Biopsja w diagnostyce chorób jamy ustnej na podstawie piśmiennictwa

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Biopsja w diagnostyce chorób jamy ustnej na podstawie piśmiennictwa"

Transkrypt

1 Czas. Stomatol., 2009, 62, 12, Polish Dental Society Biopsja w diagnostyce chorób jamy ustnej na podstawie piśmiennictwa Biopsy in the diagnostics of oral diseases review of literature Marlena Trąbska-Świstelnicka 1, Renata Samulak-Zielińska 2, Mariusz Lipski 3 Z Zakładu Periodontologii przy Katedrze Stomatologii Zachowawczej i Periodontologii PAM w Szczecinie 1 Kierownik: prof. dr hab. n. med. J. Banach Prywatna praktyka stomatologiczna w Szczecinie 2 Z Zakładu Stomatologii Zachowawczej Przedklinicznej i Endodoncji Przedklinicznej Katedry Stomatologii Zachowawczej i Periodontologii PAM w Szczecinie 3 Kierownik: dr hab.n.med. M. Lipski prof. nadzw. Summary Introduction: Every dentist should be aware of possible occurrence of potentially malignant oral lesions, and within the oral mucosa in particular. Appropriate treatment is possible only after accurate diagnosis. Even though detailed interview with the patient, exact manual examination, and precise visualization provide useful information, it is often necessary to verify the oral lesion in question histopathologically. Aim of the study: To present types of biopsy, biopsy sampling techniques, clinical indications and the protocol for sample material fixation and transportation. Conclusions: Diagnostics and treatment of oral lesions is based on the outcome of histopathological examination. It is, therefore, necessary for the dentist to provide the pathologist with the tissue material of the highest quality which was obtained following a properly performed biopsy. Streszczenie Wprowadzenie: czujność onkologiczna obowiązuje każdego praktykującego lekarza stomatologa. W przypadku zmian w obrębie błony śluzowej jamy ustnej taka czujność jest szczególnie istotna. Właściwe postępowanie terapeutyczne jest możliwe po postawieniu prawidłowego rozpoznania. Pomimo tego, że dokładnie przeprowadzony wywiad, wnikliwe badanie palpacyjne oraz ocena wizualna dostarczają wielu cennych informacji, często konieczna jest weryfikacja histopatologiczna istniejącej zmiany. Cel pracy: na podstawie piśmiennictwa opisano rodzaje biopsji, procedury ich wykonania, wskazania kliniczne do ich wykonywania oraz zasady utrwalania i transportowania materiału biopsyjnego. Podsumowanie: diagnostyka i leczenie zmian błony śluzowej jamy ustnej oparte są głównie na rozpoznaniu histopatologicznym. Stąd lekarz dentysta powinien dostarczyć patologowi bioptat o najwyższej jakości, otrzymany w wyniku prawidłowo wykonanej biopsji. KEYWORDS: brush biopsy, needle biopsy, excisional biopsy, incisional biopsy, oral biopsy HASŁA INDEKSOWE: biopsja szczoteczkowa, biopsja igłowa, biopsja wycięciowa i nacięciowa, biopsja błony śluzowej 952

2 2009, 62, 12 Biopsja w chorobach jamy ustnej Wstęp Czujność onkologiczna obowiązuje każdego praktykującego lekarza stomatologa. W przypadku zmian w obrębie błony śluzowej jamy ustnej taka czujność jest szczególnie ważna. Właściwe postępowanie terapeutyczne jest dopiero możliwe po postawieniu prawidłowego rozpoznania. Pomimo tego, że szczegółowy wywiad, wnikliwe badanie palpacyjne oraz ocena wizualna dostarczają wielu cennych informacji, często konieczna jest weryfikacja histopatologiczna istniejącej zmiany. Ma to szczególne znaczenie w diagnostyce zmian przedrakowych i potencjalnie złośliwych, zwłaszcza, że ich kliniczne różnicowanie w jamie ustnej jest utrudnione z powodu niespecyficznych objawów [19]. Wczesne rozpoznanie zmiany nowotworowej bardzo często warunkuje powodzenie leczenia. W przypadku raka jamy ustnej szanse na pięcioletnie przeżycie wynoszą 80% wówczas, gdy zostanie on rozpoznany we wstępnym stadium. Niestety 50% pacjentów obciążonych tą chorobą umiera w ciągu pięciu lat od rozpoznania. Oznacza to, że diagnoza stawiana jest w zaawansowanym stadium nowotworu. Jest to spowodowane, z jednej strony, zbyt późnym zgłaszaniem się pacjentów do lekarza, zaś z drugiej brakiem skrupulatności lekarzy w ocenie stanu błony śluzowej jamy ustnej [3]. Cel pracy Celem pracy było przedstawienie na podstawie piśmiennictwa rodzajów biopsji, procedur ich wykonania, wskazań klinicznych do ich wykonania oraz zasad utrwalania i transportowania materiału biopsyjnego. Badanie jamy ustnej Głównym sposobem wykrywania potencjalnie złośliwych zmian w jamie ustnej jest badanie oglądaniem i dotykiem. Pomimo, że procedura ta w najprostszej formie zajmuje około 90 sekund jest rzadko wykonywana podczas standardowej wizyty w gabinecie stomatologicznym [3]. Szacuje się, że dokładna ocena jamy ustnej umożliwiłaby uratowanie życia osób na świecie w ciągu roku [22]. Zwiększona czujność onkologiczna powinna wynikać również z faktu, że 25% raków powstaje u osób, które nie paliły tytoniu i nie nadużywały alkoholu, stąd nie zostały zaliczone do grup ryzyka [2]. Ponadto 5% zmian pozbawionych jakichkolwiek klinicznych cech zezłośliwienia w badaniu histopatologicznym okazuje się dysplazją lub rakiem inwazyjnym [12]. Z kolei 25% zmian przedrakowych i wczesnych rakowych przebiega praktycznie bezobjawowo. Stąd często są one niezauważane przez lekarzy podczas rutynowego badania [2]. Systemy wspomagające wizualną ocenę błony śluzowej jamy ustnej Oglądanie jamy ustnej można wspomóc metodami chemiluminescencyjnymi oraz fluorescencyjnymi. Najbardziej znane to: system Vizilite Plus with TBlue i VELscope. System ViziLite Plus with TBlue (Zila Pharmaceuticals, Inc.) jest oparty na zjawisku chemiluminescencji [15]. Wykorzystuje właściwości chlorku toluidyny, zwanego popularnie błękitem toluidyny. Przeznaczony jest do badań przesiewowych. Zestaw składa się z płynu do płukania jamy ustnej, którym jest 1% kwas octowy, szpatułek nasączonych 1% kwasem octowym i 0,5% chlorkiem toluidyny oraz ampułek, które po aktywacji zawartych w nich składników, emitują światło o długości fali nm. Procedura obejmuje standardowe badanie zewnątrz- i wewnątrzustne, płukanie przez pacjenta jamy ustnej w cel usunięcia warstwy glikoprotein z powierzchni 953

