Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem pojawiaj cym si w a cuchu dostaw

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem pojawiaj cym si w a cuchu dostaw"

Transkrypt

1 Problemy Zarz dzania, vol. 10, nr 2 (37): ISSN , Wydzia Zarz dzania UW DOI Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem pojawiaj cym si w a cuchu dostaw Gra yna Wieteska Wzrastaj ce zainteresowanie zarówno w praktyce gospodarczej, jak i na p aszczy nie naukowej problematyk zapewniania ci g o ci procesów prowadzonych w a cuchach dostaw sk ania do poszukiwania narz dzi umo liwiaj cych skuteczne zarz dzanie ryzykiem. Artyku podejmuje prób wskazania roli systemów zarz dzania jako ci w analizowaniu oraz ograniczaniu ryzyka pojawiaj cego si w a cuchach dostaw. Odwo uje si do wybranych standardów zarz dzania i wyników bada zrealizowanych w ród przedsi biorstw funkcjonuj cych na rynku B2B w Polsce. 1. Wst p Przedsi biorstwa coraz cz ciej dostrzegaj konieczno koncentrowania swoich dzia a na budowaniu relacji z dostawcami i klientami w my l zarz dzania a cuchem dostaw. Anga owanie partnerów gospodarczych w doskonalenie procesów przep ywu towaru i informacji stanowi ród o potencjalnych korzy ci. Dzia ania realizowane wspólnie pozwalaj osi gn efekt synergii, co w konsekwencji mo e determinowa zwi kszenie przewagi konkurencyjnej kooperantów. Wprowadzanie technicznych i organizacyjnych rozwi za (np. technologii IT, koncepcji VMI, SRM, CRM 1 ), zwi kszaj c stopie integracji w relacjach dostawca odbiorca, umo liwia sprawn komunikacj w a cuchach dostaw 2. Badania wskazuj, e w ród najwa niejszych przyczyn zainteresowania firm integracj na rynku B2B znajduj si : wzrost wymaga klientów, zwi kszaj ca si z o ono sieci dostaw oraz rosn ce ryzyko, na które nara one s globalne a cuchy dostaw (Aberdeen Group 2010). W ostatnich latach zarówno w nauce, jak i praktyce gospodarczej obserwuje si ywe zainteresowanie problematyk bezpiecze stwa w a cuchu dostaw. Zarz dzanie ryzykiem zaczyna stanowi nieod czny element zarz dzana a cuchem dostaw. Obserwowane zak ócenia rozchodz ce si wzd u globalnych a cuchów dostaw, b d ce skutkiem wzrastaj cej niepewno ci otoczenia zmuszaj firmy do szukania rozwi za pozwalaj cych utrzyma ci g o procesów wytwarzania i dostarczania nawet w sytuacji kryzysu. Jest wiele przyk adów spektakularnych zdarze niepo danych, które negatyw- vol. 10, nr 2 (37),

2 Gra yna Wieteska nie wp yn y na funkcjonowanie sieci dostaw zak ócaj c realizowane w nich procesy przep ywu. Zw aszcza w walce z si ami przyrody cz owiek pozostaje bezsilny 3. Erupcja wulkanu na Islandii dotkn a a 30% linii lotniczych z ca ego wiata 4, trz sienie ziemi w Japonii (marzec 2011 r.) spowodowa o m.in. powa ne problemy w bran y motoryzacyjnej (m.in. spadek cen akcji koncernów, zak ócenie procesów dostaw, produkcji), powód w Tajlandii (pa dziernik 2011 r.) zmusi a do zamkni cia wielu zak adów produkcyjnych (w tym japo skich koncernów elektronicznych), dramatycznie wp ywaj c na wiatowy wzrost cen produktów, w tym dysków twardych. W odpowiedzi na pojawiaj c si potrzeb skutecznego reagowania na wzrastaj c zmienno globalnego otoczenia, w których funkcjonuj dzisiejsze a cuchy dostaw, organizacje normalizacyjne 5 opracowuj nowe standardy zarz dzania. W ród nich nale y wymieni standard zarz dzania bezpiecze stwem w a cuchu dostaw ISO (oparty na ocenie ryzyka i wdra aniu procedur gwarantuj cych ochron informacji i adunków przed np. kradzie, przemytem), standard zarz dzania ryzykiem ISO (odnosz cy si do ka dego rodzaju ryzyka pojawiaj cego si w organizacji i jej otoczeniu) oraz brytyjski (stosowany równie w innych regionach Europy) standard zarz dzania ci g o ci dzia ania BS (kszta tuj cy zdolno przedsi biorstwa do reagowania na kryzysy pojawiaj ce si w a cuchu dostaw). Normy zarz dzania, które od d u szego czasu s stosowane w praktyce gospodarczej podlegaj z kolei rewizjom i ci g ej aktualizacji 6. Du rol w ograniczaniu ryzyka w a cuchu dostaw nale y przypisa normie zarz dzanie bezpiecze stwem informacji ISO/IEC Przep yw informacji stanowi jeden z trzech g ównych procesów realizowanych wzd u a cucha dostaw. Warto tak e zwróci uwag na normy ISO serii 14000, ukierunkowane na ograniczanie ryzyka rodowiskowego, oraz standard zarz dzania bezpiecze stwem i higien pracy OHSAS 18001, który koncentruje si zw aszcza na zmniejszaniu poziomu ryzyka zawodowego. Nale y doda, e problematyka spo ecznie i rodowiskowo odpowiedzialnych przedsi biorstw w odniesieniu do zarz dzania ryzykiem w a cuchu dostaw jest coraz mocniej akcentowana nie tylko za granic, ale równie w naszym kraju (Deloitte Polska 2011; Gasi ski i Pijanowski 2011). Punktem odniesienia dla systemów zarz dzania opartych na wymaganiach wy ej wymienionych standardów jest system zarz dzania jako ci i normy ISO serii 9000, ukierunkowane na zwi kszanie poziomu zadowolenia klientów firmy oraz doskonalenie organizacji. System zarz dzania jako ci zgodny z wymaganiami norm ISO 9001 jest najcz ciej implementowanym systemem zarz dzania na ca ym wiecie 7. Jego wdro enie powinno stanowi strategiczn decyzj organizacji uwzgl dniaj c m.in. rodowisko organizacji, pojawiaj ce si w nim zmiany i ryzyko (DNV Industry 2008). W literaturze przedmiotu coraz cz ciej zaznacza si, e zarz dzanie ryzykiem stanowi nieod czny element zarz dzania jako ci, zw aszcza ISO 9004 w wielu roz- 140 Problemy Zarz dzania

3 Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem... dzia ach nawi zuje do problematyki zarz dzania ryzykiem (Kuc 2002; Kleniewski 2011: 23 27; Liebesman 2008: 6 7). Celem artyku u jest próba wskazania roli systemów zarz dzania jako ci opartych na wymaganiach wybranych norm ISO 9001, ISO/TS 16949, AQUAP/WSK, HACCP/IFS/BRC w zarz dzaniu ryzykiem pojawiaj cym si w a cuchach dostaw Proces zarz dzania ryzykiem Organizacja COSO definiuje zarz dzanie ryzykiem jako proces realizowany przez zarz d (kierownictwo lub inny personel jednostki), uwzgl dniony w strategii (misji i wizji) firmy, którego cele to (COSO 2004: 25): identyfikacja potencjalnych zdarze mog cych wywrze wp yw na organizacj, utrzymywanie ryzyka w ustalonych granicach, rozs dne zapewnienie realizacji celów organizacji. Na zarz dzanie ryzykiem sk ada si kilka elementów, w ród których wymienia si nast puj ce (Standard zarz dzania ryzykiem, AIRMIC, ALARM, IRM 2002, FERMA 2003): 1. Ocena ryzyka. Punkt wyj cia dla oceny ryzyka stanowi identyfikacja zagro e i potencjalnych zdarze niepo danych. Kolejnym etapem jest przeprowadzenie pomiaru ryzyka, a nast pnie ewaluacji ryzyka, której wynikiem jest decyzja o akceptowalno ci ryzyka. 2. Post powanie wobec ryzyka. Wyró nia si wiele metod sterowania ryzykiem w celu jego ograniczenia, w tym np. unikanie, transfer, redukcja, retencja czy reagowanie. 3. Sprawozdawczo i komunikacja. 4. Monitorowanie i analiza procesu zarz dzania ryzykiem w celu jego doskonalenia. 3. System zarz dzania jako ci zgodny z wymaganiami normy ISO 9001 a zarz dzanie ryzykiem w a cuchu dostaw Normy ISO serii 9000 porz dkuj i usprawniaj procesy prowadzone w przedsi biorstwie, których wynik przek ada si na jako produktów materialnych i us ug. Stosowane mog by przez ka d organizacj, bez wzgl du na wielko czy sektor dzia ania. Norma ISO 9004 w my l doskonalenia systemu organizacji nawi zuje do o miu zasad jako ci 9. Zasady te mo na równie odnie do a cucha dostaw rozumianego jako system warto ci wed ug M.E. Portera (Porter 2001: 94). Terminologia norm ISO serii 9000 dotyczy uk adu dostawca organizacja klient, który stanowi podstaw struktury a cucha dostaw. Ka de przedsi biorstwo kszta tuje relacje z dostawcami i klientami oraz pe ni jednocze- vol. 10, nr 2 (37),

4 Gra yna Wieteska nie w a cuchu dostaw funkcj dostawcy (np. surowców, pó produktów) oraz nabywcy (np. komponentów, wyrobów gotowych). Standard ISO 9001 bazuje na cyklu Deminga, na który sk adaj si cztery etapy: planowanie, realizowanie, sprawdzanie i dzia anie (poprawianie). Ich celem jest ci g e ulepszanie systemu. Doskonalenie obejmuje prowadzenie dzia a zapobiegawczych i koryguj cych. Dzia ania te maj g ównie charakter prewencyjny i podejmowane s na skutek oceny ryzyka. Maj za zadanie zmniejszenie prawdopodobie stwa wyst powania zdarze niepo danych po raz pierwszy lub po raz kolejny. Ka da zmiana w otoczeniu przedsi biorstw mo e stanowi ród o ryzyka. Norma zobowi zuje organizacj do wykazania, e jest w stanie w sposób ci g y dostarcza swoje wyroby na rynek i posiada do tego odpowiednie zasoby. Narzuca to konieczno monitorowania zmienno ci (i w zwi zku z tym tak e ryzyka), której ród em jest przedsi biorstwo (pracownicy, technologia, dokumentacja) i jego otoczenie (m.in. partnerzy gospodarczy, rodowisko naturalne, czynniki ekonomiczne, polityczne), w odniesieniu do utrzymania ci g o ci procesów w a cuchu dostaw. Standard ISO 9001 nawi zuje do zarz dzania zasobami ludzkimi, infrastruktur techniczn oraz rodowiskiem pracy, wp ywaj c na minimalizowanie ryzyka zwi zanego z tymi obszarami (Norma PN-EN ISO 9001:2009). Wymagania dotycz ce zarz dzania zasobami ludzkimi k ad nacisk na kszta towanie kompetencji personelu. Ograniczaj tym samym zw aszcza ryzyko b du pracownika, który wynika mo e, np. z braku wiedzy czy wiadomego odej cia od zasad. Szczególne znaczenie dla skutecznej komunikacji w a cuchu dostaw maj pracownicy kontaktuj cy si z dostawcami i klientami, np. z dzia u zakupów, B+R, projektowania czy obs ugi klienta. Pracownicy bezpo rednio wp ywaj na skuteczno i efektywno procesów wytwarzania i dostarczania. Dlatego bardzo wa na jest ich wiadomo co do udzia u w kreowaniu warto ci dla klienta i miejsca firmy w a cuchu dostaw. Wymagania traktuj ce o zarz dzaniu infrastruktur przedsi biorstwa determinuj zmniejszanie m.in. ryzyka awarii maszyn, urz dze, systemów informatycznych czy wypadków przy pracy. Tego typu zdarzenia prowadz do obni enia jako ci technicznej produktów, opó nie w realizacji zamówie, przerw w ci g o ci dzia ania, problemów wizerunkowych. Punkty normy ISO 9001 koncentruj ce si na rodowisku pracy maj realny wp yw na warunki (fizyczne, rodowiskowe i inne, jak np. ha as, temperatura, wilgotno ), w których wykonywane s czynno ci. W konsekwencji oddzia uj na jako wyrobu, a tak e na poziom ryzyka zawodowego. Równie takie procesy wspomagaj ce, jak np. transport, pakowanie (np. oddane w outsourcing), powinny zosta przez przedsi biorstwo zapewnione, utrzymane i doskonalone. Oddzia uj one nie tylko na jako techniczn adunków, ale tak e na terminowo i elastyczno dostaw. Standard zarz dzania jako ci k adzie szczególny nacisk na budowanie relacji z klientem i kszta towanie skutecznej komunikacji z nabywcami. W ten sposób oddzia uje na ograniczanie m.in. ryzyka: 142 Problemy Zarz dzania

