METALOWE ZABYTKI ARCHEOLOGICZNE ŚWIADKAMI HISTORII KRAKOWA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "METALOWE ZABYTKI ARCHEOLOGICZNE ŚWIADKAMI HISTORII KRAKOWA"

Transkrypt

1 143/18 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 18 (2/2) ARCHIVES OF FOUNDRY Year 2006, Volume 6, N o 18 (2/2) PAN Katowice PL ISSN METALOWE ZABYTKI ARCHEOLOGICZNE ŚWIADKAMI HISTORII KRAKOWA S. RZADKOSZ 1, A. GARBACZ-KLEMPKA 2 Wydział Odlewnictwa Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie STRESZCZENIE We wczesnośredniowiecznych warstwach kulturowych Krakowa tkwi ogromne bogactwo zakrzepłych faktów dziejowych, które mają realną szansę zostać powiększone o nowe niezwykłe znaleziska. Prowadzone aktualnie na Rynku Głównym w Krakowie badania archeologiczne przyczynią się do pozyskania wielkiego zasobu obiektów metalowych zarówno w postaci półproduktów, jak i odlewanych gotowych wyrobów. Wydział Odlewnictwa Akademii Górniczo-Hutniczej uzyskał przywilej przeprowadzenia analizy owych zabytków, szczególnie w zakresie ich związku z dziejami dawnego odlewnictwa w Krakowie. Liczymy na otrzymanie interesujących wyników, które rozszerzą i ugruntują naszą wiedzę o roli miedzi i ołowiu w rozwoju miasta i drodze surowca poprzez Kraków i Gdańsk na rynki Europejskie. Key words: Art. Casts, Copper, Lead, Archeology, History of Cracow Pierwsze wieki Krakowa znamy jedynie dzięki śladom archeologicznym i skromnym informacjom źródłowym. Niestety z powodu ograniczonego zasobu materiału badawczego najdawniejsze dzieje nie są dziś dla nas wystarczająco czytelne. Wzgórze wawelskie było u początków chrześcijaństwa w tej części Polski najważniejszą siedzibą licznej elity władzy, znaczącym ośrodkiem politycznoadministracyjnym. Zespół osadniczy podwawelski tzw. Okół miał charakter dużej i ludnej osady, której mieszkańcy trudnili się handlem, rolnictwem i rzemiosłem, w tym prawdopodobnie także odlewnictwem [5]. Z czasem osadnictwo przesunęło się stopniowo w stronę, gdzie od 1257 roku, w czasie tzw. Wielkiej Lokacji miasta, wytyczono wielki, istniejący do dziś rynek o powierzchni ok. 4 ha. Nazwa miejscowa Kraków, jako 1 prof. dr hab. inż. Stanisław Rzadkosz, 2 mgr. inż. Aldona Garbacz-Klempka, uci.agh.edu.pl 365

2 określenie wawelskiego i podwawelskiego zespołu osadniczego, występuje po raz pierwszy w źródłach pisanych w relacji podróżnika arabskiego, Ibrahima ibn Jakuba, który znalazł się w r. 965/966 w bezpośrednim sąsiedztwie ziem polskich, a Krakowem zainteresował się szczególnie, trzykrotnie go wzmiankując. Za Kazimierza Odnowiciela (w r. 1040) Kraków stał się ośrodkiem władzy wielkoksiążęcej i nabrał charakteru stolicy. W relacjach pojawiał się jako gród wielki i ze wszystkich miast najprzedniejszy [8]. Już w średniowieczu był czołowym polskim ośrodkiem kulturalnym, skupiskiem średniowiecznych uczonych, artystów i rzemieślników. Zabytki metalowe zajmują wśród znalezisk archeologicznych drugie po ceramice miejsce w grupie obiektów ruchomych i mają poważny, stale rosnący walor źródłoznawczy. Przyczyniają się również do tego nowoczesne badania ich technologii. Wśród zabytków metalowych pochodzących z terenów dawnej Małopolski wysuwają się zdecydowanie na czoło wyroby żelazne, dalsze pozycje zajmują przedmioty z brązu, a następnie z miedzi, ołowiu, oraz metali szlachetnych: srebra i sporadycznie złota. Wśród przedmiotów z metali nieżelaznych znaleziono wiele obiektów, które są śladami życia codziennego dawnych mieszkańców miasta. Należą do nich mosiężne i ołowiane odważniki, kabłączki skroniowe ze srebra, brązu i cyny, pierścienie, bransolety, zawieszki, ozdobne guzy, sprzączki do pasa o różnych kształtach i zapinki wykonane z brązu lub mosiądzu, obiekty kultu (krzyżyki), a także inne czasem trudne do zidentyfikowania drobne przedmioty. [9] Wśród owych zabytków wyróżnia się metalowe okucie języka rzemienia (rys.1), wydobyte w trakcie badań archeologicznych na dziedzińcu arkadowym zamku królewskiego na Wawelu. Składa się ono z dwóch odlanych osobno części, z których jedna jest gładka, druga zaś pokryta bogato ornamentem. Zdobiona powierzchnia sztabki była kiedyś pozłacana, o czym świadczą ślady złota w zagłębieniach reliefu Rys. 1. Znalezione na Wawelu okucie ze stopu miedzi, dł 3,5 cm. Repr. [7] Fig. 1. Escavated on the Wawel Castle ferrule made of copper. Length 3.5 cm. Photo by the courtesy: [7] Poddane badaniom obie części przedmiotu wykazały następujący skład chemiczny: Zn=1,9-2,1%, Pb=0,5-0,58 %, Sn=0,32-0,34%, Ag=0,057-0,61%, Cu=96,37-97,22 % [6]. Analizowany materiał można zatem zakwalifikować jako stop miedzi z niewielką ilością cynku. Trudniejsza wydaje się kwestia chronologii obiektu, której nie da się jednoznacznie określić na podstawie stanowiska archeologicznego. Analiza po- 366

