Nieœmiertelna w¹troba

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nieœmiertelna w¹troba"

Transkrypt

1 Brulion 25 (1/95): (1995) Nieœmiertelna w¹troba Jedna czwarta ludzkoœci yje w raju, nie zdaj¹c sobie z tego sprawy. Nieznajomoœã tego oczywistego faktu wynika z tradycyjnych pogl¹dów na temat lokalizacji tego miejsca gdzieœ poza ziemi¹ i poza czasem. Niew¹tpliwie jednak, znaczna czêœã ludzi nie yj¹cych od stu lub wiêcej lat nie miaùaby w¹tpliwoœci, gdzie siê znajduje, gdyby obudziùa siê w przeciêtnym amerykañskim domu. Wygoda codziennego ycia, oszaùamiaj¹ce udogodnienia techniczne, estetyka otaczaj¹cych przedmiotów i rozlegùy dostêp do mniej lub bardziej wyszukanych form rozrywki - to wiêcej, ni mogli sobie wyobraziã, myœl¹c o rozkoszach raju. Nie oznacza to oczywiœcie, e wszystko jest ju cacy. Szczêœcie ludzkoœci byùoby peùne, gdyby unikn¹ã powolnego zu ywania siê organizmu - chorób i œmierci, gdyby mo liwe byùo zupeùne oderwanie od rzeczywistego, stawiaj¹cego ci¹gle jeszcze opór œwiata. Gdyby obecny raj udaùo siê przeksztaùciã w raj jeszcze doskonalszy. Ýyj¹ca w obecnym raju czêœã ludzkoœci skupia siê wiêc coraz bardziej na tych problemach. Marzy o zdecydowanej poprawie kondycji fizycznej wùasnego gatunku i tworzeniu nie podlegaj¹cej uci¹ liwym ograniczeniom fizykalnym rzeczywistoœci wirtualnej, w której dosùownie wszystko, co tylko sobie mo na wymyœleã byùoby mo liwe. Pierwszemu z wyznaczonych celów sùu yã ma biologia z medycyn¹, na które przeznacza siê coraz wiêksze œrodki pieniê ne i techniczne, drugiemu zaœ rozwój technik neuroelektroniczno-cybernetycznych, sùu ¹cych budowaniu cybernetycznego raju, w którym ka dy obywatel cywilizowanego œwiata mógùby wyst¹piã w dowolnej bajce, podù¹czony do potê nego komputera, z elektrodami w mózgu, miêœniach i skórze. Budowa nowego wspaniaùego œwiata posuwa siê jednak do przodu zbyt wolno, aktualna ludzkoœã jest wiêc nieco zniecierpliwiona. Przeczuwa, e wszystkie te cuda staã siê mog¹, niestety, udziaùem dopiero przyszùych pokoleñ. Sytuacja psychologiczna ludzi pocz¹tku nowej ery nie jest wiêc, wbrew pozorom, komfortowa. Wielu ludzi yje w przekonaniu, e urodzili siê przedwczeœnie. Boi siê raka, wojny atomowej, krachu na gieùdzie, wzrostu przestêpczoœci, Chiñczyków, dziury ozonowej. Boi siê tak e, e zabraknie wyobraêni, by w peùni wykorzystaã ju istniej¹ce mo liwoœci. Poczekalnia do raju przyszùoœci peùna jest wiêc frustratów, wariatów, dziwaków, sekciarzy, impotentów, narkomanów, bioenergoterapeutów. Zwolenników tajemniczych energii, psychoanalizy, podejrzanych interesów w Hong-Kongu, bezinteresownej przemocy w Londynie. Ka dy z nich yje jak umie, opanowany obsesj¹ wspaniaùej przyszùoœci, która mo e go omin¹ã. Wizje oczekiwanej przyszùoœci znaleêã mo na w cyberpankowych powieœciach. Opisywanemu w nich œwiatu niewiele mo na zarzuciã, jeœli chodzi o rozwój techniczny. Psychologiczno-spoùeczna sytuacja bohaterów tych ksi¹ ek jest jednak nie do pozazdroszczenia. Ich ycie jest ponure, peùne okrucieñstwa i lêku. W Neuromancerze Williama Gibsona ludzie yj¹ w œwiecie przypominaj¹cym kosmiczn¹ knajpê z filmu "Gwiezdne wojny". Zaludniaj¹ j¹ ró ne odbiegaj¹ce od normy indywidua, stanowi¹ce produkt genetycznej rekombinacji, biotechnologii, mikroelektroniki, chirurgii i wysoko rozwiniêtej in ynierii materiaùowej. Ka dy z bohaterów stanowi dziwaczny konstrukt przyszùoœciowej medycyny, zùo ony z ró nego rodzaju wszczepów, przeszczepów, plastikowych rurek, i metalowych protez, korzystaj¹cy z niezliczonej iloœci œrodków psychotropowych i nurzaj¹cy siê w wirtualnym œwiecie wytworzonym przez potê ne komputery, stanowi¹ce wùasnoœã

2 rz¹dz¹cych globem korporacji. Ýaden z nich nie posiada innego celu poza zapewnieniem sobie jak najwiêkszego dostêpu do istniej¹cych dobrodziejstw: wyspecjalizowanych klinik medycznych (mog¹cych przeprowadzaã dowolne reperacje jego powùoki cielesnej), œrodków psychotropowych i przyjemnoœci korzystania z neuroelektronicznej cyberprzestrzeni wytwarzanej przez potê ne komputery. Przedstawiony œwiat jest brutalny, bohaterowie zaœ nie tylko chc¹, ale i musz¹ robiã ró ne rzeczy, uznawane raczej za nieùadne, by nie wypaœã z gry. Jest to zrozumiaùe, jeœli weêmiemy pod uwagê stawkê, o jak¹ gra siê toczy. W cyberpankowym œwiecie utrata ycia, posady b¹dê pieniêdzy jest spraw¹ znacznie bardziej przykr¹ ni dziœ. Utrata posady oznacza wygnanie z raju, œmierã - fizyczn¹ kasacjê, której mo na by unikn¹ã, utrata pieniêdzy zaœ - degradacjê do roli jeszcze jednego popychacza, staraj¹cego siê prze yã, uchroniã przez jakiœ czas swoje miêso przed rozkùadem. Pomiêdzy yciem a œmierci¹ rozci¹ga siê zreszt¹ caùy szereg stadiów poœrednich: hodowlani mordercy ninja, fantomy, fantodziewczyny, holokonstrukty nieboszczyków wybuchaj¹ce aproksymacj¹ œmiechu, odhibernowani bogacze. O ile œwiat dawnej S-F wydawaù siê nam œwiatem tak odlegùym, e a nierzeczywistym, o tyle œwiat cyberpankowy stanowi niepokoj¹ce przedùu enie dzisiejszych tendencji. Niektóre fantazje cybernetyczne i medyczne wydaj¹ siê byã ju w zasiêgu rêki, realizacja innych mo liwa bêdzie przypuszczalnie w stosunkowo nieodlegùej przyszùoœci. Rozwój cybernetyki i mikroelektroniki jest tak oszaùamiaj¹cy, e ju wkrótce zapewne umo liwi nam dostêp do przestrzeni wirtualnych, w których prze ywaã bêdziemy mogli jak we œnie (jak na jawie?) przeró ne przygody: wcielaã siê w ró ne postaci, odczuwaã dowolne przyjemnoœci w towarzystwie dowolnych osób, podbijaã nowe l¹dy lub nowe galaktyki. Ju obecnie programy i urz¹dzenia wywodz¹ce siê od ró nego rodzaju symulatorów i neurozù¹czy oferuj¹ wiele mo liwoœci w tym wzglêdzie. O ile ten nurt cybernetyki traktowaã mo emy jako jeszcze jedn¹ propozycjê w dziedzinie rozrywki, o tyle wizje, które przed nami roztacza biomedycyna dotycz¹ spraw znacznie powa niejszych. Hibernacja Hibernacja polega na okresowym przetrzymywaniu organizmu, b¹dê jego fragmentów (tkanek, komórek, narz¹dów) w niskiej temperaturze. Hibernacjê uwa aã mo na za udan¹, jeœli obiekty biologiczne uprzednio zamro one uda siê odmroziã i przywróciã do normalnego funkcjonowania. Stanowi wiêc ona czasowe zawieszenie funkcji yciowych pod wpùywem niskich temperatur. Jej podstawê stanowi fakt, e wszelkie istotne funkcje organizmu wynikaj¹ z reakcji chemicznych, zachodz¹cych w roztworach wodnych. Po zamro eniu procesy, stanowi¹ce podstawê metabolizmu komórkowego ustaj¹. Powrót do ycia po odmro eniu graniczy w pewnym sensie z cudem. Zaprzecza powszechnemu przekonaniu, e ycie to ci¹gùy proces biochemiczny, którego caùkowite przerwanie musi byã równoznaczne ze œmierci¹. Zdolnoœci hibernacyjne s¹ ró ne u ró nych organizmów. Generalnie rzecz bior¹c, czym bardziej skomplikowany plan budowy, tym wiêksze trudnoœci z hibernacj¹. W warunkach naturalnych hibernacji ulegaj¹ ró ne proste organizmy, a nawet pùazy. Znajdowane w lodzie zamro one aby odzyskuj¹ ycie po powolnym odmro eniu. Spoœród procesów obserwowanych w przyrodzie najwiêcej cech wspólnych z hibernacj¹ ma tzw. stan ycia utajonego (anabioza). Niektóre drobne jednokomórkowe lub nawet wielokomórkowe organizmy potrafi¹ przetrwaã w takim stanie stosunkowo dùugo. Polega on na silnym odwodnieniu (zagêszczeniu)

