powinno odgrywać, istotną rolę w regionalnej polityce społecznej. Warto wykorzystać fakt, iż sytuacja badania pozwala przyjąć za podstawę analiz, faktyczne miejsce zamieszkania osób badanych, a nie monitorowane przez GUS miejsce pobytu stałego lub czasowego zgłoszone w urzędzie meldunkowym. Dla lepszego objaśnienia zjawiska w kontekście rynku pracy definicja migracji na użytek badania, powinna uwzględniać przemieszczenia, nawet jeśli trwają one krócej niż 3 miesiące i/lub mają charakter ruchów wahadłowych Klasyfikacja migracji W trakcie analizy danych zastanych zidentyfikowano kryteria, które stanowią podstawę wyodrębniania różnych rodzajów migracji. Wśród najczęściej wymienianych pojawiają się: obszar migracji, długość trwania pobytu, charakter pobytu, motyw migracji. Kryterium: obszar migracji Rozumie się przez to fakt przekroczenia granicy administracyjnej kraju, województwa, powiatu, gminy, miasta. Według tego kryterium wyróżnia się migracje wewnętrzne i zewnętrzne. Migracje zewnętrzne to przemieszczenia poza obszar pewnego obszaru najczęściej zdefiniowanego, jako państwo. Przekroczenie granic politycznych nazywane jest migracją zagraniczną. 3 Migracje wewnętrzne ludności, GUS, Warszawa, 2003, str ; rde/xbcr/gus/publ_migracje wewnetrzne_ludnosci.pdf, dostęp: 13 listopada

7 GUS podaje następującą definicję migracji zagranicznych: Migracje zagraniczne to wyjazdy z kraju stałego zamieszkania (emigracja) lub przyjazdy do kraju (imigracja) w celu zamieszkania na stałe lub na pobyt czasowy 4. Analiza danych zastanych wykazała, iż definicja ta oraz sposób zbierania danych statystycznych często poddawane są krytyce z uwagi na fakt, iż ze względu na różnego rodzaju ograniczenia, nie oddają one rzeczywistej skali migracji 5. W tej sytuacji pojawiają się alternatywne sposoby definiowania migracji zagranicznych. Z punktu widzenia analiz uwzględniających kontekst krajowy, ciekawą propozycję definicji międzynarodowych proponuje Ośrodek Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego: W badaniach nad migracjami z Polski, migracje międzynarodowe definiowano jako mobilność związaną z przekroczeniem granicy państwowej. Za migranta uznawano każdą osobę przekraczającą granicę państwową (z wyłączeniem osób wyjeżdżających w celach turystycznych, rekreacyjnych i służbowych) niezależnie od czasu trwania ruchu 6. Warto zauważyć, iż cechą charakterystyczną tej definicji jest rezygnacja z kryterium czasu trwania ruchu. Z uwagi na duże znaczenie badań nad migracjami międzynarodowymi, warto dla porządku przytoczyć w tym miejscu definicję migracji międzynarodowych, która, w założeniu, ma umożliwiać badanie zjawiska na poziomie globalnym. W najnowszych zaleceniach ONZ (UN 1998) migrant międzynarodowy jest definiowany jako osoba, która zmienia kraj pobytu (usual residence, czyli miejsce, gdzie zwykle przebywa tj. mieszka i spędza większość czasu (daily period of rest) 7. W tym miejscu należy jednak nadmienić, iż swoistym uzupełnieniem tej definicji jest stosowane uściślenie, które jako nie-migrantów wskazuje: Kategorie osób nie brane pod uwagę jako migracje międzynarodowe, Kategorie osób odnoszące się do turystyki, 4 Definicje pojęć GUS, /gus/definicje_plk_html.htm; dostęp: 16 listopada Z uwagi na fakt, iż ten rodzaj migracji nie stanowi głównego przedmiotu zainteresowań w projekcie, osoby zainteresowane odsyłamy m.in. do prac prof. Romualda Jończego, prowadzącego badania na ten temat. 6 Kaczmarczyk P., Migracje a współczesne systemy gospodarcze. Ekonomiczno-społeczne uwarunkowania i skutki migracji zagranicznych - proseminarium, materiały do wykładów prezentacja; dostęp: 13 listopada Kaczmarczyk P., Migracje o charakterze cyrkulacyjnym, op.cit., str.7. 7

8 Kategorie osób tradycyjnie nieuwzględniane w statystykach migracyjnych, czyli: pracowników przygranicznych, obywateli danego kraju lub obcokrajowców w tranzycie, osoby wyjeżdżające/przybywające jako wycieczkowicze (same - day visitors), turystów (na podstawie wizy turystycznej), osoby wyjeżdżające/przybywające w ramach podroży służbowych lub związanych z biznesem, osoby ze statusem dyplomatycznym oraz personel konsularny, personel wojskowy 8. Jako migranci wskazywani są natomiast reprezentanci następujących kategorii: Osoby brane pod uwagę przy zbieraniu danych statystycznych na temat migracji międzynarodowych, Osoby brane pod uwagę przy zbieraniu danych statystycznych na temat migracji międzynarodowych, ale obejmujące osoby, których status jest nieuregulowany, czyli: osoby wyjeżdżające/przybywające w związku z edukacją, osoby wyjeżdżające/ przybywające w związku ze szkoleniami zawodowymi, osoby wyjeżdżające/przybywające w związku z pracą zawodową, osoby wyjeżdżające/przybywające w związku z pracą w międzynarodowych organizacjach lub służbie cywilnej, osoby wyjeżdżające/przybywające posiadające uprawnienia do przebywania za granicą, osoby wyjeżdżające/przybywające z zamiarem osiedlenia się (z prawem nieograniczonego czasowo pobytu), osoby wyjeżdżające/przybywające w celu połączenia z rodziną, azylanci, uchodźcy, poszukiwacze azylu, osoby przebywające w danym kraju bez prawnego usankcjonowania pobytu 9. Definicja ta sformułowana jest w sposób bardzo ogólny, natomiast jej uzupełnieniem jest lista, w której enumeratywnie wymienia się migrantów i nie-migrantów. Dzięki temu umożliwia ona wyłączenie z badań pewnych kategorii osób, które na postawie samego podstawowego sformułowania, mogłyby być uznane za migrantów. Takie podejście do definiowania migracji może znaleźć zastosowanie w badaniu. Wyróżnione, w oparciu o kryterium obszarowe migracje wewnętrzne, stanowią główny przedmiot zainteresowania w projekcie i w prowadzonych w jego ramach, badań. Migracje wewnętrzne to przemieszczenia w ramach pewnego obszaru, najczęściej państwa. Główny Urząd Statystyczny podaje następującą definicję: Migracje wewnętrzne - zmiany miejsca zamieszkania (pobytu stałego lub czasowego) w obrębie kraju, polegające na przekroczeniu granicy administracyjnej gminy, w tym - w przypadku gmin miejsko-wiejskich - zmiany miejsca zamieszkania w obrębie gminy - z terenów wiejskich na miejskie lub odwrotnie. Fakt przybycia (tj. zameldowania) do danej 8 Kaczmarczyk P., Migracje a współczesne systemy gospodarcze, op.cit. 9 Ibidem. 8

