Jak. rodziny? wspierać. perspektywa organizacji perspektywa administracji dobro wspólne

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jak. rodziny? wspierać. perspektywa organizacji perspektywa administracji dobro wspólne"

Transkrypt

1 Jak wspierać rodziny? perspektywa organizacji perspektywa administracji dobro wspólne

2 Numer specjalny 2013/2014

3

4 Numer specjalny 2013/2014 OD REDAKCJI Marek Rymsza Praca z rodziną w Polsce od środowiskowych inicjatyw pozarządowych do publicznego systemu wsparcia 5 PRYZMAT Dobroniega Trawkowska Czym jest polska praca socjalna z rodziną? 11 Ewelina Cazottes Praca socjalna i usługi na rzecz rodziny we Francji 24 Mariola Racław O sieciowaniu i granicach pracy (socjalnej) z rodzinami w opiece zastępczej 35 Maria Radziejowska, Aleksandra Zacharska Praca z rodziną dobre praktyki organizacji pozarządowych 46 PUNKTY WIDZENIA Jak wspierać rodziny? Perspektywa organizacji perspektywa administracji dobro wspólne Dyskusja redakcyjna z udziałem Zuzanny Grabusińskiej, Barbary Kaczmarczyk-Wichary, Edwarda Orpika, Lidii Ułanowskiej i Marka Rymszy 58 Jerzy Gierlacki Rodzina głównym aktorem polityki społecznej wobec rodziny komentarz do dyskusji redakcyjnej 74 Karolina Kochanowska Praca z rodziną w trzecim sektorze w Peru na przykładzie organizacji Coprodeli 76 PRAWO Magdalena Arczewska Prawo w działaniu piecza zastępcza, sądownictwo rodzinne, przeciwdziałanie przemocy w rodzinie 82 ZARZĄDZANIE Sabina Pawlas-Czyż Koordynator pieczy zastępczej we współpracy z asystentem rodziny a formuła case managementu 91 VARIA Magdalena Popłońska-Kowalska Praca środowiskowa a praca z rodziną 106 RECENZJE, OMÓWIENIA Dobroniega Trawkowska Polskojęzyczne podręczniki z zakresu pracy z rodziną i asystentury rodzinnej przegląd 112 ABSTRAKTY 117 ABSTRACTS 120 Informacja o projekcie Tworzenie i rozwijanie standardów usług pomocy i integracji społecznej 123 Informacja o zawartości wcześniejszych numerów kwartalnika Trzeci Sektor 127

5

6 strona 5 od środowiskowych inicjatyw pozarządowych do publicznego systemu wsparcia dr Marek Rymsza Oddajemy do rąk czytelników czwarty numer specjalny kwartalnika Trzeci Sektor poświęcony pracy socjalnej z rodziną. Podjęte rozważania są kontynuacją problematyki z numeru trzeciego, dotyczącej pracy socjalnej w organizacjach pozarządowych. 1 Autor jest redaktorem naczelnym Podtrzymując zainteresowanie profesjonalną działalnością pomocową prowadzoną w sektorze pozarządowym, koncentrujemy się na specyficznej formie pomocy, jaką jest wspieranie rodzin mających trudności wychowawcze, zagrożonych biedą i marginalizacją oraz doświadczających innych problemów i dysfunkcji. W stronę pracy socjalnej z rodziną: budowanie systemu wsparcia Pomoc rodzinie to stosunkowo nowy nurt działalności pomocowej w Polsce, przynajmniej w służbach społecznych. W działania w tym zakresie są zaangażowane zarówno podmioty publicznej pomocy społecznej, jak i organizacje trzeciego sektora. Niestety, zakres zaangażowania jednych i drugich jest daleko niewystarczający względem potrzeb społecznych, a także możliwości (potencjału) obu sektorów. Przez pierwsze 1 Trzeci Sektor, numer specjalny 2012/2013 Praca socjalna w organizacjach pozarządowych. Dwa pierwsze numery specjalne (numer specjalny 2010/2011 i numer specjalny 2011/2012) były poświęcone problematyce współpracy organizacji pozarządowych z administracją publiczną.

7 Trzeci Sektor nr specjalny 2013/2014 OD REDAKCJI strona 6 lata przemian ustrojowych właściwie przez całą dekadę lat dziewięćdziesiątych XX wieku praca socjalna z rodziną była bowiem, niestety, w placówkach pomocy społecznej (a także w programach edukacji do pracy socjalnej) marginalizowana i zaniedbywana. Koncentrowano się na udzielaniu wsparcia osłonowego różnym grupom i środowiskom przegranych reform 2. Jeśli zaś już świadczono pracę socjalną ukierunkowaną na usamodzielnienie odbiorców wsparcia, to prowadzono ją metodą case worku, czyli pracy z tak zwanymi indywidualnymi przypadkami konkretnymi niesamodzielnymi życiowo osobami jako jednostkami pomijając zazwyczaj rodzinny i społeczny wymiar ich codziennego funkcjonowania. Innymi słowy, w pracy socjalnej koncentrowano się na przezwyciężeniu indywidualnych deficytów i ograniczeń konkretnych klientów, abstrahując w pewnym sensie od ich sytuacji rodzinnej (i związanych z nią nierozwiązanych problemów) i od kondycji środowisk lokalnych, w których na co dzień klienci funkcjonowali 3. Praca z rodziną jako obszar i zarazem metoda pracy socjalnej została uznana za istotną dopiero w 1999 roku, gdy w ramach drugiej reformy samorządowej, która przywróciła w Polsce powiaty, postanowiono zreorganizować opiekę zastępczą nad dziećmi. Uznano, że opieka ta powinna być elementem szerszego lokalnego systemu wsparcia dziecka i rodziny, koordynowanego właśnie na poziomie powiatu przez nowo utworzone powiatowe centra pomocy rodzinie 4. W myśl założeń reformatorów, system wsparcia powinien obejmować naprawczą pracę socjalną z rodzinami, z których dzieci trafiają do opieki zastępczej. Praca ta miała być ukierunkowana na stworzenie warunków powrotu dzieci do domu. Zakładano, że pozwoli to osiągnąć jeden z kluczowych celów wspomnianej reformy skrócenie okresu przebywania dzieci w rodzinach zastępczych i placówkach opieki zastępczej. W programie reformy przewidywano także upowszechnianie prewencyjnej pracy socjalnej, tak aby jak najwięcej problemów rodzin rozwiązywać na możliwie wczesnym etapie, bez uciekania się do środków interwencji kryzysowej, obarczonej daleko idącymi skutkami ubocznymi, szczególnie dla dalszego rozwoju dzieci. Założenia reformy co się rzadko zdarza spotkały się z szerokim poparciem społecznym. Wokół nowych regulacji wprowadzonych pod koniec 1998 roku 5 do Ustawy o pomocy społecznej (obowiązywała wówczas jeszcze pierwsza ustawa pod tym tytułem, uchwalona w 1990 roku i wielokrotnie nowelizowana 6 ) zbudowano szerokie porozumienie społeczne: reformę poparły wszystkie główne siły polityczne, środowiska eksperckie i media. Niestety, wdrażanie reformy przebiegało opornie, co pokazały całościowe badania monitoringowe zrealizowane w Instytucie Spraw Publicznych pięć lat po wejściu w życie nowych regulacji prawnych 7. Powodem tego stanu rzeczy był brak narzędzi implementacyjnych (opóźniono także wydanie niezbędnych przepisów operacyjnych na poziomie rozporządzeń do ustawy 8 ) i silne mechanizmy obronne w instytucjach i służbach zainteresowanych utrzymaniem status quo 9. Można powiedzieć, że okres pierwszych pięciu lat, najbardziej sprzyjających dokonaniu zmian (opór materii społecznej przed zmianami to sytuacja jakby wkalkulowana w każdą reformę systemową, nie zaś sytuacja nadzwyczajna), nie został odpowiednio wykorzystany. Drugą fazę reform wyznaczyły przeciągające się prace nad przygotowaniem projektu, a następnie uchwaleniem Ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, co ostatecznie nastąpiło dopiero w 2011 roku M. Rymsza: Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce, [w:] M. Rymsza (red.): Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce. Między służbą społeczną a urzędem, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa Szerzej o różnych metodach pracy socjalnej por. K. Wódz: Praca socjalna w środowisku zamieszkania, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice Por. E. Giermanowska, M. Racław-Markowska: Instytucjonalne i rodzinne formy opieki zastępczej nad dziećmi i młodzieżą raport z badań, [w:] M. Racław-Markowska, S. Legat (red.): Opieka zastępcza nad dzieckiem i młodzieżą od form instytucjonalnych do rodzinnych, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa Por. kluczową dla reformy administracyjnej z 1999 roku ustawę kompetencyjną DzU 1998, nr 162, poz Por. tekst jednolity tej ustawy DzU 1998, nr 91, poz Ustawę uchylono w 2004 roku. 7 Na monitoring złożyły się analizy: koordynacyjnej funkcji powiatowych centrów pomocy rodzinie (por. M. Racław-Markowska, S. Legat (red.): Opieka zastępcza nad dzieckiem i młodzieżą od form instytucjonalnych do rodzinnych, op. cit.), współpracy różnych służb i instytucji (por. M. Racław (red.): Pomoc dzieciom i rodzinie w środowisku lokalnym, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2005), kierowania dzieci do placówek socjalizacyjnych (por. J. Hrynkiewicz: Odrzuceni. Analiza procesu umieszczania dzieci w placówkach opieki, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2006) i usamodzielniania wychowanków opieki zastępczej (por. A. Kwak (red.): Z opieki zastępczej w dorosłe życie. Założenia a rzeczywistość, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2006). 8 Por. S. Legat: Rodziny zastępcze a wybrane aspekty polityki społecznej państwa, [w:] M. Racław-Markowska, S. Legat (red.): Opieka zastępcza nad dzieckiem i młodzieżą od form instytucjonalnych do rodzinnych, op. cit., s Por. M. Rymsza: Opieka zastępcza nad dzieckiem a praca socjalna, czyli o niedostatkach zreformowanego systemu pomocy społecznej w Polsce, [w:] A. Kwak (red.): Z opieki zastępczej w dorosłe życie. Założenia a rzeczywistość, op. cit. 10 DzU 2011, nr 149, poz. 887 ze zm.

8 Praca z rodziną w Polsce od środowiskowych inicjatyw pozarządowych do publicznego systemu wsparcia strona 7 Prace te pokazały, że ze sztandarów reformy znikła orientacja systemu pieczy zastępczej na dobro dziecka, więcej uwagi poświęcono bowiem odpowiedniemu pozycjonowaniu różnych służb i instytucji włączonych do nowego systemu. Było także zauważalne organizowanie się środowiska rodzin zastępczych (zwłaszcza zawodowych), ale podejmowana przez nie działalność rzecznicza służyła bardziej, jak się wydaje, (uprawnionym) interesom środowiskowym niż wspomnianemu dobru dziecka. W rezultacie stworzono nowe regulacje prawne, nową usługę w systemie pomocy społecznej (asystentura rodzinna), opiekę zastępczą zamieniono zaś na pieczę zastępczą (co podkreślał tytuł nowej ustawy), ale reforma wyraźnie straciła spójność programową. Co więcej, w 2005 roku uchwalono Ustawę o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie 11, podejmującą realny problem przemocy domowej, tworzącą jednak przy tym instrumenty przeciwdziałania temu problemowi o odmiennej aksjologii i konstrukcji niż przewidziane w budowanym systemie wsparcia dziecka i rodziny. W ustawie antyprzemocowej więź rodzinna nie jest bowiem traktowana jako wartość podlegająca ochronie. Ideologiczni zwolennicy tej ustawy nawet nie kryli, że na rodzinę patrzą jak na strukturę potencjalnie opresyjną względem kobiet i dzieci. Takie właśnie stricte ideologiczne podejście zaowocowało radykalną nowelizacją tej ustawy, dokonaną w 2010 roku 12 pod hasłem zero tolerancji dla przemocy w rodzinie. W myśl tego podejścia interwencja zorientowana Ze sztandarów reformy znikła orientacja systemu pieczy zastępczej na dobro dziecka, więcej uwagi poświęcono bowiem odpowiedniemu pozycjonowaniu różnych służb i instytucji włączonych do nowego systemu na rozdzielenie sprawcy przemocy i ofiary zyskuje pierwszeństwo nad działaniami naprawczymi w rodzinie pracownicy socjalni mają reagować na problem przemocy w trybie administracyjnym ( jak funkcjonariusze publiczni), nie zaś zgodnie z zasadami i deontologią pracy socjalnej. Paradoksalnie, od działań stricte interwencyjnych nadal często uchylają się funkcjonariusze policji, a więc służby do tych właśnie celów powołanej, i nowe podejście ten stan w gruncie rzeczy sankcjonuje. Przepisy ustawy antyprzemocowej, zwłaszcza po jej nowelizacji z 2010 roku, stanęły w sprzeczności z założeniami tworzonego systemu wsparcia dziecka i rodziny, których zwieńczeniem była wspominana ustawa z 2011 roku 13. Prawnoinstytucjonalne uwarunkowania funkcjonowania systemu wsparcia dziecka i rodziny są w Polsce skomplikowane. Należy bowiem pamiętać, że oprócz dwóch wskazanych wyżej ustaw, dla organizacji pracy socjalnej z rodziną istotne znaczenie mają również przepisy Ustawy o pomocy społecznej z 2004 roku 14. Ponadto w okresie tak daleko idących zmian prawnych i systemowych doprowadzono w 2011 roku do rzeczywistej likwidacji w Polsce sądownictwa rodzinnego jako wyodrębnionej gałęzi sądownictwa (sądy rodzinne i nieletnich stały się fakultatywnymi wydziałami w sądach rejonowych, w wyższych instancjach sprawy rodzinne rozpatrują obecnie wydziały cywilne). Stan prawny na 2013 rok w tym obszarze analizuje na łamach kwartalnika Magdalena Arczewska 15 w dziale 11 DzU 2005, nr 180, poz ze zm. 12 DzU 2010, nr 125, poz Pogłębiona analiza tych sprzeczności por. M. Rymsza: Reformowanie systemu opieki zastępczej w Polsce: od konsensusu do konfrontacji, [w:] D. Trawkowska (red.): Pomoc społeczna wobec rodzin. Interdyscyplinarne rozważania o publicznej trosce o dziecko i rodzinę, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń DzU 2004, nr 64, poz. 593 ze zm. W zakresie pieczy zastępczej (i nie tylko) ustawa ta przejęła zapisy z ustawy z 1990 roku, wprowadzone do niej wspomnianą już ustawą kompetencyjną z 1998 roku. 15 Przywołując artykuły zamieszczone w tym numerze specjalnym kwartalnika Trzeci Sektor, wymieniam tylko nazwiska ich autorów. W wypadku pozostałych publikacji podaję w przypisach ich pełne noty bibliograficzne.