5 Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem... niezidentyfikowania przez firm wymaga klienta wobec produktu wymagania te dotycz nie tylko jako ci technicznej wyrobu, ale tak e oczekiwa nabywców co do warunków jego dostawy (np. terminowo ci, elastyczno ci) oraz potransakcyjnych elementów obs ugi (w tym napraw gwarancyjnych, serwisu); niezgodno ci wyrobu z potrzebami i oczekiwaniami klienta; nieprowadzenia bada rynku; braku zdolno ci do spe nienia zdefiniowanych przez klienta wymaga i ich zmian; nieskutecznej komunikacji z klientem w zakresie informacji o produkcie, zapyta ofertowych, zamówie czy reklamacji; nieskutecznego prognozowania popytu lub obni enia popytu; wprowadzenia na rynek nietrafionego produktu. Wymania ISO 9001 minimalizuj niepo dane ryzyko niezgodno ci wyrobu z zamówieniem klienta, normami technicznymi czy regulacjami prawnymi. Monitorowanie zmian w tym obszarze i nadzór technologiczny maj szczególne znaczenie dla ograniczania ryzyka nieprawid owej jako ci technicznej wyrobu i ryzyka utraty zaufania klientów instytucjonalnych i konsumentów. Norma ISO 9001 nawi zuje do problematyki projektowania, zobowi zuj c zw aszcza do prowadzenia weryfikacji i walidacji projektów i prac rozwojowych wyrobu. Wp ywa w ten sposób na ryzyko b dów w projekcie, ryzyko pomini cia wymaga wobec produktu czy ryzyko niew a ciwego zrozumienia specyfikacji jako ciowej klienta. Dobr praktyk jest aktywne w czanie do projektowania wyrobów zarówno dostawców, jak i klientów. Doskonalenie relacji z nabywcami i dostawcami (równie us ug, np. logistycznych) stanowi jeden z podstawowych elementów zarz dzania a cuchem dostaw i zarz dzania jako ci. Istotna jest zw aszcza wspó praca w zakresie projektowania, wytwarzania i dostarczania produktu. Kluczowe znaczenie dla sprawnego funkcjonowania a cucha dostaw ma punkt 7.4. Zakupy. Organizacja powinna wprowadzi takie mechanizmy, które zapewni zgodno dostaw ze zdefiniowanymi wcze niej zleceniobiorcy wymaganiami. Oznacza to konieczno prowadzenia procesu wyboru dostawcy oraz dok adnego okre lenia kryteriów wst pnej i okresowej oceny partnerów gospodarczych, a tak e utrzymywania zapisów wyników ocen. Z uwagi na pojawiaj ce si ryzyko dostaw (np. ryzyko niestabilnej jako ci technicznej dostaw surowców i materia ów, ryzyko zakupu niew a ciwych materia ów, ryzyko opó nienia dostawy, ryzyko braku elementów do produkcji, nieskutecznej kontroli dostaw) wiele przedsi biorstw coraz bardziej szczegó owo definiuje kryteria wyboru dostawcy. Cz sto jednym z nich jest wdro enie przez zleceniobiorc systemu zarz dzania, np. jako ci. Coraz wi ksz wag przywi zuje si te do lokalizacji dostawców (oceniaj c np. zagro enie katastrof naturaln ) oraz otoczenia, w którym funkcjonuj (w tym posiadanych róde zaopatrzenia). W praktyce wyra nie odchodzi vol. 10, nr 2 (37),

6 Gra yna Wieteska si od strategii posiadania pojedynczego dostawcy danych komponentów (ang. single sourcing) z uwagi na wi ce si z tym zbyt du e ryzyko negatywnych skutków, zw aszcza dla systemów just in time. Norma ISO 9001 zobowi zuje do zapewniania, aby proces produkcji realizowany by w warunkach sprawnej infrastruktury, znajomo ci wymaga dotycz cych wyrobu (parametrów technicznych), przy dost pnych instrukcjach i procedurach. Warunki kontrolowane zapobiegaj m.in. zdarzeniu zwolnienia z produkcji wyrobu niezgodnego. Wymagany pomiar procesów, wyrobów i zadowolenia klienta stanowi ród o aktualnej informacji, daje mo liwo szybkiego zareagowania na pojawiaj ce si zagro enia, a tak e determinuje analiz i doskonalenie funkcjonowania systemu. Bardzo wa n problematyk jest bezpiecze stwo produktów, które kszta towane jest przez wszystkie przedsi biorstwa zaanga owane w wytwarzanie i dostarczanie wyrobów. Istotne znaczenie ma tu równie zobowi zanie organizacji do zapewnienia ochrony wyrobu podczas prowadzenia takich procesów, jak transport, magazynowanie czy konserwacja, w celu zmniejszenia ryzyka zmian jako ciowych wyrobu i wyeliminowania takich problemów w relacjach dostawca odbiorca na rynku B2B i B2C, jak np. reklamacje. Konieczne jest nie tylko przeprowadzenie analizy zagro e dla bezpiecze stwa wyrobu, ale równie budowanie w ród uczestników a cucha dostaw wiadomo ci problematyki i poczucia odpowiedzialno ci za produkt. Wymagania standardu ISO 9001 zobowi zuj organizacj do nadzoru nad wyrobem niezgodnym. Wa nym elementem jest wdro enie mechanizmów pozwalaj cych na wycofanie z rynku wyrobu zagra aj cemu yciu lub zdrowiu konsumenta. Umiej tne dzia anie w tego typu sytuacji kryzysowej determinuje agodzenie ryzyka reputacyjnego pojawiaj cego si w a cuchach dostaw. Kluczowe znaczenie w zarz dzaniu ryzykiem ma prowadzenie audytów wewn trznych, czego wymaga norma ISO Audyt wp ywa na ryzyko poprzez identyfikacj problemów, niezgodno ci oraz przyczyn pojawiaj cych si zdarze niepo danych. Pozwala na doskonalenie dzia a realizowanych w przedsi biorstwie. Audyt drugiej strony jest narz dziem powszechnie wykorzystywanym do poprawy jako ci i bezpiecze stwa procesów realizowanych w a cuchu dostaw. Coraz cz ciej przeprowadzane s audyty u dostawców i odbiorców (w kanale dystrybucji) maj ce na celu ograniczanie ryzyka rodowiskowego i spo ecznego w odniesieniu do budowania wizerunku odpowiedzialnych a cucha dostaw (ang. Socially and Environmentally Responsible Supply Chains) (Rammohan 2008). 4. Norma ISO/TS w wietle problematyki ryzyka w a cuchu dostaw Mi dzynarodowa specyfikacja ISO/TS okre la ujednolicone 10 wymagania wobec przedsi biorstw dzia aj cych w bran y samochodowej w zakresie: projektowania, produkcji, instalacji i serwisu. ISO/TS Problemy Zarz dzania

7 Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem... zbudowana jest na strukturze ISO 9001 i ustala wymogi jako ciowe w obszarze dzia a dostawców, i stanowi cz sto podstawowy warunek do podj cia z nimi wspó pracy. Skutecznie wdro ony system eliminuje b dy mog ce pojawi si po stronie dostawcy na ka dym etapie jego dzia a : planowania, produkcji i dostarczenia produktu do odbiorcy. Za o eniem standardu jest zmniejszenie prawdopodobie stwa wyst pienia zak óce w funkcjonowaniu dostawców oraz ograniczanie liczby kontroli i auditów drugiej strony. Dostosowanie systemu zarz dzania jako ci do wymaga ISO/TS zwi ksza zaufanie do dostawców i kooperantów w wymiarze globalnym, poprawia jako w zakresie produktów i procesów oraz determinuje rozwój spójnego systemu jako ci w a cuchu dostawców na rynku motoryzacyjnym ( a cucki 2003: 143). Specyfikacja podaje konkretne wymagania dla obszaru zakupów. Przedsi biorstwo powinno spowodowa rozwój systemu zarz dzania jako ci u dostawcy, a tak e monitorowa wyniki dzia alno ci dostawcy za pomoc nast puj cych wska ników (pkt normy): jako dostarczanego wyrobu, zak ócenia u klienta (w tym zwroty z rynku), realizacja planu dostaw (z uwzgl dnieniem dodatkowych op at za transport), powiadomienia klienta o specjalnym statusie zwi zanym z zagadnieniami dotycz cymi jako ci lub dostawy. 5. AQAP2110 i Wewn trzny System Kontroli a ryzyko w a cuchu dostaw AQAP (ang. Allied Quality Assurance Publications) okre la wymagania dla przedsi biorstw zajmuj cych si dostawami dla wojska. Podstaw do jego wdro enia jest certyfikowany system zarz dzania jako ci. AQAP zapewnia dostarczenie wyrobów bezpiecznych, niezawodnych i materia ooszcz dnych. Standard obejmuje wymagania przede wszystkim w zakresie jako ci produktu, za któr odpowiedzialne s wszystkie wspó pracuj ce ze sob przedsi biorstwa. Aby nadzorowa jako dostarczanego wyrobu oraz realizowane kontrakty, nale y wdro y szereg instrumentów. Jednym z nich jest zarz dzanie ryzykiem, które stanowi podstaw wdro enia systemu opartego na implementacji teorii zarz dzania ryzykiem w procedury oraz techniki stosowane w praktyce (Koz owski, Gancarz i Wojciechowski 2004: 12 14). Zarz dzanie ryzykiem polega g ównie na ocenie ryzyka dotycz cego wyrobu oraz ryzyka zwi zanego ze ród ami zaopatrzenia, nast pnie na sterowaniu nim oraz monitorowaniu. Dostawca jest odpowiedzialny za jako wyrobu oraz jego wp yw na rodowisko w ca ym cyklu ycia, redukcj ryzyka kontraktowego, zarz dzanie konfiguracj wyrobu oraz zapewnienie jego niezawodno ci ( widerski 2005: 16 17). vol. 10, nr 2 (37),