3 cytoplazmy, tak e reakcje chemiczne zachodz¹ce w komórkach ulegaj¹ niezwykùemu spowolnieniu (ale nie zupeùnemu zawieszeniu). W stanie anabiozy znajduj¹ siê na przykùad przetrwalniki bakterii, zarodniki paproci, nasiona roœlin. Spoœród zwierz¹t niezwykle dùugo w stanie anabiozy przetrwaã potrafi¹ niesporczaki (Tartigrada), które potrafi¹ od yã nawet po kilkudziesiêciu latach przebywania w stanie silnego zasuszenia. Zwierzêta ciepùokrwiste (ptaki i ssaki) nie wykazuj¹ zdolnoœci do hibernacji. Mimo, i doœwiadczenia z hibernacj¹ dorosùych osobników nie udaj¹ siê, mo liwe jest zamra anie zarodków b¹dê komórek rozrodczych. Stosowane jest ono powszechnie w przypadku spermy wielu zwierz¹t hodowlanych. Komórki rozrodcze zwierz¹t przechowywaã mo na w temperaturze ciekùego azotu przez bardzo dùugi czas, a nastêpnie, po rozmro eniu, u ywaã do inseminacji b¹dê eksperymentów zwi¹zanych ze sztucznym rozrodem. Pojawiaj¹ siê te coraz wiêksze mo liwoœci przechowywania ró nych innych tkanek zwierzêcych, a nawet ludzkich w bardzo niskich temperaturach. Umo liwia to tworzenie banków tkanek dla celów medycznych, weterynaryjnych b¹dê doœwiadczalnych. Gùówny problem z hibernacj¹ skomplikowanych ciaù biologicznych polega na tym, e ulegaj¹ one czêœciowemu zniszczeniu w trakcie zamra ania, na skutek tworzenia siê krysztaùków lodu, rozsadzaj¹c wa ne struktury submikroskopowe komórek i tkanek. Byã mo e kiedyœ uda siê tê trudnoœã przeùamaã, tym bardziej, e wiadomo, i niektóre substancje (np. glicerol) zapobiegaj¹ w znacznym stopniu uszkodzeniom tego typu. Dla powodzenia przedsiêwziêcia du e znaczenie mo e mieã opracowanie doskonalszych procedur hibernacyjnych (dokùadne okreœlenie ciœnienia, temperatury, czasu zamra ania itp.). Klonowanie Klonowanie to powielanie identycznych planów budowy. Umo liwia ono wytwarzanie wiêkszej liczby nie ró ni¹cych siê miêdzy sob¹ pod wzglêdem biologicznym osobników. Zbiór takich indywiduów nazywamy klonem. Z przyrodniczego punktu widzenia klon jest bli szy jednemu osobnikowi ni populacji zùo onej z ró ni¹cych siê pod pewnymi wzglêdami osobników jednego gatunku. Dane, jakimi dysponujemy w tej chwili wskazuj¹ na to, e klonowanie czùowieka bêdzie kiedyœ mo liwe. Oznacza to, e technicznie osi¹galne bêdzie wytwarzanie pewnej liczby kopii danego osobnika na drodze eksperymentalnej. Pisz¹c o identycznych kopiach mam na myœli identycznoœã pod wzglêdem podstawowych parametrów biologicznych takich jak zespóù genów, budowa wewnêtrzna i zewnêtrzna, pewne podstawowe cechy charakteru, zbiór instynktownych zachowañ. Nie bêdzie to przypuszczalnie oznaczaùo, e sklonowani ludzie bêd¹ identyczni pod wzglêdem psychicznym. Trudnoœci, jakie piêtrz¹ siê w tej chwili przed eksperymentatorami maj¹ charakter gùównie techniczny i mog¹ byã za jakiœ czas do ominiêcia. Obecnie mo na bez wiêkszego trudu klonowaã niektóre zwierzêta (od bardzo prostych bezkrêgowców po aby) i wiêkszoœã roœlin. Tym ùatwiej klonowaã dany organizm, im wiêksze zdolnoœci do regeneracji wykazuje. W przypadku ró nych organizmów stosuje siê ponadto ró ne metody klonowania. U ab materiaùem wyjœciowym s¹ komórki jajowe, skùadane przez samice w postaci tzw. "skrzeku". Z ka dej z nich wydùubuje siê j¹dro komórkowe, a na jego miejsce wszczepia j¹dro komórki innej tkanki, np. nabùonkowej, pochodz¹cej od osobnika, którego chcemy powieliã. Liczebnoœã tworzonego klonu zale y jedynie od liczby takich operacji. Jeœli do stu komórek jajowych wstawimy j¹dra komórkowe jakiegoœ osobnika (dawcy),

4 otrzymamy sto sklonowanych ab, identycznych z dawc¹. Zanim to jednak nast¹pi, musimy pobudziã tak spreparowane jaja do rozwoju, poczekaã a rozwin¹ siê kijanki, te zaœ przeobra ¹ siê w mùode abki. W przypadku roœlin klonowanie stanowi ju nawet jedn¹ z coraz powszechniej stosowanych technologii, szczególnie w ogrodnictwie. Fragmenty tkanek danego osobnika, lub nawet pojedyncze jego komórki przeszczepia siê na odpowiednie po ywki, przez pewien czas na nich hoduje, nastêpnie zaœ indukuje odpowiednimi hormonami przeksztaùcanie siê sztucznie hodowanych tkanek w mùode roœlinki, identyczne z roœlin¹ wyjœciow¹, a wiêc t¹, z której pobrano tkanki do hodowli. Obecnie trwaj¹ prace nad klonowaniem zwierz¹t hodowlanych. Gdy dowiecie siê z gazet o sukcesie w klonowaniu myszy, bydùa, trzody b¹dê ptactwa (*), pomyœlcie, e klonowanie czùowieka jest ju technicznie osi¹galne. Manipulacje rozrodem W chwili obecnej dostêpna jest caùa gama technik umo liwiaj¹cych manipulowanie rozrodem zwierz¹t wy szych. Mo liwe jest przeprowadzanie zapùodnienia in vitro, poza organizmem matki, hodowanie zarodków w ciele matki zastêpczej, przewo enie zarodków na du e odlegùoœci, hibernowanie komórek rozrodczych i zarodków, manipulowanie pùci¹ itp. Spoœród wymienionych mo liwoœci, prawie wszystkie znalazùy ju zastosowanie w eksperymentalnym rozrodzie czùowieka, budz¹c zreszt¹ du e kontrowersje i w¹tpliwoœci. Jeœli eksperymenty na tym polu bêd¹ nadal kontynuowane, czêœã zabiegów "hodowlanych" wejdzie na dobre do praktyki medycznej. Wymagaùo to bêdzie specjalnych uregulowañ prawnych i przedefiniowania wielu pojêã, co do których znaczenia nie mieliœmy dot¹d najmniejszych w¹tpliwoœci. Dla przykùadu: czy matk¹ jest kobieta, która daùa jedynie komórkê jajow¹ do zapùodnienia, czy te ta kobieta, która u yczyùa zapùodnionej in vitro komórce swojej macicy, nosiùa pùód przez dziewiêã miesiêcy w swoim brzuchu, a nastêpnie urodziùa (a mo e nawet wykarmiùa) niemowlê? Jednym ze skutków rozwoju metod in vitro w rozrodzie czùowieka bêdzie mo liwoœã uzyskania okreœlonej pùci potomstwa "na zamówienie". W dalszej nieco perspektywie mo na przewidzieã, e metody sterowania pùci¹ stan¹ siê stosunkowo tanie, a wiêc ogólnodostêpne. Obecnie przyroda sama, poprzez genetyczne mechanizmy determinacji pùci reguluje wzajemny stosunek iloœciowy mê czyzn do kobiet w populacjach Homo sapiens. Wynosi on, jak wiadomo, okoùo 1 : 1, jeœli weêmiemy uwagê wskaênik urodzeñ. Trudno powiedzieã, jakim zmianom ulegùby ten wskaênik, gdyby ludzkoœã wziêùa kontrolê nad pùci¹ potomstwa w swoje rêce. Weêmy na przykùad pod uwagê te kultury, w których tradycyjnie ceni siê znacznie wy ej posiadanie mêskiego potomstwa, dziewczynki zaœ uwa a za zbêdny, kùopotliwy balast dla rodziców. Sterowanie pùci¹ potomstwa mogùoby doprowadziã wiêc na wielu obszarach kuli ziemskiej do interesuj¹cych zaburzeñ w sferze spoùecznoobyczajowo-politycznej. Ostatecznym skutkiem "postêpu" w dziedzinie okreœlania pùci potomstwa byùoby rêczne sterowanie stosunkiem pùci w spoùeczeñstwie przez polityków (prawników, szmanów, kapùanów etc.) b¹dê stabilizacja wynikaj¹ca z zadziaùania mechanizmów rynkowych (poda y i popytu). Hodowla tkanek i narz¹dów Trwaj¹ zaawansowane prace nad hodowl¹ komórek, tkanek i narz¹dów w warunkach sztucznych, na specjalnie przygotowanych po ywkach. Hodowla wa nych organów wewnêtrznych zwierz¹t i czùowieka, a szczególnie ich "klonowanie" wydaje siê spraw¹ bardzo odlegù¹, nie wiadomo czy wykonaln¹. Jest jednak o co walczyã. Mo liwoœã utrzymywania przy yciu, w sztucznych warunkach niektórych wa nych