3 M. Trąbska-Świstelnicka i in. Czas. Stomatol., błony śluzowej, aktywowanie przez lekarza, poprzez zgniecenie ampułki, mieszaniny, która emitując światło przez 10 minut oświetla badane tkanki. Komórki z większym jądrem, obszary hyperkeratynizacji oraz strefy zmienione zapalnie są białawe, natomiast tkanki zdrowe przyjmują barwę biało-niebieskawą. Czułość metody oceniana jest na 100%, natomiast swoistość na 0-14,2%. Ujawnione podczas badania zmiany dodatkowo wybarwia się chlorkiem toluidyny [20], który jest substancją organiczną służącą do przyżyciowego barwienia tkanek. Łączy się ona z DNA komórek, które podlegają intensywnym podziałom (w stanie zapalnym lub procesach regeneracyjnych), albo mają uszkodzony materiał genetyczny. Wybarwianie miejsc ujawnionych podczas badania systemem ViziLite Plus with TBlue polega na aplikacji 1% roztworu kwasu octowego za pomocą nasączonej nim szpatułki, następnie na naniesieniu 0,5% roztworu chlorku toluidyny. Postępowanie należy zakończyć kolejną aplikacją kwasu octowego. Połączenie chlorku toluidyny z materiałem genetycznym komórki powoduje zabarwienie tkanek na niebiesko [4]. Aparat VELscope wykorzystuje zjawisko zmienionej fluorescencji patologicznych tkanek. Na skutek przemian biochemicznych zmienia się układ komórkowych fluoroforów. Oświetlenie lampą emitującą światło o długości fal nm ujawnia niewidoczne dotychczas zmiany patologiczne, które przyjmują barwę czarną, w przeciwieństwie do zielono zabarwionych tkanek zdrowych. Ograniczeniem w stosowaniu omawianej metody są przypadki wyników fałszywie dodatnich, zwłaszcza w obszarach zmienionych zapalnie. VELscope stosowany jest jako uzupełnienie podstawowego badania oraz umożliwia śródoperacyjne potwierdzenie prawdopodobnej lokalizacji marginesu tkanek zdrowych. Czułość tej metody oceniana jest na %, zaś swoistość na % [22]. W przypadku stwierdzenia zmian budzących wątpliwość lub ujawnionych w trakcie badania VELscope czy ViziLite Plus with TBlue wskazana jest ich weryfikacja histopatologiczna [15]. Biopsja szczoteczkowa Zaletami biopsji szczoteczkowej jest brak konieczności znieczulania, minimalne krwawienie śródzabiegowe, niskie ryzyko powikłań [12] oraz krótki czas oczekiwania na wynik [2]. Biopsja szczoteczkowa jest łatwiej akceptowana przez pacjenta niż biopsja nacięciowa [20]. Umożliwia ona również pobranie materiału do diagnostyki z wielu miejsc na powierzchni błony śluzowej jamy ustnej podczas jednej wizyty bez większego obciążania pacjenta [22]. Niestety metoda ta wiąże się z dość wysokim ryzykiem wyników fałszywie negatywnych ocenianych na 37% [20]. Dotyczy to sytuacji, w których nie są pobrane wszystkie warstwy nabłonka wraz z blaszką podstawną. Pozyskanie odpowiedniej grubości materiału tkankowego jest utrudnione zwłaszcza w przypadku stanów zapalnych, nadmiernej keratynizacji oraz martwicy, co jest częste w przypadku nowotworów i stanów przednowotworowych [22]. W celu eliminacji pomyłek diagnostycznych skonstruowano system biopsji szczoteczkowej wspomagany komputerowo OralCDx (OralScan Laboratories, Inc.), dostępny w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej oraz niektórych krajach Europy. Składa się on z jednorazowego zestawu dla każdego pacjenta używanego przez lekarza oraz komputera w pracowni patologa. Zestaw składa się ze szczoteczki, szkiełka, woreczka z roztworem utrwalacza (glikol propylenowy), formularza informacyjnego oraz plastikowego pojemnika 954

4 2009, 62, 12 Biopsja w chorobach jamy ustnej do transportu na sucho. Okrągła szczoteczka jest specjalnie zaprojektowana tak, aby pobrać komórki ze wszystkich warstw nabłonka i blaszki właściwej. Przed użyciem szczoteczkę należy zwilżyć wodą lub śliną pacjenta, przyłożyć częścią płaską do zmiany i obracać, średnio 5-10 razy, do momentu pojawienia się krwawych punktów na powierzchni błony śluzowej, co oznacza osiągnięcie poziomu lamina propria. Pobrany materiał należy rozprowadzić na powierzchni szkiełka i utrwalić glikolem propylenowym. Po przesłaniu do pracowni preparat jest barwiony zmodyfikowaną metodą Papanicolaou i skanowany. Komputer połączony z mikroskopem analizuje kształt oraz wielkość komórek wychwytując wszelkie zmiany mogące sugerować ich złośliwy charakter. Następnie preparaty ogląda patolog. Dzięki współpracy komputera i specjalisty możliwa jest klasyfikacja w czterostopniowej skali: negatywny (brak cech złośliwości), pozytywny (z cechami nowotworowymi), atypowy i niemożliwy do oceny (gdy brakuje wszystkich warstw nabłonka). W przypadku stwierdzenia obecności komórek atypowych lub nowotworowych konieczna jest biopsja nacięciowa, w celu analizy histoarchitektoniki zmiany. Biopsja szczoteczkowa jako metoda skryningowa, służy do identyfikacji potencjalnie złośliwych zmian spośród wszystkich wykwitów stwierdzonych w trakcie badania stomatologicznego [2]. Biopsja igłowa W przypadku zmian znajdujących się głęboko w tkankach lub w miejscach trudnodostępnych, np.: w miąższu ślinianki, języku, węzłach chłonnych [17], istnieje możliwość diagnostyki za pomocą biopsji igłowej [1]. Ze względu na rodzaj stosowanych igieł wyróżniamy biopsję cienko i grubo igłową. Biopsja cienkoigłowa jest metodą stosunkowo małoinwazyjną [18]. Do jej wykonania zazwyczaj nie jest wymagane znieczulenie. Wiąże się również z mniejszym ryzykiem powstania krwiaków, zakażeń czy szpecących blizn. Uniemożliwia przeniesienie i wszczepienie komórek nowotworowych z tkanek głębiej położonych do zdrowych znajdujących się na ich powierzchni. Opisywane są natomiast przypadki wszczepienia komórek mięsaka w trakcie biopsji nacięciowej [23]. Biopsja cienkoigłowa polecana jest także w przypadku osób z obniżona odpornością, ponieważ wiąże się z mniejszym ryzykiem infekcji [17]. Do wykonania biopsji cienkoigłowej stosuje się igły 18G, 22G, 23G, 25G ze strzykawką o pojemności 10 cm 3. Igłę przesuwa się we wnętrzu zmiany 2-3 krotnie. Pobrany materiał utrwala się natychmiast na szkiełku w 95% etanolu lub preparacie Citofix. Po kilku minutach możliwe jest barwienie metodą Diff-Quick stanowiącą modyfikację metody Wrighta-Giemsy, którą od pierwowzoru różni skrócony czas procedury: z 4 minut do 15 sekund [18]. Biopsja cienkoigłowa jest metodą mniej czułą, niż biopsja nacięciowa, ponieważ do analizy pobierane są pojedyncze komórki. Możliwa jest ocena ich dysplazji, natomiast pomijane są ważne informacje wynikające z histoarchitektoniki [17]. Ograniczenia wynikają również z trudności w manipulowaniu igłą, zwłaszcza, gdy na drodze dostępu znajdują się przeszkody w postaci struktur anatomicznych. Utrudnieniem jest również brak możliwości stabilizacji zmiany w trakcie zabiegu lub jej małe rozmiary [18]. Stąd dokładność metody szacowana jest na 77-88% [17]. Biopsja cienkoigłowa nie jest badaniem rozstrzygającym i zawsze należy wykonać analizę pobranego wycinka. Pomimo to dostarcza cennych informacji w momencie planowania zabiegu chirurgicznego. Ponadto umożliwia na- 955

5 M. Trąbska-Świstelnicka i in. Czas. Stomatol., tychmiastową ocenę charakteru zmiany [18]. Precyzja biopsji wzrasta (czułość 99,7%, swoistość 98%), gdy wykonywana jest pod kontrolą ultrasonografu lub aparatu rentgenowskiego [17]. W każdym przypadku biopsja powinna być wykonywana przez specjalistę patologa lub radiologa [14]. Biopsja gruboigłowa wykonywana jest igłą o rozmiarze 14G lub 16G. Jej wykonanie wymaga znieczulenia. Pobierany jest fragment tkanki, stąd możliwa jest ocena histoarchitektoniki zmiany, co jest szczególnie przydatne w diagnostyce mięsaków [21]. Jej specyficzność i czułość jest wyższa niż biopsji cienkoigłowej [23]. Utrwalanie wymazów cytologicznych i materiału z biopsji szczoteczkowej i igłowej Zarówno wymazy cytologiczne, jak i materiał z biopsji szczoteczkowej oraz cienkoigłowej mogą być utrwalane na dwa sposoby. Metoda konwencjonalna uwzględnia rozprowadzenie materiału na szkiełku i utrwalenie 95% etanolem. W tej postaci preparat jest przekazywany do laboratorium, gdzie jest opracowywany i barwiony w celu badania pod mikroskopem świetlnym. Nowszą techniką jest płynna cytologia (ang. liquid-based cytology, LBC). Wymaz nie jest od razu rozprowadzany na szkiełku mikroskopowym, lecz przechowywany w płynie (np.: CytoRich System), który umożliwia zachowanie kształtu komórek i w takim stanie przekazywany jest do laboratorium. Proces ten minimalizuje ryzyko uszkodzenia próbki podczas transportu. W laboratorium preparat przygotowywany jest przez specjalistę. Metoda ta umożliwia uzyskanie doskonałego preparatu, gdyż z próbki zostają usunięte komórki bakterii, drożdży, cząstki śluzu oraz elementy morfotyczne krwi. Uzyskany w ten sposób preparat jest trwalszy, a jego wysoka jakość umożliwia wykonanie badań immunohistochemicznych z wykorzystaniem mniejszej ilości przeciwciał. Cytologia płynna jest dokładniejsza w diagnostyce raków i stanów przedrakowych. Niestety badanie to jest znacznie droższe od konwencjonalnej cytologii, a samo przygotowanie próbki jest bardziej skomplikowane [6]. Biopsja nacięciowa i wycięciowa Obecnie złotym standardem w diagnostyce budzących niepokój wykwitów, zlokalizowanych na powierzchni błony śluzowej jamy ustnej jest badanie histopatologiczne zmian wyciętych w całości biopsja wycięciowa lub ich fragmentów biopsja nacięciowa. Wskazania do wykonania biopsji obejmują stany przednowotworowe, takie jak erytroplakia, leukoplakia, liszaj płaski, zmiany barwnikowe, guzy, owrzodzenia, a także wszelkie wykwity o nieznanej etiologii, nie poddające się leczeniu powyżej 2 tygodni [13]. Czujność powinny wzbudzić odbiegające od normy zabarwienia powierzchni błony śluzowej, jej rozrosty, pęknięcia, owrzodzenia, a także śródkostne przejaśnienia z cechami nowotworzenia zaobserwowane na zdjęciach radiologicznych. Badanie histopatologiczne obowiązuje również w przypadku torbieli, ziarniniaków ropotwórczych, nadziąślaków, brodawczaków, włókniaków oraz zmian położonych śródmiąższowo, np. wewnątrz języka, ślinianek, warg, stwierdzonych w badaniu palpacyjnym [13]. Biopsję wykonuje się również w celu potwierdzenia rozpoznania schorzeń ogólnoustrojowych, takich jak toczeń, sklerodermia, amyloidoza, zespół Sjögrena oraz choroby pęcherzowe [14]. Ze względu na lokalizację poddawanych biopsji tkanek wyróżniamy biopsje bezpośrednie lokalizacja powierzchowna lub pośrednie, kiedy badana zmiana znajduje się pod prawidłowo wyglądającą powierzch- 956