3 równawcza subtelnej i pięknej dekoracji wskazuje na przedmiot importowany pochodzący prawdopodobnie z II połowy VIII w. [6]. Być może była elementem stroju samego władcy rezydującego na Wawelu, lub członka jego rodu. Innym ważnym znaleziskiem z okresu średniowiecza na Wawelu, była brązowa niewielka forma do odlewania bogato ornamentowanych zawieszek okrągłych, zapewne srebrnych. Pochodzi ona najpewniej z okresu pomiędzy r. [7]. Świadczy niezbicie, iż przedmioty metalowe obecne w grodzie na Wawelu, nie były jedynie importami, ale wykonywane były także na miejscu. Nie można temu zaprzeczyć również ze względu na znalezione przy nieistniejącym już na Wawelu kościele św. Michała, zastygłe wycieki srebra oraz zespół 8 denarów krzyżowych, zbitych razem pod wpływem silnego uderzenia klinem, jak gdyby przygotowywanych do przetopienia [9]. Ślady warsztatów, w których we wczesnym średniowieczu trudniono się topieniem i odlewaniem metali nieżelaznych znajdziemy w Krakowie także w innych miejscach historycznego centrum Krakowa, w pobliżu kościoła Dominikanów i nawet na samym rynku. Interesujące znalezisko tygielka ze śladami srebra i brązu na rynku w pobliżu Sukiennic pozwala przypuszczać, że w przedlokacyjnym Krakowie również na terenie osady koncentrującej się w okolicy kościoła św. Wojciecha istniał warsztat odlewniczy [4]. Wynika stąd, że w samym mieście i okolicach, w stosunku do innych regionów Polski stosunkowo wcześnie rozpoczęła się produkcja wyrobów metalowych, stojąca na należytym poziomie. Starą metrykę ma też handel metalami i produktami metalowymi w samym Krakowie. Sprzyjała temu zapewne bliskość niektórych surowców, eksploatacja złóż srebra i ołowiu w okolicach Bytomia, a później Olkusza potwierdzona w źródłach już w XII i XIII w. Wydobycie to opierało się o jedno z najbogatszych w Europie, czynne do dziś, złoże rud ołowiu zwane śląsko-krakowskim. Bardzo szybko stał się Kraków ośrodkiem wymiany handlowej o dalekim zasięgu, a handel zwłaszcza metalami był bardzo istotnym czynnikiem postępu i wzrostu gospodarczego. Jest rzeczą bardzo prawdopodobną, że już w XIII wieku Kraków był ważnym ośrodkiem w zakresie handlu ołowiem [5]. Ważniejszym jednak metalem dla handlu i produkcji, a równocześnie rozwoju miasta była docierająca do Krakowa miedź słowacka z ówczesnego państwa węgierskiego. Pierwsze informacje o wędrówce miedzi ze złóż na Słowacji do Krakowa pochodzą z XIII wieku [1]. Dowiedziono rozwój technologii obrębie państwa węgierskiego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIII wieku, który miał doprowadzić do wzrostu wydobycia i wytopu miedzi. Efektem tego zapewne był eksport tego pożądanego surowca z terenu Bardiova, Levoczy i Koszyc, który przez przełom Popradu, Piwniczną, Stary i Nowy Sącz, a następnie przez Bochnię podążał do Krakowa. Kraków prawo składu na miedź, ważny przywilej handlowy, pozyskał od Władysława Łokietka w 1306 r. Z Krakowa tutejsi kupcy wieźli ową miedź słowacką przez Miechów, Piotrków, Łęczycę i Toruń do Gdańska, a dalej drogą morską do dalekiej Flandrii. Z handlem morskim łączy się przynależność średniowiecznego Krakowa do związku hanzeatyckiego. W tradycji Hanzy Kraków nazywany był domem miedzi, co podkreśla jego rolę i miejsce w handlu owym ważnym surowcem. Nie tylko dokumenty potwierdzają obecność miedzi, która wędrowała przez Kraków do Gdańska, ale 367

4 także w wielkiej ilości wydobyte z dna Zatoki Gdańskiej plastry miedzi (rys.2). Plastry te pochodzą z wraku statku zw. Miedziowcem, który wioząc beczki pełne miedzi, zatonął tuż po wypłynięciu z portu ok r. Rys. 2. Plastry miedzi, beczki i siekierki żelazne. Ładunek zatopionego w Zatoce Gdańskiej statku kupieckiego z XV w. [11] Fig. 2. Plates of copper, barrels and iron hatchet. The freight of sinked in Gdansk Bay merchad ship from XV century [11] Z wielkim handlem wiązała się instytucja wagi miejskiej. Podstawą jej działalności był specjalny przywilej, gwarantującym miastu monopol w tym zakresie. Większe obroty, dokonywane w danym mieście, podlegały obowiązkowi ważenia w nim towaru. Od ważenia pobierano specjalne opłaty, a często także dodatkowe świadczenia na rzecz miasta. Najstarszą wzmiankę o wadze miejskiej w Krakowie mamy z 1302 r. Wzmianka dotyczy wagi ołowiu. Wielki przywilej krakowski z 1358 roku orzeka, że funkcjonują w mieście dwie wagi: mniejszą do towarów lżejszych i wagę większą (rys.3a), w której ważono przede wszystkim ołów, miedź i żelazo. Była to waga cetnarowa. W budynku wagi nie tylko ważono, lecz również sprzedawano towar. a) b) Rys. 3. a) Plan Rynku Głównego w Krakowie z zaznaczonymi wyburzonymi obiektami (wg S. Świszczowskiego), linią przerywaną wskazano budynek Wagi Wielkiej. b) Waga Wielka na Rynku w Krakowie w trakcie badań archeologicznych, wrzesień 2005 Fig. 3. a) The Cracow s Main Market Layout with marked objects being later destroyed. Broken line shows the building of Great Balance. b) Figure 4. Great Balance on the Cracow s Main Market during the excavation, sepember

5 Budynek Wagi Wielkiej do wysokości ok.2 m zachował się pod powierzchnią obecnego Rynku (rys. 3b). Jego mury zostały odsłonięte podczas prowadzonych aktualnie w Krakowie prac archeologicznych. Badania owe uczytelniły wątek murów i określiły podział pomieszczeń wewnątrz. W rejonie Wagi wielkiej znaleziono wiele obiektów metalowych w różnych warstwach archeologicznych, z których najstarsze sięgają średniowiecza. Jednym z ciekawszych znalezisk był nieregularny plaster miedzi, prawdopodobnie ukształtowany na miejscu, pokryty dziś grubą warstwą ziemi i produktów korozji (rys.4a,b). a) b) Rys. 4. a) Nieregularny plaster miedzi znaleziony w budynku Wagi Wielkiej na Rynku Głównym w Krakowie (wymiary 25 x (3,5-4,5) cm, czas powstania XIV-XV w.). Stan przed konserwacją. b) Fragment plastra miedzi z Wagi Wielkiej (3,5 x 1 cm). Widoczna w przełomie czysta miedź otoczona utlenioną i zanieczyszczoną warstwą Fig. 4. a) Irregular copper plate found out in the building of Great Balance on the Cracow s Main Market (size: 25 x ( ) centimeter, dated on XIV-XV century. b) Fragment of the copper plate (size: 3.5 x 1 cm) from the building of Great Balance. The layer of pure copper is seen in the middle of the piece Obok zabytków metalowych znaleziono w obrębie murów Wagi Wielkiej zachowane relikty, które mogą być interpretowane jako fragmenty pieców do topienia metali, pochodzące zarówno z czasów średniowiecznych, jak i nowożytnych. Najbardziej niezwykłe znalezisko ukazało się oczom archeologów w styczniu br. W pobliżu Wielkiej Wagi, odkryto wielki bochen ołowiu o wadze sięgającej prawdopodobnie kg (rys.5a). Obiekt ma kształt zbliżony do okręgu i z jednej strony jest mocno wypukły. Odtwarza w ten sposób kształt formy, do której został wylany. Podobne wielkie bochny zostały przedstawione na znanym drzeworycie z dzieła G.Agricoli z 1556 r. (rys.5b). Duże sztuki przeznaczone do sprzedaży hurtowej ważyły od kilku do kilkunastu cetnarów, czyli kg [2]. Posiadały symbol właściciela i oznaczenie ciężaru. Na miejscu, w pobliżu wagi dzielone były na mniejsze części: połówki, ćwiarki i jeszcze drobniejsze elementy. Bochen ołowiu znaleziony w Krakowie jest traktowany jako znalezisko unikatowe, gdyż jest dziś jedynym zachowanym obiektem tego typu. Podobne zabytki, niestety już nieistniejące, znalezione zostały w Gliwicach i w Bytomiu, a ich rysunek zamieszczony w rękopisie E.Abta z 1791 r. wskazuje na bezpośrednie analogie w kształcie i wymiarach ze znaleziskiem krakowskim. 369