9 Trzeci Sektor nr specjalny 2013/2014 OD REDAKCJI strona 8 Prawo, wskazując, że ta niemal niezauważona przez opinię społeczną zmiana w strukturze sądownictwa pociąga za sobą daleko idące i dodajmy negatywne skutki prawne i społeczne. Jak się wydaje, w Ministerstwie Sprawiedliwości zdano sobie z tego sprawę i podjęto prace nad przywróceniem obowiązku tworzenia wydziałów sądów rodzinnych i nieletnich. Wspieranie rodziny jak jest, a jak być powinno W dziale Pryzmat analizujemy najważniejsze cechy tworzonego w Polsce systemu wspierania dziecka i rodziny, ze szczególnym uwzględnieniem miejsca i roli pracy socjalnej z rodziną, znaczenia przypisywanego sieciom współpracy oraz funkcji pełnionych przez organizacje trzeciego sektora. Na pytanie o to, czym jest polska praca socjalna z rodziną, stara się odpowiedzieć Dobroniega Trawkowska. Autorka analizuje uwarunkowania związane ze zmianami zachodzącymi w systemie pomocy społecznej, podkreśla także znaczenie perspektywy ekosystemowej, którą wnoszą do pracy socjalnej programy pracy z rodziną (traktowaną właśnie jako pewien zamknięty, jednocześnie zaś powiązany ze społecznym otoczeniem ekosystem). Z kolei Mariola Racław pisze o sieciowaniu i granicach pracy (socjalnej) z rodzinami w opiece zastępczej. Autorka kreśli stan (obecny i przewidywany) współpracy różnych służb, instytucji, organizacji i profesji pomocowych w ramach lokalnego systemu wsparcia rodziny, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji pieczy zastępczej nad dziećmi. Mariola Racław zauważa, że od 2011 roku następuje stopniowa autonomizacja pieczy zastępczej względem systemu pomocy społecznej. Odnotowuje również jako ważne procesy: decentralizacji zadań opiekuńczych, uspołecznienia tych zadań (wzrost znaczenia organizacji pozarządowych zarówno na poziomie planowania działań, jak i świadczenia usług), mulitiprofesjonalizacji (krystalizowanie się nowych profesji pomocowych, jak asystentura rodziny, ale nie tylko), adaptacji i konfrontacji różnych podsystemów (między innymi wsparcie rodziny versus przeciwdziałanie przemocy domowej). W dziale Zarządzanie Sabina Pawlas- -Czyż analizuje, czy w nowo utworzonym systemie wspierania rodziny jest miejsce dla praktykowania case managementu. Autorka przybliża założenia zarządzania przypadkiem jako metody pracy socjalnej prowadzonej wspólnie lub sekwencyjnie przez różne podmioty, wiąże tę metodę z pracą z rodziną, a następnie analizuje na przykładzie praktyki z Wodzisławia Śląskiego (gdzie pracują już i asystenci rodziny, i koordynatorzy pieczy) czy za case management po polsku można uznać koordynowanie pracy asystentów rodziny. Bardzo ważne miejsce w tym numerze kwartalnika zajmuje zamieszczona w Punktach widzenia dyskusja redakcyjna pod hasłem Jak wspierać rodziny? Perspektywa organizacji perspektywa administracji dobro wspólne, do udziału w której zaproszono dwie ekspertki z administracji publicznej i dwoje niezależnych ekspertów praktyków, od lat zaangażowanych w pracę z rodziną w ramach inicjatyw trzeciosektorowych. Rozmowa dotyczy takich tematów, jak sytuacja pozarządowych specjalistów do spraw pracy z rodziną (ogólnie trudniejsza niż specjalistów zatrudnionych w instytucjach publicznych, mimo to jednak dająca większe możliwości prowadzenia pracy socjalnej), tworzenie się nowych zawodów pomocowych i ich relacje z tradycyjną pracą socjalną, traktowanie przez urzędników pomocy społecznej rodziców zastępczych (niestety, bardziej jak klientów, których należy kontrolować, niż usługodawców, których należy wspierać w ich ważnej społecznie posłudze). Rozmówcy wskazują także konieczność oparcia pracy socjalnej z rodziną na podmiotowym traktowaniu odbiorców wsparcia (zasada empowermentu), wzajemnym zaufaniu i innych zasadach etyki pracy socjalnej, zastanawiają się również, dlaczego tak wielu współczesnych pracowników socjalnych woli chować się za procedury i nie podejmować osobistej odpowiedzialności za prowadzone działania pomocowo-korekcyjne. Co ważne, dyskusja nie jest konfrontacją dwóch stron, gdyż wszyscy rozmówcy dzielą się osobistymi doświadczeniami i refleksjami. Na szczególną uwagę zasługują przemyślenia praktyków o codziennej pracy z rodzinami prowadzonej w ramach organizacji pozarządowych. Dyskusję uzupełnia wypowiedź Jerzego Gierladzkiego. Ważnym punktem odniesienia dla analiz i oceny tworzonego w Polsce systemu wspierania rodziny jest opublikowany w dziale Pryzmat tekst Eweliny Cazottes Praca socjalna i usługi na rzecz rodziny we

10 Praca z rodziną w Polsce od środowiskowych inicjatyw pozarządowych do publicznego systemu wsparcia strona 9 Francji. Wybór Francji jako swoistego kontrapunktu, a w dużej mierze modelu wzorcowego, nie jest przypadkowy. We Francji usługi na rzecz rodziny są rozwinięte, praca socjalna zajmuje zaś w nich bardzo ważne miejsce. Praca socjalna jest rozumiana przy tym bardzo szeroko. Okazuje się, jak pokazuje Ewelina Cazottes, że za świadczących pracę socjalną na rzecz rodziny uznaje się przedstawicieli aż kilkunastu zawodów pomocowych (helping professions). Jedne z nich mają polskie odpowiedniki, jak wychowawcy czy opiekunowie społeczni, inne dopiero się na dobre zadomowiają w Polsce przykładem animator lokalny czy doradca rodzinny, jeszcze innych nie ma u nas w ogóle przykładem są doradcy do spraw ekonomii społecznej i rodzinnej, pomagający zarządzać budżetem domowym. Nie tylko jednak o wielość i różnorodność usług czy form wsparcia tutaj chodzi. W systemie francuskim dobro dziecka i rodziny znajduje się w centrum uwagi i wszystkie instytucje, programy oraz działalność licznych organizacji pozarządowych są wobec tego dobra służebne. Warto przy tym podkreślić, że francuski trzeci sektor współtworzą nie tylko organizacje świadczące usługi na rzecz rodzin (finansowane w dużej mierze ze środków publicznych dzięki rozwiniętej na tym polu współpracy międzysektorowej), ale także prowadzące działalność rzeczniczą wobec władz publicznych organizacje parasolowe, zrzeszające i reprezentujące środowiska rodzinne. Rezultatem tej działalności rzeczniczej są między innymi karty praw rodziny, przyjmowane przez liczne samorządy miejskie i honorowane (przez oferowanie ulg lub zniżek) zarówno w instytucjach publicznych, jak i na rynku usług i produktów komercyjnych. W Polsce na doświadczeniach francuskich modeluje swoją działalność Stowarzyszenie na rzecz Dużych Rodzin Trzy Plus. Także coraz liczniejsze polskie samorządy miejskie wprowadzają karty rodzinne wzorowane na rozwiązaniach francuskich. Sektor społeczny jest poligonem doświadczalnym, na którym wypracowuje się metody pracy socjalnej z rodziną przystosowane do polskich warunków Doświadczenia organizacji pozarządowych w pracy z rodziną Trzeci sektor ma w Polsce duże znaczenie w zakresie pracy socjalnej z rodziną i usług społecznych na rzecz rodziny. Znaczenie to nie wynika jednak ze skali prowadzonych działań, są one bowiem zdecydowanie mniejsze niż potrzeby społeczne. Organizacje pozarządowe pełnią tutaj przede wszystkim funkcje innowacyjne. Sektor społeczny jest poligonem doświadczalnym, na którym wypracowuje się metody pracy socjalnej z rodziną przystosowane do polskich warunków, chociaż wielu trzeciosektorowych specjalistów od pomagania bynajmniej nie garnie się pod szyld pracy socjalnej. Wolą oni określać siebie jako profesjonalnych pomagaczy albo odnosić swoje działania do węższych specjalności, jak doradztwo rodzinne czy terapia rodzinna. Przede wszystkim jednak to trzeci sektor wymyślił w Polsce asystenturę rodziny. Asystenturę rozumianą jako podejmowanie systematycznej pracy z rodziną problemową, dysfunkcyjną, niezaradną życiowo czy wychowawczo w pewnym sensie w uzupełnieniu działań pracowników socjalnych z ośrodków pomocy społecznej. Działania takie były inicjowane przez organizacje pozarządowe w wielu miejscach w Polsce, ale jak się wydaje na szczególną uwagę zasługują tutaj doświadczenia organizacji śląskich i zachodniopomorskich. Przykładami tego rodzaju zaangażowania są katowicka organizacja Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom i Młodzieży Dom Aniołów Stróżów i szczecińskie Stowarzyszenie SOS dla Rodziny. I na południu, i na północy Polski organizacje pozarządowe szybko nawiązały współpracę z ośrodkami pomocy społecznej (a także innymi służbami i instytucjami). Pozarządowy asystent jest bowiem bardziej akompaniatorem, towarzyszem drogi, w pewnej mierze również opiekunem rodziny (a precyzyjniej zaniedbanych wychowawczo dzieci) niż dystrybutorem