9 jednostki administracyjnej w celu zamieszkania, określa się mianem napływu migracyjnego (wędrówkowego), wyjazdu w celu zamieszkania w innej jednostce - mianem odpływu 10. W ramach migracji wewnętrznych GUS wyróżnia również migracje: międzywojewódzkie - przemieszczenia ludności z jednego województwa do innego, wewnątrzwojewódzkie - zmiany miejsca zamieszkania w obrębie tego samego województwa, międzypowiatowe - przemieszczenia ludności z jednego powiatu do innego, wewnątrzpowiatowe - zmiany miejsca zamieszkania w obrębie tego samego powiatu. Klasyfikując migracje wewnętrzne według charakteru administracyjnego obszarów, między którymi miała miejsce wędrówka, rozróżniamy następujące kierunki migracji: Ze wsi do miasta, Z miasta na wieś, Z miasta do miasta, Ze wsi na wieś (dotyczy obszarów wiejskich gmin, a nie miejscowości wiejskich imiennie) 11. Warto zwrócić w tym miejscu uwagę na fakt odwołania się w przytoczonej definicji do kwestii zameldowania. Jest to element, który w rozważaniach poświęconych definicjom jest najczęściej poddawany krytyce i którego uwzględnianie np. w badaniach, w konsekwencji powoduje ograniczoną wiarygodność uzyskiwanych w ramach statystyki publicznej danych. Powszechnie bowiem wiadomo, iż obowiązek meldunkowy nie zawsze jest dopełniany, szczególnie właśnie wśród migrantów. Przyjęcie takiej definicji skutkuje tym, że uzyskane dane dotyczą jedynie fragmentu rzeczywistości - oficjalnej - pomijając przemieszczenia tych osób, które nie wypełniają obowiązku meldunkowego, a których z roku na rok, jest więcej. Wynika to, szczególnie ze względu na oficjalne zapowiedzi (dotychczas niezrealizowanych) zniesienia obowiązku meldowania się. Kryterium: długość trwania pobytu Innym ważnym kryterium, którym posługuje się większość badaczy migracji, jest długość trwania pobytu (nieobecności) w miejscu stałego pobytu. Według tego kryterium, migracje dzieli się na: Krótkookresowe według definicji GUS jest to pobyt czasowy trwający od 3 do 12 miesięcy (do 2005 włącznie - ponad 2 miesiące) Definicje pojęć GUS, op.cit. 11 Ibidem. 12 Ibidem. 9

10 Długookresowe według definicji GUS jest to pobyt czasowy trwający co najmniej 12 miesięcy oraz zamieszkanie na stałe (zameldowanie na pobyt stały) bez względu na okres zamieszkiwania 13. Definicja ta jest zgodna z definicją ONZ, w której również wyróżniono migrację długoi krótkoterminową. Migracja długoterminowa dotyczy osoby, która zmienia kraj zamieszkania na okres co najmniej 12 miesięcy, migracja krótkoterminowa dotyczy przemieszczeń trwających dłużej niż 3 miesiące, ale krótszych niż 12 miesięcy (z wyłączeniem wyjazdów rekreacyjnych lub leczniczych, wizyt u krewnych czy znajomych, podróży służbowych, pielgrzymek) 14. Nie wspomina się tu o zameldowaniu na pobyt stały. W badaniach GUS, jako podstawę określenia długości czasu pobytu, stosuje się faktyczny czas pobytu, a nie czas zamierzony (z wyjątkiem zameldowań na pobyt stały). Podejście takie wydaje się być słuszne, z punktu widzenia rozbieżności między deklaracjami a faktycznymi zachowaniami. Badacze migracji z tego względu rekomendują rozróżnianie w badaniach empirycznych deklaracji dotyczących migracji i faktycznych zachowań. Kryterium: charakter pobytu Długość trwania pobytu i jego charakter osiedleńczy lub nie, pozwala podzielić migracje na: Migracje trwałe (na pobyt stały, osiedleńcze, definitywne) oraz Migracje czasowe (nie definitywne, okresowe) w tym np.: cykliczne, sezonowe, wahadłowe. Główny Urząd Statystyczny definiuje: Migracje na pobyt stały - migracje związane ze zmianą miejsca zamieszkania na pobyt stały. W świetle prawa polskiego migracje związane z dokonaniem w biurze ewidencji ludności: Zameldowania na pobyt stały po przybyciu z innego miejsca w kraju lub z zagranicy, Wymeldowania związanego z wyjazdem za granicę na pobyt stały 15. W związku z taką definicją GUSu, pojawiają się trudności w oszacowaniu wielkości migracji trwałych, gdyż nie każda osoba decydująca się na pobyt stały, na przykład w innym kraju, dokonuje tego zgodnie z prawem, szczególnie w sytuacji gdy i sam pobyt za granicą lub podejmowanie tam pracy jest nielegalne. 13 Ibidem. 14 Kaczmarczyk P., Migracje a współczesne systemy gospodarcze, op.cit. 15 Definicje pojęć GUS, op.cit. 10

11 Migracje na pobyt czasowy - migracje wewnętrzne lub zagraniczne związane z pobytem czasowym (według GUS trwającym dłużej niż 3 miesiące, do 2005 włącznie ponad 2 miesiące). W szerszym ujęciu terminem tym można objąć wszystkie migracje o charakterze niedefinitywnym, tzn. nie na osiedlenie, a zatem według podziału zalecanego przez ONZ migracje długookresowe i krótkookresowe 16. Określenie charakteru migracji (stały czy okresowy) jest o tyle trudne, że wymaga pewnej perspektywy czasowej. Migracje mające być w zamierzeniu migrantów czasowymi, niekiedy okazują się być stałymi, a te o charakterze trwałym, mogą przekształcić się pod wpływem różnych czynników, w okresowe 17. Na potrzeby badania przyjęto, iż ważniejsze jest zamierzenie migranta, niż fakt dokonania zameldowania/wymeldowania. W literaturze, wśród migracji o charakterze czasowym wymienia się ponadto: Migracje sezonowe to migracje krótkookresowe (od 3 miesięcy do roku) tradycyjne związane z sektorami o wyraźnej sezonowości zatrudnienia np. rolnictwo, budownictwo, gastronomia. Migracje sezonowe mogą być, w odniesieniu do migracji zagranicznych, regulowane między państwami umowami, w których ustala się kwestie rekrutacji, napływu i pobytu pracowników 18. Zastrzeżenia budzi tu znowu wyłączenie z definicji migracji na pobyt czasowy, przemieszczeń trwających krócej niż 3 miesiące. Wydaje się, że przyjęcie takiego założenia w odniesieniu do migracji sezonowych nie jest słuszne. Uwzględnienie w badaniu migracji sezonowych trwających mniej niż 3 miesiące może mieć znaczenie w badaniu realizowanym w województwie śląskim, mającym tradycje takich właśnie wyjazdów. Zasadne wydaje się wyodrębnienie ruchów wahadłowych, definiowanych jako powtarzające się okresowo (najczęściej codziennie) przejazdy między miejscem (miejscowością) zamieszkania i miejscem (miejscowością) pracy lub nauki 19. Przy czym ruch taki może odbywać się również np. cotygodniowo (np.: zamieszkiwanie w ciągu tygodnia w miejscu pracy i weekendowe powroty do domu). Jako przyczynę wykluczenia ruchów wahadłowych z definicji migracji wskazuje się to, że nie wywołują one zmian w stanie liczebnym i strukturze ludności (przynajmniej w sensie formalnym) 20. Niemniej 16 Definicje pojęć GUS, op.cit. oraz Migracje wewnętrzne ludności, op.cit., str Kaczmarczyk P., Współczesne migracje zagraniczne Polaków skala, struktura oraz potencjalne skutki dla rynku pracy, Raport FISE, Warszawa, 2006, dostęp: 13 listopada Kaczmarczyk P., Tyrowicz J., Migracje sezonowe Polaków do Niemiec, Biuletyn nr 3, FISE, styczeń 2008, igracje_sezonowe.pdf; dostęp: 18 listopada Holzer J.H., Demografia, PWE, Warszawa, 1999, str Ibidem. 11