6 a) b) Rys. 5. a) Bochen ołowiu na miejscu znalezienia (wymiary: 88,7 x 81 x (3-19) cm), datowany na początek. XIV w. Rynek Główny w Krakowie, styczeń b) Drzeworyt z dzieła G. Agricoli De re metalika libri XII. Bazylea [2] Fig. 5. a) The lump of lead excavated under the surface of Cracow s Main Market. January (size: 88,7 x 81 x (3-1)19 centimeter), dated on XIV century b) Woodcut, G. Agricola De re metalika libri XII. Bazylea [2] Bochen krakowski opatrzony jest znakiem, przypominającym dużą literę E, oznaczającym zapewne miejsce pochodzenia ze złoża w Olkuszu. Dodatkowo na jego powierzchni widnieje 11 podobnych do siebie znaków, nabitych prawdopodobnie w Krakowie, w budynku Wagi Wielkiej, a oznaczających ciężar 11 cetnarów. Na powierzchni bochna znaczące wydają się również pieczęcie: herb z koroną i powtórzony czterokrotnie herb przedstwiający pół lwa i pół orła pod koroną (rys.6). Ten ostatni należał do książąt Piastowskich linii brzesko-kujawskiej z której wywodził się Władysław Łokietek. Być może to z jego polecenia owe herby zostały nabite, a stało się to prawdopodobnie w początkach XIV wieku, zanim Władysław Łokietek w 1320 roku koronował się na króla Polski. Rys. 6. Pieczęcie z herbami na bochnie ołowiu Fig. 6. Sealings with heraldic stamps printed on the lump of lead Oba ważne archeologiczne znaleziska: plaster miedzi i bochen ołowiu zostały poddane badaniom. Wykonano pomiary, dokumentację fotograficzną, obserwację mikroskopową struktury (rys.7) oraz analizę fazową metodą dyfrakcji rentgenowskiej (rys.8). 370

7 a) b) c) d) Rys. 7. Struktury: a)-c) miedzi z widocznymi zanieczyszczeniami m.in. wydzielenia siarczków miedzi i wydzieleniami ołowiu. pow. 500 x, 1000 x, 1500 x d) ołowiu pow. 500 x Fig. 7. Examples of micrographs of metal samples: a)-c) copper 500 x, 1000 x, 1500 x d) lead pow. 500 x a) b) Rys. 8. Dyfraktogram rentgenowski badanych: a) bochna ołowiu, b) plastra miedzi Fig. 8. X-ray difractograms of samples prepared from: a) plate of copper, b) lump of lead Przeprowadzone badania wstępne dały interesujące wyniki. W przygotowanym do dalszych analiz materiale tkwi z pewnością wielki potencjał, który pozwoli poszerzyć naszą wiedzę o roli obiektów metalowych, występujących zarówno w postaci pół- 371

8 produktów, jak i odlewanych gotowych wyrobów, w rozwoju miasta Krakowa oraz handlu i produkcji metalowej w Europie. LITERATURA [1] D.Molenda, Eksploatacja rud miedzi i handel miedzią w Polsce [w:] Przegląd historyczny, T. LXXX, zeszyt 4, Warszawa [2] D.Molenda, Zastosowanie ołowiu na ziemiach polskich od XIV do XVII wieku [w:] Studia i materiały z historii kultury materialnej, Metale nieżelazne na ziemiach polskich od XIV do XVIII wieku (zastosowanie i wyroby), T.LIX, [3] K. Radwański, Sprawozdnaie z prac archeologicznych prowadzonych w roku 1959 na terenie wczesnośredniowiecznej osady Okół w Krakowie, Biul. Krak, t.2, [4] K. Radwański, Kraków przedlokacyjny, Kraków [5] J. Wyrozumski., Dzieje Krakowa, T.I Kraków do schyłku wieków średnich, Kraków [6] H. Zoll-Adamikowa, Wczesnokarolińskie okucie z ornamentem zoomorficznym znalezione w Krakowie na Wawelu, [w:] Acta Archaeologica Waweliana, t.ii, Kraków [7] A.Żaki, Brązowa forma odlewnicza znaleziona na Wawelu w Krakowie, Wiad. Arch. T.23, [8] A.Żaki, Początki Krakowa, Kraków [9] A.Żaki, Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej, PAN, Prace Komisji Archeologicznej nr 13, Wykonano w ramach umowy statutowej nr METAL ARCHEOLOGICAL RELICTS WITNESSES OF A CRACOW HISTORY SUMMARY In early medieval coverings found out in last two years in Cracow an enormous number of new fascinating fact concerning metal and casting relicts were discovered. Actually carried out works at Cracow Main Market resulted in findings an unique examples of subjects made of metal and cast pieces. AGH-UST Foundry Engineering Faculty has gained the priviledge to take a part in research all discovered articles made of cuprum and lead alloys. The information gathered during analysis of metal and cast articles will help to explain the role of cuprum and lead in old Cracow economy and bring a new light understanding of transportation of these raw materials from Cracow via Gdansk on early European markets. Recenzował: Prof. Józef Dańko 372

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU Al-Si

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU Al-Si 53/22 Archives of Foundry, Year 2006, Volume 6, 22 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2006, Rocznik 6, Nr 22 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU

Bardziej szczegółowo

http://www.rcin.org.pl

http://www.rcin.org.pl Archeologia Polski, t. XXXVIII : 1993, z. I PL ISSN 0003-8180 MAŁGORZATA WINIARSKA-KABACIŃSKA ANALIZA FUNKCJONALNA OSTRZA KOŚCIANEGO ZBROJONEGO KRZEMIENNYMI WKŁADKAMI Z TŁOKOWA, WOJ. OLSZTYŃSKIE 1 Analizę

Bardziej szczegółowo

BADANIA ARCHEOLOGICZNE W WESÓŁKACH, POW. KALISZ, W 1963 ROKU

BADANIA ARCHEOLOGICZNE W WESÓŁKACH, POW. KALISZ, W 1963 ROKU KRZYSZTOF DĄBROWSKI BADANIA ARCHEOLOGICZNE W WESÓŁKACH, POW. KALISZ, W 1963 ROKU W sierpniu 1963 r. kontynuowano 1 prace badawcze na cmentarzysku lateńsko- -rzymskim. Na obszarze 1026 m 2 odkryto i wyeksplorowano

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU 51/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

Bardziej szczegółowo

Irena Rodzik, 583298711; i.rodzik@cmm.pl

Irena Rodzik, 583298711; i.rodzik@cmm.pl Bydgoszcz Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy 85-006 Bydgoszcz, ul. Gdańska 4 Lesław Cześnik Tel.: 525859804 leslaw.czesnik@muzeum.bydgoszcz.pl polichromowanej; konserwacja ceramiki,

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Kraków Kraków położony jest w województwie małopolskim. Był siedzibą królów Polski. To król Kazimierz Odnowiciel przeniósł swoja siedzibę z