5 organów ludzkich (serc, nerek itp.) rozwi¹zaùaby kwestiê oczekiwania na potrzebny do transplantacji organ. Dzisiaj osoba oczekuj¹ca na przeszczep oczekuje tak naprawdê na to, by w stosunkowo niewielkiej odlegùoœci od szpitala nast¹piùo jakieœ nieszczêœcie (wypadek samochodowy, krwawa bójka). Organ uzyskany od niezdolnego do dalszego ycia dawcy przewo ony jest bardzo szybko na miejsce operacji i po przeprowadzeniu licznych testów mo e byã wszczepiony osobie oczekuj¹cej. Alternatywnym rozwi¹zaniem, obok hodowli in vitro pobranych wczeœniej organów byùoby utrzymywanie ich w stanie zamro enia a do chwili, gdy bêd¹ potrzebne. W jednym i w drugim przypadku mo liwe byùoby tworzenie banków narz¹dów. Ich istnienie umo liwiùoby lepsze gospodarowanie poszukiwanymi "czêœciami zamiennymi" i wiêksze uniezale nienie od zdarzeñ b¹dê co b¹dê przypadkowych. Technicznie mo liwe jest ju dziœ hodowanie komórek i tkanek. W obecnej chwili mo liwe jest hodowanie przez stosunkowo krótki czas wielu tkanek zwierzêcych i ludzkich (tkanek nabùonkowych, limfocytów, komórek nerwowych). Hodowle takie stosowane s¹ w wielu laboratoriach genetycznych i biochemicznych w celach badawczych, b¹dê diagnostycznych (np. hodowle limfocytów do badañ cytogenetycznych). Gùówny problem stanowi "unieœmiertelnienie" takich hodowli, by prowadzone byã mogùy przez dowolnie dùugi czas, by nie umieraùy. W niektórych, rzadkich jednak przypadkach nieœmiertelne linie komórkowe zostaùy otrzymane, np. ludzkie komórki HeLa, pochodz¹ce z guza narz¹dów rodnych nie yj¹cej ju dziœ kobiety (HeLa to jej inicjaùy). Caùkiem mo liwe wydaje siê nawet hodowanie woùowiny, wieprzowiny b¹dê kurzej w¹tróbki w warunkach sztucznych, poza organizmem zwierzêcym. Walory smakowe i opùacalnoœã takiego przedsiêwziêcia to ju zupeùnie inna sprawa. Przeszczepy narz¹dów i tkanek Gùówne problemy transplantologii to: poda organów, kosztownoœã zabiegów i zùamanie barier immunologicznych (odpornoœciowych) utrudniaj¹cych przyjêcie przeszczepu. Dwa ostatnie problemy maj¹ charakter wyù¹cznie techniczny. Gorzej z poda ¹. Sprawa pozyskiwania organów do przeszczepienia budzi wiele w¹tpliwoœci o charakterze etycznym i prawnym. Prowadzone s¹ wiêc prace nad hodowaniem narz¹dów w warunkach sztucznych oraz nad zast¹pieniem narz¹dów ludzkich zwierzêcymi o podobnych parametrach (np. serce maùpy lub œwiñska zastawka). Innym wyjœciem jest wszczepianie narz¹dów sztucznych. W tej ostatniej dziedzinie zaznacza siê pewien postêp (sztuczne zastawki, stymulatory, elementy ukùadu krwionoœnego, kostnego b¹dê pokarmowego itp.). Rozwój produkcji sztucznych narz¹dów i tkanek zale eã bêdzie od rozwoju mikroelektroniki i in ynierii materiaùowej. Sztuczne organy, wyprodukowane z materiaùów o odpowiednich wùaœciwoœciach nie bêd¹ wywoùywaùy reakcji odpornoœciowych organizmu, zniknie wiêc kwestia odrzucania przeszczepów, stanowi¹ca istotny problem transplantologii. Z powodu odrzucania przeszczepów wiele udanych pod wzglêdem wykonawczym zabiegów nie przynosi oczekiwanych skutków (operacja siê udaùa, pacjent umarù). Do niew¹tpliwych osi¹gniêã w dziedzinie medycznej in ynierii materiaùowej nale y wymieniã znaczne postêpy w pracach nad sztuczn¹ krwi¹, opracowanie doskonaùych klejów tkankowych, umo liwiaj¹cych ù¹czenie tkanek bez u ycia igieù i nici oraz produkcjê coraz doskonalszych protez ró nego typu. Manipulacje genetyczne In ynieria genetyczna umo liwia ju dzisiaj wytwarzanie nie istniej¹cych w przyrodzie form wirusów, bakterii b¹dê dro d y na drodze przenoszenia genów z jednej komórki do innej. W tej chwili wykorzystuje siê na skalê póùprzemysùow¹