8 Gra yna Wieteska Wewn trzny System Kontroli to system oparty na strukturze normy ISO Aby uzyska certyfikat WSK, nale y posiada certyfikowany system zarz dzania jako ci. WSK przeznaczony jest dla przedsi biorstw, których dzia alno zwi zana jest z obrotem z zagranic towarami, technologiami i us ugami o znaczeniu strategicznym dla bezpiecze stwa pa stwa. Dzia alno taka obejmuje import, eksport, tranzyt, us ug po rednictwa i pomoc techniczn w zakresie towarów podwójnego zastosowania 11 i uzbrojenia 12. Spe nienie wymaga WSK pomaga wdro y w formie takie mechanizmy, które zapewni jej zgodno z przepisami w zakresie kontroli obrotu oraz najwy sz jako oferowanych produktów i us ug. 6. Znaczenie systemu HACCP, standardów IFS i BRC w zarz dzaniu ryzykiem w a cuchu dostaw Wyroby spo ywcze b d ce w obrocie musz spe nia szczególnie rygorystyczne wymagania z zakresu bezpiecze stwa zdrowotnego. ród em zagro e dla jako ci ywno ci s zagro enia chemiczne, biologiczne oraz fizyczne. Wszystkie procesy zwi zane z jej wytwarzaniem i dystrybucj (m.in. produkcja, transport, sk adowanie) musz by prowadzone w ci le okre lonych warunkach. ywno jest bowiem szczególnie wra liwa na niestabilne czynniki otoczenia, w tym temperatur, promieniowanie elektromagnetyczne czy wilgotno wzgl dn powietrza. W obszarze zapewniania bezpiecze stwa ywno ci wyró nia si przede wszystkim system HACCP (ang. Hazard Analysis and Critical Control Point) 13, a tak e standardy: IFS (ang. International Food Standard) i BRC (ang. Global Standard Food, British Retailer Consortium). Ich celem jest zbudowanie skutecznego podej cia prewencyjnego w zakresie utrzymania czysto ci higienicznej produktów spo- ywczych. System HACCP bazuje na kluczowych elementach, którymi s : analiza zagro e, zdefiniowanie krytycznych punktów kontroli, okre lenie warto ci krytycznych parametrów kontrolnych wraz z metodami ich monitorowania, a tak e utworzenie procedur awaryjnych na wypadek przekroczenia warto- ci krytycznych (McSwane i Linton 2000: ). Priorytet stanowi zapobieganie zanieczyszczeniom ywno ci i obni eniu jej czysto ci higienicznej w ca ym a cuchu ywno ciowym (produkcja pierwotna, przetwarzanie, magazynowanie i transport ywno ci, sprzeda detaliczna) 14. Dlatego kluczowym za o eniem jest wprowadzanie takich mechanizmów i innowacji, które b d redukowa prawdopodobie stwo przekroczenia akceptowalnych poziomów jej bezpiecze stwa podczas produkcji i dystrybucji (Hulebak i Schlosser 2002). Spe nieniu rygorystycznych wymaga prawnych s u y mo e implementacja zasad dobrej praktyki produkcyjnej (ang. Good Manufacturing Practice, GMP) oraz dobrej praktyki higienicznej (ang. Good Hygiene Practice, GHP) 15. Praktyka GMP odnosi si do zapewnienia czysto ci higienicznej 146 Problemy Zarz dzania

9 Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem... u ytych surowców i komponentów do produkcji ywno ci, natomiast praktyka GHP koncentruje si na zapewnianiu higienicznych warunków podczas wytwarzania, transportu czy sk adowania (np. czysto ci pomieszcze magazynowych, higieny pracowników, czysto ci urz dze i maszyn produkcyjnych). Systemy BRC i IFS zapewniaj wysok, powtarzaln jako produktów spo ywczych. Wiele sieci handlowych oczekuje od swoich dostawców ich implementacji. Standard BRC wymaga nadzorowanego systemu HACCP, udokumentowanego systemu zarz dzania jako ci, dobrych praktyk GMP i GHP, a tak e kontroli procesów. Standard IFS podobnie wymaga wdro- enia systemu HACCP, dzia ania zgodnie z praktykami GMP i GHP oraz GAP (ang. Good Agricultural Practice), a przede wszystkim opiera si na normie ISO 9001, nawi zuj c do takich elementów, jak: odpowiedzialno najwy szego kierownictwa, zarz dzanie zasobami, pomiary, analiza oraz ci g e doskonalenie. 7. Wyniki bada W tabelach 1, 2, 3 umieszczono wyniki bada 16 z zakresu zarz dzania przez przedsi biorstwa ryzykiem. Wskazano w nich segmenty wed ug kryterium rodzaju posiadanego przez respondentów certyfikatu systemu zarz dzania jako ci : ISO 9001, HACCP/IFS/BRC, ISO/TS lub/i AQUAP/ /WSK. Wyró niono te firmy, które nie posiadaj aktualnego certyfikatu, co nie oznacza, e nie doskonal swoich systemów zarz dzania. Respondenci deklarowali tak e inne certyfikaty: ISO 14001, PN-N/OHSAS Dla tych segmentów równie zaprezentowano wyniki bada, mimo e systemy zarz dzania rodowiskiem i bezpiecze stwem i higien pracy nie stanowi przedmiotu artyku u. Aby jednak przedstawi ca okszta t wyników, zdecydowano si na ich umieszczenie. Tabela 1 zawiera odpowiedzi respondentów na temat zagro e (wyst puj cych w firmie, w relacjach z dostawcami i w relacjach z odbiorcami), które uwzgl dniaj podczas prowadzonej analizy ryzyka. W obszarze zagro- e identyfikowanych w relacjach z dostawcami najwy sze odsetki wskaza (powy ej 90%), bez wzgl du na rodzaj posiadanego certyfikatu zarz dzania, dotycz takich zmiennych, jak nieterminowe dostawy oraz dostawy w niew a- ciwej jako ci technicznej. Z kolei najcz ciej analizowane przez respondentów czynniki ryzyka w obszarze relacji z odbiorcami stanowi y: zmiany zamówie w zakresie asortymentu i terminu realizacji dokonywane przez nabywców oraz b dy w zamówieniach od klientów. W relacjach z partnerami gospodarczymi zw aszcza firmy z certyfikatem ISO/TS oraz ISO 9001 najcz ciej wskazywa y mo liwe do zadeklarowania zmienne. W ród zagro e uwzgl dnianych podczas analizy ryzyka dla procesu projektowania na pierwszym miejscu, bez wzgl du na badany segment, znalaz a si zmienna mo liwo wyst pienia wad produktu podczas u ytkowania przez klienta. Kolejne czynniki charakteryzuj ce si du ym odsetkiem wskaza vol. 10, nr 2 (37),

10 Gra yna Wieteska Posiadany certyfikat na zgodno z systemem zarz dzania Dla ogó u Brak certyfikowanego systemu zarz dzania Identyfikowane zagro enia zwi zane z relacjami z dostawcami, odbiorcami i funkcjonowaniem przedsi biorstwa, brane pod uwag przez firmy podczas analizy ryzyka ISO 9001 HACCP/IFS/ /BRC ISO/TS AQAP/WSK ISO PN-N/OHSAS Zagro enia zwi zane z relacjami z dostawcami N Nieterminowe dostawy surowców/materia ów 91,63 92,00 91,64 93,75 94,44 91,67 92,86 92,31 Nieodpowiednia jako techniczna dostaw surowców/materia ów 89,47 76,00 90,25 91,67 100,00 83,33 92,86 94,23 Nieelastyczno dostaw surowców/materia ów 71,77 76,00 72,42 75,00 77,78 75,00 75,51 73,08 Niezrozumienie przez dostawc wymaga dotycz cych jako ci technicznej 52,87 60,00 52,65 52,08 61,11 41,67 53,06 57,69 Zagro enia zwi zane z relacjami z odbiorcami Zmiany zamówie w zakresie asortymentu przez klientów 73,21 88,00 71,87 75,00 94,44 50,00 68,37 65,38 B dy w zamówieniach od klientów 70,10 80,00 70,75 64,58 66,67 66,67 68,37 67,31 Zmiany zamówie w zakresie terminu realizacji przez klientów 68,18 80,00 67,41 64,58 88,89 58,33 66,33 73,08 Nieprecyzyjnie zdefiniowane wymagania klienta w zakresie jako ci technicznej 59,33 64,00 60,45 43,75 66,67 50,00 57,14 53,85 B dy w planowaniu potencjalnego popytu 53,83 72,00 53,76 45,83 66,67 50,00 52,04 53,85 Zagro enia zwi zane z procesem projektowania Mo liwo wyst pienia wad produktu podczas u ytkowania przez klienta 66,27 72,00 66,30 62,50 77,78 75,00 63,27 63,46 B dy w projektowaniu wyrobów 59,57 64,00 59,05 62,50 77,78 50,00 57,14 57,69 B dy w projektowaniu procesów 56,94 64,00 55,99 58,33 83,33 50,00 58,16 57, Problemy Zarz dzania

11 Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem... Brak/niejasno odpowiednich przepisów prawnych 50,96 64,00 50,70 43,75 50,00 41,67 50,00 59,62 Brak jasnych procedur operacyjnych 49,52 64,00 49,03 50,00 55,56 33,33 45,92 48,08 Zagro enia zwi zane z procesem produkcji/dystrybucji Mo liwo niewykonania zlecenia produkcyjnego/dystrybucyjnego zgodnie z za o onym harmonogramem 70,81 64,00 72,42 60,42 77,78 91,67 78,57 75,00 Wypadki przy pracy 65,07 68,00 64,90 62,50 72,22 66,67 76,53 76,92 Zagro enia zwi zane z procesem zarz dzania infrastruktur Mo liwo awarii maszyn i urz dze 66,27 72,00 64,62 75,00 83,33 58,33 68,37 67,31 Mo liwo awarii systemu informatycznego 63,16 80,00 62,95 60,42 72,22 50,00 69,39 73,08 Zagro enia losowe w przedsi biorstwie typu po ar, powód 58,61 72,00 57,94 56,25 61,11 41,67 64,29 67,31 Zdarzenia niepo dane losowe i nielosowe typu utrata/zniszczenie towaru 57,66 76,00 56,55 56,25 61,11 50,00 60,20 63,46 Brak odpowiednich inwestycji zwi zanych z modernizacj infrastruktury produkcyjnej/dystrybucyjnej 52,39 64,00 51,81 56,25 66,67 50,00 50,00 50,00 Nieskuteczny nadzór nad systemem kontrolno-pomiarowym 49,52 52,00 50,14 47,92 55,56 58,33 48,98 48,08 Nieskuteczny nadzór nad utrzymaniem ruchu 46,89 52,00 47,08 47,92 61,11 50,00 54,08 51,92 Zagro enia zwi zane z procesem zarz dzania zasobami ludzkimi B dy pracowników 83,01 84,00 82,17 85,42 94,44 91,67 82,65 73,08 Brak dostatecznych szkole (podnoszenia kwalifikacji) pracowników operacyjnych 51,44 64,00 50,42 50,00 72,22 66,67 48,98 50,00 Brak dostatecznych szkole (podnoszenia kwalifikacji) specjalistów 49,28 56,00 48,75 47,92 55,56 50,00 46,94 48,08 Brak dostatecznych szkole (podnoszenia kwalifikacji) kadry zarz dzaj cej 47,37 64,00 46,52 43,75 66,67 50,00 44,90 46,15 Zagro enia zwi zane z procesem zrz dzania finansami Mo liwo utraty p ynno ci finansowej 78,23 76,00 79,11 68,75 100,00 66,67 80,61 82,69 Tab. 1. Identyfikowane zagro enia zwi zane z relacjami z dostawcami, odbiorcami i funkcjonowaniem przedsi biorstwa, brane pod uwag przez firmy podczas analizy ryzyka. Porównanie segmentów firm dla kryterium posiadany certyfikat systemu zarz dzania (odsetek wskaza ). ród o: opracowanie w asne. vol. 10, nr 2 (37),