Bardziej szczegółowo

Wczesnośredniowieczny topór z Jeziora Bobięcińskiego, gm. Miastko, pow. Bytów

Wczesnośredniowieczny topór z Jeziora Bobięcińskiego, gm. Miastko, pow. Bytów Materiały Zachodniopomorskie, Nowa Seria t. VI/VII: 2009/2010, z. 1: Archeologia, s. 443-447 ISSN 0076-5236 Andrzej Kuczkowski Wczesnośredniowieczny topór z Jeziora Bobięcińskiego, gm. Miastko, pow. Bytów

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ODDZIAŁYWANIA SYSTEMU ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ NA STABILIZACJĘ WYBRANYCH WŁAŚCIWOŚCI WALCÓW HUTNICZYCH

ANALIZA ODDZIAŁYWANIA SYSTEMU ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ NA STABILIZACJĘ WYBRANYCH WŁAŚCIWOŚCI WALCÓW HUTNICZYCH 54/19 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 19 Archives of Foundry Year 2006, Volume 6, Book 19 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 ANALIZA ODDZIAŁYWANIA SYSTEMU ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ NA STABILIZACJĘ

Bardziej szczegółowo

Co to jest zabytek? scenariusz lekcji

Co to jest zabytek? scenariusz lekcji Co to jest zabytek? scenariusz lekcji GRUPA DOCELOWA: uczniowie szkół podstawowych i ponadpodstawowych (uwaga: poziom przekazu treści należy dostosować do poziomu uczniów) METODA: a) mini-wykład połączony

Bardziej szczegółowo

SYSTEM INFORMATYCZNEGO WSPOMAGANIA ZARZĄDZANIA GOSPODARKĄ MATERIAŁAMI WSADOWYMI W ODLEWNI PRIMA-ŁÓDŹ

SYSTEM INFORMATYCZNEGO WSPOMAGANIA ZARZĄDZANIA GOSPODARKĄ MATERIAŁAMI WSADOWYMI W ODLEWNI PRIMA-ŁÓDŹ 4/12 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2004, Rocznik 4, Nr 12 Archives of Foundry Year 2004, Volume 4, Book 12 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 SYSTEM INFORMATYCZNEGO WSPOMAGANIA ZARZĄDZANIA GOSPODARKĄ MATERIAŁAMI

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ

OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PEPŁOWO 12 Obszar AZP nr 36-61 Nr st. na obszarze 6 Nr st. w miejscowości 12 RATOWNICZE BADANIA ARCHEOLOGICZNE W OBRĘBIE INWESTYCJI: BUDOWA DROGI EKSPRESOWEJ S-7 NA ODCINKU NIDZICA- NAPIERKI WRZESIEŃ 2011

Bardziej szczegółowo

MAGICZNA FIGURKA Rzeżbiarski portret sprzed 1800 lat z osady kultury przeworskiej w Aleksandrowicach pod Krakowem

MAGICZNA FIGURKA Rzeżbiarski portret sprzed 1800 lat z osady kultury przeworskiej w Aleksandrowicach pod Krakowem ZABYTEK MIESIĄCA MAGICZNA FIGURKA Rzeżbiarski portret sprzed 1800 lat z osady kultury przeworskiej w Aleksandrowicach pod Krakowem Wystawa z cyklu: Zabytek miesiąca Kurator cyklu: Jacek Górski Autor Ryszard

Bardziej szczegółowo

Recykling złomu obiegowego odlewniczych stopów magnezu poprzez zastosowanie innowacyjnej metody endomodyfikacji

Recykling złomu obiegowego odlewniczych stopów magnezu poprzez zastosowanie innowacyjnej metody endomodyfikacji PROJEKT NR: POIG.01.01.02-00-015/09 Zaawansowane materiały i technologie ich wytwarzania Recykling złomu obiegowego odlewniczych stopów magnezu poprzez zastosowanie innowacyjnej metody endomodyfikacji

Bardziej szczegółowo

Metale i niemetale. Krystyna Sitko

Metale i niemetale. Krystyna Sitko Metale i niemetale Krystyna Sitko Substancje proste czyli pierwiastki dzielimy na : metale np. złoto niemetale np. fosfor półmetale np. krzem Spośród 115 znanych obecnie pierwiastków aż 91 stanowią metale

Bardziej szczegółowo

MODYFIKACJA SILUMINU AK20. F. ROMANKIEWICZ 1 Politechnika Zielonogórska,

MODYFIKACJA SILUMINU AK20. F. ROMANKIEWICZ 1 Politechnika Zielonogórska, 42/44 Solidification of Metals and Alloys, Year 2000, Volume 2, Book No. 44 Krzepnięcie Metali i Stopów, Rok 2000, Rocznik 2, Nr 44 PAN Katowice PL ISSN 0208-9386 MODYFIKACJA SILUMINU AK20 F. ROMANKIEWICZ

Bardziej szczegółowo

Kraków 2014. Fotografie Pawła Krzana

Kraków 2014. Fotografie Pawła Krzana Kraków Fotografie Pawła Krzana Mroźna, zimowa panorama z klasztorem Kamedułów na Srebrnej Górze w Lesie Wolskim Cold winter s view of Kamedułów Cloister on Silver Hill in the Wolski Forest Styczeń January

Bardziej szczegółowo

Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze

Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze Anna Hendel Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze Muzeum Archeologiczne Środkowego Nadodrza w Świdnicy, poza zabytkami związanymi z przeszłością

Bardziej szczegółowo

Program Edukacyjny. Muzeum Twierdzy Kostrzyn. dla uczniów. Szkół Podstawowych

Program Edukacyjny. Muzeum Twierdzy Kostrzyn. dla uczniów. Szkół Podstawowych Program Edukacyjny Muzeum Twierdzy Kostrzyn dla uczniów Szkół Podstawowych Wykonał: Jerzy Dreger 1. Założenia Podstawowym celem działalności edukacyjnej Muzeum Twierdzy Kostrzyn jest przybliżanie wiedzy

Bardziej szczegółowo

Temat: Kraków-czas i przestrzeń. Rozwój przestrzenny i urbanistyczny miasta

Temat: Kraków-czas i przestrzeń. Rozwój przestrzenny i urbanistyczny miasta R E G U L A M I N KONKURSU HISTORYCZNEGO " Czy znasz Kraków " pod patronatem RADY MIASTA KRAKOWA dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych woj. małopolskiego w roku szkolnym 2014/2015 Temat: Kraków-czas i przestrzeń.

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE

WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE KONFERENCJA WOJEWÓDZKA nt. Wykorzystanie lokalnych wartości w rozwoju społeczno gospodarczym obszarów w wiejskich prof. nadzw. dr hab. Mirosław Boruszczak WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE

Bardziej szczegółowo

Miedź i ołów - zanieczyszczenia historyczne na Rynku Głównym w Krakowie

Miedź i ołów - zanieczyszczenia historyczne na Rynku Głównym w Krakowie A R C H I V E S of F O U N D R Y E N G I N E E R I N G Published quarterly as the organ of the Foundry Commission of the Polish Academy of Sciences ISSN (1897-3310) Volume 12 Special Issue 1/2012 33 38

Bardziej szczegółowo

Etap szkolny POWODZENIA!