6 specjalnie "skonstruowane" szczepy bakterii (np. w biologicznych oczyszczalniach œcieków). Otrzymano szczepy bakterii i dro d y z wbudowanymi genami zwierz¹t i czùowieka: np. z genami koduj¹cymi ludzk¹ insulinê (hormon trzustki), hormony sterydowe (kortyzon, hydroksykortyzon, estradiol, testosteron i in.), b¹dê interferony (naturalne, wytwarzane przez komórki czynniki antywirusowe). Istniej¹ ci¹gle du e trudnoœci z przenoszeniem materiaùu genetycznego (genów) do organizmów wielokomórkowych. Coraz czêstsze s¹ jednak przypadki tzw. zwierz¹t transgenicznych, posiadaj¹cych geny przeniesione z innych organizmów. Wyhodowano np. wielkie myszy z genami koduj¹cymi hormony wzrostu szczura, mo liwe bêdzie prawdopodobnie wyhodowanie krów b¹dê owiec daj¹cych mleko wzbogacone w ludzkie biaùka. Manipulacje tego typu, aby zakoñczyùy siê powodzeniem prowadzone byã musz¹ na poziomie jednej lub kilku komórek: plemnika, komórki jajowej, zygoty, b¹dê zarodka. Nie wydaje siê mo liwe, by organizm dorosùy, skùadaj¹cy siê z bilionów komórek mógù byã kiedykolwiek powa nie, caùoœciowo zmodyfikowany na drodze genetycznej. Uwa a siê, e w najbli szym czasie mo liwe bêdzie modyfikowanie materiaùu genetycznego zawartego w niektórych komórkach ludzkich w celach leczniczych: tzw. terapia genowa. Bêdzie ona miaùa na celu "wymianê" wadliwie dziaùaj¹cych genów na geny nieuszkodzone, co stanowiã mo e drogê unikniêcia wielu groênych schorzeñ dziedzicznych. Obecnie podejmowane s¹ próby leczenia na tej drodze tzw. anemii (niedokrwistoœci) sierpowatej, wywoùanej wadliwym genem koduj¹cym hemoglobinê. Ta ciê ka wada rozpowszechniona jest w basenie Morza Úródziemnego oraz wœród afrykañskich murzynów. Wraz z murzynami zawêdrowaùa te do Ameryki. Krwinki czerwone (erytrocyty) osób chorych maj¹ nieprawidùowy, sierpowaty ksztaùt i nie s¹ zdolne do przenoszenia wystarczaj¹cej iloœci tlenu. Okazuje siê, e technicznie mo liwe jest wyizolowanie ze szpiku kostnego osób chorych komórek krwiotwórczych (erytroblastów), genetyczne ich zmodyfikowanie i wszczepienie z powrotem do ustroju. Naprawione komórki produkowaã mog¹ normalne, dobrze funkcjonuj¹ce erytrocyty. Udziaù osób z wadmi genetycznymi wzrasta stopniowo w populacjach ludzkich, szczególnie tam, gdzie postêp cywilizacyjny umo liwia prze ycie mniej lub bardziej upoœledzonych osobników. Czêsto osoby z dziedziczonymi upoœledzeniami doœã dobrze radz¹ sobie w yciu dziêki rozwojowi medycyny, techniki i opieki spoùecznej. Dziêki temu mog¹ pozwoliã sobie na posiadanie potomstwa, które najczêœciej tak e obarczone jest wadami genetycznymi. Przez tysi¹ce lat istnienia czùowieka osobniki obarczone wadami genetycznymi eliminowane byùy przez dobór naturalny, nie dochodziùo wiêc do akumulacji szkodliwych genów w obrêbie puli genowej gatunku. Nasz¹ sytuacjê genetyczn¹ pogarsza jeszcze fakt, e liczba czynników mutagennych (a wiêc uszkadzaj¹cych materiaù genetyczny) w œrodowisku zwiêksza siê nieustannie w zwi¹zku z niekontrolowanym nadal "wzrostem i rozwojem" technologicznoprodukcyjnym œwiata. Pojawia siê wiêc groêba stopniowej, genetycznej degradacji naszego gatunku. Terapia genowa stanowiã mo e wiêc w przyszùoœci jeden ze œrodków poprawy spadaj¹cej kondycji biologicznej gatunku Homo sapiens. Wiele osób boi siê, e postêpy in ynierii genetycznej doprowadz¹ do powstania jakiœ "potworów", koszmarnych mieszañców ludzko-zwierzêcych lub zwierzêco-zwierzêcych. Obawy tego typu s¹ w najwy szym stopniu nieuzasadnione. Uzyskiwanie odlegùych mieszañców, daleko posuniête modyfikacje genetyczne, konstruowanie zupeùnie nowych gatunków na sztucznej drodze mo liwe s¹ tylko w przypadku roœlin. Z tego, co nam dzisiaj wiadomo, mo liwoœci modyfikowania okreœlonego gatunku zwierzêcia wy szego s¹ bardzo ograniczone.

7 Sprowadzaj¹ siê do drobnych zmian zewnêtrznych b¹dê wewnêtrznych (gùównie fizjologicznych), nie mog¹ zaœ doprowadziã do wiêkszych zmian planu budowy zwierzêcia. Chocia ju dziœ mo na tworzyã hybrydy (mieszañce) pomiêdzy ró nymi formami zwierzêcymi i roœlinnymi, nic nie wskazuje na to, by twory te mogùy egzystowaã na poziomie wy szym od komórki. Od dawna w celach eksperymentalnych produkuje siê na przykùad poù¹czenia komórek ludzkich z mysimi. Takie hybrydy ludzko-mysie yj¹ jednak stosunkowo krótko. Przejawiaj¹ ponadto jedn¹, doœã ciekaw¹ wùaœciwoœã: poprzez odrzucanie ludzkich chromosomów w kolejnych podziaùach przeksztaùcaj¹ siê po pewnym czasie w komórki mysie. Nie udaùo siê wiêc wyhodowaã myszoluda, ale za to znaleziono co innego. Dziêki eksperymentom z takimi wùaœnie komórkami udaje siê mapowaã ludzkie geny, co ma olbrzymie znaczenie dla rozwoju genetyki czùowieka. Jak wskazuj¹ na to liczne badania, mo liwe jest nawet uzyskiwanie (na poziomie pojedynczej komórki) jeszcze dziwniejszych poù¹czeñ. Uzyskano na przykùad hybrydy ludzko-sùonecznikowe i ludzko-tytoniowe. Te bardzo krótko yj¹ce komórki uzyskano przez poù¹czenie roœlinnych, pozbawionych œciany komórek (tzw. protoplastów) z plemnikiem ludzkim. Badacz, który opisaù przytaczane eksperymenty nie podaù w swojej pracy dokùadnie, sk¹d wzi¹ù plemniki, choã dokùadnie opisaù sk¹d wzi¹ù komórki roœlinne. Powstaje wiêc podejrzenie, e osobiœcie próbowaù siê skrzy owaã z tytoniem i sùonecznikiem. Niestety, nic z tego nie wyszùo. Swoj¹ drog¹, czy to nie byùoby piêkne: krzy ówka naùogowego palacza tytoniu z tytoniem, palacza haszyszu z konopiami indyjskimi, wielbiciela orzeszków ziemnych z orzeszkiem ziemnym, lub pijaka z dro d em?. Przedùu enie ycia Mo liwoœci przedùu ania ycia ludzkiego s¹ coraz wiêksze. Jeœli prawd¹ jest, e starzenie siê i œmierã spowodowane s¹ powolnym zu ywaniem siê organizmu, to wszystkie wy ej wymienione techniki powinny umo liwiã znaczne przedùu enie ycia ludzkiego. Przeszczepy, wszczepy "œwie ych" mùodych tkanek (na przykùad embrionalnych komórek nerwowych do mózgu osób cierpi¹cych na niektóre postêpuj¹ce choroby centralnego ukùadu nerwowego), sztuczne narz¹dy itp. umo liwiaùyby wymianê czêœci zu ytych na nowe. Wydaje siê jednak, e gùówny problem ze starzeniem siê polega na czymœ innym: œmierã indywiduum jest w pewien sposób zakodowana w materiale genetycznym. Stanowi wiêc czêœã programu biologicznego. Poszukiwanie genów warunkuj¹cych starzenie i œmierã stanowi jeden z istotnych skùadników badañ genetycznych. Od doœã dùugiego czasu wiadomo na przykùad, e ludzkie komórki zaprogramowane s¹ na kilkadziesi¹t podziaùów komórkowych. Gdy wyczerpi¹ swój limit - umieraj¹. Pewne nadzieje budzi fakt, e niektóre ludzkie linie komórkowe potrafi¹ w warunkach hodowli in vitro odrzuciã ten program, a wiêc osi¹gn¹ã "nieœmiertelnoœã". Istnieje te naturalna nieœmiertelna linia komórek - s¹ to komórki szlaku pùciowego. Dziêki nim osobniki wprawdzie wymieraj¹, ale gatunek trwa. Ostatnio odkryto jedn¹ z przypuszczalnych przyczyn takiego stanu rzeczy. Starzenie siê i œmierã komórek somatycznych (soma- ciaùo) spowodowane s¹ stopniowym skracaniem zakoñczeñ chromosomów (telomerów) "utrzymuj¹cych" chromosomy w caùoœci. Mechanizmy prowadz¹ce do tego skracania s¹ takie, e po ka dym podziale komórkowym telomery chromosomów staj¹ siê nieco krótsze - a do zupeùnego zaniku. Chromosomy bez telomerów rozpadaj¹ siê, a rozpadowi temu towarzyszy rozpad programu genetycznego komórki i jej œmierã. Komórki somatyczne nie posiadaj¹ mechanizmu przedùu ania telomerów, który mógùby zrównowa yã niszcz¹cy wpùyw podziaùów. Linie komórkowe, które s¹ nieœmiertelne,