6 2009, 62, 12 Biopsja w chorobach jamy ustnej nią błony śluzowej. W przypadku zmian podejrzanych o podłoże naczyniowe lub barwnikowe przeciwwskazanie jest pobierane wycinka. Zmianę należy wyciąć w całości z odpowiednim marginesem z powodu zagrażającego krwotoku lub możliwości rozprzestrzeniania się komórek nowotworowych drogą krwionośną [13]. Zasady obowiązujące przed wykonaniem biopsji obejmują dokładne badanie pacjenta, w tym badanie węzłów chłonnych, szczegółowy wywiad oraz zabezpieczenie dokumentacji fotograficznej. Należy zanotować kształt, wielkość, lokalizację, kolor, strukturę, konsystencję, czas rozwoju zmiany oraz dodatkowe objawy towarzyszące, czynniki ryzyka, a także rozpoznanie wstępne i różnicowanie [14]. Wynik badania histopatologicznego będzie miarodajny, jeżeli pobrany fragment tkanki będzie najbardziej reprezentacyjny [16]. Należy wybrać obszar o potencjalnie najgroźniejszym charakterze, ale obejmujący również pogranicze zdrowych tkanek [13]. Nie powinno się pobierać bioptatów ze środka owrzodzeń czy wnętrza guzów, ponieważ obraz histopatologiczny wykaże najczęściej obecność martwicy i stanu zapalnego [14]. W przypadkach wątpliwych można się posiłkować błękitem toluidyny lub urządzeniem VELscope oraz skierować pacjenta do specjalisty chirurga lub periodontologa, w celu wykonania biopsji [16]. Najdogodniejsza sytuacja ma miejsce wtedy, gdy preparat zabezpiecza lekarz, który następnie będzie leczył pacjenta. Stąd polecane jest, aby lekarz dentysta wykonywał biopsję tylko w przypadku torbieli, ziarniniaków okołowierzchołkowych, ropotwórczych, nadziąślaków, włókniaków [14]. Biopsje z pozostałych zmian, zwłaszcza przednowotworowych i nowotworowych powinny być pobierane w ośrodkach specjalistycznych. Biopsji wycięciowej, czyli usunięciu w całości z marginesem tkanek zdrowych, należy poddać wykwity o charakterze naczyniowym, barwnikowym, włókniaki, brodawczaki oraz ziarniniaki [13]. W przypadku chorób pęcherzowych ważne jest, aby wycinek pobrać z tkanek sąsiadujących ze zmianami. Badanie histopatologiczne samego pęcherza nie dostarczy potrzebnych informacji, ponieważ obraz mikroskopowy będzie przedstawiał nadżerki i owrzodzenia z cechami stanu zapalnego [14]. W przypadku stanów patologicznych o niejednorodnym charakterze lub zajmujących duży obszar pobiera się materiał tkankowy z wielu miejsc. W trakcie zabiegu poleca się stosowanie znieczulenia przewodowego, ponieważ podanie roztworu substancji znieczulającej w obszar zmiany może doprowadzić do powstania zniekształcających artefaktów w bioptacie [16]. Zbyt duża objętość anestetyku w sposób istotny zaburza histoarchitektonikę, co uniemożliwia skuteczne wykonanie badań histologicznych i immunohistochemicznych [9]. Pobieranie materiału można wykonać za pomocą skalpela lub trepana. Należy unikać stosowania lasera czy noża elektrycznego, ponieważ powodują one powstanie artefaktów koagulacyjnych, uniemożliwiających ocenę obrzeży zmiany [16]. Korzystnym rozwiązaniem jest wykonanie biopsji nacięciowej trepanem. Trepan jest okrągłym ostrzem osadzonym na plastikowym uchwycie o średnicy od 2 do 10 milimetrów. Najczęściej używa się ostrza czteromilimetrowego. Trepan umożliwia pobranie tkanek odpowiedniej grubości przy ich jednoczesnym atraumatycznym uchwycie. Ogranicza to liczbę artefaktów w ocenianym preparacie [11]. Miejsce zabiegu zazwyczaj nie wymaga szycia. Stosowanie trepanów umożliwia pobranie wielu preparatów u jednego pacjenta w czasie tej samej wizyty, co ma szczególne zna- 957

7 M. Trąbska-Świstelnicka i in. Czas. Stomatol., czenie w przypadku rozległych zmian [14]. Ograniczeniem metody jest utrudnione stosowanie w tych rejonach jamy ustnej gdzie błona śluzowa nie spoczywa na podłożu kostnym [13]. Technika pobierania i utrwalania wycinka Podczas pobierania wycinka należy uważać, aby nie zmiażdżyć tkanek, może to skutkować powstaniem artefaktów zaburzających obraz mikroskopowy. W tym celu stosuje się podszycie nicią i pośredni uchwyt kleszczykami hemostatycznymi lub atraumatycznymi, tak aby materiał tkankowy pociągany był ku górze, nie zaś miażdżony [14]. Cięcie, zazwyczaj skalpelem nr 15 [13], prowadzi się równolegle do naczyń i nerwów, na głębokości 4-5mm i przy zachowaniu średnicy bioptatu co najmniej 3mm [16]. Zaleca się uzyskanie kształtu klina bądź soczewkowatego, co ułatwi następnie zszycie oraz umożliwi pobranie wycinka o pełnej grubości nabłonka wraz z kilkoma milimetrami lamina propria. Najkorzystniej jest gdy długość preparatu jest trzy razy większa niż jego szerokość. Większą przydatność diagnostyczną mają wycinki wąskie i głębokie, niż płytkie, lecz rozległe [14]. Bioptat musi być wystarczająco duży, ponieważ skurczy się po umieszczeniu w formalinie [9]. Pobrany fragment tkanki umieszcza się na sterylnym papierze, np.: fragmencie pakietu papierowo-foliowego używanego do sterylizacji, stroną łącznotkankową do papieru, na 1 minutę, aby wycinek był płaski i właściwie zorientowany. Ma to również zapobiec zwijaniu się preparatu [16]. Przed zwijaniem bioptatu zabezpiecza również jego odpowiednia grubość (minimalne rozmiary to 1,0x0,5x0,5cm), wówczas wraz z nabłonkiem pobrana zostaje tkanka łączna. Często szwami zaznacza się obrzeża wycinka by pomóc w orientacji patologowi [14]. Preparat umieszcza się w 10% roztworze neutralnej zbuforowanej formaliny czyli w 4% roztworze formaldehydu, w objętości razy większym niż objętość preparatu [9], w plastikowym bądź szklanym pojemniku [13]. Ma to zapobiec autolizie, umożliwić właściwe utrwalenie a także utwardzić tkanki [7]. Zbuforowaną formalinę (ph = 7,2) otrzymuje się poprzez dodanie 6,5g Na 2 HPO 4 oraz 3,5g NaH 2 PO 4 na jeden litr roztworu [10]. Pojemniczki z ciemnego szkła z gumowym korkiem są dostępne w aptekach. Można wykorzystać dobrze oczyszczone plastikowe pojemniczki po preparatach stomatologicznych. Naczynko z bioptatem musi być odpowiednio opisane. Można przykleić kawałek plastra, na którym umieszczone są dane pacjenta. Bioptatów nie wolno umieszczać w roztworach alkoholowych, dezynfekujących, znieczulających, płynach do płukania jamy ustnej, soli fizjologicznej czy wodzie destylowanej. Działanie formaliny polega na tworzeniu wewnątrzmolekularnych mostków między proteinami oraz wiązań krzyżowych pomiędzy grupami końcowymi peptydów. W nieutrwalonym preparacie w krótkim czasie rozpoczyna się autoliza uniemożliwiająca jego dokładną ocenę [14]. Zalecany czas przebywania bioptatu w formalinie wynosi 24 godziny. Nie należy go przedłużać, gdyż uniemożliwi to późniejsze prawidłowe wykonanie niektórych badań, np. molekularnych [7]. W przypadku planowania badań immunologicznych bezpośrednich, mikrobiologicznych, śródoperacyjnych [14], molekularnych, cytogenetycznych [9], docelowym barwieniu na tłuszcze [7] oraz do badań w mikroskopie elektronowym [9] preparatów nie utrwala się w formalinie. W takich przypadkach preparaty tkankowe, umieszczone w suchym pojemniku. Powinny być jak najszybciej przetransportowane do pracowni, gdzie są zamrażane w kriostacie [9]. Nie 958