Etap szkolny POWODZENIA! ...SP...w... Krakowska Matematyka 2011/2012 Nie od razu Kraków zbudowano Etap szkolny POWODZENIA! Wzgórze Wawelskie Katedra Wawelska Na Wzgórzu Wawelskim znajdują się dwa zabytkowe zespoły budowlane: Zamek

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe

Wymagania programowe Wymagania programowe dla klasy IV szkoły podstawowej według programu Nowej Ery adana czynność uczniów 1 I. HISTORI WOKÓŁ NS wie, czym jest historia zna, kto tworzy historiê wie, co to s¹ Ÿród³a historyczne

Bardziej szczegółowo

pod redakcją Lecha Leciejewicza i Mariana Rębkowskiego

pod redakcją Lecha Leciejewicza i Mariana Rębkowskiego KOŁOBRZEG Wczesne miasto nad Bałtykiem / pod redakcją Lecha Leciejewicza i Mariana Rębkowskiego FUNDACJA NA RZECZ NAUKI POLSKIEJ INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK WYDAWNICTWO TRIO

Bardziej szczegółowo

Rozwój przestrzenny. Starego Miasta Elbląga. od XIII do XV wieku

Rozwój przestrzenny. Starego Miasta Elbląga. od XIII do XV wieku Michał Kornacki Rozwój przestrzenny Starego Miasta Elbląga 1. Akt lokacji od XIII do XV wieku Za datę lokacji Elbląga uznaje się rok 1237. Założenie zamku i położonego obok miasta było jednym z etapów

Bardziej szczegółowo

Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą

Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą zestawienie bibliograficzne w wyborze Wybór i opracowanie Marta Boszczyk Kielce 2013 Korekta Bożena Lewandowska

Bardziej szczegółowo

INWESTORZY I ICH ODKRYCIA

INWESTORZY I ICH ODKRYCIA http://www.archeologia.donimirski.com/* INWESTORZY I ICH ODKRYCIA */ Muzeum Archeologiczne na Gródku, ul. Na Gródku 4, 31-028 Kraków, tel.: +48 12 431 90 30, fax. +48 12 431 90 40, e-mail: grodek@donimirski.com

Bardziej szczegółowo

DZIAŁY BIBLIOTEKI. A. Encyklopedie powszechne: 1. Francuska 2. Niemiecka 3. Polska

DZIAŁY BIBLIOTEKI. A. Encyklopedie powszechne: 1. Francuska 2. Niemiecka 3. Polska DZIAŁY BIBLIOTEKI A. Encyklopedie powszechne: 1. Francuska 2. Niemiecka 3. Polska B. Słowniki specjalne i informatory: 1. Słowniki specjalne 2. Ekonomia i statystyka 3. Prawo i naukoznawstwo 4. Nauki polityczne

Bardziej szczegółowo

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura najsilniej rozwinięta na tym obszarze. Majowie to grupa

Bardziej szczegółowo

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach)

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Ewa Wojtoń Instytut Dziedzictwa Europejskiego, Międzynarodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Instrukcja przygotowania puzzli

Instrukcja przygotowania puzzli Instrukcja przygotowania puzzli 2 1 1. Wytnij puzzle. 2. Z wyciętych elementów ułóż mapę Polski zgodnie z zamieszczonym wzorem. Zdjęcia pochodzą ze zbiorów Archiwum Wydawnictwa (s. 1, 2) oraz agencji fotograficznych:

Bardziej szczegółowo

BADANIA STRUKTURY POŁĄCZEŃ SPAWANYCH PRZY WYKORZYSTANIU TRANSMISYJNEGO MIKROSKOPU ELEKTRONOWEGO (TEM)

BADANIA STRUKTURY POŁĄCZEŃ SPAWANYCH PRZY WYKORZYSTANIU TRANSMISYJNEGO MIKROSKOPU ELEKTRONOWEGO (TEM) 81/21 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 21(2/2) ARCHIVES OF FOUNDARY Year 2006, Volume 6, Nº 21 (2/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 BADANIA STRUKTURY POŁĄCZEŃ SPAWANYCH PRZY WYKORZYSTANIU TRANSMISYJNEGO

Bardziej szczegółowo

WIZERUNEK KRAKOWA W POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE

WIZERUNEK KRAKOWA W POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE WIZERUNEK KRAKOWA W POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE Sondaż dla Miasta Krakowa zrealizowany przez TNS OBOP Warszawa, lipiec Na pytanie o najbardziej atrakcyjne polskie miasto, które mogłoby stać się wizytówką naszego

Bardziej szczegółowo

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki.

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. Studzionki 1.1. Dawne nazwy miejscowości. Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. 1.2. Etymologia nazwy wsi. Etymologia nazwy wsi bliżej nieznana. 1.3. Historia

Bardziej szczegółowo

Badania archeologiczne w Puszczy Białowieskiej

Badania archeologiczne w Puszczy Białowieskiej Badania archeologiczne w Puszczy Białowieskiej Tomasz Samojlik Dariusz Krasnodębski Badania w ramach historii przyrodniczej Cel dyscypliny: zrozumienie, jak i z jakim skutkiem człowiek w przeszłości wpływał

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: mgr Aleksandra Lasok - Stachurska ul. Piłsudskiego 10 38-400 Krosno

Opracowanie: mgr Aleksandra Lasok - Stachurska ul. Piłsudskiego 10 38-400 Krosno Program badań archeologicznych opracowany dla inwestycji Gminy Krosno Wykonanie robót budowlanych na terenie zabytkowego zespołu urbanistycznego Starego Miasta Krosna przy ul. Spółdzielczej i ul. Sienkiewicza,

Bardziej szczegółowo

Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie

Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie Gniezno 2015 Publikacja towarzysząca wystawie Dawna wytwórczość na ziemiach polskich zorganizowanej w dniach 29 kwietnia 4 października 2015

Bardziej szczegółowo

Z czym kojarzy się Kraków?

Z czym kojarzy się Kraków? IMAS International Wrocław Z czym kojarzy się Kraków? Wrocław, maj 2007 Sprawdziliśmy, z czym Polakom kojarzy się Kraków. Wyniki badania mogą posłuŝyć osobom zajmującym się promocją i wizerunkiem miasta,

Bardziej szczegółowo

Budowa kanału żeglugowego szansą dla rozwoju Elbląga

Budowa kanału żeglugowego szansą dla rozwoju Elbląga Budowa kanału żeglugowego szansą dla rozwoju Elbląga Witold Wróblewski Prezydent Miasta Elbląg Konferencja Budowa kanału żeglugowego Nowy Świat przez Mierzeję Wiślaną Elbląg, 7 kwietnia 2016 r. Elbląg

Bardziej szczegółowo

Malowanka Historia Zawiercia dla najmłodszych

Malowanka Historia Zawiercia dla najmłodszych Malowanka Historia Zawiercia dla najmłodszych Publikacja, którą trzymacie Państwo w dłoniach, została przygotowana przez Centrum Inicjatyw Lokalnych. Jest ona efektem naszej fascynacji historią Zawiercia.