8 posiadaj¹ specjalny enzym, przedùu aj¹cy telomery, nazwany telomeraz¹. "Leczy" on telomery (chromosome healing) i umo liwia nieograniczon¹ liczbê podziaùów. Skoro istniej¹ linie komórek somatycznych, które siê unieœmiertelniùy w pewnym momencie hodowli, mo na wysnuã wniosek, e komórki buduj¹ce ciaùo nie trac¹ bezpowrotnie zdolnoœci syntetyzowania telomerazy. Musi istnieã jakiœ mechanizm blokuj¹cy geny koduj¹ce telomerazê, który nie dziaùa w komórkach szlaku pùciowego i mo e w pewnych warunkach ulec usuniêciu z komórek somatycznych. Co by byùo, gdybyœmy nauczyli siê odblokowywaã geny koduj¹ce telomerazê np. jakimœ œrodkiem farmakologicznym? Podobno ostatnio "Gazeta Wyborcza" na pierwszej stronie podaùa wiadomoœã, i jedna z amerykañskich firm farmakologicznych podejmuje siê ju produkcji takiego specyfiku. Wiadomoœã nie powiem - ciekawa, ale jakby przedwczesna. Pomijaj¹c inne sprawy: najlepiej poznanym efektem unieœmiertelnienia jakiejœ somatycznej linii komórkowej jest guz (nowotwór). Biotechnologia Prawie wszystko, co przedstawiùem powy ej stanowi przedmiot zainteresowañ biotechnologii - dziedziny wykorzystuj¹cej osi¹gniêcia nauk biologicznych w celach produkcyjnych. Posùuguje siê ona rozlicznymi, zapo yczonymi z biologii i in ynierii chemicznej metodami i obejmuje przemysù spo ywczy, paszowy, in ynieriê chemiczn¹ i materiaùow¹, ochronê œrodowiska, przemysù farmaceutyczny, rolnictwo, energetykê (tworzenie alternatywnych êródeù energii) i in. Przemysù biotechnologiczny oparty jest, lub wkrótce ju bêdzie na procesach recyklicznych i surowcach odnawialnych, wymaga stosunkowo maùo energii, nie zanieczyszcza œrodowiska naturalnego i wykorzystuje surowce bezu yteczne i odpady (na przykùad œmieci b¹dê œcieki). Stanowi jedyn¹ rozs¹dn¹ alternatywê dla brudnych, energochùonnych i wyniszczaj¹cych zasoby naturalne Ziemi technologii tradycyjnych. Ju w chwili obecnej przynosi olbrzymie zyski (np. z produkcji leków), a w przyszùoœci stanowiã mo e narzêdzie o ywiaj¹ce œwiatow¹ ekonomiê. Poniewa przemysù biotechnologiczny przynosi wielkie dochody (**), a wykorzystuje organizmy "wyprodukowane" w laboratoriach uczonych, niezbêdnym warunkiem jego rozwoju s¹ odpowiednie regulacje prawne, gùównie dotycz¹ce praw patentowych. W Stanach Zjednoczonych, kraju przoduj¹cym pod tym wzglêdem, S¹d Najwy szy uchwaliù kolejno: w 1980 roku - prawo do patentowania drobnoustrojów otrzymanych na drodze in ynierii genetycznej, a w 1885 to samo w odniesieniu do roœlin b¹dê ich kultur tkankowych. W 1983 roku National Institute of Health zezwoliù na wprowadzanie do œrodowiska sztucznie otrzymywanych drobnoustrojów (byùo to uprzednio zabronione). Znaczenie drobnoustrojów w biotechnologii wynika z kilku podstawowych faktów: - tylko dla nich opracowano wydajne metody manipulacji genetycznych, - namna aj¹ siê bardzo szybko i wykazuj¹ wysok¹ produkcjê - wykazuj¹ rzadkie wùaœciwoœci syntetyczne: posiadaj¹ zdolnoœã produkcji wielu unikalnych substancji (np. antybiotyków) Oto przykùady: Manipulacje genetyczne i zabiegi hodowlane doprowadziùy na przykùad do tego, e u ywany obecnie w produkcji penicyliny szczep Penicillum chrysogenium produkuje ponad razy wiêcej ni szczep odkryty i wyizolowany przez Fleminga. To tak, jakby w ci¹gu kilkudziesiêciu lat otrzymano zwiêkszenie wydajnoœci w produkcji ziemniaków, zbó lub woùowiny. Wyobraêmy sobie np. wydajnoœã nie 40, ale q z hektara (przypominam: 1q=100kg), albo œwiniê, która przybiera na wadze razy szybciej ni normalna œwinia.

9 Tylko kilka rodzajów mikroskopijnych grzybów produkuje ponad 500 ró nych, naturalnych antybiotyków. Promieniowce z jednego tylko rodzaju Streptomyces posiadaj¹ zdolnoœã syntetyzowania antybiotyków. Wydajnoœã produkcji biaùek i innych substancji przez drobnoustroje jest wrêcz nieprawdopodobna. Dro d e na przykùad s¹ razy bardziej efektywne w biosyntezie biaùka od bydùa i ponad razy od roœlin. Nie ulega wiêc w¹tpliwoœci, e kiedyœ bêdziemy musieli siêgn¹ã po biaùko produkowane przez drobnoustroje, albo zginiemy z gùodu (biaùkowego) preferuj¹c drog¹ i niewydajn¹ produkcjê roœlinnobydlêc¹. Nawet w tak tradycyjnych dziedzinach epoki dymi¹cych kominów jak np. górnictwo, mo liwe jest zastosowanie metod biotechnologicznych. W krajach wysoko rozwiniêtych (USA, Japonia, niektóre kraje Europy Zach.) drobnoustrojów u ywa siê do odsiarczania wêgla i ropy naftowej. Obecnie w wielu miejscach drobnoustroje umo liwiaj¹ wydobywanie cynku, miedzi i innych kopalin z rud o bardzo maùej ich zawartoœci. Z rudy uranu zawieraj¹cej ok. 0,05% tego pierwiastka mo na przy pomocy bakterii wydobyã ok 80% uranu. Niezwykle wa n¹ rzecz¹ jest to, e rozwój biotechnologii jakiegoœ produktu wi¹ e siê zwykle z bardzo szybkim spadkiem jego ceny. Jest to szczególnie wa ne w przypadku leków. Cena niektórych antybiotyków i hormonów spadùa kilkusetkrotnie w czasie kilku lub kilkunastu lat!. Nic w tym zreszt¹ dziwnego: aby otrzymaã 0,005 g somatostatyny (wa nego hormonu podwzgórza) trzeba zu yã przy pomocy tradycyjnej metody mózgów owiec. T¹ sam¹ iloœã hormonu mo na otrzymaã z 10 litrów hodowli bakterii Escherichia coli, odpowiednio zmodyfikowanych na drodze in ynierii genetycznej. Jak widaã, cyberpankowy œwiat, to œwiat prawdopodobny. Jego cech¹ maùo przyjemn¹ jest jednak to, e naturalne wymieranie osobników zast¹pione zostaje ich eliminacj¹ - wtedy, gdy przestaj¹ byã przydatni, b¹dê zaczynaj¹ byã niewygodni. Znowu okazuje siê wiêc, e raj dostêpny jest tylko dla nielicznych. Do tego wszystkiego kryteria naboru do raju (wùadza + kasa) s¹ zupeùnie inne, ni te, o których wspominali dotychczasowi Nauczyciele Ludzkoœci. Nawet na fantomatyczne przedùu enie ycia nie liczyùbym tak bardzo, poniewa akurat ta fantazja Gibsona wydaje siê najmniej obiecuj¹ca. Stanowi unowoczeœnion¹ wersjê wiary w duchy, które zaczêùy nazywaã siê: holokonstrukty. W ka dym razie, jeœli istnieje dziedzina zdolna unieœmiertelniã konkretn¹ osobowoœã to nie figuruje ona w znanym mi rejestrze sztuk i nauk. Pozostaniemy wiêc nadal, jak mo na przypuszczaã, przynajmniej w przewa aj¹cej masie, œmiertelni na ciele i umyœle. Wystarczyã nam powinno to, e stanowimy przemijaj¹ce (lecz na szczêœcie wymienialne) skùadniki czegoœ znacznie trwalszego: gatunku. Nieœmiertelny czùowiek to z biologicznego punktu widzenia twór równie œmieszny i bezpotrzebny jak np. nieœmiertelna w¹troba. W¹troba ma byã niezawodna a nie nieœmiertelna. Andrzej Joachimiak (*) to siê ju staùo, niedùugo po opublikowaniu tego artykuùu (**) w 2002 roku mit olbrzymej skutecznoœci i dochodowoœci biotechnologicznych gigantów zweryfikowaù rynek (patrz materiaùy zawarte w dziale rewolucja biotechnologiczna? )

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin Dominika Sowa Szczecin, 8 maj 2014 Program prezentacji: 1. Definicja substancji i mieszanin chemicznych wg Ustawy o substancjach chemicznych

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r.

UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE. z dnia 4 kwietnia 2016 r. UCHWAŁA NR XVII/245/2016 RADY MIEJSKIEJ W MIECHOWIE z dnia 4 kwietnia 2016 r. w sprawie przyjęcia Programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt na terenie Gminy Miechów

Bardziej szczegółowo

W z ó r u m o w y POSTANOWIENIA GENERALNE

W z ó r u m o w y POSTANOWIENIA GENERALNE W z ó r u m o w y UMOWA GENERALNA NR zawarta w Nowym S¹czu w dniu... 2011 r. pomiêdzy: Powiatowym Zarz¹dem Dróg w Nowym S¹czu z siedzib¹ przy ul. Wiœniowieckiego 136, 33-300 Nowy S¹cz, zwanym dalej Zamawiaj¹cym,

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja obejmuje następujące części:

Dokumentacja obejmuje następujące części: Załącznik nr 6 WYMAGANIA, JAKIM POWINNA ODPOWIADAĆ DOKUMENTACJA NIEZBĘDNA DO OCENY SUBSTANCJI CZYNNEJ JAKĄ SĄ MIKROORGANIZMY, W TYM TAKŻE WIRUSY I GRZYBY, ZAWARTE W PRODUKCIE BIOBÓJCZYM Wymagania ogólne.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wlosy04.qxd 4/7/07 1:33 PM Page 5

Spis treści. Wlosy04.qxd 4/7/07 1:33 PM Page 5 Wlosy04.qxd 4/7/07 1:33 PM Page 5 Spis treści Włosy nie muszą wypadać.............................. 7 Biologia włosów...................................... 10 Skóra i w³osy.....................................

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Rada Europy Strasburg, Francja SKARGA na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Artykułu 45-47 Regulaminu Trybunału 1 Adres pocztowy

Bardziej szczegółowo

www.naszanatura2000.pl

www.naszanatura2000.pl 1 Biuro Projektu Stowarzyszenie Tilia ul. Przysiecka 13, 87-100 Toruń Tel./fax: 6 67 60 8 e-mail: tilia@tilia.org.pl www.tilia.org.pl Szkoła Leśna na Barbarce www.szkola-lesna.torun.pl www.naszanatura2000.pl

Bardziej szczegółowo

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka MODUŁ II LEKCJA 4 Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka Formy realizacji: œcie ka miêdzyprzedmiotowa. Cele szczegółowe: uzupe³nienie i usystematyzowanie wiadomoœci dotycz¹cych

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy jedzenie, węgiel i wiatr mają ze sobą coś wspólnego?

Temat: Czy jedzenie, węgiel i wiatr mają ze sobą coś wspólnego? Temat: Czy jedzenie, węgiel i wiatr mają ze sobą coś wspólnego? Czas trwania: 45 min. Tematyka szczegółowa: 1) Jak wiele rzeczy w życiu człowieka jest związanych z zużyciem energii? 2) Wskazanie na obszary

Bardziej szczegółowo

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee

Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roœlin. CommonGround. œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee CommonGround œrodki ochrony roœlin: ludzie i idee Idea projektu COMMONGROUND Ýywnoœã wolna od chorób i szkodników Dostêpnoœã ywnoœci a wybór konsumenta Rolnictwo integrowane Bioró norodnoœã Odbiór spoùeczny

Bardziej szczegółowo

Przeszczepienie nerek Najczêœciej zadawane pytania

Przeszczepienie nerek Najczêœciej zadawane pytania Przeszczepienie nerek Najczêœciej zadawane pytania Witamy w naszej Stacji Dializ Dlaczego potrzebujê przeszczepienia nerki? Kiedy nerki przestaj¹ funkcjonowaæ istniej¹ trzy dostêpne metody leczenia: Hemodializa

Bardziej szczegółowo

PRZYK AD 4: PROGRAM BBC O NIEWIARYGODNYCH MOCACH SAMOUZDRAWIANIA

PRZYK AD 4: PROGRAM BBC O NIEWIARYGODNYCH MOCACH SAMOUZDRAWIANIA Gry i zabawy umys³owe PRZYK AD 4: PROGRAM BBC O NIEWIARYGODNYCH MOCACH SAMOUZDRAWIANIA A = Autonomiczne mechanizmy samouzdrawiania (np. spadek ciœnienia krwi, zaœlepki z krwi) B = Brak tlenu: maksymalnie

Bardziej szczegółowo

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania Według opublikowanych na początku tej dekady badań Demoskopu, zdecydowana większość respondentów (74%) przyznaje, że w miejscowości, w której mieszkają znajdują się nośniki reklamy zewnętrznej (specjalne,

Bardziej szczegółowo

OBSZAR BADAŃ ROK 2000 ROK 2005 ZMIANY

OBSZAR BADAŃ ROK 2000 ROK 2005 ZMIANY Prezydent Miasta Legionowo zamówił badania dotyczące postaw młodzieży legionowskiej wobec uzależnień. Koordynatorem tego projektu jest Referat Zdrowia Publicznego i Spraw Społecznych. Badań dokonała Pracownia

Bardziej szczegółowo

7 Oparzenia termiczne

7 Oparzenia termiczne 7 Oparzenia termiczne Nastêpstwa i zagro enia... 162 Jak oparzenie penetruje w g³¹b skóry?.... 163 Zagro enia przy rozleg³ych oparzeniach.... 164 Kiedy nale y iœæ do lekarza?... 164 Preparaty naturalne

Bardziej szczegółowo

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa Polish Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa (What to do if you think the decision about your Housing Benefit or Council

Bardziej szczegółowo

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM PLANOWANIE DZIAŁAŃ Określanie drogi zawodowej to szereg różnych decyzji. Dobrze zaplanowana droga pozwala dojechać do określonego miejsca w sposób, który Ci

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18 Europejski Dzień Prostaty obchodzony jest od 2006 roku z inicjatywy Europejskiego Towarzystwa Urologicznego. Jego celem jest zwiększenie społecznej świadomości na temat chorób gruczołu krokowego. Gruczoł

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia weterynaryjna

Epidemiologia weterynaryjna Jarosław Kaba Epidemiologia weterynaryjna Testy diagnostyczne I i II i III Zadania 04, 05, 06 Warszawa 2009 Testy diagnostyczne Wzory Parametry testów diagnostycznych Rzeczywisty stan zdrowia chore zdrowe

Bardziej szczegółowo

Rozp. w sprawie pobierania, przechowywania i przeszczepiania

Rozp. w sprawie pobierania, przechowywania i przeszczepiania Rozp. w sprawie pobierania, przechowywania i przeszczepiania Dz. U. 2009 nr 213. Data publikacji: 16 grudnia 2009 r.poz. 1656 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 4 grudnia 2009 r. w sprawie szczegółowych

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C Raport TNS Polska Warszawa, luty 2015 Spis treści 1 Informacje o badaniu Struktura badanej próby 2 Kluczowe wyniki Podsumowanie 3 Szczegółowe wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE

MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE MASZ DAR UZDRAWIANIA DRUGIE ŻYCIE Organizm człowieka jest zbudowany z narządów i tkanek. Czasem mogą być uszkodzone od urodzenia (np. w skutek wad genetycznych), częściej w ciągu życia może dojść do poważnego

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Politechnika Warszawska Wydział Matematyki i Nauk Informacyjnych ul. Koszykowa 75, 00-662 Warszawa

Politechnika Warszawska Wydział Matematyki i Nauk Informacyjnych ul. Koszykowa 75, 00-662 Warszawa Zamawiający: Wydział Matematyki i Nauk Informacyjnych Politechniki Warszawskiej 00-662 Warszawa, ul. Koszykowa 75 Przedmiot zamówienia: Produkcja Interaktywnej gry matematycznej Nr postępowania: WMiNI-39/44/AM/13

Bardziej szczegółowo

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012

Koszty obciążenia społeczeństwa. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Koszty obciążenia społeczeństwa chorobami układu krążenia. Ewa Oćwieja Marta Ryczko Koło Naukowe Ekonomiki Zdrowia IZP UJ CM 2012 Badania kosztów chorób (COI Costof illnessstudies) Ekonomiczny ciężar choroby;

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r.

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków oraz postanowienia przekształconej dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej

Bardziej szczegółowo

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności WOJEWODA ŁÓDZKI ZK-III.9611.15.2015 Łódź, dnia 17 czerwca 2015 r. DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności Na podstawie art. 34 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XVII/118/16 RADY GMINY DYWITY. z dnia 23 lutego 2016 r.