12 Gra yna Wieteska to b dy w projektowaniu procesów oraz b dy w projektowaniu wyrobu. W omawianym obszarze najwy szy odsetek wskaza dotyczy b dów w projektowaniu procesów (83,33%), które wskaza segment jednostek z sektora motoryzacyjnego. Zagro enia dla procesów produkcji/dystrybucji deklarowane by y przez badane przedsi biorstwa tak e stosunkowo cz sto. Zw aszcza zmienna mo liwo niewykonania zlecenia produkcyjnego/dystrybucyjnego zgodnie z za o- onym harmonogramem uzyska a w ród firm z certyfikatem AQAP/WSK odsetek wskaza na bardzo wysokim poziomie (91,67%). Najcz ciej brane do analizy ryzyka zagro enia zwi zane z infrastruktur techniczn to awarie maszyn, urz dze i systemu informatycznego. Awaria maszyn i urz dze to czynnik ryzyka wskazywany najcz ciej przez firmy z certyfikatem ISO/TS (83,33%) oraz HACCP/ IFS/ BRC (75,00%). Awarie systemu informatycznego z kolei analizuj g ównie organizacje z certyfikatem ISO/TS (72,22%). Zagro enia losowe w przedsi biorstwie (typu po ar, powód ) uzyska y w ród wszystkich segmentów do du cz sto wskaza, gdy ponad 50% (oprócz firm z certyfikatem AQAP/WSK).W obszarze zagro enia zwi zane z procesem zarz dzania zasobami ludzkimi zdecydowanie najwy szy odsetek wskaza, zw aszcza w ród przedsi biorstw z certyfikatem ISO/TS (94,44%) i certyfikatem AQAP/WSK (91,67%), uzyska a zmienna b dy pracowników. Warto doda, e w ród identyfikowanych zagro e utrata p ynno ci finansowej by a wskazywana szczególnie cz sto. Czynnik ten zaznaczyli w kwestionariuszu np. wszyscy respondenci z certyfikatem ISO/TS Nale y zauwa y, e przedsi biorstwa bez adnego certyfikatu w wielu przypadkach (zw aszcza w obszarze ryzyka w relacjach z dostawcami i odbiorcami oraz zagro e zwi zanych z zarz dzaniem z infrastruktur ) deklarowa y cz ciej poszczególne czynniki ryzyka ni firmy z certyfikatami jako ci. W tabeli 2 przedstawiono wyniki bada z zakresu identyfikowanych zagro e, których ród em jest otoczenie. W ród czynników makrootoczenia na pierwszym miejscu, bez wzgl du na posiadany certyfikat, znajduj si zmiany cen surowców, na drugim za zmiany kursów walut. Obie zmienne zosta y wskazane przez wszystkie firmy z certyfikatem ISO/TS Równie ten segment najcz ciej wskaza czynniki: niestabilno przepisów prawnych (77,78%) i zmiany cen kredytów (72,22%). Najcz ciej deklarowane czynniki mikrootoczenia b d ce ród em ryzyka dla respondentów to sytuacja finansowa klientów (100% wskaza segmentu przedsi biorstw z certyfikatem AQAP/ WSK) oraz sytuacja finansowa dostawców (88,89% organizacje z certyfikatem ISO/TS 16949). Zw aszcza sektor motoryzacyjny deklaruje brak wykwalifikowanych pracowników operacyjnych i specjalistów o wysokich kwalifikacjach (77,78%). Tabela 3 zawiera wyniki bada z zakresu podejmowanych dzia a maj cych na celu ograniczenie ryzyka w relacjach z dostawcami, klientami oraz 150 Problemy Zarz dzania

13 Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem... Posiadany certyfikat na zgodno z systemem zarz dzania Dla ogó u Brak certyfikowanego systemu zarz dzania Czynniki otoczenia brane pod uwag przez przedsi biorstwa podczas analizy ryzyka ISO 9001 HACCP/IFS/ /BRC ISO/TS AQAP/WSK ISO PN-N/OHSAS Czynniki makrootoczenia N Zmiany cen surowców 88,52 84,00 88,30 93,75 100,00 91,67 90,82 88,46 Zmiany kursów walut 85,17 76,00 85,79 79,17 100,00 66,67 84,69 78,85 Niestabilno przepisów prawnych 61,72 60,00 61,84 58,33 77,78 58,33 66,33 69,23 Zmiany cen kredytów 59,33 60,00 60,17 62,50 72,22 58,33 61,22 61,54 Zagro enia naturalne np. powód, po ar, silne wiatry 47,37 60,00 47,35 50,00 55,56 41,67 46,94 50,00 Czynniki mikrootoczenia Sytuacja finansowa klientów 88,28 88,00 90,81 68,75 88,89 100,00 84,69 80,77 Sytuacja finansowa dostawców 61,24 76,00 60,72 54,17 88,89 75,00 64,29 69,23 Praktyki monopolistyczne dostawców 57,18 64,00 57,94 43,75 61,11 58,33 60,20 59,62 Brak pracowników operacyjnych o wysokich kwalifikacjach na rynku 56,22 72,00 55,15 54,17 77,78 66,67 50,00 53,85 Brak specjalistów o wysokich kwalifikacjach na rynku 55,74 60,00 55,71 47,92 77,78 58,33 48,98 50,00 Awarie w dostawie mediów zapewniaj cych ci g o procesów np. gaz, woda, energia 55,26 64,00 54,60 58,33 66,67 50,00 60,20 59,62 Brak kadry zarz dzaj cej o wysokich kwalifikacjach na rynku 47,85 60,00 48,19 43,75 66,67 50,00 46,94 50,00 Tab. 2. Czynniki otoczenia brane pod uwag przez przedsi biorstwa podczas analizy ryzyka. Porównanie segmentów firm dla kryterium posiadany certyfikat systemu zarz dzania (odsetek wskaza ). ród o: opracowanie w asne. vol. 10, nr 2 (37),

14 Gra yna Wieteska ryzyka, którego ród em jest respondent. Najcz ciej prowadzonym dzia aniem ograniczaj cym ryzyko w relacjach z dostawcami dla wszystkich segmentów (oprócz firm z certyfikatem ISO/TS 16949) jest wymaganie od dostawców atestów, certyfikatów produktowych. Wskaza o je 100% przedsi biorstw z certyfikatem AQAP/WSK. Dla firm posiadaj cych certyfikat ISO/ /TS najcz ciej wskazywanym dzia aniem w tym obszarze by o wymaganie od dostawców certyfikatów ISO/TS i ISO Kolejne najch tniej prowadzone w tym obszarze dzia ania to: opracowywanie planów zapotrzebowania na surowce/materia y i dostosowywanie poziomu zapasu bezpiecze stwa. Najwi ksze odsetki wskaza dotycz segmentów firm z certyfikatem HACCP/ IFS/ BRC i ISO/TS W ród respondentów, którzy najcz ciej wspólnie z klientami prowadz prace nad nowymi produktami w celu ograniczenia ryzyka w relacjach z odbiorcami, znajduj si jednostki posiadaj ce certyfikat ISO/TS Aby ogranicza ryzyko dla procesu projektowania, dzia ania w postaci wspó pracy z jednostkami naukowo-badawczymi (66,67%) najch tniej realizuj z kolei przedsi biorstwa z certyfikatem AQAP/WSK. Segment firm z certyfikatem ISO/TS natomiast najwi ksze nadzieje wi e ze stosowaniem benchmarkingu (88,89%) oraz ledzeniem rozwoju innowacji technicznych (72,22%). W celu ograniczania ryzyka zwi zanego z procesem produkcji/dystrybucji wszystkie segmenty (oprócz firm z sektora spo ywczego) najch tniej opracowuj plany produkcji/dystrybucji. W ród nich znajduj si zw aszcza respondenci deklaruj cy posiadanie certyfikatu ISO/TS (94,44%) oraz AQAP/WSK (83,33%). Zmienne: wdra anie innowacji technicznych i organizacyjnych natomiast uzyska y najwi ksze odsetki wskaza w ród firm bez certyfikatu zarz dzania (76,00%). Szczególnie du wag do dzia a ograniczaj cych ryzyko zwi zane z funkcjonowaniem infrastruktury technicznej przywi zuj firmy z certyfikatem ISO/TS Zmienne: analizowanie przyczyn awarii maszyn/urz dze i skuteczne wdra anie dzia a zapobiegawczych i koryguj cych wskaza o 100% tego typu jednostek. Podobnie segment ten najcz ciej prowadzi nadzorowanie infrastruktury procesów (94,44%) oraz wyznacza osoby odpowiedzialne za konserwacj, przegl d maszyn i urz dze (88,89%). W obszarze ryzyka zwi zanego z zasobami ludzkimi najch tniej prowadzone dzia ania to zatrudnianie pracowników o odpowiednich kwalifikacjach. Najwi cej wskaza w tym zakresie dotyczy segmentu przedsi biorstw z certyfikatem AQAP/WSK (91,67%). Z kolei dla firm z certyfikatem ISO/TS szczególnie du e znaczenie ma przeprowadzanie oceny okresowej pracowników (83,33%). We wszystkich tabelach przedstawiono tak e wyniki dla segmentów przedsi biorstw posiadaj cych certyfikat ISO oraz PN-N/OHSAS Uzyskane wyniki wskazuj, i firmy z certyfikatem systemu zarz dzania rodowiskiem lub systemu zarz dzania bezpiecze stwem i higien pracy 152 Problemy Zarz dzania