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Parlamentarne procedury legislacyjne Projekt Phare PL0003.06, EuropeAid/113506/D/SV/PL

Parlamentarne procedury legislacyjne Projekt Phare PL0003.06, EuropeAid/113506/D/SV/PL Parlamentarne procedury legislacyjne Projekt Phare PL0003.06, EuropeAid/113506/D/SV/PL realizowany przez konsorcjum z udziałem ECO European Consultants Organisation (Bruksela) EFICOM - European and Financial

Bardziej szczegółowo

KLASA6 PAKIET3 KARTY PRACY MATEMATYKA

KLASA6 PAKIET3 KARTY PRACY MATEMATYKA 6 PAKIET KARTY PRACY MATEMATYKA Instrukcja matematyka Uważnie czytaj teksty zadań i polecenia. Rozwiązania wpisuj długopisem lub piórem. Nie używaj długopisu w kolorze czerwonym. W zadaniach, w których

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 11 CHEMICZNE BARWIENIE METALI I STOPÓW

ĆWICZENIE 11 CHEMICZNE BARWIENIE METALI I STOPÓW ĆWICZENIE 11 CHEMICZNE BARWIENIE METALI I STOPÓW WPROWADZENIE Jednym ze sposobów obróbki powierzchni metali i ich stopów jest barwienie. Proces ten prowadzi się w celach dekoracyjnych, nadania patyny lub

Bardziej szczegółowo

NASZA FIRMA. A&A COMMERCIUM Międzynarodowy obrót metali

NASZA FIRMA. A&A COMMERCIUM Międzynarodowy obrót metali NASZA FIRMA A&A COMMERCIUM Międzynarodowy obrót metali WYKWALIFIKOWANI DORADCY A&A Commercium Ltd. dostarcza metale nieżelazne oraz stopy w Europie Środkowej i Zachodniej. Nasz zespól to wykwalifikowani

Bardziej szczegółowo

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry

Ul. Opolska 16. Tarnowskie Góry OFERTA NAJMU Ul. Opolska 16 Tarnowskie Góry 1 Szanowni Państwo, Mamy przyjemność przedstawić Państwu ofertę najmu całej powierzchni zabytkowej kamienicy położonej w centrum Tarnowskich Gór. Mając na uwadze

Bardziej szczegółowo

Motywy podjęcia studiów na kierunku Edukacja Techniczno-Informatyczna w AGH

Motywy podjęcia studiów na kierunku Edukacja Techniczno-Informatyczna w AGH Marta CIESIELKA, Małgorzata NOWORYTA AGH Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie, Polska Motywy podjęcia studiów na kierunku Edukacja Techniczno-Informatyczna w AGH Wstęp Wybór studiów

Bardziej szczegółowo

ze zbiorów MUZEUM ZAMOYSKICH W KOZŁÓWCE

ze zbiorów MUZEUM ZAMOYSKICH W KOZŁÓWCE KONSERWACJA ZESPOŁU ZABYTKOWYCH KARNISZY ze zbiorów MUZEUM ZAMOYSKICH W KOZŁÓWCE Opracowanie: mgr Anna Fic-Lazor konserwator dzieł sztuki Muzeum Zamoyskich w Kozłówce 2015 1 Przedmiotem planowanych prac

Bardziej szczegółowo

Sejmik Województwa Śląskiego uchwala:

Sejmik Województwa Śląskiego uchwala: UCHWAŁA NR IV/49/5/2014 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO z dnia 7 kwietnia 2014 r. w sprawie podania do publicznej wiadomości informacji o zamiarze i przyczynach połączenia Muzeum Śląskiego w Katowicach i

Bardziej szczegółowo

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie Kilka słów na temat Muzeum Narodowego w Krakowie Muzeum jest największą instytucją muzealną w Polsce

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. Przeprowadzono następujące doświadczenie: Wyjaśnij przebieg tego doświadczenia. Zadanie: 3. Zadanie: 4

Zadanie 2. Przeprowadzono następujące doświadczenie: Wyjaśnij przebieg tego doświadczenia. Zadanie: 3. Zadanie: 4 Zadanie: 1 Do niebieskiego, wodnego roztworu soli miedzi wrzucono żelazny gwóźdź i odstawiono na pewien czas. Opisz zmiany zachodzące w wyglądzie: roztworu żelaznego gwoździa Zadanie 2. Przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Antoni Jackowski Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ. Turystyka pielgrzymkowa w Małopolsce - stan obecny i szanse rozwoju.

Antoni Jackowski Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ. Turystyka pielgrzymkowa w Małopolsce - stan obecny i szanse rozwoju. Antoni Jackowski Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ Turystyka pielgrzymkowa w Małopolsce - stan obecny i szanse rozwoju. Ruch pielgrzymkowy w ważniejszych ośrodkach kultu religijnego na świecie

Bardziej szczegółowo

STATUT Muzeum Narodowego w Krakowie

STATUT Muzeum Narodowego w Krakowie Załącznik do Zarządzenia Nr 11 Ministra Kultury z dnia 20 czerwca 2005 r. STATUT Muzeum Narodowego w Krakowie I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Muzeum Narodowe w Krakowie, zwane dalej "Muzeum" działa w szczególności

Bardziej szczegółowo

APA EUROPY ŚREDNIOWIECZNE SZLAKI HANDLOWE

APA EUROPY ŚREDNIOWIECZNE SZLAKI HANDLOWE APA EUROPY ŚREDNIOWIECZNE SZLAKI HANDLOWE APA EUROPY Szlaki handlowe, pokrywały siecią Europę od czasów antycznych. Szczególną rolę pełniły w Średniowieczu, kiedy to ich istnienie przyspieszało wymianę

Bardziej szczegółowo

Mateusz Klimek. Pomniki historii

Mateusz Klimek. Pomniki historii Mateusz Klimek Pomniki historii Ale o co chodzi? Jeśli zobaczysz pomnik historii, to znaczy, że: ten zabytek się nie rusza, czyli jest nieruchomy ma duże e znaczenie (a nawet ponadregionalne) prezentuje

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki Kazimierz, obecna dzielnica Krakowa, a niegdyś osobne miasto, został

Bardziej szczegółowo

Ankieta. 1. Ogólny opis przedmiotu który ma być poddany ochronie (np. rurociąg), jeśli to możliwe, również zdjęcie obiektu

Ankieta. 1. Ogólny opis przedmiotu który ma być poddany ochronie (np. rurociąg), jeśli to możliwe, również zdjęcie obiektu Ankieta Celem poniższej ankiety jest pozyskanie jak najobszerniejszych informacji o Państwa obszarze działalności z punktu widzenia technicznego i handlowego. Prosimy o dokładne przeczytanie pytań i możliwie

Bardziej szczegółowo

Ryc. 1 Wysoka ściana kamieniołomu wapienia, punkt odkrycia kopalni Ciche Szczęście. Fot. T. Stolarczyk

Ryc. 1 Wysoka ściana kamieniołomu wapienia, punkt odkrycia kopalni Ciche Szczęście. Fot. T. Stolarczyk Początki wydobycia rud miedzi w rejonie Leszczyny (niem. Haasel) sięgają wg legendarnych przekazów XIII w. Miała wówczas zostać założona sztolnia Charakter, stanowiąca najwyższy poziom wyrobisk sztolniowych

Bardziej szczegółowo

Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Zakład Badań Specjalistycznych i Technik Dokumentacyjnych

Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Zakład Badań Specjalistycznych i Technik Dokumentacyjnych SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI pierwszego etapu UMOWY o DZIEŁO p.t.: Wykonanie szlifów i analiza produktów korozji próbek metali konstrukcyjnych parowozów metodami mikro-chemicznymi i laserowej spektrometrii

Bardziej szczegółowo

Gawrony. 1.1. Dawne nazwy wsi.