12 jednak, wydają się one ważne w kontekście analizy migracji wewnątrzwojewódzkich i rynku pracy. Migracje cyrkulacyjne 21 to migracje okresowe, najczęściej podejmowane w celach zarobkowych; to podążanie jednostek za pracą, które zwykle ma charakter cykliczny. Migranci nie zrywają więzów z domem (miejscem stałego zamieszkania), zwykle funkcjonują na granicy różnych społeczności. Zazwyczaj migracje o takim charakterze pozwalają na zaspokojenie potrzeb ekonomicznych, natomiast powroty do domu, na zaspokojenie potrzeb rodzinnych. Migracje wahadłowe i sezonowe są rodzajami migracji cyrkulacyjnych, choć w zależności od autora, definicja migracji cyrkulacyjnych, cyrkulacji, ruchów wahadłowych jest różna. Z punktu widzenia badania w ramach projektu, ważnym kryterium podziału migracji może być również motyw podejmowania decyzji o migracji. Wyróżnia się np. migracje zarobkowe związane z podejmowaniem pracy zarobkowej, ale także np. matrymonialne, edukacyjne czy religijne. W literaturze pojawia się także pojęcie migracji zawieszonych, które często używane jest w stosunku do migracji na Śląsku, rozumiane jako niezarejestrowana emigracja stała 22. Inne kryteria Analiza literatury pozwoliła również wyróżnić inne kryteria podziału migracji np. ze względu na przynależność do grupy społecznej (np. migracje kobiet, mężczyzn, młodzieży, migracje rodzicielskie), ze względu na charakter migracji (powrotne, niepełne), legalność przemieszczeń (legalne i nielegalne), kryterium czasu podejmowania decyzji (spontaniczne i planowe), kryterium dobrowolności (dobrowolne i przymusowe), kryterium liczby osób migrujących (indywidualne i masowe), kryterium przestrzeni pokonywanej przez migrantów (np. zamorskie, kontynentalne, regionalne), ze względu na formę migracji (uchodźctwo, repatriacje, przesiedlenia, deportacje, ewakuacje). Ponadto, w literaturze wymienia się pojęcie migracji kompensacyjnych 23. W ocenie autorek niniejszego raportu, z uwagi na przedmiot planowanego w projekcie badania, brak uzasadnienia dla uwzględnienia zdecydowanej większości z nich w dalszych pracach badawczych Definicja migracji na użytek projektu Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim Uwzględniając dane zastane, stwierdzono, iż na użytek projektu przyjąć można jako punkt wyjścia, definicję zaproponowaną przez GUS. Jednakże powinna ona być zmodyfikowana z uwagi na użyteczność, z punktu widzenia postawionych przed badaniem celów, należałoby zrezygnować z przyjętego w niej kryterium czasowego. Uwzględnienie przemieszczeń 21 Kaczmarczyk P., Migracje o charakterze cyrkulacyjnym a inne formy, op.cit. 22 Jończy R., Emigracja stała z Polski oficjalne dane a rzeczywistość, sympozjum Emigracja jako problem globalny i lokalny Mysłowice Górny Śląsk Europa - Świat, Mysłowice organizowane przez Górnośląską Wyższą Szkołę Pedagogiczną. 23 Korcelli P., Migracje kompensacyjne a dylematy polityki migracyjnej, Studia Regionalne i Lokalne, Nr 3(17)/2004, Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych EUROREG, Warszawa,

13 trwających mniej niż 3 miesiące pozwoli na objęcie badaniem zjawisk, jakie dotychczas raczej pomijano. Słuszne byłoby również przyjęcie, że ruchy wahadłowe stanowią specyficzną formę migracji i jako takie podlegają badaniu. Przy czym, biorąc pod uwagę cel badania, jakim jest wspieranie rynku pracy, należałoby skoncentrować się na badaniu ruchów wahadłowych związanych z pracą. Ważnym uzupełnieniem jest też analiza faktycznego miejsca zamieszkania, niezależnie od miejsca zameldowania. Uwzględnienie wymienionych elementów pozwoli na uzyskanie pełniejszego, niż prezentowany w danych statystyki publicznej, obrazu migracji. Należy przy tym zaznaczyć, iż z punktu widzenia celu badania, czyli wsparcia zarządzania migracjami w kontekście rynku pracy, należy skoncentrować się na migracjach wewnątrzwojewódzkich międzypowiatowych, choć w obszarze zainteresowań badawczych znajdą się również migracje do innych województw. Przekraczanie granic administracyjnych powiatów, w przypadku zarówno migracji ludności, jak i ruchów wahadłowych, wydaje się tu także istotne z punktu widzenia instytucji rynku pracy i zarządzanej przez nie informacji, ponieważ działalność powiatowych urzędów pracy ograniczona jest właśnie tymi granicami. Jako, że przedmiot badania stanowią głównie migracje wewnętrzne, migracje zewnętrzne mogłyby się pojawić w obszarze zainteresowań badawczych jedynie jako element dodatkowy. Warto byłoby się skoncentrować na migracjach cyrkulacyjnych (wahadłowych i sezonowych), mając na względzie specyfikę migracji zagranicznych na Śląsku np. wymienione wcześniej migracje niepełne. Wymienione rodzaje migracji stanowią jedynie część ruchów ludności występujących w rzeczywistości. Jak się jednak wydaje, są one szczególnie istotne z punktu widzenia wspierania aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji na poziomie lokalnym województwa śląskiego. W tym kontekście, ze względu na motywacje, przedmiotem zainteresowania winny być głównie migracje zarobkowe a w miarę możliwości, uwzględnić również inne determinanty migracji. Podstawą analizy migracji ludności w badaniu powinno być deklarowane miejsce zamieszkania, niezależnie od dopełnienia obowiązków meldunkowych. W ten sposób badanie będzie mogło mieć uzupełniający charakter w stosunku do badań GUS. Ale trzeba pamiętać również o uzyskaniu informacji o wyodrębnieniu przemieszczeń krótkotrwałych (w tym tych trwających poniżej 3 miesięcy) Zarządzanie migracjami definicja w kontekście wspierania aktywności zawodowej Kolejnym krokiem w analizie danych zastanych, była próba zidentyfikowania funkcjonujących w literaturze definicji zarządzania migracjami. Poszukiwanie jednoznacznej definicji nie przyniosło jednak oczekiwanych rezultatów. W objętych analizą źródłach, pojęcie zarządzania migracjami pojawia się głównie w kontekście polityki zagranicznej/imigracyjnej/emigracyjnej, często w charakterze zamiennika pojęcia polityka migracyjna. 13

14 Jedną ze zidentyfikowanych prób określenia tego, czym jest zarządzanie migracjami jest ta podjęta przez Międzynarodową Organizację do Spraw Migracji (IOM: International Organization for Migration), która wyróżnia cztery podstawowe zakresy działań zarządzania migracjami: 24 Migracje i rozwój (powrót specjalistów, wymiana doświadczeń, przekazy pieniężne/ przelewy, społeczności za granicą, system mikro-kredytów, ukierunkowana pomoc, drenaż mózgów), Wspomaganie migracji (pracownicy i specjaliści, studenci i stażyści, łączenie rodzin, rekrutacja i zatrudnienie, dokumentacja, szkolenia językowe, adaptacja kulturalna, usługi konsularne), Regulowanie migracji (systemy wizowe, wjazd i pobyt, kontrola graniczna, zastosowanie rozwiązań technologicznych, dobrowolne powroty i reintegracja, zwalczanie handlu ludźmi, zwalczanie przemytu ludzi, migranci bez środków do życia), Migracje przymusowe (azylanci i uchodźcy, przesiedlenia, repatriacje, wewnętrznie przesiedleni, okres przejściowy i stabilizacja, byli kombatanci, wnioski, odszkodowania, wybory i referenda) oraz szereg działań przekrojowych (takich jak: współpraca techniczna i poszerzanie zakresu kompetencji, prawa migrantów, międzynarodowe prawodawstwo dotyczące migracji, dane i badania, debata i zalecenia polityki migracyjnej, współpraca regionalna i międzynarodowa, informacja publiczna i programy edukacyjne, medyczne aspekty migracji, równouprawnienie kobiet i mężczyzn, integracja i reintegracja), które składają się na zarządzanie migracjami. Trzeba jednak zauważyć, iż z punktu widzenia zarządzania migracjami wewnętrznymi (głównie wewnątrzwojewódzkimi), większość zaprezentowanych wyżej obszarów działań nie będzie miała zastosowania. Adekwatne wydają się przede wszystkim zagadnienia związane ze wspomaganiem migracji w kontekście rynku pracy a więc, z uwzględnieniem sytuacji dotyczących wszystkich pracowników i specjalistów, studentów i stażystów, rekrutacji i zatrudnienia. Zakładając, że migracje zewnętrzne stanowić będą przedmiot badania w bardzo ograniczonym zakresie, w zarządzaniu migracjami na poziomie lokalnym, warto byłoby uwzględnić zjawiska bezpośrednio powiązane z sytuacją na rynku pracy np. takie jak drenaż mózgów. Ponadto, w celu skutecznego zarządzania migracjami, należałoby uwzględnić działania takie jak współpraca techniczna (np. władz lokalnych, instytucji rynku pracy i pracodawców) i poszerzanie kompetencji np. instytucji rynku pracy, branie pod uwagę istniejących danych i badań, debata i zalecenia dla polityki migracyjnej na poziomie lokalnym, współpraca wewnątrz regionu, rozumiana jako działania instytucji funkcjonujących w ramach różnych jednostek administracyjnych oraz informacja publiczna. 24 Międzynarodowa Organizacja do Spraw Migracji, migracje.pdf; dostęp: 22 listopada