8 2009, 62, 12 Biopsja w chorobach jamy ustnej należy ich umieszczać w wodzie destylowanej bądź soli fizjologicznej, ponieważ może to doprowadzić do powstania artefaktów imitujących choroby pęcherzowe [8]. W przypadku badań śródoperacyjnych, kiedy istotny jest czas oczekiwania na wynik, materiał biopsyjny jest mrożony tak, aby jego konsystencja umożliwiła cięcie mikrotomem. Mikroskopowa ocena skrawków przygotowanych w ten sposób jest trudniejsza i patolog może postawić tylko jedną z trzech możliwych diagnoz: pozytywne, negatywne lub wątpliwe [13]. W przypadku badań immunohistochemicznych (dotyczy to między innymi chorób pęcherzowych), bioptat należy pobrać z miejsca makroskopowo niezmienionego chorobowo i umieścić w płynie Michela. Roztwór ten składa się z siarczanu amonu, N-etylomaleimidu, cytrynianu potasu, siarczanu magnezu oraz wody destylowanej. Nie posiada właściwości utrwalających struktur komórkowych, lecz umożliwia wykonanie badań immunofluorescencyjnych nawet po kilku dniach [5]. Poza prawidłowym pobraniem i utrwaleniem materiału do badania histopatologicznego, bardzo istotną kwestią jest dostarczenie prawidłowych informacji do laboratorium. Powinny one zawierać dane pacjenta: imię nazwisko, wiek, datę pobrania wycinka. Należy uwzględnić opis zmiany, jej lokalizację, czas trwania oraz opisać jej rozmiary. W skierowaniu do pracowni powinno znaleźć się także wstępne rozpoznanie. W miarę możliwości można dostarczyć kolorową fotografię zmiany przed biopsją. W przypadku pobrania kilku wycinków, każdy należy opisać osobno z zaznaczeniem, z jakiego obszaru został pobrany [14, 16]. Ważne jest zapewnienie szybkiego i bezpiecznego transportu do pracowni uwzględniającego zabezpieczenie przed skrajnymi temperaturami [14]. Usunięcie zmiany nowotworowej z odpowiednim marginesem niezmienionych tkanek, potwierdzonym badaniem histopatologicznym, nie zabezpiecza niestety przed nawrotem choroby. Wznowę notuje się u 10-30% pacjentów. Wynika to z faktu, że zmiany genetyczne poprzedzające zmiany histologiczne są niewidoczne w rutynowym badaniu histopatologicznym. Stąd makroskopowo i mikroskopowo niezmienione tkanki mogą zawierać komórki ze zmienionym materiałem genetycznym. Możliwość ich diagnozowania stworzyły metody molekularne, do których zaliczamy badania w kierunku mutacji genu supresorowego p53, analiza utraty heterozygotyczności, niestabilności mikrosatelit oraz zmian epigenetycznych, a także oznaczenie przeciwciał przeciwko filamentom pośrednim (cytokeratyn o szerokim spektrum: CKAE1/AE3). Analiza ilościowa DNA umożliwia rozpoznanie aneuploidii, która o 1-15 miesięcy wyprzedza zmiany tkankowe. Umożliwia ona również przewidzenie zezłośliwienia zmian przednowotoworowych w przeciągu najbliższych pięciu lat. Stąd obecnie zaleca się całościowe wycięcie zmiany w przypadku stwierdzenia aneuploidii. Czułość metody oceniana jest na 98,2%, zaś swoistość na 100%. Do ilościowej analizy DNA pobiera się materiał w formie wymazu, stosując płynną cytologię. Preparat nie powinien być barwiony hematoksyliną i eozyną, lecz metodą Feulgena. Polega ona na selektywnym barwieniu DNA, opartym na kwaśnej hydrolizie, gdzie kwas dezoksyrybonukleinowy barwi się w niej na czerwono [12]. Podsumowanie Postawienie prawidłowego rozpoznania w przypadku patologicznych zmian błony śluzowej jamy ustnej, jest możliwe między innymi po weryfikacji histopatologicznej. Dobór od- 959

9 M. Trąbska-Świstelnicka i in. Czas. Stomatol., powiedniej metody oraz właściwe postępowanie umożliwiają uzyskanie jak najdokładniejszego wyniku. Pomimo rozwoju technik molekularnych, biopsja nacięciowa pozostaje nadal złotym standardem w postępowaniu diagnostycznym. Każdy praktykujący stomatolog powinien umieć wykonać biopsję w prostych sytuacjach klinicznych oraz znać wskazania do tego typu badań. Należy pamiętać, że w przypadku zamian podejrzewanych o nowotworowe, nieprawidłowe pobranie materiału do oceny histopatologicznej może narazić w sposób poważny życie pacjenta. W tych sytuacjach bezwzględnie należy przekazać pacjenta pod opiekę specjalisty chirurga, który w sposób kompetentny poprowadzi dalszą diagnostykę i leczenie. Piśmiennictwo 1. Bommer K K, Ramzy I, Mody D: Fine-needle aspiration biopsy in the diagnosis and management of bone lesions: a study of 450 cases. Cancer 1997, 81, 3: Christian D C: Computer-assisted analysis of oral brush biopsies at an oral cancer screening program. J Am Dent Assoc 2002, 133, 3: Epstein J B, Gorsky M, Fischer D, Gupta A, Epstein M, Elad S: A survey of the current approaches to diagnosis and management of oral premalignant lesions. J Am Dent Assoc 2007, 138, 12: Epstein J B, Zhang L, Rosin M: Advances in the diagnosis of oral premalignant and malignant lesions. J Can Dent Assoc 2002, 68, 10: Fisher E G: To fix or not to fix: Michel s is the solution. International J Surg Pathology 2006, 14, 1: Hayama F H, Motta A C, Silva Ade P, Migliari D A: Liquid-based preparations versus conventional cytology: specimen adequacy and diagnostic agreement in oral lesions. Med Oral Patol Oral Cir Bucal 2005, 10, 2: Jankowski Z, Pleśniak D: Uwagi dotyczące badania histopatologicznego w medycynie sądowej znaczenie i wskazania oraz podstawowe zasady zabezpieczania narządów. Arch Med Sąd Krym 2007, 57, 3: Khoo S P: Oral Biopsy in Dental Practice. The Pathologist s perspective. Annals Dent Univ Malaya 1995, 2, 1: Kozłowski W, Patera J: Zasady współpracy patologa i klinicysty w procesie diagnostyki czerniaka. Wspólczesna Onkologia 2003, 7, 8: Kozłowski W, Wojtuń S, Koktysz R, Gil J: Zasady współpracy kliniczno-patomorfologicznej w opracowywaniu materiału biologicznego. Pol Merk Lek 2007, 22, 131: Meghana S M, Ahmedmujib B R: Surgical artefacts in oral biopsy specimens: Punch biopsy compared to conventional scalpel biopsy. J Oral Maxillo Facial Pathology 2007, 11, 1: Mehrotra R, Gupta A, Singh M, Ibrahim R: Application of cytology and molecular biology in diagnosing premalignant or malignant oral lesions. Mol Cancer 2006, 23, 5: Mota-Ramírez A, Silvestre F J, Simó J M: Oral Biopsy in dental practice. Med Oral Patol Oral Cir Bucal 2007, 1, 12, 7: Oliver R J, Sloan P, Pemberton M N: Oral biopsies: methods and applications. Br Dent J 2004, 27, 196, 6: Patton L L, Epstein J B, Kerr A R: Adjunctive techniques for oral cancer examination and lesion diagnosis: a systematic review of the literature. J Am Dent Assoc 2008, 139, 7: Poh C F, Ng S, Berean K W, Williams P M, Rosin M P, Zhang L: Biopsy and histopathologic diagnosis of oral premalignant and malignant lesions. J Can Dent Assoc 2008, 74, 3: Sack M J, Weber R S, Weinstein G S, Chalian 960