Gawrony. 1.1. Dawne nazwy wsi. Gawrony 1.1. Dawne nazwy wsi. Gaffarum 1499 r., Gaffarn 1511 r., Gafern 1550 r., Gaffron 1555 r., Groß Gabern 1670 r., Groß Gafren 1679 r., Groß Gaffron- 1687/88 r., Gafffron i Groß Gaffron 1787 r., 1818

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowość krakowskich zabytków scenariusz lekcji

Wyjątkowość krakowskich zabytków scenariusz lekcji Wyjątkowość krakowskich zabytków scenariusz lekcji GRUPA DOCELOWA: uczniowie szkół ponadpodstawowych METODA: a) mini-wykład połączony z prezentacją multimedialną Wyjątkowość krakowskich zabytków ; b) rozmowa

Bardziej szczegółowo

W jaki metal zamieniał przedmioty dotyk mitycznego króla Midasa? złoto. srebro. platynę

W jaki metal zamieniał przedmioty dotyk mitycznego króla Midasa? złoto. srebro. platynę W jaki metal zamieniał przedmioty dotyk mitycznego króla Midasa? złoto srebro platynę W jaki metal zamieniał przedmioty dotyk mitycznego króla Midasa? złoto srebro platynę W jaki metal zamieniał przedmioty

Bardziej szczegółowo

MUZEUM POCZĄTKÓW PAŃSTWA POLSKIEGO W GNIEŹNIE. Gniezno 2015

MUZEUM POCZĄTKÓW PAŃSTWA POLSKIEGO W GNIEŹNIE. Gniezno 2015 4 MUZEUM POCZĄTKÓW PAŃSTWA POLSKIEGO W GNIEŹNIE Gniezno 2015 Biblioteka Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, vol. 7 Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie i Autorzy, 2015 Redaktor wydawnictw

Bardziej szczegółowo

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA

PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA Załącznik Nr 1 do Uchwały Rady Gminy Ustka Nr XV/162/2008 PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI ZIMOWISKA ZIMOWISKA 2008 ROK RYS HISTORYCZNY Zimowiska to wieś w granicach sołectwa Grabno, połoŝona przy drodze krajowej

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O DOTYCHCZASOWEJ I NOWEJ TREŚCI STATUTU W ZAKRESIE PRZEDMIOTU DZIAŁALNOŚCI SPÓŁKI ORAZ KAPITAŁU WARUNKOWEGO

INFORMACJA O DOTYCHCZASOWEJ I NOWEJ TREŚCI STATUTU W ZAKRESIE PRZEDMIOTU DZIAŁALNOŚCI SPÓŁKI ORAZ KAPITAŁU WARUNKOWEGO INFORMACJA O DOTYCHCZASOWEJ I NOWEJ TREŚCI STATUTU W ZAKRESIE PRZEDMIOTU DZIAŁALNOŚCI SPÓŁKI ORAZ KAPITAŁU WARUNKOWEGO 1. Zamiana treści Statutu Spółki w związku z rozszerzeniem przedmiotu działalności:

Bardziej szczegółowo

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Jan Witkowski : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Project for exhibition photo graphic compositions typography colors Berlin London Paris Barcelona Vienna Prague Krakow Zakopane Jan Witkowski ARTIST FROM

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE Uczeń przedstawia zadania muzeum wyjaśnia związki rodzinne na przykładzie swojej rodziny wyjaśnia znaczenie pojęcia: pamiątka rodzinna pokazuje na

Bardziej szczegółowo

Wzorcowy dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) dla pyłowych atmosfer wybuchowych

Wzorcowy dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) dla pyłowych atmosfer wybuchowych Wzorcowy dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) dla pyłowych atmosfer wybuchowych Celem niniejszego artykułu jest wskazanie pracodawcy co powinien zawierać dokument zabezpieczenia przed wybuchem

Bardziej szczegółowo

Analiza opłaty za czynności związane z wydaniem pozwolenia krajowego na udostępnianie na rynku i stosowanie produktu biobójczego

Analiza opłaty za czynności związane z wydaniem pozwolenia krajowego na udostępnianie na rynku i stosowanie produktu biobójczego Załącznik do pisma MZ-PR-WL-0214/40(3)/MZ/15 Analiza opłaty za czynności związane z wydaniem pozwolenia krajowego na udostępnianie na rynku i stosowanie produktu biobójczego Projektowana opłata na poziomie

Bardziej szczegółowo

METODA SZYBKIEGO PROTOTYPOWANIA WOSKOWYCH MODELI ŁOPATEK W MATRYCACH SILIKONOWYCH

METODA SZYBKIEGO PROTOTYPOWANIA WOSKOWYCH MODELI ŁOPATEK W MATRYCACH SILIKONOWYCH 116/18 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 18 (2/2) ARCHIVES OF FOUNDRY Year 2006, Volume 6, N o 18 (2/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 METODA SZYBKIEGO PROTOTYPOWANIA WOSKOWYCH MODELI ŁOPATEK

Bardziej szczegółowo

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2011 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Streszczenie W

Bardziej szczegółowo

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Źródła emisji Hg metalurgia metali nieżelaznych Emisje Hg do atmosfery pochodzą głównie

Bardziej szczegółowo

Gmina Pomiechówek Gminna ewidencja zabytków Zabytki nieruchome - forteczne

Gmina Pomiechówek Gminna ewidencja zabytków Zabytki nieruchome - forteczne MIEJSCOWOŚĆ NR DZIAŁKI OBIEKT DATOWANIE W EWID. 1. Goławice Pierwsze 2. Goławice Pierwsze 3. Goławice Pierwsze 940/4 4. Goławice Pierwsze 5. Goławice Pierwsze Gmina Pomiechówek Zabytki nieruchome - forteczne

Bardziej szczegółowo

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii TEST POWTÓRZENIOWY KLASA III od starożytności do XVI wieku. 1.Określ czy poniższe zdania są prawdziwe czy fałszywe a) proces przeobrażania się gatunków to rewolucja b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła

Bardziej szczegółowo

OKREŚLENIE METODĄ KALORYMETRII SKANINGOWEJ ENTALPII PRZEMIAN FAZOWYCH W ŻELIWIE SZARYM

OKREŚLENIE METODĄ KALORYMETRII SKANINGOWEJ ENTALPII PRZEMIAN FAZOWYCH W ŻELIWIE SZARYM 5/22 Archives of Foundry, Year 6, Volume 6, 22 Archiwum Odlewnictwa, Rok 6, Rocznik 6, Nr 22 PAN Katowice PL ISSN 1642-538 OKREŚLENIE METODĄ KALORYMETRII SKANINGOWEJ ENTALPII PRZEMIAN FAZOWYCH W ŻELIWIE

Bardziej szczegółowo

Wytwórnia Swiec Koscielnych

Wytwórnia Swiec Koscielnych Wytwórnia Swiec Koscielnych Przewielebnemu duchowieństwu oraz szanownej Publiczności własnegp wyrobu świece z czystego pszczelego wosku, ozdobne stoczki i pierniki Tradycje od 1866 roku 1 Wytwórnia Świec

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI

WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI Inżynieria Rolnicza 4(102)/2008 WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI Michał Cupiał, Anna Szeląg-Sikora

Bardziej szczegółowo

PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM

PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM Kazimierz Sumisławski Departament Środowiska i Rolnictwa Urząd

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ KONKURSU HISTORYCZNEGO CZYZNASZKRAKÓW?