15 Niemniej jednak, ponieważ przyjęta przez IOM koncepcja zarządzania migracjami dotyczy głównie migracji międzynarodowych, które mają inną specyfikę niż migracje wewnętrzne, zaproponowane obszary działań mogą okazać się różne od tych, które powinny obejmować zarządzanie migracjami wewnętrznymi w województw śląskim. Niezbędne są więc dalsze analizy. Punktem wyjścia może być dość szeroka definicja przyjęta na potrzeby projektu, iż zarządzanie migracjami to zespół intencjonalnie podejmowanych, na postawie możliwie aktualnych i kompletnych informacji, działań zmierzających do osiągnięcia określonych zmian dotyczących procesów migracyjnych. Z punktu widzenia użyteczności tej definicji, konieczne wydaje się jej uzupełnienie o wytypowane obszary działań na poziomie lokalnym, w wyniku dalszych analiz i badań. Punktem wyjścia do doprecyzowania definicji może być analiza teorii migracji, a w szczególności uwarunkowań i skutków migracji. Ważnym elementem każdego procesu zarządzania są adekwatne, aktualne i kompletne informacje na temat przedmiotu zarządzania. Ponieważ przedmiotem zainteresowania w omawianym projekcie są głównie migracje wewnętrzne, z tego względu uznano, iż kluczowymi informacjami niezbędnymi w procesie zarządzania migracjami będą te dotyczące: mechanizmów migracji, aktualnej sytuacji migracyjnej w regionie, rozwiązań prawnych i aktualnie realizowanych działań dotyczących zarządzania migracjami, w tym postrzeganie migracji i problemów z nią związanych przez decydentów. Dysponując informacjami na wskazane tematy, można pokusić się o próbę wskazania obszarów tematycznych działań związanych z zarządzaniem migracjami wewnętrznymi w województwie śląskim, a następnie można zarekomendować określone działania w wytypowanych wcześniej obszarach zarządzania migracjami. Zaprezentowane powyżej założenia przekładają się na układ kolejnych części niniejszego opracowania. 15

16 1.3. Słownik podstawowych pojęć używanych w badaniu projektu Wspieranie aktywności zawodowej poprzez zarządzanie zjawiskiem migracji analiza w województwie śląskim Migracje ludności to przemieszczenia ludności związane ze zmianą miejsca zamieszkania (stałego lub czasowego) połączone z przekroczeniem granicy administracyjnej podstawowej jednostki terytorialnej, z wyłączeniem wyjazdów turystycznych i służbowych. Ruchy wahadłowe regularne z punktu widzenia systemu pracy lub edukacji przemieszczenia ludności między miejscem zamieszkania, a miejscem pracy lub nauki, związane z przekraczaniem granic administracyjnych, choć niezwiązane ze zmianą miejsca zamieszkania. Zarobkowe migracje cyrkulacyjne to migracje okresowe ludności podejmowane w celach zarobkowych, charakteryzujące się weekendowymi lub rzadszymi powrotami do głównego miejsca zamieszkania, mieszkaniem na dwa domy, długimi dojazdami do pracy i regularnym kontaktem z najbliższą rodziną i otoczeniem społecznym. To obszar łączący elementy migracji czasowej (nowe miejsce zamieszkania) i wahadłowej (częste i regularne powroty). Należy zaliczyć je do migracji czasowych jako szczególną podkategorię. Dodatkowo proponuje się przyjąć następujące podziały migracji: Ze względu na obszar migracji: Migracje zewnętrzne (zagraniczne) związane z przekroczeniem granic państwa Migracje wewnętrzne (krajowe) nie związane z przekroczeniem granic państwa. W ramach migracji krajowych wyróżniamy: Migracje międzywojewódzkie - migracje między woj. śląskim, a innymi województwami, Migracje międzypowiatowe - migracje między powiatami woj. śląskiego. Ze względu na długość trwania pobytu: Migracje krótkookresowe migracje trwające poniżej 3 miesięcy, Migracje krótkookresowe klasyczne (za. definicją GUS) migracje trwające od 3 do 12 miesięcy Migracje długookresowe migracje trwające powyżej 12 miesięcy lub krótsze, jednak z zamiarem osiedlenia się na stałe. Ze względu na powrót/zamiar powrotu do poprzedniego miejsca zamieszkania, związany z postrzeganiem charakteru migracji jako, osiedleńczej, definitywnej lub tylko czasowej: 16

17 Migracje czasowe - (1) trwające obecnie wyjazdy z zamiarem powrotu do poprzedniego miejsca zamieszkania, (2) migracje mające miejsce w przeszłości, z których już powrócono do stałego miejsca zamieszkania lub (3) regularne wyjazdy do pracy i powroty do miejsca zamieszkania w cyklu tygodniowym lub rzadszym, Migracje stałe (trwałe, osiedleńcze) migracje bez zamiaru powrotu, opuszczenia obecnego miejsca zamieszkania. Ze względu na powód migracji przyjęty za podstawową klasyfikacją GUS. Przy czym należy założyć, że decyzja o migracji jest decyzją złożoną i może być podjęta z kilku różnych powodów. Migracje z powodów rodzinnych (w tym małżeństwo z osobą mieszkającą i pracującą w miejscu docelowym), Migracje z powodów zarobkowych (osoby migrującej lub kogoś z gospodarstwa domowego, kto przeprowadził się wspólnie z tą osobą), Migracje z powodu warunków mieszkaniowych (np. wysokie koszta, złe warunki, eksmisja), Migracje z powodów zdrowotnych (leczenie, środowisko naturalne), Migracje z powodów edukacyjnych, Migracje z innych powodów nie wymienionych wcześniej. Napływ migracyjny to liczba osób przybyłych do danej jednostki administracyjnej w danym okresie. Przybycie wiąże się ze zmianą miejsca zamieszkania (stałego lub czasowego). Z liczby tej wyłącza się turystów i osoby podróżujące służbowo. Odpływ migracyjny to liczba osób, które opuściły daną jednostkę administracyjną w danym okresie. Opuszczenie wiąże się ze zmianą miejsca zamieszkania (stałego lub czasowego). Z liczby tej wyłącza się turystów i osoby podróżujące służbowo. Saldo migracji to różnica między napływem i odpływem migracyjnym 25. Zarządzanie migracjami to zespół intencjonalnie podejmowanych, na postawie możliwie aktualnych i kompletnych informacji, działań zmierzających do osiągnięcia określonych zmian dotyczących procesów migracyjnych. 25 Pojęcia napływ migracyjny, odpływ migracyjny i saldo migracji definiowane są w oparciu o definicje zawarte w publikacji GUS pod redakcją Haliny Dmochowskiej Migracje wewnętrzne ludności 2002, GUS, Warszawa, grudzień 2003, str. 23; rde/xbcr/gus/publ_migracje wewnetrzne_ludnosci.pdf; dostęp: 13 listopada