10 2009, 62, 12 Biopsja w chorobach jamy ustnej A A, Nisenbaum H L, Yousem D M: Imageguided fine-needle aspiration of the head and neck: five years experience.arch Otolaryngol Head Neck Surg 1998, 124, 10: Saleh H A, Clayman L, Masri H: Fine needle aspiration biopsy of intraoral and oropharyngeal mass lesions. Cytojournal 2008, 28, 5: Sciubba J J: Improving detection of precancerous and cancerous oral lesions. Computerassisted analysis of the oral brush biopsy. U.S. Collaborative OralCDx Study Group. J Am Dent Assoc 1999, 130, 10: Sciubba J J: Improving detection of precancerous and cancerous oral lesions. JADA, 1999, 130: Serpell J W, Fish S H, Fisher C, Thomas J M: The diagnosis of soft tissue tumours. Ann R Coll Surg Engl 1992, 74, 4: Trullenque-Eriksson A, Muñoz-Corcuera M, Campo-Trapero J, Cano-Sánchez J, Bascones-Martínez A: Analysis of new diagnostic methods in suspicious lesions of the oral mucosa. Med Oral Patol Oral Cir Bucal 2009, 1, 14, 5: Wakely P E Jr, Kneisl J S: Soft tissue aspiration cytopathology. Cancer 2000, 25, 90, 5: Otrzymano: dnia 5.X.2009 r. Adres: Szczecin, Al. Powstańców Wklp.72 Tel.:

www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu PORADNIK DLA PACJENTÓW Biopsja

www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu PORADNIK DLA PACJENTÓW Biopsja www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu PORADNIK DLA PACJENTÓW Biopsja Rak piersi Najczęściej występujący nowotwór złośliwy u kobiet w Polsce 2004 r. ponad12 000 nowych zachorowań na raka piersi

Bardziej szczegółowo

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ DLA STUDENTÓW III ROKU ODDZIAŁU STOMATOLOGII SEMESTR VI (LETNI) 1. Zapoznanie z organizacją Katedry, w szczególności z organizacją Zakładu Chirurgii Stomatologicznej. Powiązania chirurgii stomatologicznej

Bardziej szczegółowo

Procedura pobrania i transportu materiału do badania

Procedura pobrania i transportu materiału do badania Procedura pobrania i transportu materiału do badania A. Do badań cytogenetycznych - hematoonkologia A1. KARIOTYP - żywe komórki A2. FISH - żywe komórki A3. FISH materiał z bloczków parafinowych B. Do badań

Bardziej szczegółowo

dokształcającego prowadzonego przez Centralny Ośrodek Koordynujący lub wojewódzki ośrodek koordynujący w latach 2007 2010 w zakresie

dokształcającego prowadzonego przez Centralny Ośrodek Koordynujący lub wojewódzki ośrodek koordynujący w latach 2007 2010 w zakresie Dziennik Ustaw Nr 52 3302 Poz. 271 2. Program profilaktyki raka szyjki macicy macicy etap podstawowy pobranie materiału z szyjki macicy do przesiewowego badania cytologicznego. macicy etap diagnostyczny

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA ROZDZIA 4 NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE Arkadiusz Jeziorski W Polsce do lekarzy onkologów zgłasza się rocznie ponad 130 tysięcy nowych pacjentów; około 80 tysięcy

Bardziej szczegółowo

ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY

ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY Załącznik nr 3 do zarządzenia nr 66/2007/DSOZ ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY 1. Opis problemu zdrowotnego Rak szyjki macicy jest szóstym*, co do częstości, nowotworem u kobiet

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka szyjki macicy

Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka szyjki macicy Program profilaktyki raka szyjki macicy 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego Rak szyjki macicy jest drugim,

Bardziej szczegółowo

RAK JAMY USTNEJ, WARG I JĘZYKA (Carcinomas of the Lip and Oral Cavity) Józef Kobos

RAK JAMY USTNEJ, WARG I JĘZYKA (Carcinomas of the Lip and Oral Cavity) Józef Kobos RAK JAMY USTNEJ, WARG I JĘZYKA (Carcinomas of the Lip and Oral Cavity) Józef Kobos 1. Opis umiejscowienia materiału (wycinka) Otrzymano Materiał świeŝy (nieutrwalony) Materiał utrwalony w formalinie Nieokreślono

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień Marcin Stępie pień Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM Wrocław, Dolnośląskie Centrum Onkologii we Wrocławiu. Cele diagnostyki rozpoznanie choroby nowotworowej; ocena zaawansowania

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

+ ± ± + + + (+) + + (+) Jak uzyskać dobry wynik patomorfologiczny? Virchow 2020(50) Andrzej Marszałek. utrwalanie ROZPOZNANIE.

+ ± ± + + + (+) + + (+) Jak uzyskać dobry wynik patomorfologiczny? Virchow 2020(50) Andrzej Marszałek. utrwalanie ROZPOZNANIE. Virchow 2020(50) Jak uzyskać dobry wynik patomorfologiczny? Andrzej Marszałek makroskopowo + ± mikroskopowo ± + + + (+) IHC + + (+) badania genetyczne + + (?) Katedra I Zakład Pathomorfologii Klinicznej

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

Centrum Pulmonologii i Torakochirurgii w Bystrej (dawniej : Specjalistyczny Zespół Chorób Płuc i Gruźlicy)

Centrum Pulmonologii i Torakochirurgii w Bystrej (dawniej : Specjalistyczny Zespół Chorób Płuc i Gruźlicy) Centrum Pulmonologii i posiada w swojej strukturze 8 oddziałów szpitalnych w tym Oddział Chirurgii Klatki Piersiowej ( zamiennie - torakochirurgii) Oddział został utworzony w latach 50 tych ubiegłego stulecia

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU 14 czerwca 2012 r dr n. med. Piotr Tomczak Klinika Onkologii U.M. Poznań Epidemiologia raka nerki RCC stanowi 2 3% nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

Laser diodowy nowoczesne narzędzie w chirurgii tkanek miękkich jamy ustnej

Laser diodowy nowoczesne narzędzie w chirurgii tkanek miękkich jamy ustnej Laser diodowy nowoczesne narzędzie w chirurgii tkanek miękkich jamy ustnej Autor_Michał Perkowski _W ramach działalności ambulatorium Kliniki Chirurgii Czaszkowo-Szczękowo- Twarzowej, Chirurgii Jamy Ustnej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka szyjki macicy

Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka szyjki macicy Program profilaktyki raka szyjki macicy 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego Rak szyjki macicy jest drugim,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi Program profilaktyki raka piersi 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA PIERSI, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Rak piersi jest najczęściej występującym

Bardziej szczegółowo

ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY

ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 57/2009/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 29 października 2009 r. I. CZĘŚĆ A. ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY 1. Opis problemu

Bardziej szczegółowo

Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów finansowane przez ministra zdrowia w ramach Narodowego programu zwalczania chorób nowotworowych.

Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów finansowane przez ministra zdrowia w ramach Narodowego programu zwalczania chorób nowotworowych. EDUKACYJNO-INFORMACYJNY PROGRAM PROFILAKTYKI NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH SKÓRY SKÓRA POD LUPĄ MATERIAŁ EDUKACYJNY DLA NAUCZYCIELI SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH 2014 Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów finansowane

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Nazwa modułu Propedeutyka onkologii Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5 do materiałów informacyjnych PRO

Załącznik nr 5 do materiałów informacyjnych PRO SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIADCZEŃ I ZASAD ICH UDZIELANIA ORAZ WYMAGANIA WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW W PROGRAMIE PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY 1. OPIS ŚWIADCZEŃ Porada na etapie podstawowym obejmuje: 1) zarejestrowanie

Bardziej szczegółowo

ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY

ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 81/2013/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 17grudnia 2013 r. ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY I. CZĘŚĆ A. 1. Opis problemu zdrowotnego

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Kilka ważnych porad dla kobiet chorych na raka piersi Konsultacja merytoryczna: dr hab. n. med. Lubomir Bodnar Warto wiedzieć więcej o swojej

Bardziej szczegółowo

Cykl kształcenia 2013-2016

Cykl kształcenia 2013-2016 203-206 SYLABUS Nazwa Fizjoterapia kliniczna w chirurgii, onkologii i medycynie paliatywnej. Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny, Instytut Fizjoterapii Kod Studia Kierunek studiów Poziom

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

Uratuj swoje zdrowie i życie!