UCHWAŁA NR XVII/118/16 RADY GMINY DYWITY. z dnia 23 lutego 2016 r. UCHWAŁA NR XVII/118/16 RADY GMINY DYWITY z dnia 23 lutego 2016 r. w sprawie przyjęcia programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi i zapobiegania bezdomności zwierząt na terenie Gminy Dywity Na podstawie

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) Dz.U.05.73.645 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z dnia 28 kwietnia 2005 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

WZORU UŻYTKOWEGO EGZEMPLARZ ARCHIWALNY. d2)opis OCHRONNY. (19) PL (n)62894. Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa, PL

WZORU UŻYTKOWEGO EGZEMPLARZ ARCHIWALNY. d2)opis OCHRONNY. (19) PL (n)62894. Centralny Instytut Ochrony Pracy, Warszawa, PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej d2)opis OCHRONNY WZORU UŻYTKOWEGO (21) Numer zgłoszenia: 112772 (22) Data zgłoszenia: 29.11.2001 EGZEMPLARZ ARCHIWALNY (19) PL (n)62894 (13)

Bardziej szczegółowo

Pytania i odpowiedzi oraz zmiana treści SIWZ

Pytania i odpowiedzi oraz zmiana treści SIWZ Warszawa, dnia 08.11.2013 r. Pytania i odpowiedzi oraz zmiana treści SIWZ Dotyczy: postępowania na rozbudowę sieci lokalnej, strukturalnej i dedykowanej 230V w budynku Teatru Wielkiego Opery Narodowej,

Bardziej szczegółowo

Zmiany te polegają na:

Zmiany te polegają na: Z dniem 1 stycznia 2013 r. wejdzie w życie ustawa z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 6 czerwca 2012

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl John McMahon Pierwsze kroki do wyjścia z alkoholizmu Original edition published in English Tytuł oryginału: First Steps out of Problem Drinking Copyright 2010 John McMahon Copyright Lion Hudson plc, Oxford,

Bardziej szczegółowo

METODA NAUKOWA. Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią i pragmatyzmem (podejmowanie

METODA NAUKOWA. Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią i pragmatyzmem (podejmowanie METODA NAUKOWA Weiner J., Życie i ewolucja biosfery. PWN 1999 Wudka J., http://physics.ucr.edu Wolfs F., http://teacher.pas.rochester.edu/ Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 13 wrzeœnia 2011 r. w sprawie procedury Niebieskie Karty oraz wzorów formularzy

ROZPORZ DZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 13 wrzeœnia 2011 r. w sprawie procedury Niebieskie Karty oraz wzorów formularzy LexPolonica nr 2618806. Stan prawny 2011-12-20 Dz.U.2011.209.1245 (R) Procedura Niebieskie Karty oraz wzory formularzy Niebieska Karta. ROZPORZ DZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 13 wrzeœnia 2011 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Wykres 1. Płeć respondentów. Źródło: opracowanie własne. Wykres 2. Wiek respondentów.

Wykres 1. Płeć respondentów. Źródło: opracowanie własne. Wykres 2. Wiek respondentów. Ogółem w szkoleniach wzięły udział 92 osoby, które wypełniły krótką ankietę mającą na celu poznanie ich opinii dotyczących formy szkolenia, osób prowadzących, a także przydatności przekazywanych informacji.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

Egzamin gimnazjalny. Biologia. Także w wersji online TRENING PRZED EGZAMINEM. Sprawdź, czy zdasz!

Egzamin gimnazjalny. Biologia. Także w wersji online TRENING PRZED EGZAMINEM. Sprawdź, czy zdasz! Egzamin gimnazjalny 3 Biologia TRENING PRZED EGZAMINEM Także w wersji online Sprawdź, czy zdasz! Spis treści Zestaw 1: Związki chemiczne budujące organizmy oraz pozyskiwanie i wykorzystywanie energii 5

Bardziej szczegółowo

PROJEKT. 7) zapewnienie całodobowej opieki weterynaryjnej w przypadkach zdarzeń drogowych z

PROJEKT. 7) zapewnienie całodobowej opieki weterynaryjnej w przypadkach zdarzeń drogowych z PROJEKT PROGRAM OPIEKI NAD ZWIERZĘTAMI BEZDOMNYMI ORAZ ZAPOBIEGANIA BEZDOMNOŚCI ZWIERZĄT NA TERENIE GMINY KOŃSKOWOLA NA ROK 2012 1 1.Celem Programu jest : 1) zapewnienie opieki nad zwierzętami bezdomnymi

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity)

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity) Dz.U.98.21.94 1998.09.01 zm. Dz.U.98.113.717 art. 5 1999.01.01 zm. Dz.U.98.106.668 art. 31 2000.01.01 zm. Dz.U.99.99.1152 art. 1 2000.04.06 zm. Dz.U.00.19.239 art. 2 2001.01.01 zm. Dz.U.00.43.489 art.

Bardziej szczegółowo

BP/079/28/ P/12 2012.07.18. Pan Krzysztof Babisz Lubelski Kurator Oœwiaty. Szanowna Panie Kuratorze,

BP/079/28/ P/12 2012.07.18. Pan Krzysztof Babisz Lubelski Kurator Oœwiaty. Szanowna Panie Kuratorze, BP/079/28/ P/12 2012.07.18 Pan Krzysztof Babisz Lubelski Kurator Oœwiaty Szanowna Panie Kuratorze, Zarz¹d Gùówny Zwi¹zku Nauczycielstwa Polskiego zwraca siê do Pana Kuratora o przeprowadzenie kompleksowej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W SZCZUCINIE

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W SZCZUCINIE Projekt z dnia 22 lutego 2016 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W SZCZUCINIE z dnia 18 lutego 2016 r. w sprawie przyjęcia programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny

Program profilaktyczny Program profilaktyczny Liceum Filmowego z Oddziałami Dwujęzycznymi przy Warszawskiej Szkole Filmowej prowadzonego przez Fundację Edukacji i Sztuki Filmowej Bogusława Lindy i Macieja Ślesickiego LATERNA

Bardziej szczegółowo

Co do zasady, obliczenie wykazywanej

Co do zasady, obliczenie wykazywanej Korekta deklaracji podatkowej: można uniknąć sankcji i odzyskać ulgi Piotr Podolski Do 30 kwietnia podatnicy podatku dochodowego od osób fizycznych byli zobowiązani złożyć zeznanie określające wysokość

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR LIII/ 487 /2014 RADY GMINY ROKIETNICA. z dnia 29 września 2014 r.

UCHWAŁA NR LIII/ 487 /2014 RADY GMINY ROKIETNICA. z dnia 29 września 2014 r. UCHWAŁA NR LIII/ 487 /2014 RADY GMINY ROKIETNICA z dnia 29 września 2014 r. w sprawie: określenia rodzaju świadczeń przyznawanych w ramach pomocy zdrowotnej dla nauczycieli korzystających z opieki zdrowotnej

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na żywych organizmach prowadzące do uzyskania konkretnych

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU Temat: Organizacja obszaru roboczego podczas pracy przy komputerze. 1. MONITOR a) UNIKAJ! - umieszczania monitora z boku, jeżeli patrzysz na monitor częściej niż na papierowe dokumenty - dostosowywania

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy program szkolenia w Pomorsko Kujawskim Związku Pszczelarzy.

Szczegółowy program szkolenia w Pomorsko Kujawskim Związku Pszczelarzy. Szczegółowy program szkolenia w Pomorsko Kujawskim Związku Pszczelarzy. Wymiana matek pszczelich i tworzenie odkładów jako ważny element nowoczesnej gospodarki pasiecznej Część I. 1. Znaczenie wymiany

Bardziej szczegółowo

Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Koninie

Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Koninie Informacja dotycząca opłacania składek na ubezpieczenie emerytalno - rentowe za rolnika, pobierającego świadczenie pielęgnacyjne, w związku z nowelizacją ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników Składki

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 1469/2012

Zarządzenie Nr 1469/2012 Zarządzenie Nr 1469/2012 Prezydenta Miasta Płocka z dnia 01 marca 2012 w sprawie przyjęcia Regulaminu Płockiej Karty Familijnej 3+ w ramach Programu Płocka Karta Familijna 3+ Na podstawie art. 7 ust 1

Bardziej szczegółowo

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 Najwyższy wzrost od Q2 2005 Poziom zadowolenia polskich konsumentów w Q3 15 wyniósł 80 punktów, tym samym wzrósł o 10 punktów względem

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia!