SCENARIUSZ KONKURSU HISTORYCZNEGO CZYZNASZKRAKÓW? SCENARIUSZ KONKURSU HISTORYCZNEGO CZYZNASZKRAKÓW? 1. Konkurs jest przeznaczony zawsze dla klas pierwszych i drugich. 2. Celem konkursu jest: popularyzacja wiedzy o Krakowie zwiększenie zainteresowań młodzieży

Bardziej szczegółowo

Małe partnerstwo dużej inwestycji

Małe partnerstwo dużej inwestycji Parking w systemie koncesji Małe partnerstwo dużej inwestycji Parking podziemny, pod placem Na Groblach w Krakowie, jest pierwszym obiektem w Polsce zbudowanym z zastosowaniem przepisów o koncesji na roboty

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 12 Data wydania: 10 grudnia 2015 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Oznakowanie ekologiczne produktów i opakowań wybrane ekoznaki

Oznakowanie ekologiczne produktów i opakowań wybrane ekoznaki Oznakowanie ekologiczne produktów i opakowań wybrane ekoznaki Opracowanie z cyklu "Popularyzacja wiedzy" Małgorzata Szymańska-Brałkowska Małgorzata Z. Wiśniewska Ewa Malinowska Wydawca: Zakład Zarządzania

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY Zarządzanie Publiczne, vol. 1(13), pp. 117-135 Kraków 2011 Published online February 9, 2012 ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do SIWZ

Załącznik nr 3 do SIWZ Załącznik nr 3 do SIWZ Program prac konserwatorskich przy zabytkowej nawierzchni ceramicznej krużganków w XV w. zespole poklasztornym Franciszkanów w Gdańsku, Gdańsk ul. Toruńska 1. Zadanie realizowane

Bardziej szczegółowo

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1 -1/1- XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1 W zadaniach 1-3 należy wykorzystać mapę (s. 4) i przekrój geologiczny (s. 5). Zadanie 1. Uwaga: w miejscach pozostawionych po poleceniach

Bardziej szczegółowo

Złoto. Korzystna inwestycja w bezpieczną przyszłość. Trwała forma kapitału. Niebanalny prezent

Złoto. Korzystna inwestycja w bezpieczną przyszłość. Trwała forma kapitału. Niebanalny prezent Złoto Korzystna inwestycja w bezpieczną przyszłość Jeśli szukasz zróżnicowanych form lokowania kapitału lub po prostu chcesz czuć wartość swoich pieniędzy, zainwestuj w złoto. Inwestycja w złoto od zarania

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE TECHNOLOGII RAPID PROTOTYPING W ODLEWNICTWIE PRECYZYJNYM

WYKORZYSTANIE TECHNOLOGII RAPID PROTOTYPING W ODLEWNICTWIE PRECYZYJNYM 117/18 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 18 (2/2) ARCHIVES OF FOUNDRY Year 2006, Volume 6, N o 18 (2/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 WYKORZYSTANIE TECHNOLOGII RAPID PROTOTYPING W ODLEWNICTWIE

Bardziej szczegółowo

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Henryk Rutkowski Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Przedmiotem zainteresowania jest terytorium województwa kaliskiego na dawnych mapach, z których tylko późniejsze przedstawiają

Bardziej szczegółowo

HYBRYDA KUJAWSKA HERBEM

HYBRYDA KUJAWSKA HERBEM TOMASZ PIETRAS HYBRYDA KUJAWSKA HERBEM NOWEGO WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO? W związku z reformą administracyjną, heraldyka samorządowa ostatnio bardzo odżyła - na bieżąco powstają nowe herby województw, powiatów

Bardziej szczegółowo

WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera

WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera ANALIZA POŁĄCZENIA WARSTW CERAMICZNYCH Z PODBUDOWĄ METALOWĄ Promotor: Prof. zw. dr hab. n. tech. MACIEJ HAJDUGA Tadeusz Zdziech CEL PRACY Celem

Bardziej szczegółowo

a) Sole kwasu chlorowodorowego (solnego) to... b) Sole kwasu siarkowego (VI) to... c) Sole kwasu azotowego (V) to... d) Sole kwasu węglowego to...

a) Sole kwasu chlorowodorowego (solnego) to... b) Sole kwasu siarkowego (VI) to... c) Sole kwasu azotowego (V) to... d) Sole kwasu węglowego to... Karta pracy nr 73 Budowa i nazwy soli. 1. Porównaj wzory sumaryczne soli. FeCl 2 Al(NO 3 ) 3 K 2 CO 3 Cu 3 (PO 4 ) 2 K 2 SO 4 Ca(NO 3 ) 2 CaCO 3 KNO 3 PbSO 4 AlCl 3 Fe 2 (CO 3 ) 3 Fe 2 (SO 4 ) 3 AlPO 4

Bardziej szczegółowo

OS-I.7222.31.10.2013.MH Rzeszów, 2013-12-27 DECYZJA

OS-I.7222.31.10.2013.MH Rzeszów, 2013-12-27 DECYZJA OS-I.7222.31.10.2013.MH Rzeszów, 2013-12-27 DECYZJA Działając na podstawie: art. 155 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267), art. 378 ust. 2a

Bardziej szczegółowo

ZMIANY UŻYTKOWANIA ZIEMI NA PRZYKŁADZIE MIASTA PODGÓRZA I ZAMOŚCIA

ZMIANY UŻYTKOWANIA ZIEMI NA PRZYKŁADZIE MIASTA PODGÓRZA I ZAMOŚCIA Wojciech Przegon ZMIANY UŻYTKOWANIA ZIEMI NA PRZYKŁADZIE MIASTA PODGÓRZA I ZAMOŚCIA w świetle materiałów kartograficznych Kraków 2011 Pracę recenzowała: Urszula Litwin Projekt okładki: Michał Uruszczak

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXV/371/2013 RADY MIEJSKIEJ W KOZIENICACH. z dnia 26 września 2013 r.

UCHWAŁA NR XXXV/371/2013 RADY MIEJSKIEJ W KOZIENICACH. z dnia 26 września 2013 r. UCHWAŁA NR XXXV/371/2013 RADY MIEJSKIEJ W KOZIENICACH z dnia 26 września 2013 r. w sprawie nadania imienia Muzeum Regionalnemu w Kozienicach i nadania nowego statutu Na podstawie art. 18 ust. 2, pkt. 9,

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

W rytm Krakowa 2015-06-01 12:06:05

W rytm Krakowa 2015-06-01 12:06:05 W rytm Krakowa 2015-06-01 12:06:05 2 Dynamiczny i nowoczesny Kraków nadaje rytm całej gospodarce Małopolski. Potencjał intelektualny i naukowy dawnej stolicy Polski tworzy zaplecze kadrowe jego najbardziej

Bardziej szczegółowo

Nauka przez obserwacje - Badanie wpływu różnych czynników na szybkość procesu. korozji

Nauka przez obserwacje - Badanie wpływu różnych czynników na szybkość procesu. korozji Nauka przez obserwacje - Badanie wpływu różnych czynników na szybkość procesu korozji KOROZJA to procesy stopniowego niszczenia materiałów, zachodzące między ich powierzchnią i otaczającym środowiskiem.

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Archeologii

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Archeologii OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Muzealnictwo i ochrona zabytków 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim 3. Jednostka prowadząca przedmiot

Bardziej szczegółowo