Uratuj swoje zdrowie i życie! PRZECZYTAJ, PRZEKONAJ SIĘ! Zrób badanie cytologiczne. Uratuj swoje zdrowie i życie! MATERIAŁY INFORMACYJNE NA TEMAT PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY www.wok.wroclaw.pl W wielu krajach dzięki zorganizowanym,

Bardziej szczegółowo

1 Diagnostyka. patomorfologiczna zasady i cele. Wenancjusz Domagała

1 Diagnostyka. patomorfologiczna zasady i cele. Wenancjusz Domagała Wenancjusz Domagała 1 Diagnostyka patomorfologiczna zasady i cele Patologia (patomorfologia) jest nauką o przyczynach, mechanizmach, objawach i skutkach choroby ocenianych na poziomie morfologicznym, biochemicznym

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe skóry. Katedra Onkologii AM w Poznaniu

Nowotwory złośliwe skóry. Katedra Onkologii AM w Poznaniu Nowotwory złośliwe skóry Katedra Onkologii AM w Poznaniu Nowotwory złośliwe skóry Raki: rak podstawnokomórkowy rak kolczystokomórkowy rak płakonabłonkowy Czerniak Nowotwory złośliwe skóryrak podstawnokomórkowy

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK PRAKTYK PRAKTYCZNE NAUCZANIE KLINICZNE KIERUNEK LEKARSKO-DENTYSTYCZNY

DZIENNIK PRAKTYK PRAKTYCZNE NAUCZANIE KLINICZNE KIERUNEK LEKARSKO-DENTYSTYCZNY DZIENNIK PRKTYK PRKTYCZNE NUCZNIE KLINICZNE KIERUNEK LEKRSKO-DENTYSTYCZNY DZIENNIK PRKTYK kierunek lekarsko-dentystyczny Imię i nazwisko studenta PESEL Numer albumu zdjęcie Nazwa uczelni Data wystawienia

Bardziej szczegółowo

ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY

ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 84/2014/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 16 grudnia 2014r. I. CZĘŚĆ A. ZASADY REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY 1. Opis problemu zdrowotnego

Bardziej szczegółowo

Pracownia Patologii Ogólnej i Neuropatologii, Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny

Pracownia Patologii Ogólnej i Neuropatologii, Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny POZAGONADALNE I POZACZASZKOWE GUZY GERMINALNE (EXTRAGONADAL GERM CELL TUMOR) Ewa IŜycka-Świeszewska Pracownia Patologii Ogólnej i Neuropatologii, Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny 1.

Bardziej szczegółowo

Wykorzystuje metody obrazowania narządów i specjalistyczny sprzęt do przeprowadzania zabiegów diagnostycznych i leczniczych zastępując, uzupełniając

Wykorzystuje metody obrazowania narządów i specjalistyczny sprzęt do przeprowadzania zabiegów diagnostycznych i leczniczych zastępując, uzupełniając R A D I O L O G I A Z A B I E G O W A Radiologia Zabiegowa Wykorzystuje metody obrazowania narządów i specjalistyczny sprzęt do przeprowadzania zabiegów diagnostycznych i leczniczych zastępując, uzupełniając

Bardziej szczegółowo

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA XX Międzynarodowa konferencja Polskie Stowarzyszenie Choroby Huntingtona Warszawa, 17-18- 19 kwietnia 2015 r. Metody badań i leczenie choroby Huntingtona - aktualności INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Powiedz rakowi: NIE!!!

Powiedz rakowi: NIE!!! Powiedz rakowi: NIE!!! Internetowe wydanie gazetki ekologicznej NR 5- wrzesień 2015 W V numerze naszej gazetki poruszymy: Nawyki żywieniowe dzisiejszych nastolatków, czyli domowe pizzerki Kleszcze, czyli

Bardziej szczegółowo

GUZY PODŚCIELISKOWE PRZEWODU POKARMOWEGO. (Gastrointestinal Stromal Tumor (GIST)) Anna Nasierowska-Guttmejer, Katarzyna Guzińska-Ustynowicz

GUZY PODŚCIELISKOWE PRZEWODU POKARMOWEGO. (Gastrointestinal Stromal Tumor (GIST)) Anna Nasierowska-Guttmejer, Katarzyna Guzińska-Ustynowicz Sformatowano GUZY PODŚCIELISKOWE PRZEWODU POKARMOWEGO (Gastrointestinal Stromal Tumor (GIST)) Anna Nasierowska-Guttmejer, Katarzyna Guzińska-Ustynowicz 1. Materiał chirurgiczny: przełyk, Ŝołądek, jelito

Bardziej szczegółowo

DIGITAL MEDICINE IN THE FUTURE

DIGITAL MEDICINE IN THE FUTURE 1 I Gdańskie prezentacje kolposkopowe- atlas multimedialny XIV. Konrad Florczak, Janusz Emerich, Ewa Żmudzińska Wcześnie wykryty rak szyjki macicy w zdecydowanej większości przypadków jest wyleczalny.

Bardziej szczegółowo

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry.

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry. NOWOTWORY SKÓRY Nowotwory skóry są zmianami zlokalizowanymi na całej powierzchni ciała najczęściej w miejscach, w których nastąpiło uszkodzenie skóry. Najważniejszym czynnikiem etiologicznym jest promieniowanie

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń krwi Paweł Zwierzewicz

Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń krwi Paweł Zwierzewicz Diagnostyka mikrobiologiczna zakażeń krwi Paweł Zwierzewicz Diagnostyka mikrobiologiczna sepsy oferta firmy biomerieux Automatyczne analizatory do posiewów krwi Automatyczne analizatory do identyfikacji

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia... 2010 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia... 2010 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia... 2010 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na podstawie art. 31d ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r.

Bardziej szczegółowo

Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych

Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych Onkologiczne Poradnictwo Genetyczne Profilaktyka, diagnostyka i leczenie Postęp, jaki dokonuje się w genetyce, ujawnia coraz większy udział

Bardziej szczegółowo

Powodzenie leczenia kanałowego definiują najczęściej

Powodzenie leczenia kanałowego definiują najczęściej ENDODONCJA W PRAKTYCE CBCT w diagnostyce powikłań jatrogennych i przyczyn niepowodzeń terapeutycznych CBCT in the diagnosis of iatrogenic complications and causes of therapeutic failures lek. dent. Monika

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 Metodyka pobrania materiału przedstawiona jest w osobnym Instrukcja PZH

Załącznik nr 4 Metodyka pobrania materiału przedstawiona jest w osobnym Instrukcja PZH Załącznik nr 4 Metodyka pobrania materiału przedstawiona jest w osobnym Instrukcja PZH 1. Rodzaj materiału klinicznego w zależności od kierunku i metodyki badań wykonywanych przez PZH Poz. Badanie Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Mapa Znamion Barwnikowych. to najprostsza droga do wczesnego wykrycia zmian nowotworowych skóry.

Mapa Znamion Barwnikowych. to najprostsza droga do wczesnego wykrycia zmian nowotworowych skóry. Mapa Znamion Barwnikowych to najprostsza droga do wczesnego wykrycia zmian nowotworowych skóry. Czerniak to złośliwy nowotwór skóry, błon śluzowych bądź błon naczyniowych gałki ocznej, wywodzący się z

Bardziej szczegółowo

HPV......co to jest?