15 Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem... Posiadany certyfikat na zgodno z systemem zarz dzania Dla ogó u Brak certyfikowanego systemu zarz dzania Dzia ania prowadzone przez przedsi biorstwa w celu ograniczenia ryzyka ISO 9001 HACCP/IFS/ /BRC ISO/TS AQAP/WSK ISO PN-N/OHSAS Dzia ania zwi zane z relacjami z dostawcami N Wymaganie od dostawców atestów, certyfikatów produktowych 77,99 72,00 78,27 83,33 77,78 100,00 81,63 82,69 Opracowywanie planów zapotrzebowania na surowce/materia y 62,44 56,00 62,40 70,83 83,33 58,33 62,24 59,62 Ustalanie, analizowanie i dostosowywanie poziomu zapasu bezpiecze stwa (surowców, materia ów, cz ci zamiennych) 62,44 60,00 62,40 75,00 72,22 58,33 69,39 67,31 Wymaganie od dostawców certyfikatów systemowych np. ISO ,48 56,00 63,79 56,25 88,89 66,67 65,31 63,46 Zwi kszanie udzia u outsourcingu wyspecjalizowanych dostawców 45,69 52,00 45,96 37,50 61,11 41,67 48,98 48,08 Prowadzenie wspólnie z dostawcami prac nad nowymi produktami 43,54 48,00 43,73 45,83 55,56 25,00 44,90 44,23 Wymaganie od dostawców certyfikatów sektorowych np. ISO/TS 16949/ ISO 22000/HACCP itp. Dzia ania zwi zane z relacjami z odbiorcami Dok adne okre lanie na umowach odpowiedzialno ci za towar, konsekwencji za opó nienia w realizacji zamówie, stosowanie gwarancji, por cze 43,06 52,00 41,23 58,33 94,44 25,00 39,80 38,46 59,81 60,00 59,89 58,33 66,67 58,33 65,31 69,23 Prowadzenie wspólnie z klientami prac nad nowymi produktami 49,76 60,00 49,86 54,17 72,22 33,33 44,90 42,31 vol. 10, nr 2 (37),

16 Gra yna Wieteska Cd. tab. 3 Posiadany certyfikat na zgodno z systemem zarz dzania Dla ogó u Brak certyfikowanego systemu zarz dzania Dzia ania prowadzone przez przedsi biorstwa w celu ograniczenia ryzyka. Odsetek wskaza ISO 9001 HACCP/IFS/ /BRC ISO/TS AQAP/WSK ISO PN-N/OHSAS Dzia ania zwi zane z procesem projektowania wyrobu N ledzenie rozwoju innowacji technicznych 62,68 60,00 64,07 54,17 72,22 58,33 60,20 59,62 Stosowanie benchmarkingu (wdra anie zaobserwowanych w innych firmach skutecznych/efektywnych rozwi za ) 55,26 64,00 55,15 47,92 88,89 50,00 62,24 65,38 Wspó pracowanie z jednostkami naukowo-badawczymi 52,87 52,00 54,32 47,92 61,11 66,67 56,12 59,62 Dzia ania zwi zane z procesem produkcji/dystrybucji Opracowywanie planów produkcji/dystrybucji 74,64 56,00 73,82 68,75 94,44 83,33 73,47 73,08 Wdra anie innowacji technicznych w procesach produkcji/dystrybucji 68,18 76,00 68,52 70,83 72,22 50,00 73,47 71,15 Wdra anie innowacji organizacyjnych w procesy produkcji/dystrybucji 63,16 76,00 62,40 60,42 66,67 50,00 64,29 63,46 Opracowywanie procedur awaryjnych 49,76 56,00 49,30 54,17 72,22 50,00 59,18 59,62 Wprowadzanie 5S/TPM 38,04 52,00 37,60 31,25 77,78 41,67 42,86 46,15 Dzia ania zwi zane z procesem zarz dzania infrastruktur Analizowanie przyczyn awarii maszyn i urz dze i skuteczne wdra anie dzia a zapobiegawczych i koryguj cych 76,56 72,00 76,60 81,25 100,00 83,33 76,53 71,15 Nadzorowanie infrastruktury procesów 73,44 60,00 74,37 79,17 94,44 91,67 75,51 78, Problemy Zarz dzania

17 Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem... Wyznaczanie osób odpowiedzialnych za konserwacj, przegl d maszyn i urz dze Sporz dzanie i na bie co realizowanie planów zwi zanych z utrzymaniem infrastruktury 66,51 68,00 65,74 75,00 88,89 33,33 73,47 75,00 65,07 64,00 65,46 58,33 66,67 41,67 71,43 78,85 Korzystanie z ubezpiecze maj tkowych 61,24 60,00 62,40 52,08 66,67 66,67 63,27 65,38 Dzia ania zwi zane z procesem zarz dzania zasobami ludzkimi Zatrudnianie pracowników o odpowiednich kwalifikacjach 78,47 68,00 80,50 70,83 72,22 91,67 79,59 82,69 Analizowanie wiedzy i kwalifikacji pracowników oraz podnoszenie ich kwalifikacji (kursy, szkolenia itp.) 77,51 76,00 77,72 70,83 72,22 66,67 76,53 82,69 Przeprowadzanie oceny okresowej pracowników 60,05 64,00 60,72 58,33 83,33 50,00 70,41 75,00 Zespo owe rozwi zywanie problemów (np. poprzez dzia alno kó jako ci) 53,83 56,00 52,65 64,58 77,78 41,67 55,10 61,54 Tab. 3. Dzia ania prowadzone przez przedsi biorstwa w celu ograniczenia ryzyka zwi zanego z relacjami z dostawcami, odbiorcami i funkcjonowaniem przedsi biorstwa. Porównanie segmentów firm dla kryterium posiadany certyfikat systemu zarz dzania (odsetek wskaza ). ród o: opracowanie w asne. vol. 10, nr 2 (37),

18 Gra yna Wieteska deklarowa y w zbli onym stopniu poszczególne zmienne co segmenty firm z certyfikatem systemu zarz dzania dotycz cego jako ci. Sugeruje to, i równie one kszta tuj wiadomo i odpowiedzialno organizacji za analizowanie i ograniczanie ryzyka pojawiaj cego si w a cuchu dostaw. 8. Wnioski Wyniki bada wskazuj, i przedsi biorstwa posiadaj ce certyfikaty na zgodno z wymaganiami mi dzynarodowych standardów zarz dzania jako- ci wykazuj du wiadomo co do problematyki identyfikowania zagro- e oraz ograniczania ryzyka w relacjach z dostawcami i odbiorcami. Wszystkie segmenty, bez wzgl du na rodzaj certyfikatu, w podobnym stopniu analizuj poszczególne rodzaje ryzyka oraz ograniczaj jego wielko. Na tle wszystkich segmentów zw aszcza sektor motoryzacyjny wyró nia si wysokimi odsetkami wskaza. Ró nice te dla niektórych zmiennych s znacz ce (najcz ciej w porównaniu z segmentem firm posiadaj cych certyfikaty AQAP/WSK). W wi kszo ci jednak przypadków wszystkie segmenty deklaruj kolejne zmienne z relatywnie zbli on cz sto ci wskaza. Warto zaznaczy, e przedsi biorstwa bez aktualnego certyfikatu w równym, a czasami nawet w wi kszym stopniu przywi zuj wag do badanych obszarów. Sugeruje to, i o skuteczno ci dzia ania systemu zarz dzania nie zawsze wiadczy posiadany certyfikat. Reasumuj c, nale y stwierdzi, e standardy zarz dzania jako ci odgrywaj istotn rol w ograniczaniu ryzyka w a cuchu dostaw, w tym zw aszcza w relacjach przedsi biorstw z dostawcami i odbiorcami. Wskazuje na to zarówno tre wymaga omówionych norm organizacyjnych, jak równie wyniki przeprowadzonych bada. Oznacza to, e systemy zarz dzania jako- ci, a tak e inne (jak system zarz dzania rodowiskiem czy zarz dzania bezpiecze stwem pracy) powinny stanowi powszechnie stosowane narz dzia do ograniczania ryzyka pojawiaj cego si w a cuchach dostaw. Niezmiernie wa ne jest, aby przedsi biorstwa posiadaj ce ju wdro ony system zarz dzania szerzy y tego typu dobr praktyk wymagaj c od partnerów gospodarczych podobnej implementacji. Kluczowe jest przy tym wspieranie dostawców i odbiorców w tym zakresie oraz dzielenie si z nimi wiedz i do wiadczeniem z zakresu mo liwo ci doskonalenia systemów zarz dzania. Informacje o autorce Dr Gra yna Wieteska adiunkt w Zak adzie Doskonalenia Operacyjnego Uniwersytetu ódzkiego Problemy Zarz dzania

19 Systemy zarz dzania jako ci i ich rola w zarz dzaniu ryzykiem... Przypisy 1 VMI (ang. Vendor Managed Inventory) koncepcja zarz dzania zapasami przez dostawc, SRM (ang. Supplier Relationship Management) koncepcja zarz dzania relacjami z dostawcami, CRM (ang. Customer Relationship Management) koncepcja zarz dzania relacjami z klientami. 2 Zgodnie z modelem Poiriera dojrza o a cucha dostaw analizowa mo na na pi ciu poziomach. Dwa z nich odnosz si do wewn trznej integracji funkcji pojedynczego przedsi biorstwa, a trzy kolejne do wspó pracy w a cuchu dostaw, przy czym najwy szy poziom doskona o ci oznacza partnerstwo w sieci (Poirier i Quinn 2004: 24 31). 3 Dodatkowo niepokoi fakt, e rednia roczna liczba wyst puj cych katastrof naturalnych w ci gu ostatnich dwudziestu lat podwoi a si (CRED 2008). 4 G. Bisignani, generalny dyrektor IATA, 6 czerwca 2011 r. na 67 generalnym spotkaniu Mi dzynarodowego Zrzeszenia Przewo ników Powietrznych o wiadczy, e bran a lotnicza notuje straty, których przyczynami s wzrost kosztów paliwa, zamieszki polityczne, a tak e katastrofy naturalne, w tym trz sienie ziemi i tsunami w Japonii. (www.iata.org/events/agm/2011/gallery/pages/video-gallery.aspx?vid=7). 5 Zarówno organizacje mi dzynarodowe (np. International Organization for Standardization, ISO; International Electrotechnical Commission, IEC), jak i krajowe (np. British Standards Institution, BSI). 6 Przyk adem jest rewizja R5 normy TL 9000 dla systemu zarz dzania jako ci w telekomunikacji, która wprowadza wymaganie z zakresu zarz dzania ryzykiem wobec produkcji i us ug przy uwzgl dnieniu wszystkich stron zainteresowanych (Kleniewski 2011: 23 27). 7 Na koniec grudnia 2011 r. odnotowano liczb wydanych na ca ym wiecie (w 178 krajach) certyfikatów ISO 9001:2008 (The ISO Survey of Certifications 2010). 8 W ród systemów zarz dzania jako ci wyró ni mo na tak e inne: system zarz dzania jako ci dla sektora medycznego (ISO 13485), system zarz dzania w sektorze lotniczym (AS 9100), system zarz dzania w sektorze telekomunikacyjnym (TL 9000), system jako ci w laboratoriach (ISO/IEC 1702). Artyku ogranicza si do kliku wybranych systemów zarz dzania jako ci z uwagi na zakres przeprowadzanych bada oraz zbyt du y obszar zagadnienia. 9 Zasady jako ci to: orientacja na klienta, przywództwo, zaanga owanie pracowników, podej cie procesowe, podej cie systemowe, ci g e doskonalenie, podejmowanie decyzji na podstawie faktów, wzajemnie korzystne relacje z dostawcami. 10 Harmonizuje wymagania nast puj cych krajowych systemów jako ci dla bran y motoryzacyjnej: ameryka ski QS-9000, niemiecki VDA6.1, francuski EAQF i w oski AVSQ. 11 Przedmioty podwójnego zastosowania, znaczy przedmioty, w cznie z oprogramowaniem i technologi, które mog by stosowane zarówno w celach cywilnych jak i wojskowych, i obejmuje to wszystkie dobra, które mog by wykorzystywane zarówno w zastosowaniach niewybuchowych, jak i w jakikolwiek sposób do wspomagania wytwarzania broni j drowej lub innych wybuchowych urz dze j drowych art. 2, Rozporz dzenie Rady WE nr 1334/2000 z 22 czerwca 2000 r. 12 Art. 3 ustawy z dnia 29 listopada 2000 roku o obrocie z zagranic towarami, technologiami i us ugami o znaczeniu strategicznym dla bezpiecze stwa pa stwa, a tak e dla mi dzynarodowego pokoju i bezpiecze stwa (Dz.U. z 2004 r. Nr 229, poz. 2315). 13 Od 1 stycznia 2006 r. jest systemem obowi zkowym dla przemys u spo ywczego (Rozporz dzenie WE nr 852/2004). vol. 10, nr 2 (37),