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! 8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Jesteśmy po to, aby Państwu doradzić! Czym jest zapalenie przyzębia (periodontitis)? Przyzębie to zespół tkanek otaczających ząb i utrzymujących

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO Załącznik nr 1 do Uchwały Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Opolu Nr 786/VI/2014 z dnia 29.09.2014 r. REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH Ludwik Synoradzki Jerzy Wisialski EKONOMIKA Zasada opłacalności Na początku każdego

Bardziej szczegółowo

Twierdzenie Bayesa. Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623

Twierdzenie Bayesa. Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623 Twierdzenie Bayesa Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623 Niniejszy skrypt ma na celu usystematyzowanie i uporządkowanie podstawowej wiedzy na temat twierdzenia Bayesa i jego zastosowaniu

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 1. Działając na podstawie art. 409 1 Kodeksu spółek handlowych Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie uchwala, co następuje:

UCHWAŁA NR 1. Działając na podstawie art. 409 1 Kodeksu spółek handlowych Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie uchwala, co następuje: UCHWAŁA NR 1 Spółka Akcyjna w Tarnowcu w dniu 2 kwietnia 2014 roku w sprawie wyboru Przewodniczącego Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Działając na podstawie art. 409 Kodeksu spółek handlowych Nadzwyczajne

Bardziej szczegółowo

PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy

PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy Warszawa, dnia 03 marca 2016 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy Działając na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I

Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I Dr. Michał Gradzewicz Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I Ćwiczenia 3 i 4 Wzrost gospodarczy w długim okresie. Oszczędności, inwestycje i wybrane zagadnienia finansów. Wzrost gospodarczy

Bardziej szczegółowo

Podziały komórkowe cz. II

Podziały komórkowe cz. II Podziały komórkowe cz. II MEJOZA Mejozę odkryto w 1883 roku, gdy zauważono, że zapłodnione jajo jednego z robaków zawiera cztery chromosomy, natomiast gamety tego robaka (plemniki u samców i jaja u samic)

Bardziej szczegółowo

Koszty realizacji Programu zostaną pokryte z budżetu Miasta Ząbki wydatki dział 900, rozdział 90013, 4300 i 4210.

Koszty realizacji Programu zostaną pokryte z budżetu Miasta Ząbki wydatki dział 900, rozdział 90013, 4300 i 4210. UCHWAŁA Nr... RADY MIASTA ZĄBKI z dnia... 2015 r. w sprawie Programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt na obszarze Miasta Ząbki Na podstawie art. 11a ust. 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Główne wyniki badania

Główne wyniki badania 1 Nota metodologiczna Badanie Opinia publiczna na temat ubezpieczeń przeprowadzono w Centrum badania Opinii Społecznej na zlecenie Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w dniach od 13 do 17 maja 2004

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA dla osób nie będących klientami Banku Spółdzielczego w Goleniowie

INFORMACJA dla osób nie będących klientami Banku Spółdzielczego w Goleniowie INFORMACJA dla osób nie będących klientami Banku Spółdzielczego w Goleniowie 1 [Forma i miejsce złożenia reklamacji, skarg, wniosków] 1. Reklamacje, skargi, wnioski mogą być wnoszone przez klienta: 1)

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik dróg i mostów kolejowych 311[06]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik dróg i mostów kolejowych 311[06]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 14 Strona 2 z 14 Strona 3 z 14 Strona 4 z 14 Strona 5 z 14 Strona 6 z 14 Uwagi ogólne Egzamin praktyczny w zawodzie technik dróg i mostów kolejowych zdawały wyłącznie osoby w wieku wskazującym

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI Załącznik nr 14 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI NEREK ICD-10 N 18 przewlekła niewydolność

Bardziej szczegółowo

GIMNAZJUM W ROSKU IM. PROF. BRONISŁAWA GEREMKA PROJEKT EDUKACYJNY. Jak zdrowo żyć w zdrowym środowisku

GIMNAZJUM W ROSKU IM. PROF. BRONISŁAWA GEREMKA PROJEKT EDUKACYJNY. Jak zdrowo żyć w zdrowym środowisku GIMNAZJUM W ROSKU IM. PROF. BRONISŁAWA GEREMKA PROJEKT EDUKACYJNY Jak zdrowo żyć w zdrowym środowisku Czy czysta energia może być elementem zrównoważonego rozwoju energetycznego naszej cywilizacji Roman

Bardziej szczegółowo

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE Opis świadczenia KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE 1. Charakterystyka świadczenia 1.1 nazwa świadczenia Kwalifikacja i weryfikacja leczenia doustnego stanów

Bardziej szczegółowo

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI SKLAROWANEGO SOKU JABŁKOWEGO Skutecznym sposobem leczenia soku

Bardziej szczegółowo

Program opieki nad bezdomnymi zwierzętami oraz zapobieganie bezdomności zwierząt na terenie Miasta Kalety w 2015 roku.

Program opieki nad bezdomnymi zwierzętami oraz zapobieganie bezdomności zwierząt na terenie Miasta Kalety w 2015 roku. -projekt- zał. do uchwały Nr... 2015 Rady Miejskiej w Kaletach z dnia...2015 roku Program opieki nad bezdomnymi zwierzętami oraz zapobieganie bezdomności zwierząt na terenie Miasta Kalety w 2015 roku.

Bardziej szczegółowo

Przeprowadzenie kompleksowej optymalizacji funkcjonowania jednostki, wprowadzenie nowego systemu zarządzania i wynagradzania

Przeprowadzenie kompleksowej optymalizacji funkcjonowania jednostki, wprowadzenie nowego systemu zarządzania i wynagradzania zakres rzeczowy zał. 6 Przeprowadzenie kompleksowej optymalizacji funkcjonowania jednostki, wprowadzenie nowego systemu zarządzania i wynagradzania Zamawiający: ZIKiT w Krakowie, zatrudniający ok. 500

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A MUTACJE GENETYCZNE Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A Mutacje - rodzaje - opis Mutacje genowe powstają na skutek wymiany wypadnięcia lub dodatnia jednego albo kilku nukleotydów. Zmiany w liczbie

Bardziej szczegółowo

Szybkoschładzarki SZYBKOSCHŁADZARKI. Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania

Szybkoschładzarki SZYBKOSCHŁADZARKI. Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania SZYBKOSCHŁADZARKI Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania SZYBKOSCHŁADZARKI DLACZEGO WARTO ICH UŻYWAĆ? Wszystkie świeże produkty zawierają naturalną florę bakteryjną, która w sprzyjających warunkach

Bardziej szczegółowo

Wstêp. Nie trwaj¹ d³ugo, ten p³acz, ten œmiech. Mi³oœæ, pragnienie i nienawiœæ. Przestaj¹ byæ naszym udzia³em, Gdy przekraczamy bramê.

Wstêp. Nie trwaj¹ d³ugo, ten p³acz, ten œmiech. Mi³oœæ, pragnienie i nienawiœæ. Przestaj¹ byæ naszym udzia³em, Gdy przekraczamy bramê. Nie trwaj¹ d³ugo, ten p³acz, ten œmiech. Mi³oœæ, pragnienie i nienawiœæ. Przestaj¹ byæ naszym udzia³em, Gdy przekraczamy bramê. ERNEST DOWSON Nikt z nas nie otrzyma³ ycia w promocji. Od dnia naszych narodzin

Bardziej szczegółowo

po.tk.krakow.pl Sprawd¼ oddech próbuj±c wyczuæ go na policzku i obserwuj±c ruchy klatki piersiowej poszkodowanego.

po.tk.krakow.pl Sprawd¼ oddech próbuj±c wyczuæ go na policzku i obserwuj±c ruchy klatki piersiowej poszkodowanego. Reanimacja REANIMACJA A RESUSCYTACJA Terminów reanimacja i resuscytacja u ywa siê czêsto w jêzyku potocznym zamiennie, jako równoznacznych okre leñ zabiegów ratunkowych maj±cych na celu przywrócenie funkcji

Bardziej szczegółowo

Temat: Zasady pierwszej pomocy

Temat: Zasady pierwszej pomocy LEKCJA 1 Temat: Zasady pierwszej pomocy Formy realizacji: œcie ka edukacyjna. Cele szczegółowe lekcji: rozwijanie umiejêtnoœci dostrzegania niebezpiecznych sytuacji i zachowañ w otoczeniu i yciu codziennym

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

Instrukcja użytkowania DRIVER. Programator z przewodem sterowniczym. DRIVER 610 lub 620-1 lub 2 strefy DRIVER

Instrukcja użytkowania DRIVER. Programator z przewodem sterowniczym. DRIVER 610 lub 620-1 lub 2 strefy DRIVER Instrukcja użytkowania DRIVER Programator z przewodem sterowniczym 6050425 6050426 DRIVER 610 lub 620-1 lub 2 strefy DRIVER Opis Urządzenie pozwala na programowanie temperatury komfortowej oraz ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Program realizowany w ramach Miejskiego Programu Zapobiegania Przestępczości oraz Ochrony Bezpieczeństwa Obywateli i Porządku Publicznego. Miejski Program

Bardziej szczegółowo

DWP. NOWOή: Dysza wentylacji po arowej

DWP. NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej DWP Aprobata Techniczna AT-15-550/2007 SMAY Sp. z o.o. / ul. Ciep³ownicza 29 / 1-587 Kraków tel. +48 12 78 18 80 / fax. +48 12 78 18 88 / e-mail: info@smay.eu Przeznaczenie

Bardziej szczegółowo