11 Trzeci Sektor nr specjalny 2013/2014 OD REDAKCJI strona 10 dóbr rzeczowych i zasiłków czy nadzorcą. Praca z rodziną opiera się zaś na zaufaniu, budowaniu pozytywnych relacji na linii pomagający wspomagani. Współpraca z instytucjami publicznymi wiąże się z tym, że w celu rozwiązania życiowych problemów rodzin konieczne jest prowadzenie działań wykraczających poza kompetencje samych asystentów: zapewnienie dostępu do usług ochrony zdrowia, rozwiązanie problemów mieszkaniowych (zadłużenie), czasem organizacja opieki zastępczej dla dzieci. Asystenci starają się więc przekonać do działań interwencyjno-wspierających odpowiednie służby i instytucje. Trzeba jednak zaznaczyć, że część pozarządowych specjalistów od pomagania silnie krytykuje działania publiczne, wskazując ich nieskuteczność, a nawet przeciwskuteczność w pracy z rodzinami. Ten nurt działań pozarządowych osobiście poznałem dzięki kontaktom z warszawskimi organizacjami: Powiślańską Fundacją Społeczną i Towarzystwem Psychoprofilaktycznym. Chociaż część organizacji funkcjonowała bardziej jako uzupełnienie działań służb publicznych, część zaś bardziej jako propagatorzy innych rozwiązań, to doświadczenia jednych i drugich były zaczynem stworzenia koncepcji asystentury rodziny, która została wykorzystana w pracach nad Ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w wyjściowym projekcie wspomnianej ustawy z 2011 roku asystentura rodziny była zarezerwowana właśnie dla organizacji pozarządowych i dopiero w końcowym etapie procesu legislacyjnego asystentów rodziny wprowadzono do systemu publicznego. Wprowadzono dodajmy bez odpowiedniego pozycjonowania względem pracowników socjalnych, co zaowocowało napięciami i sporami kompetencyjnymi. Nie zarezerwowano także odpowiednich środków finansowych na zatrudnianie asystentów w gminach, dlatego asystentura rodziny jako usługa w systemie publicznym rozwija się w Polsce powoli. Na łamach kwartalnika przybliżamy wybrane inicjatywy pozarządowe w zakresie pracy z rodziną. Maria Radziejowska i Aleksandra Zacharska przedstawiają kolejno: inicjatywę Wolontariusz w Rodzinie, upowszechnianą w Warszawie przez Fundację Dzieci Niczyje w ramach wzorowanego na doświadczeniach brytyjskich programu Dobry Start, prorodzinnie zorientowaną środowiskową pracę socjalną na jednym z osiedli socjalnych we Włocławku oraz środowiskowe działania na rzecz dzieci i ich rodzin prowadzone przez wspomniane już organizacje Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom i Młodzieży Dom Aniołów Stróżów (Katowice) i Powiślańską Fundację Społeczną (Warszawa). Karolina Kochanowska dzieli się z czytelnikami swoimi doświadczeniami w pracy z rodzinami ubogimi w Peru, prowadzonej przez fundację Coprodeli (autorka pracuje tam jako kwalifikowany wolontariusz terapeuta rodzinny). Autorka podkreśla stricte środowiskowy charakter działań peruwiańskiej fundacji. Organizacja ta, można powiedzieć, opiera swoje działania na kapitale społecznym wspólnot lokalnych (co pozwala lepiej kierować pomoc dla rodzin i prowadzić programy po niższych kosztach), a jednocześnie ten kapitał pomnaża, wzmacniając więzi wewnątrz wspieranych rodzin (kapitał wiążący) i budując ich relacje z szerszym otoczeniem (kapitał pomostowy). Na potrzebę wiązania pracy z rodziną z działaniami środowiskowymi zwraca także uwagę Magdalena Popłońska-Kowalska. I praca socjalna o charakterze naprawczym, i praca socjalna o charakterze profilaktycznym przynosi lepsze rezultaty, gdy jest prowadzona w naturalnym środowisku odbiorców wsparcia. Rodzina jest bowiem ekosystemem funkcjonującym nie w izolacji, ale w otoczeniu społecznym, które współtworzy. Problemy tego otoczenia rzutują na kondycję rodziny, nierozwiązane problemy rodzin współtworzą zaś problemy całych społeczności. Zapraszamy do lektury!

12 PRYZMAT p o l s k a p r a c a s o c j a l n a z r o d z i n ą? Problemy powinno się przedstawiać nie jako dysfunkcjonalne zachowanie jednego członka rodziny, a raczej jako sprawę całej rodziny, wymagającą rozwiązań w jej obrębie. Brenda DuBois, Karla Krogsrud Miley 1 dr Dobroniega Trawkowska Przewodnim wątkiem poniższych rozważań jest kształtowanie się polskiego modelu pracy socjalnej z rodziną. Prezentując jego podstawowe rysy, autor przyjmuję założenie o obecności i rozwoju pracy socjalnej z rodziną w systemie pomocy społecznej. Autorka jest socjologiem, adiunktem w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Śląskiego. Specjalizuje się w problematyce pomocy społecznej, pracy socjalnej i służb społecznych. We wcześniejszych tekstach opublikowanych na ten temat pisałam, że praca socjalna bardziej się rozbija niż rozwija. Oceniając zmiany dokonane w ostatnich trzynastu latach, podzielam przekonanie Lucjana Misia, który przeglądając proces zakorzeniania się nowych modeli pracy socjalnej z rodziną (szczególnie konferencji grupy rodzin, podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach czy wideotreningu komunikacji) i dostrzegając występowanie nowych modeli w praktyce bezpośredniej, potwierdził niski stopień ich instytucjonalizacji w systemie pomocy społecznej 2. Otwarte 1 1 B. DuBois, K.K. Miley: Praca socjalna. Zawód, który dodaje sił, przeł. K. Czekaj, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 1999, t. 2, s. 63 [podkreślenie moje D.T.]. 2 Por. L. Miś: Praca socjalna z zastosowaniem Wideotreningu Komunikacji (Video Home Training), Podejścia Skoncentrowanego na Rozwiązaniach (Solution-Focused Approach) i Konferencji Grupy Rodzin (Family Group Conference). Adaptacja zachodnich modeli pracy z rodziną w Polsce, [w:] A. Grabarz, B. Szluz, M. Urbańska, W. Walc (red.): Rodzina w środowisku lokalnym. Wsparcie pomoc opieka, Wydawnictwo Koraw, Rzeszów 2011.

13 Trzeci Sektor nr specjalny 2013/2014 PRYZMAT strona 12 pozostaje pytanie o to, jakie czynniki kształtują obecność i poziom instytucjonalizacji nowych modeli pracy socjalnej z rodziną w systemie pomocy społecznej. Odpowiadając na nie, odwołuję się do wybranych podstawowych wymiarów, które mają wpływy na dynamikę rozwoju pracy socjalnej (z rodziną) w systemie pomocy społecznej, kształtując tę pracę jako projekt społeczno-kulturowy: [...] praca socjalna jest projektem społeczno-kulturowym praktyką, która posiada mandat społeczny, aby poprzez interwencję w sferze relacji między jednostką i środowiskiem usprawniać jej funkcjonowanie w rodzinie, społeczności i społeczeństwie w imię równości społecznej. Tak rozumianą pracę socjalną można uprawiać jako rzemiosło lub sztukę, ale zasadniczo podstawą powinna być naukowo osiągnięta wiedza 3. Pracę socjalną, w tym również pracę socjalną z rodziną, można postrzegać jako jeden z elementów triady: polityka społeczna pomoc społeczna praca socjalna. Przemiany w polityce społecznej (przeobrażenia pomocy społecznej) mają bezpośredni wpływ na kształt praktyki pracy socjalnej. Warto wyróżnić jeszcze jeden wymiar przemian, kształtujący praco-socjalną praktykę pomagania rodzinie zmiany zachodzące w rodzinie. Krótki przegląd związków pracy socjalnej z polityką społeczną i z pomocą społeczną oraz kierunków zmian w uprawianej pracy socjalnej i w rodzinach pozwoli nam ostrożnie prognozować tendencje rozwoju praktyki pracy socjalnej z rodziną w Polsce. Polityka społeczna, pomoc społeczna i praca socjalna Praca socjalna jest podstawowym instrumentem polityki społecznej usługą społeczną na rzecz wprowadzania zmian społecznych. Warto jednak zauważyć, że od 1990 roku usługa ta była, zwłaszcza w pierwszej dekadzie funkcjonowania Ustawy o pomocy społecznej: marginalizowana w samorządowych ośrodkach pomocy społecznej, niezróżnicowana co do form i metod działania, kierowana do wybranych obszarów problemowych, kierowana w pierwszej kolejności do osób i rodzin, z pominięciem społeczności lokalnych. Podstawową strategią wsparcia pracy socjalnej w ośrodkach pomocy społecznej była w latach strategia edukacyjna kształcenie pracowników socjalnych i specjalistów pracy socjalnej zgodnie ze zmieniającymi się wymaganiami i z możliwościami tworzonymi przez ustawodawcę 4. Sporadycznie pojawiały się pewne próby budowania systemu wsparcia pracy socjalnej i programy rozwoju kadr w ośrodkach pomocy społecznej. Pozytywnie należy ocenić wkład konsultantów zatrudnionych w pomocy społecznej, którzy byli autorami i współautorami innowacyjnych rozwiązań: przygotowania nowatorskich programów pracy socjalnej z klientami i z rodzinami, opracowania pierwszych standardów pracy socjalnej, wprowadzenia kontraktu i superwizji do pomocy społecznej 5. Nie wszystkie ośrodki było stać na utworzenie stanowisk konsultanckich, sporadycznie zaś pojawiała się superwizja pracy socjalnej usługa wspierająca pracę socjalną 6. Po 1999 roku obserwujemy tendencje potencjalnie korzystne dla rozwoju pracy socjalnej z rodziną, do których można zaliczyć: Inicjatywy pozarządowe 7 i niektórych ośrodków wsparcia, związane z prowadzeniem pracy z tak zwaną rodziną biologiczną wychowanków domów dziecka (pracy terapeutycznej lub terapeutyczno-socjalnej) 8. Rozwój przedsiębiorczości społecznej i zatrudnienia wspieranego, który pobudzał rozwój lokalnych partnerstw, umożliwiając służbom społecznym wgląd w zasoby innych instytucji i organizacji pozarządowych (choć współpraca obfitowała w liczne przeszkody 9 ), i wzmacniał zainteresowanie służb społecznych problemem bierności społecznej oraz braku gotowości do zmiany osób i społeczności. 3 T. Kaźmierczak: Praca socjalna. Między upośledzeniem społecznym a obywatelskością, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 2006, s Por. M. Kozak: Rozwój służb społecznych po 1989 roku oczami praktyka, [w:] M Rymsza (red.): Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce. Między służbą społeczną a urzędem, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2012, s D. Trawkowska: Konsultacja i superwizja w górnośląskich ośrodkach pomocy społecznej. Studium empiryczne, [w:] J. Szmagalski (red.): Superwizja pracy socjalnej. Zastosowania i dylematy, Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa 2005, s D. Trawkowska: Czy (już) tworzymy polską szkołę superwizji pracy socjalnej?, [w:] M. Grewiński, B. Skrzypczak (red.): Superwizja pracy socjalnej podręcznik, Warszawa 2013, s Działalność Stowarzyszenia Nasz Dom i opracowanie przez tę organizację Kodeksu rodzin zastępczych. 8 Por. I. Owczaruk: Odzyskać dziecko. Poradnik dla rodziców i pracowników pomocy społecznej, Ośrodek Pracy z Rodziną Reintegracja, Warszawa Por. D. Trawkowska: Barriers to Inter-Sector Cooperation. The Lublin Local Partnership, [w:] M. Rymsza, M. Dudkiewicz (wybór i oprac.): Social Economy, Non- -Profit Sector and Social Policy: Poland and Europe, Special English Edition of Trzeci Sektor Quarterly, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2008, s