20 Gra yna Wieteska 14 Du odpowiedzialno w zakresie bezpiecze stwa produktów ywno ciowych deklaruj zw aszcza mi dzynarodowe koncerny, w tym np. firma Kraft Food (Working to build a better world, Kraft Food Responsibility Report 2009, Environmental Resources Management 2010). 15 Ustawa o bezpiecze stwie ywno ci i ywienia z dnia 25 sierpnia 2006 r. (Dz.U. z 2006 r. Nr 171, poz. 1225). 16 Badania przeprowadzono w roku Wykorzystano technik ankiety pocztowej. Kwestionariusze wys ano do 4131 podmiotów gospodarczych w Polsce, z czego odes anych zosta o 460 (zwrot na poziomie 11,14%), a zakwalifikowanych do analizy 418. Przedsi biorstwa mia y mo liwo zaznaczenia w kwestionariuszu dowolnej liczby zmiennych. Wybór firm poddanych badaniu oparto na metodzie doboru celowego przedsi biorstw typowych, funkcjonuj cych w Polsce na rynku B2B z certyfikowanym w ostatnich latach systemem zarz dzania. Bibliografia Aberdeen Group B2B Integration and Collaboration. COSO Enterprise Risk Management, The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission CRED Annual Disaster Statistical Review: Numbers and Trends Deloitte Polska Zarz dzanie ryzykiem. Spo eczna odpowiedzialno biznesu i zrównowa ony rozwój. DNV Industry Zmiany w normie, zasady okresu przej ciowego w certyfikacji, Global MSC 20/11/2008. Wersja polska prezentacji: T. Godu ski, DNV PL 3/12/2008. Gasi ski, T. i S. Pijanowski Zarz dzanie ryzykiem w procesie zrównowa onego rozwoju biznesu, publikacja przygotowana przez Polski Instytut Dyrektorów i Stowarzyszenie Polrisk na zlecenie Ministerstwa Gospodarki. Hulebak, K.L. i W. Schlosser Hazard Analysis and Critical Control Point (HACCP) History and Conceptual Overview. Risk Analysis. An International Journal, nr 3 (22), s , DOI: / Kleniewski, A Zarz dzanie ryzykiem w systemach zarz dzania jako ci, rodowiskiem, bezpiecze stwem i higien pracy-praktyczne rozwi zania. Problemy Jako ci, nr 11, s Koz owski, M., Gancarz, E. i S. Wojciechowski Rynek NATO wymagania jako- ciowe. Problemy Jako ci, nr 4, s Kuc, B.R Audyt wewn trzny teoria i praktyka, Warszawa: Wydawnictwo Mened erskie PTM. a cucki, J Podstawy kompleksowego zarz dzania jako ci TQM, Pozna : Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. Liebesman, S How to Manage Risk in Global Economy. Quality Progress, March. McSwane, D. i R. Linton Issues and Concerns in HACCP Development and Implementation for Retail Food Operations. Journal of Environmental Health, nr 6 (62), s Poirier, Ch.C. i F.J. Quinn How Are We Doing? Supply Chain Management Review, nr 8 (8), s Porter, M.E Porter o konkurencji, Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne. Rammohan, S Business Benefits to Hewlett-Packard Suppliers from Socially and Environmentally Responsible (SER) Practices in China. A Case Study, Stanford Graduate School of Business. widerski, A Zarz dzanie jako ci wymagania NATO. Problemy Jako ci, nr 12, s Problemy Zarz dzania

Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym

Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym W ciągu ostatnich lat Prezes Urzędu Transportu Kolejowego zintensyfikował działania nadzorcze w zakresie bezpieczeństwa ruchu kolejowego w Polsce,

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 (rok, za który sk ładane jest o świadczenie) DzialI Jako osoba odpowiedzialna za zapewnienie funkcjonowania adekwatnej,

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z AUDITU. polski Reie.tr Sictkón, Biuro Certyfikacji NR NC - 1407/P6 PN-EN ISO 9001:2009

RAPORT Z AUDITU. polski Reie.tr Sictkón, Biuro Certyfikacji NR NC - 1407/P6 PN-EN ISO 9001:2009 polski Reie.tr Sictkón, NR NC - 1407/P6 PN-EN ISO 9001:2009 0 Spis treści 1 Cel i zakres auditu 2 Załączniki 3 Wprowadzenie 4 Rozdzielnik 5 Poufność 6 Zakres certyfikacji 7 Ocena systemu zarządzania. 8

Bardziej szczegółowo

1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt.

1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt. 1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt.) b) produkt i najważniejsze parametry oraz metodyki

Bardziej szczegółowo

Zakład Certyfikacji 03-042 Warszawa, ul. Kupiecka 4 Sekcja Ceramiki i Szkła ul. Postępu 9 02-676 Warszawa PROGRAM CERTYFIKACJI

Zakład Certyfikacji 03-042 Warszawa, ul. Kupiecka 4 Sekcja Ceramiki i Szkła ul. Postępu 9 02-676 Warszawa PROGRAM CERTYFIKACJI Zakład Certyfikacji 03-042 Warszawa, ul. Kupiecka 4 Sekcja Ceramiki i Szkła ul. Postępu 9 02-676 Warszawa PC-05 PROGRAM Certyfikacja zgodności z Kryteriami Grupowymi certyfikacja dobrowolna Warszawa, PROGRAM

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Zarządzenie Nr4/2011 Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Tolkmicku z dnia 20 maja 2011r. REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

Z RZĄ Z DZA Z NIE I J A J KOŚ O CIĄ I

Z RZĄ Z DZA Z NIE I J A J KOŚ O CIĄ I Wykład 13. ZARZĄDZANIE JAKOŚCIĄ W WYBRANYCH SEKTORACH 1 1. Zarządzanie jakością w sektorze spożywczym i gastronomicznym: Jakość produktów żywnościowych dotyczy całego łańcucha żywnościowego, tj. produkcji

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie kosztami w dziale utrzymania ruchu

Zarządzanie kosztami w dziale utrzymania ruchu Zarządzanie kosztami w dziale utrzymania ruchu Cele szkolenia Zapotrzebowanie na wykwalifikowanych menedżerów zarządzania procesami i kosztami utrzymania ruchu potęguje się wraz ze wzrostem postrzegania

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH. realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA

DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH. realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA HANDEL I REKLAMA W PRAKTYCE PILOTAŻOWY PROGRAM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI KSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

Systemy monitoringu wizyjnego Avigilon w zabezpieczeniu obiektów logistycznych.

Systemy monitoringu wizyjnego Avigilon w zabezpieczeniu obiektów logistycznych. doradzamy, szkolimy, rozwijamy Systemy monitoringu wizyjnego Avigilon w zabezpieczeniu obiektów logistycznych. Właściciel tel. 722-529-820 e-mail: biuro@brb-doradztwobiznesowe.pl www.brb-doradztwobiznesowe.pl

Bardziej szczegółowo

z dnia 6 lutego 2009 r.

z dnia 6 lutego 2009 r. Pieczęć podłuŝna o treści Burmistrz Lądka Zdroju ZARZĄDZENIE NR 19 /09 Burmistrza Lądka Zdroju z dnia 6 lutego 2009 r. w sprawie ustalenia programu przeprowadzania szkoleń pracowników Urzędu Miasta i Gminy

Bardziej szczegółowo

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego CZĘŚĆ I - DANE OSOBOWE (*wypełnienie obowiązkowe) imię i nazwisko*: tel. / faks: e-mail*: wyrażam

Bardziej szczegółowo

BIUR I LABORATORIÓW PRACOWNIKÓW W POLSCE W POLSCE GLOBALNY SERWIS W 140 KRAJACH LOKALNA WIEDZA OD 1878 NA ŚWIECIE OD 1929 W POLSCE

BIUR I LABORATORIÓW PRACOWNIKÓW W POLSCE W POLSCE GLOBALNY SERWIS W 140 KRAJACH LOKALNA WIEDZA OD 1878 NA ŚWIECIE OD 1929 W POLSCE 80 000 PRACOWNIKÓW 500 W POLSCE OD 1878 NA ŚWIECIE OD 1929 W POLSCE 1 650 BIUR I LABORATORIÓW 30 W POLSCE GLOBALNY SERWIS W 140 KRAJACH LOKALNA WIEDZA 1 SGS Systems & Services Certification Projekty wg

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 11/2012 Wójta Gminy Rychliki. z dnia 30 stycznia 2012 r. w sprawie wdrożenia procedur zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Rychliki

ZARZĄDZENIE NR 11/2012 Wójta Gminy Rychliki. z dnia 30 stycznia 2012 r. w sprawie wdrożenia procedur zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Rychliki ZARZĄDZENIE NR 11/2012 Wójta Gminy Rychliki z dnia 30 stycznia 2012 r. w sprawie wdrożenia procedur zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Rychliki Na podstawie art. 69 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 68

Bardziej szczegółowo

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków IV Ogólnopolska Konferencja Normalizacja w Szkole Temat wiodący Normy wyrównują szanse Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego Łódź, ul. Kopcińskiego 29 Normy szansą dla małych

Bardziej szczegółowo

ZAPRASZA DO SKŁADNIA OFERT

ZAPRASZA DO SKŁADNIA OFERT Tytuł projektu: Przygotowanie Planu Rozwoju Eksportu przez Godzikowice, dnia 18.11.2015 r. Zapytanie ofertowe z siedzibą przy ul. Stalowej 7-9 w Godzikowicach (kod pocztowy ), Tel. 71 313 95 18, NIP: 9121654900,

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ Część ogólna Tekst obowiązujący od dnia:. SPIS TREŚCI I.A. Postanowienia ogólne... 3 I.B. Podstawy prawne opracowania IRiESD... 3 I.C. Zakres przedmiotowy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY

PROGRAM SZKOLENIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY Załącznik Nr do Regulaminu Pracy Urzędu Gminy Stromiec PROGRAM SZKOLENIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY. Szkolenie w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy prowadzone jest jako: / szkolenie

Bardziej szczegółowo

Procedura prowadzenia ewaluacji realizacji polityk i programów publicznych

Procedura prowadzenia ewaluacji realizacji polityk i programów publicznych 1 Procedura prowadzenia ewaluacji realizacji polityk i programów publicznych Opracowanie w ramach projektu Potencjał Działanie Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych.