18 ROZDZIAŁ 2. ANALIZA MECHANIZMÓW MIGRACJI 2.1. Teorie migracji Pierwszym krokiem do określenia obszarów, które powinny znaleźć się w kręgu zainteresowania zarządzania migracjami wewnętrznymi województwa śląskiego, było przeanalizowanie funkcjonujących w nauce teorii migracji. Rezultatem tej analizy jest wytypowanie tych teorii, które w najlepszy sposób wydają się opisywać przedmiot zainteresowania projektu (przede wszystkim migracje wewnętrzne z wyróżnieniem wewnątrzwojewódzkich), a także uwzględniają, między innymi, pewne aspekty związane z rynkiem pracy. Pozwoli to na wytypowanie obszarów stanowiących istotę zarządzania migracjami w kontekście wspierania aktywności zawodowej. W niniejszym opracowaniu przyjęto klasyfikację teorii migracji zaproponowaną przez Wojciecha Janickiego, z uwzględnieniem kryterium dyscyplin badawczych zajmujących się tematem migracji. Zgodnie z tą klasyfikacją, wyróżnia się teorie ekonomiczne, socjologiczne i geograficzne Teorie ekonomiczne Wśród teorii ekonomicznych wyróżnia się teorię klasyczną, teorię neoklasyczną, nową ekonomiczną teorię migracji, teorię dualnego rynku pracy oraz teorię systemu światowego. Teorie ekonomiczne wiążą migracje ludności głównie z rynkiem pracy. Teoria neoklasyczna (oraz klasyczna będąca jej źródłem) krytykowana jest za jednowymiarowość, sprowadzanie złożoności migracji do wymiaru ekonomicznego. Migracja jest tu bowiem w założeniu wynikiem różnic wielkości popytu i podaży pracy na różnych obszarach. W praktyce migracje międzynarodowe nie powodują zakładanego zmniejszenia różnic pomiędzy zarobkami, a czasem wręcz je pogłębiają. Zgodnie z tą teorią, migracje powinny mieć charakter masowy, co również nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości, z którą mamy do czynienia. Nie wyjaśnia ona także, dlaczego ludzie migrują pomiędzy regionami o niewielkich różnicach poziomu życia. Teoria ta może lepiej wyjaśniać migracje wewnętrzne niż zewnętrzne, mimo to z uwagi na jednowymiarowość podejścia nie wydaje się być dobrze dopasowaną do potrzeb projektu. Nowa ekonomiczna teoria migracji zachowuje założenie racjonalności decyzji o podjęciu migracji, jednak podstawową jednostką rozważań nie jest pojedynczy człowiek lecz grupa ludzi zwykle gospodarstwo domowe. Głównym celem gospodarstwa domowego nie jest maksymalizacja zysku, ale minimalizacja ryzyka, który można osiągnąć poprzez dywersyfikację dochodów rodziny, między innymi poprzez podejmowanie pracy przez niektórych jej członków w oddaleniu od miejsca zamieszkania. Zakłada ponadto, że im lepiej przedstawia się sytuacja gospodarstwa na tle grup odniesienia (np. sąsiadów), tym mniejsza 26 Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje dotyczące teorii migracji pochodzą z opracowania Wojciecha Janickiego, Przegląd teorii migracji ludności, Annales Universitas Mariae Curie-Skłodowska, Lublin Polonia, Vol. LXII/14, Sectio B, 2007, str , /B/2007/14.pdf; dostęp: 13 listopada

19 skłonność do migracji. Dlatego społeczeństwa o dużym zróżnicowaniu poziomu życia wykazują większą skłonność do migracji. Teoria ta krytykowana jest za to, iż nie pozwala na uzasadnienie wyboru kierunków migracji, a także, podobnie jak inne teorie ekonomiczne, za ograniczenie się do aspektów ekonomicznych. Może ona dobrze objaśniać migracje w krajach o niskim poziomie rozwoju, a także migracje pomiędzy obszarami o podobnych poziomach życia. Dlatego wydaje się, że dość dobrze wyjaśnia na przykład ruchy wahadłowe. Niemniej jednak wydaje się zbyt wąska, by przyjąć ją na potrzeby projektu. Teoria dualnego rynku pracy zakłada permanentny niedobór rąk do pracy w krajach o wysokim poziomie rozwoju, z uwagi na występowanie miejsc pracy, których nie chcą obejmować obywatele tych krajów, gdyż są niskopłatne, czasem niebezpieczne, nie wymagają wysokich kwalifikacji, natomiast zatrudnienie imigrantów nie powoduje wzrostu stopy bezrobocia w kraju przyjmującym (z uwagi na powyższe założenia), lecz wpływa na stabilizację jego gospodarki. Teoria ta krytykowana jest, podobnie jak omówione wcześniej teorie, za to, że uwzględnia wyłącznie uwarunkowania ekonomiczne, a pomija np. polityczne, a także za niemożność wyjaśnienia przepływów ludności pomiędzy krajami o podobnym poziomie rozwoju gospodarczego. To teoria odnosi się do migracji zagranicznych, raczej nie ma zastosowania w przypadku migracji wewnętrznych, na małym obszarze np. województwa. Teoria systemu światowego to również teoria odnosząca się przede wszystkim do migracji międzynarodowych. Jako przyczynę migracji upatruje potrzebę dalszego rozwoju krajów lepiej rozwiniętych, a nie różnicę poziomu płac. To również teoria, która nie wyjaśnia migracji wewnątrz niewielkiego obszaru, jakim jest województwo Teorie socjologiczne Pośród teorii socjologicznych wyróżnia się: teorię sieci migracyjnych, teorię instytucjonalną, teorię skumulowanej przyczynowości oraz teorię sposobności pośrednich (hipotezę czynników wypychających i przyciągających Everetta Lee). Teoria sieci migracyjnych w odróżnieniu od teorii ekonomicznych pomija zupełnie czynniki ekonomiczne. Wprowadza ciekawe założenia, iż migracje należy postrzegać jako łańcuch zdarzeń, sprzężeń zwrotnych. Przyjmuje, że migracje same się napędzają i podtrzymują. Decydujący wpływ na podjęcie decyzji o migracji mają związki interpersonalne pomiędzy byłymi migrantami, a przyszłymi migrantami 27. Zgodnie z tą teorią, emigranci i reemigranci są źródłem informacji na temat migracji (korzyści, problemów) oraz źródłem pomocy (finansowej, mieszkaniowej itp.), co pomaga zmniejszyć ekonomiczne, społeczne i psychologiczne koszty migracji. Zaletą tej koncepcji, z punktu widzenia projektu jest fakt, iż może tłumaczyć ona przepływy do regionów o podobnej atrakcyjności. Jednak pominięcie czynników ekonomicznych oraz niemożność wskazania pierwotnej przyczyny migracji (pierwszej fali migracji) powoduje, iż jej użyteczność dla potrzeb projektu wydaje się być niewystarczająca. 27 Janicki W., Przegląd teorii migracji ludności, op.cit. 19