HPV......co to jest? HPV......co to jest? HPV- wirus brodawczaka ludzkiego Wirus z rodziny papillomawirusów. Szacuje się, że istnieje od 100 do 200 typów tego wirusa, które wywołują różne choroby. CHOROBY WYWOŁYWANE PRZEZ

Bardziej szczegółowo

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka szyjki macicy. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN)

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka szyjki macicy. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka szyjki macicy zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Zalecenia dotyczące badań przesiewowych stosowanych w celu wczesnego wykrycia

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka węzłów chłonnych (Lymph nodes assessment) Joanna Anioł

Diagnostyka węzłów chłonnych (Lymph nodes assessment) Joanna Anioł Diagnostyka węzłów chłonnych (Lymph nodes assessment) Joanna Anioł Joanna Anioł Wykształcenie: wyższe Studia na Wydziale Lekarskim Collegium Medium UJ w Krakowie 1989 1995 Kształcenie podyplomowe: Specjalizacja

Bardziej szczegółowo

2. Pobieranie materiału do badań laboratoryjnych

2. Pobieranie materiału do badań laboratoryjnych Załącznik nr 3 Standardy jakości w zakresie czynności laboratoryjnej genetyki medycznej, oceny ich jakości i wartości diagnostycznej oraz laboratoryjnej interpretacji i autoryzacji wyniku badań 1. Zlecenie

Bardziej szczegółowo

Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet

Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet Barbara Radecka Opolskie Centrum Onkologii Amadeo Modigliani (1884-1920) 1 Młode chore Kto to taki??? Daniel Gerhartz (1965-) 2 3 Grupy wiekowe

Bardziej szczegółowo

IU-01 PSSE w Ostrowie Wielkopolskim Laboratorium Mikrobiologii i Parazytologii Wyd.6/10.01.2011 strona1/1

IU-01 PSSE w Ostrowie Wielkopolskim Laboratorium Mikrobiologii i Parazytologii Wyd.6/10.01.2011 strona1/1 IU-01 PSSE w Ostrowie Wielkopolskim Laboratorium Mikrobiologii i Parazytologii Wyd.6/10.01.2011 strona1/1 Pobieranie próbek kału/wymazu do badania bakteriologicznego w kierunku nosicielstwa pałeczek Salmonella

Bardziej szczegółowo

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu, typ przedmiotu (podstawowy, kierunkowy) Stomatologia dziecięca i profilaktyka stomatologiczna

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH ZAŁĄCZNIK NR 1 MINISTERSTWO ZDROWIA Nazwa programu: NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH Nazwa zadania: PROGRAM WYKRYWANIA I ROZPOZNAWANIA CHŁONIAKÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE. Program realizowany

Bardziej szczegółowo

WSKAZANIA DO LECZENIA CHIRURGICZNEGO W CHOROBACH ZAPALNYCH JELIT. Zuzanna Kaszycka Klinika Chirurgii Gastroenterologicznej i Transplantologii

WSKAZANIA DO LECZENIA CHIRURGICZNEGO W CHOROBACH ZAPALNYCH JELIT. Zuzanna Kaszycka Klinika Chirurgii Gastroenterologicznej i Transplantologii WSKAZANIA DO LECZENIA CHIRURGICZNEGO W CHOROBACH ZAPALNYCH JELIT Zuzanna Kaszycka Klinika Chirurgii Gastroenterologicznej i Transplantologii Choroba Crohna Zapalenie przewodu pokarmowego w chorobie Crohna

Bardziej szczegółowo

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Sekwencyjność występowania zaburzeń molekularnych w niedrobnokomórkowym raku płuca

Bardziej szczegółowo

Przykłady analizy płynów z jam ciała na analizatorze XE-5000

Przykłady analizy płynów z jam ciała na analizatorze XE-5000 Przykłady analizy płynów z jam ciała na analizatorze XE-5000 Jeśli pacjent ma być leczony szybko i skutecznie, laboratorium musi w krótkim czasie dostarczać wiarygodnych wyników, o ile to możliwe przez

Bardziej szczegółowo

Weronika Dmuchowska I Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie w Starogardzie Gdańskim

Weronika Dmuchowska I Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie w Starogardzie Gdańskim Weronika Dmuchowska I Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie w Starogardzie Gdańskim Szeroko rozpowszechniony wirus, który występuje w około 100 typach, z czego 30 może być niebezpieczne

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

Jakie informacje są potrzebne przed podjęciem decyzji o strategii leczenia? Punkt widzenia patologa

Jakie informacje są potrzebne przed podjęciem decyzji o strategii leczenia? Punkt widzenia patologa Jakie informacje są potrzebne przed podjęciem decyzji o strategii leczenia? Punkt widzenia patologa Marcin Ligaj Zakład Patologii Centrum Onkologii w Warszawie Planowanie postępowania onkologicznego???

Bardziej szczegółowo

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE Marian Reinfuss CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE OCENA WARTOŚCI CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE PROWADZENIA BADAŃ KONTROLNYCH 1. długość przeŝycia

Bardziej szczegółowo

C3A/C6A Kolposkop video. EDAN INSTRUMENTS, INC. http://www.edan.com.cn/

C3A/C6A Kolposkop video. EDAN INSTRUMENTS, INC. http://www.edan.com.cn/ C3A/C6A Kolposkop video EDAN INSTRUMENTS, INC. http://www.edan.com.cn/ Detale produktu Najważniejsze cechy Kolposkopiato badanie szyjki macicy i pochwy z użyciem specjalnego urządzenia powiększającego

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie Grafenu do walki z nowotworami. Kacper Kołodziej, Jan Balcerak, Justyna Kończewska

Wykorzystanie Grafenu do walki z nowotworami. Kacper Kołodziej, Jan Balcerak, Justyna Kończewska Wykorzystanie Grafenu do walki z nowotworami Kacper Kołodziej, Jan Balcerak, Justyna Kończewska Spis treści: 1. Co to jest grafen? Budowa i właściwości. 2. Zastosowanie grafenu. 3. Dlaczego może być wykorzystany

Bardziej szczegółowo

Instrukcja wypełniania karty zgłoszenia nowotworu złośliwego MZ/N-1a

Instrukcja wypełniania karty zgłoszenia nowotworu złośliwego MZ/N-1a Instrukcja wypełniania karty zgłoszenia nowotworu złośliwego MZ/N-1a UWAGI OGÓLNE 1. Karty Zgłoszenia Nowotworów Złośliwych (KZNZ) powinny być wypełniane przez wszystkie placówki słuŝby zdrowia (MZiOS,

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Radiologia ogólna i stomatologiczna

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Radiologia ogólna i stomatologiczna S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Nazwa modułu Radiologia ogólna i stomatologiczna Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

Dr hab. med. Mirosław Dziuk, prof. nadzw. Kierownik Zakładu Medycyny Nuklearnej WIM Warszawa

Dr hab. med. Mirosław Dziuk, prof. nadzw. Kierownik Zakładu Medycyny Nuklearnej WIM Warszawa Dr hab. med. Mirosław Dziuk, prof. nadzw. Kierownik Zakładu Medycyny Nuklearnej WIM Warszawa ROZPOZNAWANIE: PET - CT W ONKOLOGII poszukiwanie ognisk choroby - wczesne wykrywanie różnicowanie zmian łagodnych

Bardziej szczegółowo

ELEKTROMAGNETYCZNA NAWIGACJA W DIAGNOSTYCE OBWODOWYCH GUZKÓW PŁUC

ELEKTROMAGNETYCZNA NAWIGACJA W DIAGNOSTYCE OBWODOWYCH GUZKÓW PŁUC ELEKTROMAGNETYCZNA NAWIGACJA W DIAGNOSTYCE OBWODOWYCH GUZKÓW PŁUC płk dr hab. n. med. A. CHCIAŁOWSKI WOJSKOWY INSTYTUT MEDYCZNY Warszawa CIEŃ OKRĄGŁY PŁUCA Przeważnie rozpoznanie przypadkowe Powyżej 150

Bardziej szczegółowo

JAK DBAĆ O ZDROWIE czyli EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM

JAK DBAĆ O ZDROWIE czyli EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM JAK DBAĆ O ZDROWIE czyli EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM Europejski Kodeks Walki z Rakiem Zawiera 11 zaleceń,, których stosowanie może przyczynić się do: zmniejszenia ryzyka zachorowania na nowotwory

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

BREAST CANCER UNIT W ZACHODNIOPOMORSKIM

BREAST CANCER UNIT W ZACHODNIOPOMORSKIM ZACHODNIOPOMORSKIE CENTRUM ONKOLOGII BREAST CANCER UNIT W ZACHODNIOPOMORSKIM CENTRUM ONKOLOGII Małgorzata Talerczyk 17.01.2014 WSKAŹNIKI DZIAŁALNOŚCI 2013 r. Liczba hospitalizowanych pacjentów: 11 194

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013

Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013 Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013 Standaryzowane według wieku współczynniki zachorowalności na nowotwory złośliwe piersi w skali

Bardziej szczegółowo

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego

Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego Kierunek Lekarsko- dentystyczny Wydziału Lekarskiego Oddziału Stomatologicznego KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu, typ przedmiotu (podstawowy, kierunkowy) Stomatologia dziecięca i profilaktyka stomatologiczna

Bardziej szczegółowo

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA Załącznik do Zarządzenia Prezesa Funduszu nr 19/2004 NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA SZCZEGÓŁOWE MATERIAŁY INFORMACYJNE O PRZEDMIOCIE POSTĘPOWANIA W SPRAWIE ZAWARCIA UMÓW O UDZIELANIE ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ

Bardziej szczegółowo

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ Przewodnik po programach profilaktycznych finansowanych przez NFZ Lepiej zapobiegać niż leczyć Program profilaktyki chorób układu krążenia Choroby układu krążenia są główną

Bardziej szczegółowo

Patologia. QZ 1-39 Wydawnictwa informacyjne i ogólne QZ 40-109 Patogeneza. Etiologia QZ 140-190 Objawy choroby QZ 200-380 Nowotwory.