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

Polskie Centrum Badań i Certyfikacji S.A. Zakładowa kontrola produkcji wyrobów budowlanych Wymagania DGW-12

Polskie Centrum Badań i Certyfikacji S.A. Zakładowa kontrola produkcji wyrobów budowlanych Wymagania DGW-12 Oddział Badań i Certyfikacji w Gdańsku Zakładowa kontrola produkcji wyrobów budowlanych Wymagania Czynność Imię i nazwisko Data Podpis Opracowała: Jolanta Ochnik 22.02.2010 Sprawdził: Michał Przymanowski

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

Tychy, 17.03.2015 r. ZAPYTANIE OFERTOWE

Tychy, 17.03.2015 r. ZAPYTANIE OFERTOWE Tychy, 17.03.2015 r. ZAPYTANIE OFERTOWE Miejskie Centrum Kultury w Tychach zaprasza do złożenia na sukcesywne świadczenie usług Inspektora Bezpieczeństwa i Higieny Pracy oraz Ochrony Przeciwpożarowej zgodnie

Bardziej szczegółowo

Zamawiający potwierdza, że zapis ten należy rozumieć jako przeprowadzenie audytu z usług Inżyniera.

Zamawiający potwierdza, że zapis ten należy rozumieć jako przeprowadzenie audytu z usług Inżyniera. Pytanie nr 1 Bardzo prosimy o wyjaśnienie jak postrzegają Państwo możliwość przeliczenia walut obcych na PLN przez Oferenta, który będzie składał ofertę i chciał mieć pewność, iż spełnia warunki dopuszczające

Bardziej szczegółowo

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia Pole kompetencji Bezpieczeństwo i higiena pracy Level: 6 Credit: Umiejętności Wiedza 1 Stawia pytania odnośnie

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG LP Działanie Poprzednie brzmienie Aktualne brzmienie 1. 1.4-4.1 Projekt obejmuje badania przemysłowe i/lub prace rozwojowe oraz zakłada wdroŝenie

Bardziej szczegółowo

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Roman Batko Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Uniwersytet Jagiello ski wypracowanie i upowszechnienie najbardziej skutecznej i efektywnej dobrej

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 32/2011 Dyrektora Dziecięcego Szpitala Klinicznego w Lublinie z dnia 17.03.2011 r.

Zarządzenie Nr 32/2011 Dyrektora Dziecięcego Szpitala Klinicznego w Lublinie z dnia 17.03.2011 r. Zarządzenie Nr 32/2011 Dyrektora Dziecięcego Szpitala Klinicznego w Lublinie z dnia 17.03.2011 r. w sprawie: Aneksu do Regulaminu Organizacyjno - Porządkowego Dziecięcego Szpitala Klinicznego im. prof.

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

Lublin, 19.07.2013. Zapytanie ofertowe

Lublin, 19.07.2013. Zapytanie ofertowe Lublin, 19.07.2013 Zapytanie ofertowe na wyłonienie wykonawcy/dostawcy 1. Wartości niematerialne i prawne a) System zarządzania magazynem WMS Asseco SAFO, 2. usług informatycznych i technicznych związanych

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Produkcją II

Zarządzanie Produkcją II Zarządzanie Produkcją II Dr Janusz Sasak Poziomy zarządzania produkcją Strategiczny Taktyczny Operatywny Uwarunkowania decyzyjne w ZP Poziom strategiczny - wybór strategii - wybór systemu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 1 Pytanie nr 1: Czy oferta powinna zawierać informację o ewentualnych podwykonawcach usług czy też obowiązek uzyskania od Państwa

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1217/2003 z dnia 4 lipca 2003 r. ustanawiające powszechne specyfikacje dla krajowych programów kontroli jakości w zakresie ochrony lotnictwa cywilnego (Tekst mający znaczenie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO

PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO Załącznik Nr 3 do Zarządzenia Nr 59/2012 Starosty Lipnowskiego z dnia 31 grudnia 2012 r. PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO PROWADZONEGO W STAROSTWIE POWIATOWYM W LIPNIE I JEDNOSTKACH

Bardziej szczegółowo

Logistyka - nauka. Współpraca z dostawcami na podstawie wymagań znormalizowanych systemów zarządzania

Logistyka - nauka. Współpraca z dostawcami na podstawie wymagań znormalizowanych systemów zarządzania Dr inż. Joanna Wierzowiecka Akademia Morska w Gdyni Współpraca z dostawcami na podstawie wymagań znormalizowanych systemów zarządzania Wstęp Na efektywność łańcucha dostaw wpływ ma jeden z jego kluczowych

Bardziej szczegółowo

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej polegającej na rozwoju działalności gospodarczej Lp. 1. 2. 3. 4. Nazwa kryterium Liczba miejsc pracy utworzonych w ramach operacji i planowanych do utrzymania przez okres nie krótszy niż 3 lata w przeliczeniu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO

PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO Załącznik nr 4 do Zarządzenia Nr 103/2012 Burmistrza Miasta i Gminy Skawina z dnia 19 czerwca 2012 r. PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO MÓDL SIĘ TAK, JAKBY WSZYSTKO ZALEśAŁO OD

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r. PROJEKT w sprawie sposobu prowadzenia dokumentacji obrotu detalicznego produktami leczniczymi weterynaryjnymi i wzoru tej dokumentacji

Bardziej szczegółowo

ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH

ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH Załącznik do uchwały KNF z dnia 2 października 2008 r. ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH Reklama i informacja reklamowa jest istotnym instrumentem komunikowania się z obecnymi jak i potencjalnymi klientami

Bardziej szczegółowo

PROJEKTOWANIE PROCESÓW PRODUKCYJNYCH

PROJEKTOWANIE PROCESÓW PRODUKCYJNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW PRODUKCYJNYCH Do celów projektowania naleŝy ustalić model procesu wytwórczego: Zakłócenia i warunki otoczenia Wpływ na otoczenie WEJŚCIE materiały i półprodukty wyposaŝenie produkcyjne

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Szanowni Państwo, Mam przyjemność zaprosić Państwa firmę do udziału w Usłudze

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie zarządzania ładem architektury korporacyjnej

Dobre praktyki w zakresie zarządzania ładem architektury korporacyjnej Dobre praktyki w zakresie zarządzania ładem architektury korporacyjnej Dr hab. Andrzej Sobczak, prof. SGH, Kierownik Zakładu Systemów Informacyjnych, Katedra Informatyki Gospodarczej SGH Gospodarczej SGH

Bardziej szczegółowo

Wpływ jakości świadczonych usług na doświadczenia abonenta w cyfrowym domu. Janusz Kilon

Wpływ jakości świadczonych usług na doświadczenia abonenta w cyfrowym domu. Janusz Kilon Wpływ jakości świadczonych usług na doświadczenia abonenta w cyfrowym domu Janusz Kilon Agenda Istotność zapewnienia wysokiej jakości świadczonych usług Czym jest wysoka jakość świadczonych usług Narzędzia

Bardziej szczegółowo

Środki unijne dla branży transportowej. Bezpłatny kurs EFS

Środki unijne dla branży transportowej. Bezpłatny kurs EFS Środki unijne dla branży transportowej. Bezpłatny kurs EFS Celem głównym projektu jest podniesienie kwalifikacji z zakresu wdrażania rozwiązań proekologicznych u pracowników przedsiębiorstw branży TSL.

Bardziej szczegółowo

PROGMEDICA System Zarządzania zgodnością w Szpitalu WOLTERS KLUWER DLA SZPITALI

PROGMEDICA System Zarządzania zgodnością w Szpitalu WOLTERS KLUWER DLA SZPITALI PROGMEDICA System Zarządzania zgodnością w Szpitalu WOLTERS KLUWER DLA SZPITALI lider rozwiązań dla rynku zdrowia Wśród największych profesjonalnych wydawnictw na świecie Ponad 40 krajów Europa, Ameryka

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze Załącznik nr 1 do zarządzenia nr 9/11/12 dyrektora PCKZ w Jaworze z dnia 30 marca 2012 r. Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im.

Bardziej szczegółowo

Projekt i etapy jego realizacji*

Projekt i etapy jego realizacji* dr Ewa Lasecka-Wesołowska esołowska,, MGPiPS Projekt i etapy jego realizacji* *Na podstawie materiałó łów w Programu Aktywizacji Obszarów Wiejskich (Lemtech Consulting/RTI) Co to jest projekt Projekt -

Bardziej szczegółowo

Zakład Produkcji Spożywczej JAMAR Szczepaniak sp.j Albertów 69, 42-165 Lipie

Zakład Produkcji Spożywczej JAMAR Szczepaniak sp.j Albertów 69, 42-165 Lipie Zakład Produkcji Spożywczej JAMAR Szczepaniak sp.j Albertów 69, 42-165 Lipie Albertów 25.01.2016r Podstawowym celem praktyki zawodowej odbywanej w Firmie JAMAR sp. jawna jest nabycie umiejętności praktycznych,

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do zarządzania procesami biznesowymi czym są procesy biznesowe: Part 1

Wprowadzenie do zarządzania procesami biznesowymi czym są procesy biznesowe: Part 1 Wprowadzenie do zarządzania procesami biznesowymi czym są procesy biznesowe: Part 1 Listopad 2012 Organizacja funkcjonalna Dotychczas na organizację patrzono z perspektywy realizowanych funkcji. Zarząd

Bardziej szczegółowo

Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP?

Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP? Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP? Kamil Bromski Kierownik, Dolnośląski Ośrodek Transferu Wiedzy i Technologii Specjalista ds. transferu technologii, Agencja Rozwoju Innowacji S.A. Dolnośląski

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYBORU INSTYTUCJI SZKOLENIOWYCH DO PRZEPROWADZENIA SZKOLEŃ

KRYTERIA WYBORU INSTYTUCJI SZKOLENIOWYCH DO PRZEPROWADZENIA SZKOLEŃ Powiatowy Urząd Pracy w Rzeszowie KRYTERIA WYBORU INSTYTUCJI SZKOLENIOWYCH DO PRZEPROWADZENIA SZKOLEŃ Rzeszów 2014 r. 1. Niniejsze kryteria opracowano w oparciu o: POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 - Ustawę dnia

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT Nr 23 MINISTRA FINANSÓW. z dnia 16 grudnia 2009 r.

KOMUNIKAT Nr 23 MINISTRA FINANSÓW. z dnia 16 grudnia 2009 r. KOMUNIKAT Nr 23 MINISTRA FINANSÓW z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie standardów kontroli zarz dczej dla sektora finansów publicznych Na podstawie art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach

Bardziej szczegółowo

Kancelaria Radcy Prawnego

Kancelaria Radcy Prawnego Białystok, dnia 30.03.2007 r. OPINIA PRAWNA sporządzona na zlecenie Stowarzyszenia Forum Recyklingu Samochodów w Warszawie I. Pytania: 1. Czy zakaz ponownego użycia przedmiotów wyposażenia i części, ujętych

Bardziej szczegółowo

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW Opole, 29.01.2016 r. Danuta Michoń Opolski Ośrodek Badań Regionalnych Badania z zakresu innowacji ujęte w PBSSP Podstawowe pojęcia Działalność innowacyjna przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

OPIS JEDNOSTKI Produkcja pszczelarska

OPIS JEDNOSTKI Produkcja pszczelarska OPIS JEDNOSTKI Produkcja pszczelarska Wypełniany tylko w czasie wizyty wstępnej lub celem zidentyfikowania zmian opisu jednostki Nazwy i adresy uczestników przedsięwzięcia INFORMACJE OGÓLNE WŁAŚCICIEL

Bardziej szczegółowo

Tomice, dnia 15 lutego 2012 r.