20 Podobna do teorii sieci migracyjnych jest teoria instytucjonalna, która zakłada, iż kolejne migracje są napędzane przez powiązania instytucjonalne, a na zapotrzebowanie migrantów powstają firmy i organizacje ułatwiające migracje i zmniejszające ich ryzyko. To założenie, może być przydatne z punktu widzenia wykorzystania, na przykład, instytucji rynku pracy, jako instytucji wspierających migrantów, choć kwestionowane może tu być jej zastosowanie na tak małym obszarze jakim jest województwo. Podobnie jak teoria sieci migracyjnych, teoria ta nie obejmuje wystarczająco dużo zagadnień, by oprzeć na niej dalsze analizy. Teoria skumulowanej przyczynowości - próbuje łączyć elementy różnych teorii. Przyjmuje założenia, iż migracje powodują powstawanie kolejnych fal migracji, które wynikają z istnienia zależności społecznych, a nie indywidualnych. Dotyka ona również problemu migracji wtórnych, upatrując ich przyczyn, między innymi, w: Pogłębianiu się różnic w poziomie życia pomiędzy reemigrantami, a ludnością niemobilną (co powoduje wzrost jej mobilności); Spadku podaży ziemi na obszarach wiejskich, która nabywana jest przez reemigrantów jako lokata kapitału, a nie w celu uprawy. Ewentualne inwestycje na tej ziemi sprawiają, iż uprawa staje się bardziej konkurencyjna, a chłopi małorolni wyjeżdżają poszukując dodatkowego dochodu - przy czym wyjeżdżać mogą daleko (np. za granicę) albo blisko, a czasem stają się tzw. chłoporobotnikami (swoistym fenomenem zjawiska migracji); Fakcie iż, reemigranci chcą utrzymać wyższy poziom życia przez dłuższy czas (na stałe), co powoduje ich kolejne migracje; Występowaniu źle postrzeganych społecznie zawodów w krajach imigracji, które powodują konieczność poszukiwania pracowników) za granicą. Choć teoria ta może tłumaczyć zarobkowe migracje cyrkulacyjne oraz ruchy wahadłowe, jej przydatność na potrzeby projektu jest dyskusyjna. Teoria sposobności pośrednich zakłada bezpośrednią zależność między odległością i wielkością migracji, których przyczyną jest istnienie sposobności pośrednich, czyli alternatywnych miejsc docelowych, konkurujących ze sobą w przyciąganiu migrantów. Im więcej takich sposobności znajduje się pomiędzy dwoma analizowanymi miejscami, tym mniejszy będzie przepływ między nimi 28. Teoria ta może mieć zastosowanie do analizy migracji na obszarze jednego miasta. Niemniej jednak krytykowana jest za złą jakość wyników szacowania przepływów migracyjnych uzyskiwanych w oparciu o modele opracowane na jej podstawie. Zdecydowanie bardziej warta uwagi z punktu widzenia celów badania wydaje się być jednak teoria przeszkód pośrednich, która czerpie między innymi z założeń teorii sposobności pośrednich. 28 Ibidem. 20

Izabela Piela KrDZEk2003Gn

Izabela Piela KrDZEk2003Gn Izabela Piela KrDZEk2003Gn Migracjami ludności nazywamy całokształt przemieszczeń, połączonych z przekroczeniem granicy administracyjnej podstawowej jednostki terytorialnej, prowadzących do stałej lub

Bardziej szczegółowo

Migracje w demografii

Migracje w demografii Migracje w demografii ze szczególnym uwzględnieniem emigracji i repatriacji Wykład z 14 lub 21 stycznia 2015 roku Definicje Migracja wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przyczyny migracji

Bardziej szczegółowo

Panel: Polska i hiszpańska polityka migracyjna cechy wspólne i różnice Tworzenie całościowej europejskiej polityki migracyjnej szanse i wyzwania

Panel: Polska i hiszpańska polityka migracyjna cechy wspólne i różnice Tworzenie całościowej europejskiej polityki migracyjnej szanse i wyzwania Panel: Polska i hiszpańska polityka migracyjna cechy wspólne i różnice Tworzenie całościowej europejskiej polityki migracyjnej szanse i wyzwania Paweł Kaczmarczyk Ośrodek Badań nad Migracjami Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2014 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2013 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 Wprowadzenie Główny

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Najnowsze migracje z i do Polski. Demografia, 26.11.08

Najnowsze migracje z i do Polski. Demografia, 26.11.08 Najnowsze migracje z i do Polski Agata Górny Demografia, 26.11.08 Polska jako kraj emigracji Najważniejsze okresy/momenty w historii emigracyjnej Polski Okres międzywojenny: migracje za chlebem Okres powojenny:

Bardziej szczegółowo

Wyjechali Czy powrócą? Refleksje na temat (o) polskiej zagranicznej migracji i reemigracji. Brygida Solga

Wyjechali Czy powrócą? Refleksje na temat (o) polskiej zagranicznej migracji i reemigracji. Brygida Solga Wyjechali Czy powrócą? Refleksje na temat (o) polskiej zagranicznej migracji i reemigracji Brygida Solga Ludność, która przebywała za granicą przez co najmniej 1 rok i powróciła do Polski wg roku powrotu

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Teorie migracji Ekonomiczno społeczne skutki migracji Otwarcie niemieckiego rynku pracy:

Teorie migracji Ekonomiczno społeczne skutki migracji Otwarcie niemieckiego rynku pracy: Łukasz Pokrywka 23.05.2011 Teorie migracji Ekonomiczno społeczne skutki migracji Otwarcie niemieckiego rynku pracy: o Emigracja Polaków po przystąpieniu do UE o Sytuacja społeczno-gospodarcza Niemiec o

Bardziej szczegółowo

Polski rynek pracy a imigracja. Analiza ekonomiczna

Polski rynek pracy a imigracja. Analiza ekonomiczna Polski rynek pracy a imigracja. Analiza ekonomiczna Krzysztof Beck - Uczelnia Łazarskiego, ISEE Bogna Gawrońska- Nowak - Uczelnia Łazarskiego, ISEE, Tomasz Schabek Uniwersytet Łódzki, ISEE Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek Statystyka społeczna Redakcja naukowa Podręcznik obejmuje wiedzę o badaniach zjawisk społecznych jako źródło wiedzy dla różnych instytucji publicznych. Zostały w nim przedstawione metody analizy ilościowej

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Materiał na konferencję prasową w dniu 23 października 2007 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji

Bardziej szczegółowo

Kobiety w zachodniopomorskim - aspekt demograficzny

Kobiety w zachodniopomorskim - aspekt demograficzny Urząd Marszałkowski Województwa Zachodniopomorskiego Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Kobiety w zachodniopomorskim - aspekt demograficzny Szczecin 2012 Obserwatorium Integracji Społecznej, Projekt

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN REKRUTACJI DO PROJEKTU KADRY PRZYSZŁOŚCI wsparcie szkoleniowe kluczowych sektorów województwa podlaskiego. 1 Informacje o projekcie

REGULAMIN REKRUTACJI DO PROJEKTU KADRY PRZYSZŁOŚCI wsparcie szkoleniowe kluczowych sektorów województwa podlaskiego. 1 Informacje o projekcie REGULAMIN REKRUTACJI DO PROJEKTU KADRY PRZYSZŁOŚCI wsparcie szkoleniowe kluczowych sektorów województwa podlaskiego 1 Informacje o projekcie Projekt KADRY PRZYSZŁOŚCI wsparcie szkoleniowe kluczowych sektorów

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 Przyszłość demograficzna Polski a migracje GŁÓWNE TEZY W świetle prognoz ONZ i Komisji Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe studia społeczne, kierunek: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH Prawo 30 h Pojęcie

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM

RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM Urząd Statystyczny we Wrocławiu 50-950 Wrocław, ul. Oławska 31, tel. 71 371 63 00, fax 71 371 63 60 PLAN PREZENTACJI Wprowadzenie Województwo

Bardziej szczegółowo

Załącznik 3 Wzór karty oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego w ramach PO WER

Załącznik 3 Wzór karty oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego w ramach PO WER Załącznik 3 Wzór karty oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego w ramach PO WER KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ WNIOSKU O DOFINANSOWANIE PROJEKTU KONKURSOWEGO W RAMACH PO WER INSTYTUCJA

Bardziej szczegółowo

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Karolina Hansen Marta Witkowska Warszawa, 2014 Polski Sondaż Uprzedzeń 2013 został sfinansowany

Bardziej szczegółowo

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011)

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełnosprawności. Definicja stosowana przez WHO przyjmuje, że do osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

Procedura ubiegania się o wizy krajowe i wizy Schengen

Procedura ubiegania się o wizy krajowe i wizy Schengen Procedura ubiegania się o wizy krajowe i wizy Schengen Podstawowy zestaw dokumentów niezbędny do uzyskania wizy: wypełniony i podpisany wniosek wizowy: wniosek o wydanie wizy krajowej (pobierz wniosek