Patologia. QZ 1-39 Wydawnictwa informacyjne i ogólne QZ 40-109 Patogeneza. Etiologia QZ 140-190 Objawy choroby QZ 200-380 Nowotwory. QZ Patologia QZ 1-39 Wydawnictwa informacyjne i ogólne QZ 40-109 Patogeneza. Etiologia QZ 140-190 Objawy choroby QZ 200-380 Nowotwory. Torbiele Wydawnictwa informacyjne i ogólne QZ 1 Organizacje. Towarzystwa,

Bardziej szczegółowo

ColoProfi laxis 2015

ColoProfi laxis 2015 bezpłatne badania kolonoskopowe w pełnym znieczuleniu dla Pacjentów CM Skopia prowadzących diagnostykę/terapię w zakresie gastroenterologii i proktologii ColoCure 2016 Centrum Medyczne Skopia od początku

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ORGANIZACYJNY Spółki Ośrodek Profilaktyki i Epidemiologii Nowotworów im. Aliny Pienkowskiej Spółka akcyjna z siedzibą w Poznaniu

REGULAMIN ORGANIZACYJNY Spółki Ośrodek Profilaktyki i Epidemiologii Nowotworów im. Aliny Pienkowskiej Spółka akcyjna z siedzibą w Poznaniu REGULAMIN ORGANIZACYJNY Spółki Ośrodek Profilaktyki i Epidemiologii Nowotworów im. Aliny Pienkowskiej Spółka akcyjna z siedzibą w Poznaniu Rozdział 1 Postanowienia ogólne 1. Regulamin organizacyjny spółki

Bardziej szczegółowo

Wysoka szczytowa moc impulsu, krótki czas jego trwania oraz długie

Wysoka szczytowa moc impulsu, krótki czas jego trwania oraz długie W HILTERAPIA stosuje się pulsacyjną emisję promieniowania laserowego. Wysoka szczytowa moc impulsu, krótki czas jego trwania oraz długie przerwy między impulsami sprawiają, że odpowiednio duża dawka energii

Bardziej szczegółowo

Ropniak opłucnej czy gruźliczy wysięk opłucnowy? - Rola torakoskopii

Ropniak opłucnej czy gruźliczy wysięk opłucnowy? - Rola torakoskopii Michał Pasierbek, Andrzej Grabowski, Filip Achtelik, Wojciech Korlacki Ropniak opłucnej czy gruźliczy wysięk opłucnowy? - Rola torakoskopii Klinika Chirurgii Wad Rozwojowych Dzieci i Traumatologii w Zabrzu

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH Załącznik nr 1 OPIS PROGRAMU Nazwa programu: NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH Nazwa zadania: PROGRAM WYKRYWANIA I ROZPOZNAWANIA CHŁONIAKÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE. Program realizowany na podstawie

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie tomografii stożkowej (CBCT) we współczesnej endodoncji

Zastosowanie tomografii stożkowej (CBCT) we współczesnej endodoncji T W Ó J P R Z E G L Ą D S T O M AT O L O G I C Z N Y T E M AT N U M E R U Zastosowanie tomografii stożkowej (CBCT) we współczesnej endodoncji tech. radiolog Jakub Baran www.3dtomo.pl P rzystępując do leczenia

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ AZOOSPERMIA badanie wykrywa delecje w regionie długiego ramienia chromosomu Y w fragmencie zwanym AZF, będące często przyczyną azoospermii lub oligospermii o podłożu

Bardziej szczegółowo

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Wnioski naukowe Uwzględniając sprawozdanie oceniające PRAC w sprawie okresowych raportów o bezpieczeństwie (PSUR) dotyczących

Bardziej szczegółowo

LASER KTP. CZAJOWSKA Justyna 32D

LASER KTP. CZAJOWSKA Justyna 32D LASER KTP CZAJOWSKA Justyna 32D WSTĘP Lasery coraz częściej są stosowne we współczesnej medycynie. Efekt oddziaływania światła laserowego na organizm jest wypadkową właściwości fizycznych światła lasera

Bardziej szczegółowo

Jednoznaczne ODPOWIEDZI na ważne pytania

Jednoznaczne ODPOWIEDZI na ważne pytania Jednoznaczne ODPOWIEDZI na ważne pytania TEST PRENATALNY HARMONY to nowy test DNA z krwi matki określający ryzyko zespołu Downa. Test Harmony jest bardziej dokładny niż tradycyjne testy i można go wykonywać

Bardziej szczegółowo

Kobieta współczesna - O CZYM WIEDZIEĆ POWINNA BEZPŁATNE BADANIE CYTOLOGICZNE DLA KAŻDEJ POLKI

Kobieta współczesna - O CZYM WIEDZIEĆ POWINNA BEZPŁATNE BADANIE CYTOLOGICZNE DLA KAŻDEJ POLKI POPULACYJNY PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA RAKA SZYJKI MACICY Kobieta współczesna - O CZYM WIEDZIEĆ POWINNA KAMPANIA SPOŁECZNA BEZPŁATNE BADANIE CYTOLOGICZNE DLA KAŻDEJ POLKI w wieku od 25-59

Bardziej szczegółowo

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM

WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM WZÓR PROFILAKTYCZNEGO BADANIA PACJENTA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM Przedstawiamy badanie w kierunku raka jamy ustnej zamieszczone na stronach Państwowego Instytutu Dentystycznego i Twarzowo-Czaszkowego

Bardziej szczegółowo

Program wczesnego wykrywania zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego HPV Łódź, 2013 roku

Program wczesnego wykrywania zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego HPV Łódź, 2013 roku Załącznik do Uchwały nr Zarządu Województwa Łódzkiego z dnia Program wczesnego wykrywania zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego HPV Łódź, 2013 roku Diagnoza problemu Nowotwory złośliwe stanowią zarówno

Bardziej szczegółowo

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Metody fotodynamiczne PDT Technika diagnostyczna i terapeutyczna zaliczana do form fotochemioterapii

Bardziej szczegółowo

3. Profilaktyka raka szyjki macicy

3. Profilaktyka raka szyjki macicy 3. Profilaktyka raka szyjki macicy Rak szyjki macicy Na świecie, każdego roku, na raka szyjki macicy zapada około 500 000 kobiet. W Europie, co 18 minut z powodu raka szyjki macicy umiera kobieta. Co roku

Bardziej szczegółowo

Propozycja ujednoliconego programu nauczania onkologii w Polsce. Katedra Onkologii Akademii Medycznej we Wrocławiu

Propozycja ujednoliconego programu nauczania onkologii w Polsce. Katedra Onkologii Akademii Medycznej we Wrocławiu Propozycja ujednoliconego programu nauczania onkologii w Polsce Katedra Onkologii Akademii Medycznej we Wrocławiu Wytyczne: POLANICA 1998 POZNAŃ 1999 KRAKÓW 2000 Wrocław 2006 Rozporządzenie ministra edukacji

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. dr n.med. Jolanta Meller

Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. Radiologia zabiegowa. dr n.med. Jolanta Meller Radiologia zabiegowa dr n.med. Jolanta Meller Radiologia zabiegowa wykorzystuje metody obrazowania narządów oraz sprzęt i techniki stosowane w radiologii naczyniowej do przeprowadzania zabiegów leczniczych

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji w PERIODONTOLOGII

Program specjalizacji w PERIODONTOLOGII CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji w PERIODONTOLOGII Warszawa 2000 (c) Copyright by Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 2000 Program specjalizacji przygotował

Bardziej szczegółowo

Badanie termograficzne piersi

Badanie termograficzne piersi Badanie termograficzne piersi Termografia piersi jest procesem tworzenia obrazu w podczerwieni, w celu analizy i oceny ryzyka zachorowania na raka piersi. Termografia jest nieinwazyjna, bezpieczna i bezbolesna

Bardziej szczegółowo