14 Czym jest polska praca socjalna z rodziną? strona 13 Od 2003 roku w nurcie aktywizacji dochodzenie do głosu idei aktywizowania klientów i biernych społeczności. W pracy socjalnej w 2004 roku wdrożono na szerszą skalę technikę kontraktu socjalnego, choć jej profesjonalna realizacja sprawiała pracownikom i ośrodkom trudności, narzędziu zaś groziła dewaluacja 10. Nurt aktywizacji sprzyja rozwojowi pracy z indywidualnym przypadkiem i metody środowiskowej oraz ukształtowaniu się nowych zawodów (ról) pomocowych poza strukturami pomocy publicznej (przykładem jest akompaniator, streetworker, organizator społeczności lokalnej). Absorpcję środków z Europejskiego Funduszu Społecznego, która pozwoliła wprowadzić metody i techniki pracy socjalnej w różnych obszarach problemów społecznych 11 (czasami również modele pracy socjalnej 12 ), umożliwiła ponadto podjęcie próby stworzenia krajowych standardów pracy socjalnej, a także wzmocnienie i rozwój zróżnicowanej infrastruktury socjalnej. Dzięki środkom unijnym zwiększyła się dostępność szkoleń i kształcenia służb społecznych, ujawniając jednocześnie niski poziom kompetencji, szczególnie metodycznych, wśród przedstawicieli służb pomocy społecznej 13. W pomocy społecznej realizację pierwszych koncepcji asystentury rodzinnej (Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Rudzie Śląskiej w 2005 roku), którą podejmują inne ośrodki pomocy społecznej, na przykład w Elblągu i Sopocie (po wizycie w Rudzie Śląskiej) w 2006 roku. Większość inicjatyw korzysta ze wsparcia ze środków unijnych z okresu programowania Integracja służb społecznych postępuje powoli również za sprawą samej pracy socjalnej, która wciąż nie jest powszechnie postrzegana jako czynnik wiążący te służby, choć praktycznie pełni taką funkcję Zarówno jednak w pierwszej, jak i w drugiej dekadzie funkcjonowania Ustawy o pomocy społecznej możemy mówić o nierozwiązanych problemach, które wpływają na sposób uprawiania pracy socjalnej w organizacyjnych ramach samorządowej pomocy społecznej: niezdefiniowanym statusie pracy socjalnej względem innych usług i świadczeń oraz trudnościach w opracowaniu standardów usługi i standardów zarządzania tą usługą (zarządzania pracą socjalną). Problemy te wybrzmiały wraz z rozwojem w Polsce polityki aktywizacji i tworzeniem prawnoinstytucjonalnych podstaw wprowadzania modelu aktywnej polityki społecznej do działań służb społecznych. Z perspektywy rozwoju pracy socjalnej oraz instytucjonalizacji jej podejść i modeli w pomocy społecznej możemy jednak wskazać niektóre pozytywne następstwa wdrażanej polityki aktywizacji dla rozwoju pracy socjalnej. Wprowadzenie praktyki kontraktu socjalnego, rozwój grupowych i indywidualnych programów wsparcia dla wybranych grup klientów, pojawienie się inicjatyw aktywizowania i animowania społeczności lokalnych, rozwój współpracy między samorządową i pozarządową pomocą społeczną w tworzeniu partnerstw i przedsiębiorstw społecznych wszystko to są zjawiska, które mają bezpośredni i pozytywny wpływ na rozwój polskiej praktyki pracy socjalnej i aktywność służb społecznych na rzecz tego rozwoju. Zdecydowanie mniej pozytywnie wypada ocena procesów integracji służb społecznych w obszarze pomocy rodzinie są to pracownicy pomocy społecznej i organizacji pozarządowych, kuratorzy sądowi, pedagodzy szkolni i pracownicy urzędów pracy. Integracja 10 Por. A. Golczyńska-Grondas, A. Kretek-Kamińska: Kontrakt socjalny założenie a realizacja, Przegląd Socjologiczny 2009, t. 58, nr 1, s Taką funkcję pełniły specjalizacje drugiego stopnia w zawodzie pracownik socjalny i projekty socjalne. 12 W wypadku asystentury rodzin i tworzenia programów aktywności lokalnej. 13 Ocenę tę formułuję na podstawie własnej obserwacji, pracując od 2003 roku jako wykładowca w ramach specjalizacji drugiego stopnia w zawodzie pracownik socjalny.

15 Trzeci Sektor nr specjalny 2013/2014 PRYZMAT strona 14 tych grup zawodowych postępuje powoli również za sprawą samej pracy socjalnej, która wciąż nie jest powszechnie postrzegana jako czynnik wiążący służby społeczne, choć praktycznie pełni taką funkcję, zwłaszcza praca zespołowa 14. Podstawowym zagrożeniem rozwoju pracy socjalnej (z rodziną) w systemie pomocy społecznej jest jednak unikanie zdefiniowania problemu funkcji ukrytych pracy socjalnej, a przez rozszerzanie zakresu zadań mnożenie funkcji jawnych. Funkcje ukryte, podtrzymujące istniejący porządek społeczny (same zaś podtrzymywane postawą pracowników socjalnych: mówię, jak jest, robię, co mi każą, gotowością do ochrony interesów grupowych i dbałością o własny interes), modelują w praktyce misję i cele pracy socjalnej w niewłaściwym kierunku, czyniąc z pracy socjalnej narzędzie opresji. Sytuacja, w której deklarowane w środowisku zawodowym wartości odświętne nie przystają do wartości preferowanych w działaniu, jednocześnie zaś unika się refleksji wobec jakich grup, w jakim kontekście politycznym i ekonomicznym oraz z jaką siłą stajemy się miłującym bliźniego, a w jakim strażnikiem ładu społecznego i interesów grupowych 15, nie tylko demoralizuje zawodowych pomagaczy, ale także wyklucza z ich środowiska osoby, które prezentują gotowość do podjęcia jakichkolwiek niewygodnych tematów. Strategie rozwoju pomocy społecznej a rozwój pracy socjalnej z rodziną Przyjęte przez decydentów strategie rozwoju systemu pomocy społecznej nie pozostały bez wpływu na proces instytucjonalizacji praktyki pracy socjalnej z rodziną. Marek Rymsza, oceniając kierunki zmian pomocy społecznej i pracy socjalnej, podkreślał: Nie oznacza to jednak, że stworzony, w pierwszych latach zmiany ustrojowej, system pomocy społecznej uległ następnie stagnacji. Wyróżnić można bowiem trzy zasadnicze strategie rozwoju tego systemu i związane z nimi kierunki zmian: (1) postępującą instytucjonalizację pomocy społecznej (która jako taka sprzyja stagnacji i rutynizacji działań, ale nie daje się do nich sprowadzić); (2) decentralizację pomocy społecznej (związaną z rosnącą rolą samorządu terytorialnego w polityce społecznej i rozbudową jego struktur); (3) profesjonalizację służb społecznych (obejmującą przede wszystkim kwalifikowany trzon tych służb pracowników socjalnych). Wszystkie trzy strategie wyznaczone zostały przez rozstrzygnięcia decydentów publicznych podjęte na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku, ale wytyczone wówczas kierunki zmian znalazły kontynuatorów i są «żywe» także dzisiaj 16. Jednocześnie Marek Rymsza zauważał, że każda z tych strategii odmiennymi drogami kształtowała tożsamość służb społecznych, czyli realizatorów pracy socjalnej. Interpretując zamysł i wypowiedź autora powyższego rozróżnienia, możemy, jak sądzę, postawić tezę, że ukrytą funkcją strategii instytucjonalizacji było (i jest nadal) wyznaczanie i stawianie granic instytucji, symbolicznie jako akceptacji pewnych zasad i ich podzielanego znaczenia. Znamienne dla rozwoju pracy socjalnej w instytucji pomocy społecznej są następujące zjawiska: niedostatki współpracy międzyinstytucjonalnej i międzysektorowej, dystans między przedstawicielami poszczególnych służb, ukształtowanie się odległej od profesjonalnych standardów mentalności środowiskowej 17, której podstawowa zasada brzmi: mówię, jak jest, robię, co mi każą 18. Zjawiska te wskazują konsekwentnie deklaratywny stosunek do jednej z podstawowych funkcji pracy socjalnej w systemie pomocy społecznej funkcji integrującej ten system w aspekcie normatywnym. Innymi słowy, praca socjalna to wartość odświętna, jej normy nie kształtują jednak życia instytucji, czasami stając w konflikcie z innymi ważnymi normami instytucjonalnymi 19.Rozwój pracy socjalnej w instytucji pomocy społecznej wymaga zatem stworzenia 14 D. Trawkowska: Niewidoczna czy nieistniejąca? Rola pracy zespołowej w rozwiązywaniu problemu bezdomności, Forum. O bezdomności bez lęku 2011, s H. Kaszyński: Praca socjalna z osobami chorującymi psychicznie. Studium socjologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013, s M. Rymsza: Pomoc społeczna i praca socjalna w Polsce: perspektywy i bariery rozwoju, [w:] M. Grewiński, J. Krzyszkowski (red.): Współczesne tendencje w pomocy społecznej i pracy socjalnej, Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej, Warszawa D. Trawkowska: Pracownicy socjalni jako środowisko zawodowe. Portret czy portrety pracowników socjalnych? (komentarz), [w:] M. Rymsza (red.): Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce. Między służbą społeczną a urzędem, op. cit., s M. Granosik: Mówię, jak jest, robię, co mi każą. O interpretacyjnym rozdarciu współczesnego pracownika socjalnego, [w:] ibidem. 19 Szerzej o naturze tego konfliktu por. D. Trawkowska: Portret współczesnego pracownika socjalnego. Studium socjologiczne, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 2006, s

16 Czym jest polska praca socjalna z rodziną? strona 15 mechanizmów naturalizowania jej zasad przez organizacje pomocowe, ukazania zbieżności z innymi normami instytucjonalnymi i wynikających z tego pożytków. W sytuacji, gdy nie wzmacnia się tych tendencji, występuje deklaratywne zainteresowanie pracą socjalną oraz oczekiwanie gotowych procedur jej prowadzenia i nadzoru, czyli utrwalanie orientacji urzędniczej u wykonawców i menedżerów. Symptomy postawy urzędniczej są bardziej widoczne wśród pracowników publicznej pomocy społecznej niż wśród przedstawicieli organizacji pozarządowych zaangażowanych w tworzenie standardów wsparcia. Druga strategia decentralizacji, której celem było dążenie do zakorzeniania instytucji pomocy społecznej w strukturach odradzającego się samorządu terytorialnego, zapewniła potencjalnie lepsze powiązanie problemów i potrzeb społecznych diagnozowanych lokalnie z możliwościami trafnej odpowiedzi na nie przez lokalne społeczności, wzmocniła jednak zależność rozwoju inicjatyw pomocowych, w tym pracy socjalnej, od stosunku do nich lokalnych władz. Relacja władze ośrodka władze lokalne i organizacje pozarządowe władze lokalne stała się pośrednikiem w rozwoju pracy socjalnej, jedną z jej ważnych determinant. Wskazuje na to wyspowy charakter rozwoju inicjatyw socjalnych w pomocy rodzinie. Inną konsekwencją jest wzrost znaczenia lokalnych standardów oceny działań pomocowych, co w konsekwencji może powodować (i powoduje) przyjmowanie podwójnych standardów, profesjonalnych i lokalnych, stawiając w niekorzystnej sytuacji te pierwsze. Ostatnia strategia profesjonalizacji przez edukację, przejawiała się w podnoszeniu formalnych wymogów co do przygotowania zawodowego pracowników socjalnych. Nowy system kształcenia objął Na skutek odmienności przekazywanych i podzielanych znaczeń ukształtowały się w środowisku pracowników socjalnych konkurencyjne modele profesjonalizmu w pracy socjalnej zarówno programy dokształcania pracowników socjalnych już aktywnych zawodowo, jak i stopniowo podnoszono wymogi dla nowych pracowników socjalnych: od obowiązku ukończenia przez nich studiów wyższych na jednym ze wskazanych kierunków do obowiązku ukończenia pracy socjalnej, jako wyodrębnionego kierunku kształcenia. W latach dziewięćdziesiątych kształcenie w zakresie pracy socjalnej rozmijało się z funkcjonalną orientacją działań służb społecznych na zadania osłonowe (funkcja zasiłkowa pomocy społecznej). Można powiedzieć, że standaryzacja kształcenia do pracy socjalnej wyprzedziła standaryzację świadczenia pracy socjalnej, jako usługi. W kolejnej dekadzie, wraz z upowszechnianiem się podejścia aktywizującego w polityce społecznej, rósł na znaczeniu postulat integracji treści kształcenia z praktyką zawodową przez dowartościowanie nurtu usamodzielniania klientów w działaniach służb społecznych (koncepcja wsparcia warunkowego) oraz aktywizacji samych służb, a nie tylko ich klientów. W kilku ośrodkach kształcenia akademickiego podjęto próby budowania «szkół pracy socjalnej» zogniskowanych na konkretnych teoriach czy podejściach. W ostatnich zaś latach odkrywana jest praca socjalna z rodziną, a także obserwujemy renesans środowiskowej metody pracy socjalnej 20. Jakie były następstwa strategii profesjonalizacji dla rozwoju polskiej pracy socjalnej? Po pierwsze, jak się wydaje, proces profesjonalizacji organizujący omawianą strategię był różnie rozumiany na poziomie szkół, zwłaszcza uczelni wyższych, oraz na poziomie instytucjonalno-organizacyjnym i w samym środowisku zawodowym. Z badań wynikało, że na skutek odmienności przekazywanych i podzielanych znaczeń 20 M. Rymsza: Pomoc społeczna i praca socjalna w Polsce: perspektywy i bariery rozwoju, op. cit.