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Terytorium i mieszkańcy Jeżeli rozwój lokalny dotyczy zarówno jednostek, jak

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA w Warszawie STUDIUM MAGISTERSKIE Kierunek: Metody ilościowe w ekonomii i systemy informacyjne Karol Walędzik Nr albumu: 26353 Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Badanie na temat mieszkalnictwa w Polsce

Badanie na temat mieszkalnictwa w Polsce Badanie na temat mieszkalnictwa w Polsce BADANIE NA REPREZENT ATYWNEJ GRUPIE POLEK/POLAKÓW Badanie realizowane w ramach projekru Społeczne Forum Polityki Mieszkaniowej współfinansowanego z Funduszy EOG

Bardziej szczegółowo

Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych

Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

Judyta Cabańska. Uwarunkowania migracji ludności na jednolitym rynku europejskim na przykładzie nowych państw członkowskich Unii Europejskiej

Judyta Cabańska. Uwarunkowania migracji ludności na jednolitym rynku europejskim na przykładzie nowych państw członkowskich Unii Europejskiej Judyta Cabańska Uwarunkowania migracji ludności na jednolitym rynku europejskim na przykładzie nowych państw członkowskich Unii Europejskiej Autoreferat Promotor: prof. dr hab. Bohdan Gruchman Katedra

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA II stopień ogólnoakademicki niestacjonarne wszystkie Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka. podstawowy. obowiązkowy polski

EKONOMIA II stopień ogólnoakademicki niestacjonarne wszystkie Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka. podstawowy. obowiązkowy polski KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Z-EKON2-008 Nazwa modułu Makroekonomia II Nazwa modułu w języku angielskim Macroeconomics II Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE MODUŁU

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Opis: Z recenzji Prof. Wojciecha Bieńkowskiego

Opis: Z recenzji Prof. Wojciecha Bieńkowskiego Tytuł: Konkurencyjność przedsiębiorstw podsektora usług biznesowych w Polsce. Perspektywa mikro-, mezo- i makroekonomiczna Autorzy: Magdalena Majchrzak Wydawnictwo: CeDeWu.pl Rok wydania: 2012 Opis: Praca

Bardziej szczegółowo

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości 2010 Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości STRESZCZENIE Zamawiający: Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Pańska 81/83

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/135/2013 WYJAZDY WYPOCZYNKOWE I WAKACYJNA PRACA ZAROBKOWA UCZNIÓW

Warszawa, październik 2013 BS/135/2013 WYJAZDY WYPOCZYNKOWE I WAKACYJNA PRACA ZAROBKOWA UCZNIÓW Warszawa, październik 2013 BS/135/2013 WYJAZDY WYPOCZYNKOWE I WAKACYJNA PRACA ZAROBKOWA UCZNIÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja

Bardziej szczegółowo

Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim

Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim Wrzesień 2015 Informacja miesięczna WRZESIEŃ 2015 r. Tczew, wrzesień 2015 Wrzesień 2015 Uwagi metodyczne Str. 2 Podstawę prawną do sporządzenia

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo Dr hab. Maria Majewska Katedra Nauk Ekonomicznych Poznań, 1.10.2015 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

OŚWIADCZENIE INFORMACJA

OŚWIADCZENIE INFORMACJA OŚWIADCZENIE INFORMACJA Zgodnie z art. 61 rozporządzenia 883/2004 bezrobotny ubiegający się o świadczenia z tytułu bezrobocia ma prawo do uwzględnienia, w niezbędnym zakresie, okresów ubezpieczenia, zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

ZagroŜenia i wyzwania współczesnej migracji. Małgorzata Pietrzyk II rok studiów

ZagroŜenia i wyzwania współczesnej migracji. Małgorzata Pietrzyk II rok studiów ZagroŜenia i wyzwania współczesnej migracji Małgorzata Pietrzyk II rok studiów Migracja Podstawowe pojęcia Migracją lub ruchem migracyjnym w ścisłym znaczeniu nazywamy całokształt przesunięć prowadzący

Bardziej szczegółowo

Mobilność zarobkowa mieszkańców województwa łódzkiego. Część II migracje wewnętrzne.

Mobilność zarobkowa mieszkańców województwa łódzkiego. Część II migracje wewnętrzne. Mobilność zarobkowa mieszkańców województwa łódzkiego. Część II migracje wewnętrzne. Realizacja projektu badawczego: Instytut Badań i Analiz Grupa OSB Zespół autorski: Justyna Byczkowska-Ślęzak (wstęp,

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Migration, Human Capital and Growth in a Globalized Economy

Migration, Human Capital and Growth in a Globalized Economy Migration, Human Capital and Growth in a Globalized Economy Michał Burzyński Streszczenie Międzynarodowa migracja staje się coraz szerzej omawianym aspektem globalnej integracji, pomimo faktu, że nie jest

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa, 27.01.2016 r. Pracujący w nietypowych formach zatrudnienia Informacja została opracowana na podstawie wyników badania modułowego Nietypowe formy

Bardziej szczegółowo

Plan kontroli zarządczej na rok 2012 dla Urzędu Gminy Pruszcz Gdański w Pruszczu Gdańskim. Planowa na wartość

Plan kontroli zarządczej na rok 2012 dla Urzędu Gminy Pruszcz Gdański w Pruszczu Gdańskim. Planowa na wartość Plan kontroli zarządczej na rok 2012 dla Urzędu Gminy Pruszcz Gdański w Pruszczu Gdańskim Lp. CEL Nazwa 1. Przejrzysty proces zatrudniana zapewniający wybór najlepszego kandydata na dane stanowisko Wskaźnik

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

5. WARUNKI REALIZACJI ZADAŃ LOGISTYCZNYCH

5. WARUNKI REALIZACJI ZADAŃ LOGISTYCZNYCH 5. WARUNKI REALIZACJI ZADAŃ LOGISTYCZNYCH Praktyka działania udowadnia, że funkcjonowanie organizacji w sektorze publicznym, jak i poza nim, oparte jest o jej zasoby. Logistyka organizacji wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Nauka i biznes razem dobry staż szansą innowacji II

Nauka i biznes razem dobry staż szansą innowacji II REGULAMIN UCZESTNICTWA W STAŻACH w ramach Projektu Nauka i biznes razem dobry staż szansą innowacji II Ilekroć w Regulaminie jest mowa o: Projekcie należy przez to rozumieć projekt p.n. Nauka i biznes

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do Regulaminu konkursu: Opis wskaźników w ramach Działania 9.1

Załącznik nr 4 do Regulaminu konkursu: Opis wskaźników w ramach Działania 9.1 Załącznik nr 4 do Regulaminu konkursu: Opis wskaźników w ramach Działania 9.1 Lp. Nazwa wskaźnika Oś priorytetowa 9 Rynek pracy Działanie 9.1 Aktywizacja zawodowa 1. Liczba osób pracujących, łącznie z

Bardziej szczegółowo

DOKUMENT ROBOCZY. PL Zjednoczona w różnorodności PL 27.02.2015

DOKUMENT ROBOCZY. PL Zjednoczona w różnorodności PL 27.02.2015 PARLAMENT EUROPEJSKI 2014-2019 Komisja Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych 27.02.2015 DOKUMENT ROBOCZY w sprawie ustanowienia wizy objazdowej i zmiany Konwencji wykonawczej do

Bardziej szczegółowo

Od czego zależy czy będę bezrobotnym

Od czego zależy czy będę bezrobotnym Od czego zależy czy będę bezrobotnym Bezrobocie jest to zjawisko ekonomiczne występujące w gospodarce każdego kraju. Oznacza ono sytuację, w której zapotrzebowanie (popyt) na pracę jest mniejsze od liczby

Bardziej szczegółowo

NOWA METODA SZACUNKU DOCHODÓW Z PRACY POLAKÓW ZA GRANICĄ BILANS PŁATNICZY

NOWA METODA SZACUNKU DOCHODÓW Z PRACY POLAKÓW ZA GRANICĄ BILANS PŁATNICZY N a r o d o w y B a n k P o l s k i Departament Statystyki 2008-04-07 NOWA METODA SZACUNKU DOCHODÓW Z PRACY POLAKÓW ZA GRANICĄ BILANS PŁATNICZY Dane bilansu płatniczego zostały zweryfikowane od I kwartału

Bardziej szczegółowo

UMOWA. między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Białorusi o ruchu osobowym, zawarta dnia 20 grudnia 2007 r.