Tomice, dnia 15 lutego 2012 r. WSPÓLNA METODA OCENY CAF 2006 W URZĘDZIE GMINY TOMICE PLAN DOSKONALENIA Sporządził: Ryszard Góralczyk Koordynator CAF Cel dokumentu: Przekazanie pracownikom i klientom Urzędu informacji o przyjętym planie

Bardziej szczegółowo

STRATEGICZNA KARTA WYNIKÓW I JEJ ZASTOSOWANIE W ADMINISTARCJI PUBLICZNEJ

STRATEGICZNA KARTA WYNIKÓW I JEJ ZASTOSOWANIE W ADMINISTARCJI PUBLICZNEJ E-administracja warunkiem rozwoju Polski. Wzrost konkurencyjności przedsiębiorstw z wykorzystaniem innowacyjnych modeli referencyjnych procesów Administracji Publicznej STRATEGICZNA KARTA WYNIKÓW I JEJ

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 1 / 7 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:161398-2016:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 Państwowy Instytut Geologiczny Państwowy

Bardziej szczegółowo

Wrocław, 20 października 2015 r.

Wrocław, 20 października 2015 r. 1 Wrocław, 20 października 2015 r. Program Operacyjny Inteligentny Rozwój Działanie 1.1.1 Badania przemysłowe i prace rozwojowe realizowane przez przedsiębiorstwa (Szybka Ścieżka) MŚP i duże Informacje

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

POLITYKA GWARANCJI GRUPY TELE-FONIKA KABLE. 1. Definicje

POLITYKA GWARANCJI GRUPY TELE-FONIKA KABLE. 1. Definicje POLITYKA GWARANCJI GRUPY TELE-FONIKA KABLE 1. Definicje Producent Dostawca jedna z fabryk należących do grupy TELE-FONIKA KABLE TELE-FONIKA KABLE lub jedna ze spółek zależnych należąca do grupy TELE-FONIKA

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Formularz F-4.2.3-01-01-01 Druk firmowy Nr wydania: 03 Data wydania: 22-09-2014

Formularz F-4.2.3-01-01-01 Druk firmowy Nr wydania: 03 Data wydania: 22-09-2014 Instrument: Realizacja niektórych przedsięwzięć w zakresie promocji i wspierania eksportu lub sprzedaży na rynku wewnętrznym UE ( PRZEDSIĘWZIĘCIA PROMOCYJNE ). Cel główny wsparcia Wymagania Udzielanie

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 3

Zapytanie ofertowe nr 3 I. ZAMAWIAJĄCY STUDIUM JĘZYKÓW OBCYCH M. WAWRZONEK I SPÓŁKA s.c. ul. Kopernika 2 90-509 Łódź NIP: 727-104-57-16, REGON: 470944478 Zapytanie ofertowe nr 3 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO INFORMACYJNE I CYBERNETYCZNE

BEZPIECZEŃSTWO INFORMACYJNE I CYBERNETYCZNE BEZPIECZEŃSTWO INFORMACYJNE I CYBERNETYCZNE Prowadzący: mgr Arkadiusz Kozak Biegły Sądu Okręgowego w Szczecinie w zakresie teleinformatyki Bezpieczeństwo informacyjne i cybernetyczne bezpieczeństwo systemów

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW 1. Zawody III stopnia trwają 150 min. 2. Arkusz egzaminacyjny składa się z 2 pytań otwartych o charakterze problemowym, 1 pytania opisowego i 1 mini testu składającego

Bardziej szczegółowo

Absolwent szkoły kształcącej w zawodzie technik hotelarstwa powinien być przygotowany do wykonywania następujących zadań zawodowych:

Absolwent szkoły kształcącej w zawodzie technik hotelarstwa powinien być przygotowany do wykonywania następujących zadań zawodowych: Technik hotelarstwa 422402 1. CELE KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE Absolwent szkoły kształcącej w zawodzie technik hotelarstwa powinien być przygotowany do wykonywania następujących zadań zawodowych: 1) prowadzenia

Bardziej szczegółowo

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 w celu wszczęcia postępowania i zawarcia umowy opłacanej ze środków publicznych 1. Przedmiot zamówienia:

Bardziej szczegółowo

PLACÓWKI OPIEKI NAD DZIEĆMI

PLACÓWKI OPIEKI NAD DZIEĆMI PLACÓWKI OPIEKI NAD DZIEĆMI KROK PO KROKU SPIS TREŚCI: Przepisy prawne Formalności z udziałem Państwowej Inspekcji Sanitarnej Wymagania dotyczące lokalu Wymagania dotyczące wyposażenia lokalu Projektowanie

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI dr Magdalena Klimczuk-Kochańska

ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI dr Magdalena Klimczuk-Kochańska ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI dr Magdalena Klimczuk-Kochańska 1. WPROWADZENIE DO ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI 1 RODZAJE DZIAŁAŃ REALIZOWANYCH W PRZEDSIĘBIORSTWIE CHARAKTERYSTYKA I RODZAJE DZIAŁAŃ W PRZEDSIĘBIORSTWIE

Bardziej szczegółowo

Zmiany przepisów ustawy -Karta Nauczyciela. Warszawa, kwiecień 2013

Zmiany przepisów ustawy -Karta Nauczyciela. Warszawa, kwiecień 2013 Zmiany przepisów ustawy -Karta Nauczyciela Warszawa, kwiecień 2013 1 Harmonogram odbytych spotkań 1. Spotkanie inauguracyjne 17 lipca 2012 r. 2. Urlop dla poratowania zdrowia 7 sierpnia 2012 r. 3. Wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo

POLITYKA JAKOŚCI. Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej Energetyka

POLITYKA JAKOŚCI. Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej Energetyka POLITYKA JAKOŚCI Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej Energetyka System Zarządzania Jakością został zbudowany w oparciu o faktycznie realizowane procesy. Podstawowym zadaniem podczas budowy Systemu

Bardziej szczegółowo

Procedura nadawania uprawnień do potwierdzania Profili Zaufanych w Urzędzie Gminy w Ryjewie

Procedura nadawania uprawnień do potwierdzania Profili Zaufanych w Urzędzie Gminy w Ryjewie WÓJT GMINY RYJEWO Załącznik Nr 2 do Zarządzenia Nr 13/15 Wójta Gminy Ryjewo z dnia 20 lutego 2015 roku w sprawie zmiany treści zarządzenia Nr 45/14 Wójta Gminy Ryjewo z dnia 30 czerwca 2014 roku w sprawie

Bardziej szczegółowo

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH dr Wojciech R. Wiewiórowski Warszawa, dnia 18 czerwca 2014 r. DOLiS-035-1239 /14 Prezes Zarządu Spółdzielnia Mieszkaniowa w związku z uzyskaniem przez Generalnego

Bardziej szczegółowo

Zamówienia publiczne w PKP PLK S.A. w obszarze inwestycji kolejowych. Warszawa, 10 maja 2016 r.

Zamówienia publiczne w PKP PLK S.A. w obszarze inwestycji kolejowych. Warszawa, 10 maja 2016 r. Zamówienia publiczne w PKP PLK S.A. w obszarze inwestycji kolejowych Warszawa, 10 maja 2016 r. Główne cele i misja PLK Spółka PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. jest administratorem infrastruktury kolejowej.

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki pracownika oraz pracodawcy w zakresie BHP

Prawa i obowiązki pracownika oraz pracodawcy w zakresie BHP Prawa i obowiązki pracownika oraz pracodawcy w zakresie BHP Cele wykładu Poznanie: - poznanie obowiązków pracodawcy w zakresie BHP i ich źródło. - poznanie praw i obowiązków pracownika w zakresie BHP i

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycz ca klimatu bezpiecze stwa pracy w krajach nordyckich

Ankieta dotycz ca klimatu bezpiecze stwa pracy w krajach nordyckich NOSACQ-50- Polish Ankieta dotycz ca klimatu pracy w krajach nordyckich Celem tej ankiety jest zapoznanie z Twoimi pogl dami na temat Tego miejsca pracy. Twoje odpowiedzi zostan komputerowo przetworzone

Bardziej szczegółowo

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych.

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. 13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. Przyjęte w ustawie o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców rozwiązania uwzględniły fakt, że

Bardziej szczegółowo

Matematyka-nic trudnego!

Matematyka-nic trudnego! Dział II Opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia Usługa zarządzania projektem, w charakterze Specjalisty ds. przygotowania wniosków o płatność, w ramach projektu pn.: Matematyka-nic trudnego!

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

MUP.PK.III.SG.371-74/08 Lublin, dnia 30.05.2008 r.

MUP.PK.III.SG.371-74/08 Lublin, dnia 30.05.2008 r. MUP.PK.III.SG.371-74/08 Lublin, dnia 30.05.2008 r. Zaproszenie do składania informacji dotyczących organizacji szkolenia Spawanie metodą 111 (ręczne spawanie łukowe) i spawanie metodą 311 (spawanie acetylenowo-tlenowe)

Bardziej szczegółowo

Projekt U S T A W A. z dnia

Projekt U S T A W A. z dnia Projekt z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu

Bardziej szczegółowo

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.)

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) I. INFORMACJE OGÓLNE Pełna nazwa Wnioskodawcy/Imię i nazwisko II. OPIS DZIAŁALNOŚCI I PRZEDSIĘWZIĘCIA 1. KRÓTKI OPIS PROWADZONEJ DZIAŁALNOŚCI

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

Zabezpieczenie społeczne pracownika

Zabezpieczenie społeczne pracownika Zabezpieczenie społeczne pracownika Swoboda przemieszczania się osób w obrębie Unii Europejskiej oraz możliwość podejmowania pracy w różnych państwach Wspólnoty wpłynęły na potrzebę skoordynowania systemów

Bardziej szczegółowo

Prospołeczne zamówienia publiczne

Prospołeczne zamówienia publiczne Prospołeczne zamówienia publiczne Przemysław Szelerski Zastępca Dyrektora Biura Administracyjnego Plan prezentacji Zamówienia publiczne narzędzie Zamówienia prospołeczne w teorii Zamówienia prospołeczne

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php? 1 z 6 2013-10-03 14:58 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?id=221 Szczecin: Usługa zorganizowania szkolenia specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

1.5. Program szkolenia wstępnego. Lp. Temat szkolenia Liczba godzin

1.5. Program szkolenia wstępnego. Lp. Temat szkolenia Liczba godzin Załącznik Nr 7 do Zarządzenia Nr 101/2014 Burmistrza Ornety z dnia 26.08.2014 r. PROGRAM SZKOLENIA WSTĘPNEGO I INSTRUKTAśU STANOWISKOWEGO dla pracowników Urzędu Miejskiego w Ornecie opracowany na podstawie

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi.

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. CEL EWALUACJI: PRZEDMIOT EWALUACJI: Skład zespołu: Anna Bachanek

Bardziej szczegółowo