17 Trzeci Sektor nr specjalny 2013/2014 PRYZMAT strona 16 ukształtowały się w środowisku pracowników socjalnych konkurencyjne modele profesjonalizmu w pracy socjalnej 21, eksponujące w pojęciu profesjonalizmu przede wszystkim umiejętności zawodowe 22, z zaledwie zaakcentowanym dylematycznym charakterem etyki publicznej troski i przydatność wiedzy naukowej w praktyce 23. Z kolei w publicznym dyskursie procesy profesjonalizacji pracy socjalnej koncentrowały się wokół trzech wątków: profesjonalizacji organizacyjnej przestrzeni pracy socjalnej, tworzenia standardów tej usługi społecznej (pracy socjalnej) i rzadziej profesjonalizacji działania społecznego 24. Sukces strategii profesjonalizacji był więc połowiczny, przygotowani nie mieli bowiem zagwarantowanego w wymiarze instytucjonalno-organizacyjnym i lokalnym oraz sprzyjającego innowacjom (pracy socjalnej) środowiska społecznego. W rezultacie nadal istniała orientacja na funkcje osłonowe i ratownicze pomocy społecznej. Wydaje się również co potwierdziły badania że jednym z obiektywnych, choć niezamierzonych następstw konkurowania strategii profesjonalizacji z pozostałymi strategiami było rozpowszechnienie wśród praktyków przekonania o nieużyteczności wiedzy teoretycznej w praktyce. Medialna, ale nieefektywna strategia profesjonalizacji bezpośrednich wykonawców pozbawiona nacisku na edukowanie menedżerów pomocy społecznej i lokalnego środowiska okazała się mało konkurencyjna w niwelowaniu obiektywnych, lecz niezamierzonych skutków strategii instytucjonalizacji i decentralizacji, przy tym sama dostarczała problemów pracy socjalnej, która bez teorii oswojonej przez praktykę nie może się rozwijać, adaptując lub tylko naśladując wzory działań proponowane przez innych nawet te, które są określane mianem dobrych praktyk w rozumieniu środowiska zawodowego. Wzrost znaczenia przede wszystkim organizacyjnego i lokalnego wymiaru definiowania ograniczeń procesów profesjonalizacji polskiej pracy socjalnej można, jak sądzę, traktować w kategoriach efektu wzmocnienia niezależnych następstw podejmowanych strategii rozwoju systemu pomocy społecznej. To skutecznie opóźniło pojawienie się spójnych wiązek działań pomocowych komplementarnych i trafnie korespondujących z trudnościami rodzin korzystających z pomocy społecznej, odpowiadających także na problemy systemu, dla którego rodziny wymagające wsparcia stają się problemem dla pomocy społecznej. Rodzina jako wyzwanie dla pracy socjalnej Zofia Kawczyńska-Butrym, autorka książki Wyzwania rodziny: zdrowie, choroba, niepełnosprawność, starość, i Anna Kotlarska-Michalska podkreślają nieprzewidywalność reakcji rodziny w sytuacjach problemowych, które czyni z pracy socjalnej bardziej sztukę niż standardowe narzędzie interwencji społecznej. Refleksyjni obserwatorzy postępów w pracy socjalnej, ukazując wiele zmian zachodzących w rodzinach i towarzyszących im zjawisk, podkreślali brak wypracowanych sposobów interwencji w tak złożonych sytuacjach. W rezultacie praktyki nie będą wrażliwe na różnorodne kultury i zróżnicowane formy rodziny, nie będą również do nich adekwatne, jak zauważyła Karen Kayser, charakteryzując sytuację w rodzinach amerykańskich i traktując ją jako wyznacznik kierunku badań, praktyki i edukacji w pracy socjalnej. Szersza prezentacja sytuacji rodzin znajdujących się w kręgu oddziaływania systemu pomocy społecznej wykracza poza ramy niniejszego artykułu 25, na użytek dalszych rozważań należy jednak podkreślić: trwałość starych problemów rodzin (ubóstwo i bezrobocie, niepełnosprawność, opieka nad dziećmi, osoby starsze w rodzinie, uzależnienia i przemoc), które wymagają nowych strategii interwencji ze względu na zmiany dokonujące się w rodzinach oraz w obrazie i odbiorze stworzonych przez środki masowego przekazu wizerunków problemów społecznych, 21 D. Trawkowska: Profesjonalizm w pracy socjalnej. Perspektywa teoretyczna i empiryczna polskich doświadczeń, [w:] W. Szymczak (red.): Współczesne wyzwania i metody pracy socjalnej, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2009, s A. Olech: Etos zawodowy pracowników socjalnych, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 2006; D. Trawkowska: Portret współczesnego pracownika socjalnego. Studium socjologiczne, op. cit. 23 D. Trawkowska: Dylematy moralne w pracy socjalnej i proces ich instytucjonalizacji w pomocy społecznej. Globalny i lokalny kontekst zjawisk, [w:] A. Maksymowicz (red.): Moralne dylematy Polaków w ponowoczesności. Wybrane problemy, Wydawnictwo Naukowe Nomos, Kraków 2009, s D. Trawkowska: Profesjonalizm w pracy socjalnej. Perspektywa teoretyczna i empiryczna polskich doświadczeń, op. cit. 25 Zawarto ją między innymi w: D. Trawkowska (red.): Pomoc społeczna wobec rodzin. Interdyscyplinarne rozważania o publicznej trosce o dziecko i rodzinę, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2011, cz. 1.

18 Czym jest polska praca socjalna z rodziną? strona 17 pojawienie się nowych obszarów, zjawisk i problemów wzbudzających zainteresowanie praktyków (i pracy socjalnej), na przykład zdrowie rodziny 26, pomoc w sytuacji przewlekłej choroby, konsekwencje migracji oraz potrzeby i problemy, jednocześnie więc wyzwania dla pracy socjalnej z rodzinami zróżnicowanymi w formie, transmitującymi inne wzory kulturowe, feminizacja ubóstwa 27, obecność nowych form życia rodzinnego, wobec których bezradni czują się również zawodowi pomagacze, szczególnie w sytuacji, gdy kodeks zawodowy nie daje czytelnych wskazówek, jak się do tego zjawiska odnieść, społeczność zawodowa w tej kwestii milczy, prywatnie zaś nie akceptuje się nowych form i związanych z nimi stylów życia, trwałość określonych typów rodzin korzystających z pomocy społecznej (na przykład rodziny niepełne, wielodzietne, zastępcze, rodziny emerytów i rencistów), wobec których z trudem opracowuje się skuteczne strategie działania pod nazwą dobrych praktyk bez głębszej refleksji nad koncepcją dobrej i złej praktyki, koncentrację uwagi na dziecku odrębnym podmiocie wsparcia. Reasumując, zmiany, jakie zachodzą w czterech wymiarach: polityki społecznej, pomocy społecznej, pracy socjalnej i rodziny, wpływają na kondycję pracy socjalnej stymulująco-ograniczająco dla działań i wiązek działań wspierających rodzinę w środowisku zamieszkania. Proces westernizacji poważnie ograniczył możliwość stworzenia nowoczesnego modelu uprawiania w Polsce pracy socjalnej z rodziną Porządkując pole niniejszej analizy, proponuję zwrócić uwagę na dwa procesy, które kształtują powstający model pracy socjalnej z rodziną w Polsce i uruchamiają instytucjonalizację różnych modeli wspierania rodziny. Mam tutaj na myśli proces westernizacji pracy socjalnej (z rodziną) i proces umacniania roli uwarunkowań lokalnych w rozwoju pracy socjalnej. Obie te tendencje są rezultatem globalizacji pracy socjalnej 28. Charakteryzując proces westernizacji, zgadzam się z następującym stwierdzeniem Lucjana Misia: Rysem szczególnym polskiej pracy socjalnej jest jej nieautonomiczność i zależność od zewnętrznych inspiracji. Być może jest to faza przejściowa, wynikająca z łatwości transferu wiedzy z innych krajów, szczególnie tych, które nastawione są na upowszechnienie swoich osiągnięć i technologii, w tym wypadku społecznej. [...] Na razie mamy do czynienia z eklektycznym połączeniem tradycyjnych i nieprzystających do współczesnego społeczeństwa koncepcji Radlińskiej i Kamińskiego oraz nowoczesnej anglosaskiej pracy socjalnej (amerykańskiej i brytyjskiej), której podstawy zasadzają się na odmiennych wartościach i wzorcach kulturowych 29. Proces westernizacji pracy socjalnej 30 z rodziną to proces przenikania do praktyki pomagania rodzinie różnych, ale niepełnych i przypadkowych treści (wiedza teoretyczna, umiejętności, narzędzia i techniki), przekazywanych zarówno w trakcie kształcenia, jak i podczas naśladowania cudzych rozwiązań. W obu sytuacjach 26 W Polsce problematyka zdrowia (choroby) i jej związków z pracą socjalną jest konsekwentnie rozwijana przez Zofię Kawczyńską-Butrym, problematykę związków między pracą socjalną a chorobą podejmuje Sabina Pawlas-Czyż, a zagadnienia pracy socjalnej z osobami chorymi psychicznie Hubert Kaszyński. 27 Por. prace łódzkich socjologów: Wielisławy Warzywody-Kruszyńskiej, Jerzego Krzyszkowskiego, Jolanty Grotowskiej-Leder, Agnieszki Golczyńskiej-Grondas, Małgorzaty Potocznej, a także socjologów z Torunia Arkadiusza Karwackiego i Agaty Skulmowskiej-Lewandowskiej. 28 Zagadnienia żywiołowych następstw globalizacji dla rozwoju pracy socjalnej poruszano sporadycznie w polskiej literaturze, przede wszystkim koncentrując się na procesach profesjonalizacji por. między innymi: E. Marynowicz-Hetka, A. Wagner, J. Piekarski: Profesje społeczne w Europie. Z problemów kształcenia i działania, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 2001; T. Kaźmierczak: Czy praca socjalna w Polsce jest nowoczesna?, [w:] W. Szymczak (red.): Współczesne wyzwania i metody pracy socjalnej, op. cit., s Szerzej nie rozwijam tutaj tego wątku. 29 L. Miś: Lokalne i globalne czynniki rozwoju pracy socjalnej, [w:] idem: Pytanie o cud. Problemy społeczne i praca socjalna, Wydawnictwo Naukowe Nomos, Kraków 2012, s Określenie użyte przez Mariolę Racław, którego znaczenie wyjaśniam w: D. Trawkowska: Z jakim posagiem zmierzamy ku zmianie postaw i praktyk? Kilka uwag na temat efektów wzmocnienia w rozwoju środowiskowej metody pracy socjalnej w Polsce, [w:] B. Skrzypczak (red.): Organizowanie społeczności lokalnej. Analizy, konteksty, uwarunkowania, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011, s

19 Trzeci Sektor nr specjalny 2013/2014 PRYZMAT strona 18 wiedza o poszczególnych aspektach pomagania rodzinie i związane z nią umiejętności nie są poddane refleksyjnemu oglądowi, zwłaszcza w zakresie zasad etycznych i standardów działania. Jak się wydaje, proces westernizacji przejawia się również w trudności, czy nawet w braku powiązania stosowanych w praktyce rozwiązań w pracy socjalnej z rodziną z następującymi podejściami teoretycznymi obecnymi w terapii rodzin i w pracy socjalnej: podejściem systemowym i ekosystemowym, interwencją kryzysową, strukturalną pracą socjalną, feministyczną pracą socjalną, a także innymi, których wybrane założenia mniej lub bardziej refleksyjnie przyjmowali w działaniu praktycy. Jednym z bardziej niepokojących skutków westernizacji jest w dostrzegalna w praktyce przy tym pozbawiona głębszej refleksji teoretycznej i etycznej imitacja rozwiązań i dobrych praktyk. Zagrożenie widzę również w tym, że proces westernizacji można postrzegać jako ograniczający możliwość powiązania poziomów mikro, mezo i makro w praktyce pomagania, co sytuuje pracę środowiskową w modelach: animacji społecznej, edukacji środowiskowej, akcji społecznej i organizowania społeczności lokalnej, czyli w konkurencyjnych, nie zaś komplementarnych relacjach z modelami pracy socjalnej z rodziną stosowanymi w praktyce. Proces westernizacji, w mojej ocenie, poważnie ograniczył możliwość stworzenia nowoczesnego modelu uprawiania w Polsce pracy socjalnej z rodziną. Nie oznacza to jednak, że nie podejmowano takich prób, czego dowodem są propozycje Kazimiery Wódz 31, Anny Kotlarskiej-Michalskiej 32, teoretyków i praktyków autorów opracowań propagujących podejście skoncentrowane na rozwiązaniach w pracy socjalnej 33, a także praktyków starających się zbudować nowe koncepcje pracy socjalnej z rodziną w środowisku zamieszkania 34. Nie podejmując się szerokiej charakterystyki znaczenia lokalnych uwarunkowań rozwoju pracy socjalnej z rodziną 35, pragnę jedynie podkreślić zjawiska powiązane ze wzrostem roli uwarunkowań lokalnych w rozwoju pracy socjalnej z rodziną, w tym: wyspowy rozwój pracy socjalnej z rodziną w pomocy społecznej, uwarunkowany stanem infrastruktury socjalnej, relacjami z samorządem lokalnym, aktywnością sektora pozarządowego, różnorodność strategii wprowadzania do rutynowych działań ośrodków pomocy społecznej i powiatowych centrów pomocy rodzinie metod i modeli pracy socjalnej w odpowiedzi na cechy organizacji, środowiska lokalnego i służb społecznych aktywnych na jego terenie, istotne, wzmacniające lub ograniczające rozwój pracy socjalnej w pomocy społecznej funkcje środowiska zawodowego pracowników pomocy społecznej (podział tego środowiska w aspekcie potencjału wprowadzania innowacji społecznych stwierdzono w ostatnich dużych badaniach empirycznych 36 ). Znaczenie uwarunkowań lokalnych będzie wzrastało z dwóch powodów. Po pierwsze, ze względu na wzrost doświadczeń samorządów i społeczności lokalnych w budowaniu lokalnej polityki społecznej i w radzeniu sobie z lokalnymi problemami społecznymi. Po drugie, ze względu na trwający proces kształtowania się tożsamości pracy socjalnej w Polsce, który powoduje, że sięgnięcie po analizę indywidualnych doświadczeń lokalnych, poznanie swojej historii radzenia sobie z problemami społecznymi i wypracowanie własnej drogi rozwoju pracy socjalnej przestaje być kwestią braku świadomości zawodowych i wolontariackich pomagaczy, staje się zaś kwestią czasu. 31 K. Wódz: Praca socjalna w środowisku zamieszkania, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 1998, rozdz. Rodzina specjalnej troski. 32 A. Kotlarska-Michalska: Modele pracy socjalnej z rodziną, [w:] A. Żukiewicz (red.): Praca socjalna w służbie ludziom, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń Lucjan Miś, Izabela Krasiejko, Jacek Szczepkowski, Beata Dąbrowska i inni. 34 Bardzo interesującą próbę podjął Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Gdyni, proponując koncepcję stopniowania wsparcia rodzin por. K. Łangowska: Intensywna praca socjalna nowa jakość wsparcia rodzin, [w:] M. Rudnik (red.): Rodzina bliżej siebie czas przemian gdyńskiej pomocy społecznej i nowatorskich inwestycji w człowieka, Gdynia 2013, s Interesującą diagnozę tego problemu przedstawił Jerzy Krzyszkowski por. J. Krzyszkowski: Lokalna polityka społeczna wobec pomocy społecznej i pracy socjalnej, [w:] T. Kamiński (red.): Politologia. Polityka społeczna. Praca socjalna, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2011, s M. Rymsza: Paradoks polskiej pomocy społecznej: profesjonalizacja pracy socjalnej na obrzeżach systemu, [w:] T. Kaźmierczak, M. Rymsza (red): W stronę aktywnych służb społecznych, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2012, s

20 Czym jest polska praca socjalna z rodziną? strona 19 W poszukiwaniu przesłanek służących wypracowaniu polskiego modelu pracy socjalnej z rodziną Charakterystycznym rysem współczesnej pomocy społecznej w obszarze działania na rzecz rodzin jest wielość inspiracji. Tworzący się model uprawiania pracy socjalnej z rodziną czerpie z kilku podstawowych źródeł: z tradycji pedagogiki społecznej (model pracy socjalno-wychowawczej z rodziną), z modeli terapeutycznych (systemowa terapia rodzin, praca socjalna skoncentrowana na rozwiązaniach, interwencja kryzysowa), z popularyzowanego w kształceniu do pracy socjalnej podejścia ekosystemowego w pracy socjalnej, z zaadaptowanych na potrzeby praktyki wybranych modeli wspierania rodzin (konferencja grupy rodzin, wideotrening komunikacji, zespół interdyscyplinarny). Model pracy socjalno-wychowawczej z rodziną wymagającą wsparcia jest podejściem tradycyjnym, osadzonym w teorii pedagogiki społecznej i realizowanym we współczesnym modelu asystentury rodziny 37. Charakteryzując ten model, Ewa Kantowicz podkreśla, że w zależności od tego, jakie działania przeważają, pracę Znany w Polsce podstawowy model pracy socjalnej opiera się na perspektywie systemowej i ekosystemowej w pracy socjalnej z rodziną socjalno-wychowawczą z rodziną można określić jako pracę socjalno-opiekuńczą lub pracę kulturalno- -oświatową. Podejmuje się ją w sytuacjach uzasadniających zewnętrzną interwencję w system rodzinny. Interwencje zainicjowane przez zmianę indywidualną lub środowiskową obejmujące ratownictwo, opiekę, pomoc w rozwoju mają prowadzić do poprawy sytuacji rodziny. Pracę socjalno-wychowawczą określa się również jako długotrwały proces wsparcia rodziny, realizowany przez jedną instytucję lub większą liczbę instytucji, inicjowany przez pracowników socjalnych, opiekunów albo pedagogów 38. Profesjonalna terapia rodzin to pomoc świadczona rodzinom przede wszystkim przez wyspecjalizowane ośrodki wsparcia rodzin, w niewielkim zakresie również przez ośrodki pomocy społecznej za pośrednictwem zatrudnionych tam konsultantów 39. Ten obszar profesjonalnej praktyki jest określany w literaturze jako praca z rodziną 40. Praktyka terapii rodzinnej jest inspirowana różnymi podejściami teoretycznymi, jedną z najpopularniejszych inspiracji jest tutaj teoria systemów. Ogólna teoria systemów doprowadziła do ukształtowania się podejścia komunikacyjnego i strukturalnego, wykorzystywanego w modelu family case work 41. Także znany w Polsce podstawowy model pracy socjalnej opiera się na perspektywie 37 Elementy pracy socjalno-wychowawczej z wykorzystaniem asystentów rodziny wprowadzono do pracy z rodzinami w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Krakowie por. M. Rudnik: Asystentura rodzin realizowana w ośrodkach pomocy społecznej w Polsce, [w:] M. Szpunar (red.): Asystentura rodziny nowatorska metoda pomocy społecznej w Polsce, Uniwersytet Gdański, Gdańsk 2010, s. 38. Najwcześniejszy był model pomocy rodzinie z problemami opiekuńczo-wychowawczymi w Rudzie Śląskiej por. D. Trawkowska: Wspieranie wieloproblemowych rodzin i kobiet w rolach rodzinnych przez pomoc społeczną przykłady dobrych praktyk w Rudzie Śląskiej, [w:] U. Swadźba (red.): Praca czy rodzina? Dylematy kobiet śląskich, Wydawnictwo Gnome, Uniwersytet Śląski, Katowice 2009, s Por. E. Kantowicz: Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2001, s Por. także: W. Mikołajewicz: Praca socjalna jako działanie wychowawcze, Wydawnictwo Interart, Warszawa D. Trawkowska: Doradca i terapeuta czy badacz i strateg? Role zawodowe konsultantów w lokalnych systemach wsparcia rodzin, [w:] D. Trawkowska (red.): Pomoc społeczna wobec rodzin. Interdyscyplinarne rozważania o publicznej trosce o dziecko i rodzinę, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2011, s Szerzej na temat pracy z rodziną, inaczej terapii rodzin (family therapy) por. J. Szmagalski: Teoria pracy socjalnej a ideologia i polityka, przykład amerykański, Wydawnictwo Edukacyjne Żak, Warszawa 1996, s. 90. Zróżnicowane formy terapii rodzinnej są prowadzone w ramach poradnictwa psychologicznego, psychiatrycznego i społeczno-zawodowego. 41 Family case work praca z rodziną praktykowana w krajach anglosaskich i we Francji, traktowana jako wariant metody prowadzenia indywidualnego przypadku. Kazimiera Wódz, autorka jednego z pierwszych polskich podręczników pracy socjalnej, wskazuje cztery najpopularniejsze modele w obrębie tej metody: podejście psychodynamiczne (skoncentrowane na oddziaływaniu na osobowość członków rodziny), podejście komunikacyjne (przedmiotem uwagi są zakłócenia właściwej komunikacji w obrębie członków rodziny), podejście strukturalne (skoncentrowane na wewnętrznych, zewnętrznych i środowiskowych czynnikach dezorganizacji rodziny) i interwencja kryzysowa w sytuacjach nagłych lub szczególnie dramatycznych dla rodziny. Por. K. Wódz: Praca socjalna w środowisku zamieszkania, op. cit., s. 142.

Podpora psychiczna czy badacz i strateg? Stare i nowe role pracownika socjalnego w społeczności lokalnej raz towarzyszące im dylematy Dobroniega Trawkowska Instytut Socjologii UŚ Role zawodowe w pracy

Bardziej szczegółowo

Planowane zmiany w ustawie o pomocy społecznej a rozwój pracy socjalnej w Polsce

Planowane zmiany w ustawie o pomocy społecznej a rozwój pracy socjalnej w Polsce Planowane zmiany w ustawie o pomocy społecznej a rozwój pracy socjalnej w Polsce Dr hab. Ryszard Szarfenberg Instytut Polityki Społecznej Uniwersytet Warszawski Klub Pracy Socjalnej, APS, 24.03.2015 Pierwsza

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny Studia Podyplomowe Asystent Rodziny I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania: 2 semestry

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014 2015r. I. Wprowadzenie Wdrażanie modelowych rozwiązań pracy z rodziną wieloproblemową, w szczególności rozwój pracy socjalno-

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

STANDARDY JAKOŚCI USŁUG. Izabela Przybysz Instytutu Spraw Publicznych

STANDARDY JAKOŚCI USŁUG. Izabela Przybysz Instytutu Spraw Publicznych JAKOŚCI USŁUG Izabela Przybysz Instytutu Spraw Publicznych CO TO SĄ STANDARDY Standardy to narzędzia do zarządzania procesami usług aktywizacyjnych Mają charakter zaleceń ramowych, nie mają formy sztywnych

Bardziej szczegółowo

Rola regionalnej polityki społecznej

Rola regionalnej polityki społecznej Konferencja, 20-21 listopada 2014 roku, Ustroń, hotel Wilga Rola regionalnej polityki społecznej w integracji społecznej mieszkańców województwa śląskiego Konferencja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Projekt z dnia 11 czerwca 2015 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Kolonowskie na lata 2013 2015

Kolonowskie na lata 2013 2015 UCHWAŁA NR XXX/248/13 RADY MIEJSKIEJ W KOLONOWSKIEM z dnia 24 czerwca 2013roku w sprawie uchwalenia 3-letniego Gminnego Program Wspierania Rodziny dla Gminy Kolonowskie na lata 2013 2015 Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD Załącznik do Uchwały nr XXIV/196/08 Rady Gminy Szemud z dnia 08 września 2008 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD NA LATA 2008 2013 Szemud 2008 SPIS TREŚCI: I. WSTĘP.. 3 II. III. IV. ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

Załącznik do uchwały Nr XXXIX/313/2014 Rady Powiatu w Ostródzie z dnia 29 października 2014r.

Załącznik do uchwały Nr XXXIX/313/2014 Rady Powiatu w Ostródzie z dnia 29 października 2014r. Załącznik do uchwały Nr XXXIX/313/2014 Rady Powiatu w Ostródzie z dnia 29 października 2014r. Powiatowy Program Profilaktyczny w zakresie promowania i wdrożenia prawidłowych metod wychowawczych w stosunku

Bardziej szczegółowo

Szczecin, marzec 2009 r.

Szczecin, marzec 2009 r. Projekt Realizacyjny do Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Szczecinie na lata 2009-2015, Przyjęty zgodnie z Uchwałą nr XXX/742/08 Rady Miasta Szczecin z dnia 18 grudnia 2008 r. LOKALNY SYSTEM

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE DZIEMIANY WPROWADZENIE. Rozdział 1

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE DZIEMIANY WPROWADZENIE. Rozdział 1 Załącznik do Uchwały XX/100/16 Rady Gminy Dziemiany z dnia 18.03.2016r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE DZIEMIANY WPROWADZENIE Do zadań własnych określonych w ustawie o wspieraniu rodziny i

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 Załącznik do Uchwały nr 345/XXIV/08 Rady Miasta Płocka z dnia 27 maja 2008 roku PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 P Ł O C K 1 PŁOCK, maj 2008 SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE...3

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ AKTYWNOŚĆ I INTEGRACJA SZANSĄ NA LEPSZE JUTRO NA LATA 2009 2013

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ AKTYWNOŚĆ I INTEGRACJA SZANSĄ NA LEPSZE JUTRO NA LATA 2009 2013 POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ AKTYWNOŚĆ I INTEGRACJA SZANSĄ NA LEPSZE JUTRO NA LATA 2009 2013 Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Mrągowie 2009 rok 1 I. WPROWADZENIE 1. Założenia programowe: Ustawa

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

4) Beneficjent wykorzystuje do realizacji usług aktywnej integracji następujące narzędzia:

4) Beneficjent wykorzystuje do realizacji usług aktywnej integracji następujące narzędzia: Załącznik nr 9 Szczegółowe obowiązki Beneficjenta wynikające z realizacji projektu w ramach Poddziałania 9.1.6 Programy aktywnej integracji osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym tryb pozakonkursowy

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2014-2016 W GMINIE KOZIENICE

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2014-2016 W GMINIE KOZIENICE Załącznik do uchwały Nr XXXVIII/395/2013r. Rady Miejskiej w Kozienicach z dnia 27 listopada 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2014-2016 W GMINIE KOZIENICE Kozienice 2013 I WPROWADZENIE W

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXII/240/2013 RADY MIEJSKIEJ W ŻAROWIE. z dnia 21 marca 2013 r.

UCHWAŁA NR XXXII/240/2013 RADY MIEJSKIEJ W ŻAROWIE. z dnia 21 marca 2013 r. UCHWAŁA NR XXXII/240/2013 RADY MIEJSKIEJ W ŻAROWIE z dnia 21 marca 2013 r. w sprawie uchwalenia Gminnego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie dla Gminy Żarów

Bardziej szczegółowo

Seminarium Ekonomia społeczna współpraca się opłaca

Seminarium Ekonomia społeczna współpraca się opłaca Seminarium Ekonomia społeczna współpraca się opłaca Rybnik, 24 marca 2015 r. Działania Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w kontekście realizacji Wieloletniego regionalnego

Bardziej szczegółowo

Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny

Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny RODZINY Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny Wersja do konsultacji społecznych Opracowanie: Anna Szymczak Skład grupy roboczej RODZINA 1. Anna Szymczak, lider grupy

Bardziej szczegółowo

DOPIERO WTEDY OSIĄGA SIĘ WIELKOŚĆ I

DOPIERO WTEDY OSIĄGA SIĘ WIELKOŚĆ I DOPIERO WTEDY OSIĄGA SIĘ WIELKOŚĆ I WTEDY SIĘ ONA UJAWNIA GDY CZŁOWIEK UMIE SŁUŻYĆ STEFAN WYSZYŃSKI Od opiekuna do profesjonalisty Historia kształcenia pracowników socjalnych: 1907 rok Królestwo Polskie-

Bardziej szczegółowo

PROGRAM LOKALNY W ZAKRESIE OPIEKI NAD DZIECKIEM I RODZINĄ W MIEŚCIE OSTROŁĘKA

PROGRAM LOKALNY W ZAKRESIE OPIEKI NAD DZIECKIEM I RODZINĄ W MIEŚCIE OSTROŁĘKA Załącznik Nr 1 do Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Programu lokalnego w zakresie pomocy społecznej w mieście Ostrołęka na lata 2009 2016. PROGRAM LOKALNY W ZAKRESIE OPIEKI NAD DZIECKIEM I

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA INAUGURUJĄCA

KONFERENCJA INAUGURUJĄCA KONFERENCJA INAUGURUJĄCA Lubuską Szkołę Pomagania Gorzów Wielkopolski 12 luty 2009 Edward Korban Do części wykluczonych nie da się dotrzeć opowieściami o wędkach i rybach. Oni są ustawieni tylko na rybę

Bardziej szczegółowo

- samorząd miasta Ełku -samorząd województwa -dotacje z budżetu państwa -inne dotacje -fundusze Unii Europejskiej -fundusze grantowe 2016-2020

- samorząd miasta Ełku -samorząd województwa -dotacje z budżetu państwa -inne dotacje -fundusze Unii Europejskiej -fundusze grantowe 2016-2020 Załącznik do Gminny Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie oraz Ochrony Ofiar Przemocy w Rodzinie Gminy Miasta Ełk na lata przyjętego Uchwałą nr Rady Miasta z dnia 2015 r. Harmonogram realizacji

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 Załącznik do Uchwały Nr XL/222 /2010 Rady Miejskiej w Polanicy Zdroju z dnia 28 stycznia 2010 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 1.Wstęp Program Aktywności Lokalnej

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANA PROBLEMATYKA SEMINARIUM DYPLOMOWEGO (LICENCJACKIEGO) NA KIERUNKU NAUKI O RODZINIE W ROKU AKADEMICKIM 2015/2016

PROPONOWANA PROBLEMATYKA SEMINARIUM DYPLOMOWEGO (LICENCJACKIEGO) NA KIERUNKU NAUKI O RODZINIE W ROKU AKADEMICKIM 2015/2016 PROPONOWANA PROBLEMATYKA SEMINARIUM DYPLOMOWEGO (LICENCJACKIEGO) NA KIERUNKU NAUKI O RODZINIE W ROKU AKADEMICKIM 2015/2016 Imię i nazwisko: dr hab. prof. nadzw. Grzegorz Grzybek Zakład/Katedra: Zakład

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 Załącznik do uchwały Nr XIX/119/12 Rady Gminy Lubawa z dnia 31 października 2012r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 1 Spis treści Wstęp. 3 1. Diagnoza środowiska lokalnego..

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE OSTRÓW MAZOWIECKA. Rozdział 1. Wprowadzenie

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE OSTRÓW MAZOWIECKA. Rozdział 1. Wprowadzenie Załącznik do Uchwały Nr XIV/175/12 Rady Gminy Ostrów Mazowiecka z dnia 15 czerwca 212 roku GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE OSTRÓW MAZOWIECKA Rozdział 1. Wprowadzenie Do zadań własnych określonych

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XXVII/162/2013 RADY GMINY ROJEWO. z dnia 28 marca 2013r.

UCHWAŁA Nr XXVII/162/2013 RADY GMINY ROJEWO. z dnia 28 marca 2013r. UCHWAŁA Nr XXVII/162/2013 RADY GMINY ROJEWO z dnia 28 marca 2013r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny dla Gminy Rojewo na lata 2013-2015 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE / ZARZĄDZANIE BEZPIECZEŃSTWEM

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE / ZARZĄDZANIE BEZPIECZEŃSTWEM PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE / ZARZĄDZANIE BEZPIECZEŃSTWEM NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia STUDIA PODYPLOMOWE

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Centrum Promocji i Rozwoju Inicjatyw Obywatelskich PISOP

Stowarzyszenie Centrum Promocji i Rozwoju Inicjatyw Obywatelskich PISOP Stowarzyszenie Centrum Promocji i Rozwoju Inicjatyw Obywatelskich PISOP 64-100 Leszno 61-815 Poznań ul. Pl. J. Metziga 26/6 ul. Ratajczaka 26/6/96 tel./fax 065/520 78 86 tel./fax 061/851 91 34 www.pisop.org.pl,

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Dobra, 28 maja 2015 r. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Strategia Rozwiązywania Problemów

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr IV/21/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 12 lutego 2015 r.

Uchwała Nr IV/21/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 12 lutego 2015 r. Uchwała Nr IV/21/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 12 lutego 2015 r. w sprawie przyjęcia Powiatowego programu rozwoju pieczy zastępczej dla powiatu opolskiego na lata 2015-2017. Na podstawie art. 12 pkt

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r.

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu

Bardziej szczegółowo

z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej

z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej Projekt z dnia 2 grudnia 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej Na podstawie art. 52 ustawy z

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXVI/197/12 RADY MIEJSKIEJ W NOWOGRODŹCU. z dnia 31 października 2012 r.

UCHWAŁA NR XXVI/197/12 RADY MIEJSKIEJ W NOWOGRODŹCU. z dnia 31 października 2012 r. UCHWAŁA NR XXVI/197/12 RADY MIEJSKIEJ W NOWOGRODŹCU z dnia 31 października 2012 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2012 2015 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Model Gminy Standard Wychodzenia z Bezdomności - Podsumowanie 2010-2014 26-27.03.2014 Warszawa. Piotr Olech PFWB;

Model Gminy Standard Wychodzenia z Bezdomności - Podsumowanie 2010-2014 26-27.03.2014 Warszawa. Piotr Olech PFWB; Model Gminy Standard Wychodzenia z Bezdomności - Podsumowanie 2010-2014 26-27.03.2014 Warszawa Piotr Olech PFWB; Rezultaty: Rekomendacje: Ok 100 ekspertów standardy Podręcznik Model GSWB Strategia wdrażania

Bardziej szczegółowo

Załącznik do uchwały Nr XXII/137/2013 Rady Gminy Żyrzyn z dnia 21 sierpnia 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE ŻYRZYN NA LATA 2013 2015

Załącznik do uchwały Nr XXII/137/2013 Rady Gminy Żyrzyn z dnia 21 sierpnia 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE ŻYRZYN NA LATA 2013 2015 Załącznik do uchwały Nr XXII/137/2013 Rady Gminy Żyrzyn z dnia 21 sierpnia 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE ŻYRZYN NA LATA 2013 2015 1 I. WPROWADZENIE Rodzina stanowi dla dziecka najlepsze

Bardziej szczegółowo

I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010

I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010 I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010 W latach 2005-2010 w przedsięwzięciach organizacyjnych, kierowanych do osób potrzebujących pomocy, znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej oraz zaliczanych

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR X/56/2015 Rady Gminy Kobylnica z dnia 19 marca 2015 roku

UCHWAŁA NR X/56/2015 Rady Gminy Kobylnica z dnia 19 marca 2015 roku UCHWAŁA NR X/56/2015 Rady Gminy Kobylnica z dnia 19 marca 2015 roku w sprawie przyjęcia sprawozdania z realizacji zadań z zakresu wspierania rodziny dla Gminy Kobylnica w roku 2014roku Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

LUBUSKIE STOWARZYSZENIE PROFILAKTYKI SPOŁECZNEJ W III SEKTORZE

LUBUSKIE STOWARZYSZENIE PROFILAKTYKI SPOŁECZNEJ W III SEKTORZE LUBUSKIE STOWARZYSZENIE PROFILAKTYKI SPOŁECZNEJ W III SEKTORZE O NAS Działalność naszego stowarzyszenia skierowana jest do wszystkich osób zainteresowanych profilaktyką oraz promocją zdrowego i aktywnego

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XXX/225/13 RADY GMINY SANTOK z dnia 27.06.2013r.

UCHWAŁA Nr XXX/225/13 RADY GMINY SANTOK z dnia 27.06.2013r. UCHWAŁA Nr XXX/225/13 RADY GMINY SANTOK z dnia 27.06.2013r. w sprawie: uchwalenia Gminnego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na lata 2013-2016. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt. 15 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Poddziałanie 7.1.1 Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez ośrodki pomocy społecznej

Poddziałanie 7.1.1 Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez ośrodki pomocy społecznej Priorytet VII Promocja integracji społecznej Działanie 7.1 Rozwój i upowszechnienie aktywnej integracji Cel Działania: Rozwijanie aktywnych form integracji społecznej i umożliwianie dostępu do nich osobom

Bardziej szczegółowo

Program promocji zdrowia psychicznego

Program promocji zdrowia psychicznego Program promocji zdrowia psychicznego Cel główny 1: Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom psychicznym. Załącznik nr 1 Psychicznego Mieszkańców Gminy Bojszowy na lata 2011-2012 cel szczegółowy

Bardziej szczegółowo

Program promocji zdrowia psychicznego

Program promocji zdrowia psychicznego Załącznik nr 1 Psychicznego Mieszkańców Gminy Bojszowy na lata 2013-2015 Program promocji zdrowia psychicznego Cel główny 1: Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom psychicznym. cel szczegółowy

Bardziej szczegółowo

Innowacyjny model aktywizacji

Innowacyjny model aktywizacji Innowacyjny model aktywizacji zawodowej uczestników WTZ Temat innowacyjny: "Współpraca podmiotów działających w obszarze zatrudnienia oraz integracji i pomocy społecznej z przedsiębiorcami w zakresie ułatwiania

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

NA CZYM POLEGA INNOWACYJNOŚĆ NASZEGO STOWARZYSZENIA?

NA CZYM POLEGA INNOWACYJNOŚĆ NASZEGO STOWARZYSZENIA? W NASZYCH działaniach WAŻNA JEST: Sprawa prowadzimy poradnictwo prawne w indywidualnych sprawach, reprezentujemy naszych Klientów przed sądami oraz organami administracji. Wszystkich porad udzielamy bezpłatnie

Bardziej szczegółowo

Program budowania lokalnego systemu opieki nad dzieckiem i rodziną w Powiecie Inowrocławskim na lata 2009-2013.

Program budowania lokalnego systemu opieki nad dzieckiem i rodziną w Powiecie Inowrocławskim na lata 2009-2013. Program budowania lokalnego systemu opieki nad dzieckiem i rodziną w Powiecie Inowrocławskim na lata 2009-2013. Inowrocław, marzec 2009 r. Wstęp. Ochrona prawna rodziny jest jedną z podstawowych zasad

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2012 2014r.

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2012 2014r. Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2012 2014r. Podstawy Prawne: Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie gminnym (tekst jednolity Dz. U. Nr 142 poz. 1591 z 2001r.

Bardziej szczegółowo

Literatura przykładowa

Literatura przykładowa Literatura przykładowa Samorząd terytorialny w RP Zbigniew Leoński Podręcznik "Samorząd terytorialny w RP" omawia formy organizacyjne lokalnego życia publicznego, tj. gminy, powiatu i województwa. Tok

Bardziej szczegółowo

z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej

z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej Projekt z dnia 11 sierpnia 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia... 2011 r. w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej Na podstawie art. 52 ustawy

Bardziej szczegółowo

PO KL Priorytet I. Zatrudnienie i integracja społeczna Działanie 1.2. Wsparcie systemowe instytucji pomocy i integracji społecznej

PO KL Priorytet I. Zatrudnienie i integracja społeczna Działanie 1.2. Wsparcie systemowe instytucji pomocy i integracji społecznej Projekt innowacyjno-testujący pt. Model Wsparcia jako innowacyjne narzędzie wzmacniające współpracę publicznych i niepublicznych instytucji pomocy społecznej oraz przedsiębiorców dedykowane gminnym zespołom

Bardziej szczegółowo

Asysta rodzinna rola i miejsce w lokalnym systemie wsparcia i pomocy rodzinie

Asysta rodzinna rola i miejsce w lokalnym systemie wsparcia i pomocy rodzinie Asysta rodzinna rola i miejsce w lokalnym systemie wsparcia i pomocy rodzinie Konferencja organizowana przez Ośrodek Pomocy Społecznej Dzielnicy Wola m. st. Warszawy w ramach projektu systemowego Wola

Bardziej szczegółowo

Cel strategiczny nr 1

Cel strategiczny nr 1 Cel strategiczny nr 1 OCENA MOŻLIWOŚCI SKUTECZNEGO REAGOWANIA NA POJAWIAJĄCE SIĘ PROBLEMY SPOŁECZNE 1.Analiza efektywności działań zmierzających do rozwiązania lokalnych problemów społecznych oraz świadczonej

Bardziej szczegółowo

NOWY MODEL PCPR W MYŚLIBORZU. Projekt realizowany przez PCPR w Myśliborzu w partnerstwie z ZaFOS w Szczecinie

NOWY MODEL PCPR W MYŚLIBORZU. Projekt realizowany przez PCPR w Myśliborzu w partnerstwie z ZaFOS w Szczecinie NOWY MODEL PCPR W MYŚLIBORZU Projekt realizowany przez PCPR w Myśliborzu w partnerstwie z ZaFOS w Szczecinie Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Rodzina jest pierwszym i głównym środowiskiem wychowawczym. To właśnie w niej tworzą się określone normy regulujące zachowania jej członków, a także

Bardziej szczegółowo

17 WYDARZENIA W CZĘŚCI

17 WYDARZENIA W CZĘŚCI Newsletter 17 Projekt Koordynacja na rzecz aktywnej integracji Przegląd wydarzeń w projekcie w maju 2013 r. WYDARZENIA W CZĘŚCI EDUKACYJNEJ PROJEKTU Wszystkie wydarzenia opisane w części szkoleniowej kierowane

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2014-2016

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2014-2016 Załącznik do UCHWAŁY XXXI/ 215 /14 RADY GMINY CIECHANÓW z dnia 15 stycznia 2014 r. Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2014-2016 Wprowadzenie 1. 1. Ustawa o wpieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej

Bardziej szczegółowo

zapewnić dziecku specjalną ochronę i pomoc w przezwyciężeniu zaistniałej sytuacji.

zapewnić dziecku specjalną ochronę i pomoc w przezwyciężeniu zaistniałej sytuacji. 1. WPROWADZENIE Program wspierania rodziny na lata 2013-2015, zwany dalej programem, został opracowany w oparciu o ustawę z dnia 9 czerwca 2011r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U.

Bardziej szczegółowo

GMINNY OŚRODEK POMOCY SPOŁECZNEJ w LIPNIE ZESPÓŁ KONTRAKT PROGRAM INTERDYSCYPLINARNY

GMINNY OŚRODEK POMOCY SPOŁECZNEJ w LIPNIE ZESPÓŁ KONTRAKT PROGRAM INTERDYSCYPLINARNY GMINNY OŚRODEK POMOCY SPOŁECZNEJ w LIPNIE ZESPÓŁ KONTRAKT PROGRAM INTERDYSCYPLINARNY AKTYWNOŚCI LOKALNEJ ZESPÓŁ INTERDYSCYPLINARNY - KONFERENCJA - MISJA CELE I ZADANIA PROCEDURY Lipno, 04 listopada 2010

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r.

UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r. UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 w Gminie Sandomierz Na podstawie art. 18 ust.2 pkt.15

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Działania Klubu Integracji Społecznej od 2010 roku. TUTUŁ PROGRAMU Zwiększenie szans na zatrudnienie i podniesienie kompetencji społecznych poprzez stworzenie kompleksowego systemu wsparcia dla osób zagrożonych

Bardziej szczegółowo

W stronę środowiskowej pracy socjalnej

W stronę środowiskowej pracy socjalnej Marek Rymsza W stronę środowiskowej pracy socjalnej konferencja Aktywizacja społeczności lokalnych i klientów MOPS, projekt Pora na aktywność, Kraków, 5 października 2012 roku Prezentacja odwołuje się

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXVIII/387/13 RADY MIEJSKIEJ W ŁASKU. z dnia 15 maja 2013 r.

UCHWAŁA NR XXXVIII/387/13 RADY MIEJSKIEJ W ŁASKU. z dnia 15 maja 2013 r. UCHWAŁA NR XXXVIII/387/13 RADY MIEJSKIEJ W ŁASKU z dnia 15 maja 2013 r. w sprawie Gminnego Programu Wspierania Rodziny w Gminie Łask na lata 2013-2015 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8

Bardziej szczegółowo

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 2013 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 Seminarium CATI Warszawa, 24 czerwca 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim

Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim 1 Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim Regionalne Centrum Ekonomii Społecznej raport z działalności 2010-2011 Toruń, maj 2011 roku Projekt jest współfinansowany ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ ANKIETY

KWESTIONARIUSZ ANKIETY KWESTIONARIUSZ ANKIETY Płeć: Kobieta Mężczyzna Wiek: 18-25 lat 26-30 lat 31-35 lat 36-40 lat 41-50 lat powyżej 50 lat Okres prowadzenia przedsiębiorstwa: do 1 roku 1-3 lata 3-10 lat 10-20 lat powyżej 20

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacyjny Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Wieruszowie

Regulamin organizacyjny Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Wieruszowie Regulamin organizacyjny Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Wieruszowie 1 1. Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Wieruszowie jest samodzielną jednostką organizacyjną podporządkowaną Burmistrzowi

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana

Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana Rewitalizacja to wyprowadzanie ze stanu kryzysowego obszarów zdegradowanych poprzez działania całościowe, obejmujące różne sfery życia. Sama definicja

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST. 1 PKT 26A USTAWY, W RAMACH KTÓRYCH MOŻNA UZYSKAĆ POMOC W ZAKRESIE PORADNICTWA ZAWODOWEGO I INFORMACJI ZAWODOWEJ ORAZ POMOCY W AKTYWNYM POSZUKIWANIU

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną na lata 2010-2013 I. Wstęp II. Założenia ogólne III.

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie - Pomoc Społeczna - dwadzieścia lat po transformacji.

Wprowadzenie - Pomoc Społeczna - dwadzieścia lat po transformacji. Dr Marta Komorska Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny Instytut Socjologii, Wydział Filozofii i Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Pracownik socjalny OPS jako organizator społeczności lokalnej.

Bardziej szczegółowo

planu działania do innowacyjnego rozwiązania, która odbyła się w Paryżu 20-25 maja 2012 r. w ramach projektu Koordynacja Newsletter 9

planu działania do innowacyjnego rozwiązania, która odbyła się w Paryżu 20-25 maja 2012 r. w ramach projektu Koordynacja Newsletter 9 Newsletter 9 Projekt Koordynacja na rzecz aktywnej integracji Kontynuacja działao projektowych planu działania do innowacyjnego rozwiązania, która odbyła się w Paryżu 20-25 maja 2012 r. w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Załącznik do uchwały Nr XXVII/204/2013 Rady Gminy Kołczygłowy z dnia 11 marca 2013 r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Gmina Kołczygłowy I. Wprowadzenie Rodzina to podstawowa komórka

Bardziej szczegółowo

Marek Rymsza. pracować z sektorem pozarządowym? dowym?

Marek Rymsza. pracować z sektorem pozarządowym? dowym? Marek Rymsza Aktualne warunki współpracy pracy administracji publicznej z sektorem pozarządowym konferencja: Jak skutecznie współpracowa pracować z sektorem pozarządowym? dowym? Kraków, 3 października

Bardziej szczegółowo

Modernizacja systemu pomocy społecznej w Polsce

Modernizacja systemu pomocy społecznej w Polsce Dr Krzysztof Chaczko Instytut Pracy Socjalnej Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie Modernizacja systemu pomocy społecznej w Polsce Obecny system pomocy społecznej czerpie doświadczenia z następujących

Bardziej szczegółowo

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Małgorzata Ciczkowska-Giedziun Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Katedra Pedagogiki Społecznej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ROK SZKOLNY 2015/2016

PROGRAM PROFILAKTYKI ROK SZKOLNY 2015/2016 PROGRAM PROFILAKTYKI ROK SZKOLNY 2015/2016 ŚLĄSKIE TECHNICZNE ZAKŁADY NAUKOWE W KATOWICACH 1 Spis treści: 1. Wprowadzenie. 2. Założenia programowe. 3. Cele ogólne programu. 4. Sposoby realizacji. 5. Ewaluacja.

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r.

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. W latach 2009-2014 w funkcjonowało Obserwatorium Integracji Społecznej: projekt ogólnopolski w ramach

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE. z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014

UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE. z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014 PROJEKT UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014 Na podstawie art. 176 pkt 1, 179 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011

Bardziej szczegółowo

2. Wykonanie uchwały powierza się Wójtowi Gminy Gniezno

2. Wykonanie uchwały powierza się Wójtowi Gminy Gniezno PROJEKT Uchwała Nr Rady Gminy Gniezno z dnia.. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie w Gminie Gniezno na lata 2011-2016 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt. 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE PILZNO NA LATA 2013-2015

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE PILZNO NA LATA 2013-2015 GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE PILZNO NA LATA 2013-2015 Pilzno, kwiecień 2013 I. Wprowadzenie Rodzina jest podstawowym środowiskiem funkcjonowania i rozwoju dziecka, które powinno zapewnić

Bardziej szczegółowo

Partycypacja społeczna i zrównoważony rozwój. w lokalnych politykach publicznych

Partycypacja społeczna i zrównoważony rozwój. w lokalnych politykach publicznych Partycypacja społeczna i zrównoważony rozwój w lokalnych politykach publicznych IV seminarium z cyklu Teoria i praktyka animacji lokalnych polityk publicznych w ramach projektu Decydujmy razem Organizator:

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR /2013 RADY GMINY WODZIERADY z dnia. 2013 r.

UCHWAŁA NR /2013 RADY GMINY WODZIERADY z dnia. 2013 r. PROJEKT WNIOSKODAWCA WÓJT GMINY WODZIERADY UCHWAŁA NR /2013 RADY GMINY WODZIERADY z dnia. 2013 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013 2015. Na podstawie art. 176 pkt 1

Bardziej szczegółowo

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Diagnoza Po odzyskaniu przez Polskę wolności w 1989 r. nastąpił dynamiczny rozwój

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 Ostrowiec Świętokrzyski 2015 Wstęp Program Wsparcia Ekonomii Społecznej w Gminie Ostrowiec Świętokrzyski na lata

Bardziej szczegółowo

Ocena zasobów pomocy społecznej i potrzeb Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Sopocie

Ocena zasobów pomocy społecznej i potrzeb Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Sopocie Ocena zasobów pomocy społecznej i potrzeb Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Sopocie Sopot, 18 czerwca 2014 Populacja Powiat m.sopot ZA: NARODOWE SPISY POWSZECHNE 2002, 2011 wartość liczba mieszkańców

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA KATOWICE. z dnia... 2012 r. w sprawie przyjęcia Gminnego programu wspierania rodziny na lata 2012-2014.

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA KATOWICE. z dnia... 2012 r. w sprawie przyjęcia Gminnego programu wspierania rodziny na lata 2012-2014. UCHWAŁA NR... RADY MIASTA KATOWICE z dnia... 2012 r. w sprawie przyjęcia Gminnego programu wspierania rodziny na lata 2012-2014. Na podstawie art. 18 ust.2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie

Bardziej szczegółowo

TŁO OPRACOWANIA MODELU PRACY WYCHOWAWCZEJ.

TŁO OPRACOWANIA MODELU PRACY WYCHOWAWCZEJ. Model pracy wychowawczej ukierunkowanej na edukację i aktywizację zawodową wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych w oparciu o trójsektorową współpracę TŁO OPRACOWANIA MODELU PRACY WYCHOWAWCZEJ.

Bardziej szczegółowo