UMOWA. między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Białorusi o ruchu osobowym, zawarta dnia 20 grudnia 2007 r. M.P.08.83.733 UMOWA między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Białorusi o ruchu osobowym, zawarta dnia 20 grudnia 2007 r. (M.P. z dnia 31 października 2008 r.) Ministerstwo Spraw Zagranicznych

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA

Kierunek studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA SYLWETKA ABSOLWENTA Specjalność: międzynarodowe stosunki ekonomiczne STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA Specjalność międzynarodowe stosunki ekonomiczne skierowana jest do osób, które pragną aktywnie działać na rynkach międzynarodowych,

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Podstawy firmą Marketingowe aspekty jakością Podstawy prawa gospodarczego w SZJ Zarządzanie Jakością (TQM) Zarządzanie logistyczne w SZJ Wymagania norm ISO serii 9000 Dokumentacja w SZJ Metody i Techniki

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia integracyjne uchodźców - plany, aspiracje, potrzeby. Kinga Wysieńska, Instytut Spraw Publicznych i Collegium Civitas

Doświadczenia integracyjne uchodźców - plany, aspiracje, potrzeby. Kinga Wysieńska, Instytut Spraw Publicznych i Collegium Civitas Doświadczenia integracyjne uchodźców - plany, aspiracje, potrzeby Kinga Wysieńska, Instytut Spraw Publicznych i Collegium Civitas Kontekst badania Integracja uchodźców wymaga znalezienia adekwatnych narzędzi

Bardziej szczegółowo

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011 Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku Zespół ds. opracowania ramowego zintegrowanego programu regionalnego, 7 listopada, 2011 Cele bieżącej i przyszłej polityki: Nowa Polityka

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych. Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2007

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych. Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2007 Materiał na konferencję prasową w dniu 25 lipca 2008 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE INFORMACJE O PROJEKTACH. Działanie 8.1 Podniesienie aktywności zawodowej osób bezrobotnych poprzez działania powiatowych urzędów pracy

PODSTAWOWE INFORMACJE O PROJEKTACH. Działanie 8.1 Podniesienie aktywności zawodowej osób bezrobotnych poprzez działania powiatowych urzędów pracy Załącznik do Uchwały Nr 52/1913/15 Zarządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego z dnia 23 grudnia 2015 r. ZAŁOŻENIA DO PROJEKTÓW POZAKONKURSOWYCH WDROŻENIOWYCH W RAMACH DZIAŁANIA 8.1 REGIONALNEGO PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE

PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE ELŻBIETA redakcja naukowa KRYŃSKA Warszawa 2007 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE 13 Tomasz Duraj Rozdział I PRAWNA PERSPEKTYWA PRACY NA WŁASNY RACHUNEK 19 1.

Bardziej szczegółowo

Młode kobiety i matki na rynku pracy

Młode kobiety i matki na rynku pracy OTTO POLSKA Młode kobiety i matki na rynku pracy Raport z badania OTTO Polska 2013-03-01 OTTO Polska przy wsparciu merytorycznym stowarzyszenia Aktywność Kobiet na Dolnym Śląsku przeprowadziła badanie

Bardziej szczegółowo

Załącznik 3 Wzór karty oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego w ramach PO WER

Załącznik 3 Wzór karty oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego w ramach PO WER Załącznik 3 Wzór karty oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego w ramach PO WER KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ WNIOSKU O DOFINANSOWANIE PROJEKTU KONKURSOWEGO W RAMACH PO WER INSTYTUCJA

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ Część I: Kryteria formalne podlegające weryfikacji na etapie oceny merytorycznej Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

STUDIA Z GWARANCJĄ SUKCESU

STUDIA Z GWARANCJĄ SUKCESU Wyższa Szkoła Administracji Publicznej im. Stanisława Staszica w Białymstoku Wyższa Szkoła Administracji Publicznej im. Stanisława Staszica w Białymstoku ul. Ks.Stanisława Suchowolca 6, 15-567 Białystok

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu : Makroekonomia II 2. Kod modułu : MEKOII (10-MEKOII-z2-s; 10-MEKOII-z2-ns)

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych

Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych Wojciech Otrębski Instytut Psychologii Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Plan wystąpienia: Skala

Bardziej szczegółowo

WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010

WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010 WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010 Czego dotyczyła uwaga? Treść uwagi Kto zgłosił? Komentarz 7.2.2, nowe kryterium jako nr 4 7.2.2, nowe kryterium

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015 Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 201/2015 Wydział Zarządzania UW posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora w dwóch dyscyplinach:

Bardziej szczegółowo

M INISTER Warszawa, dnia maja2013r. PRACY I PO LITY K I SPO Ł E C Z N E J

M INISTER Warszawa, dnia maja2013r. PRACY I PO LITY K I SPO Ł E C Z N E J M INISTER Warszawa, dnia maja2013r. PRACY I PO LITY K I SPO Ł E C Z N E J DRP-VIII-02100-3-33^ -IS/12 Pani Elżbieta Bieńkowska Minister Rozwoju Regionalnego W odpowiedzi na pismo z dnia 8 maja 2013 r.

Bardziej szczegółowo

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o zdrowiu Kierunek Profil kształcenia Poziom realizacji przedmiotu Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE stan na koniec październiku 2014r. (na podstawie miesięcznej sprawozdawczości statystycznej z Powiatowych Urzędów Pracy) Nadal spada

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów SOCJOLOGIA. Kod kursu..

Kierunek studiów SOCJOLOGIA. Kod kursu.. Kierunek studiów SOCJOLOGIA Nazwa kursu PROCESY LUDNOŚCIOWE Kod kursu.. Wymiar godzinowy / forma zajęć: 40 W i 0 CW Semestr studiów: IV i V Tryb studiów: niestacjonarne Warunki zaliczenia: praca zaliczeniowa

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN REKRUTACJI DO PROJEKTU ADAPTACJA PLUS - WSPARCIE KADR KLUCZOWYCH PRZEDSIĘBIORSTW W DOBIE KRYZYSU. 1 Informacje o projekcie

REGULAMIN REKRUTACJI DO PROJEKTU ADAPTACJA PLUS - WSPARCIE KADR KLUCZOWYCH PRZEDSIĘBIORSTW W DOBIE KRYZYSU. 1 Informacje o projekcie REGULAMIN REKRUTACJI DO PROJEKTU ADAPTACJA PLUS - WSPARCIE KADR KLUCZOWYCH PRZEDSIĘBIORSTW W DOBIE KRYZYSU 1 Informacje o projekcie Projekt Adaptacja plus wsparcie kadr kluczowych przedsiębiorstw w dobie

Bardziej szczegółowo

Czynniki lokalnego rozwoju gospodarczego w Polsce znaczenie polityk miejskich dr Julita Łukomska

Czynniki lokalnego rozwoju gospodarczego w Polsce znaczenie polityk miejskich dr Julita Łukomska Czynniki lokalnego rozwoju gospodarczego w Polsce znaczenie polityk miejskich dr Julita Łukomska Uniwersytet Warszawski Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej Zakład Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Diagnoza potrzeb uczestników projektu Jerzy Kosanowski - trener kluczowy Regionalnego Ośrodka Europejskiego Funduszu Społecznego w Kielcach

Diagnoza potrzeb uczestników projektu Jerzy Kosanowski - trener kluczowy Regionalnego Ośrodka Europejskiego Funduszu Społecznego w Kielcach Diagnoza potrzeb uczestników projektu Jerzy Kosanowski - trener kluczowy Regionalnego Ośrodka Europejskiego Funduszu Społecznego w Kielcach Szkolenie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo