Dodatki do ywnoêci a alergia. Cz Êç I: substancje konserwujàce i barwniki

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dodatki do ywnoêci a alergia. Cz Êç I: substancje konserwujàce i barwniki"

Transkrypt

1 REPRINT Z NR. 4, z. 2 (321), KWIECIE 2015 Prof. dr hab. n. med. Cezary Pa czyƒski, prof. dr hab. n. med. Piotr Kuna Dodatki do ywnoêci a alergia. Cz Êç I: substancje konserwujàce i barwniki

2

3 Dodatki do ywnoêci a alergia. Cz Êç I: substancje konserwujàce i barwniki Food additives and allergy. Part I: preservatives and colours Summary Food additives are widely used in the food processing to improve microbiological safety and organoleptic features of final products. Today, more than 2500 additives are intentionally added to food. With the development of food technology, there have been a growing interest in potential toxic and allergenic properties of food additives. There are still major concerns about negative health effects of these substances among the public, physicians and researchers. In the last 30 years the studies implicating food additives and allergology have been accumulated considerably. In this review, the most important preservatives and colouring agents are analyzed in terms of allergenicity/hypersensitivity properties. The prevalence of allergic reactions following exposure to food additives is relatively low, but the risk of severe anaphylaxis in sensitized patients should be considered as high. The diagnosis of food additives allergy/hypersensitivity should be confirmed objectively by double-blind placebo controlled studies. Clinicians and consumers have to remember allergic features of food additives. Keywords: food additives, preservatives, antioxidants, colouring agents, hypersensitivity, allergy, asthma. S owa kluczowe: dodatki do ywnoêci, Êrodki konserwujàce, przeciwutleniacze, barwniki, nadwra liwoêç, alergia, astma. Prof. dr hab. n. med. Cezary Pa czyƒski, prof. dr hab. n. med. Piotr Kuna Klinika Chorób Wewn trznych, Astmy i Alergii II Katedra Chorób Wewn trznych Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. N. Barlickiego w odzi Kierownik Katedry i Kliniki: prof. dr hab. n. med. Piotr Kuna Szybki wzrost liczebnoêci populacji ludzkiej zrodzi koniecznoêç znacznego zwi kszenia produkcji ywnoêci z jednoczesnà redukcjà kosztów jej wytwarzania i utrzymania wysokich standardów jakoêci dotyczàcych smaku, wyglàdu, tekstury oraz bezpieczeƒstwa mikrobiologicznego i toksykologicznego. W celu uzyskania wysokiej jakoêci produktów ywnoêciowych obecnie stosuje si ponad 2500 dodatków do ywnoêci. Terminem dodatku do ywnoêci wed ug Kodeksu ywieniowego (Codex Alimentarius), Organizacji do Spraw ywno- Êci i Rolnictwa ONZ (Food and Agriculture Organization, FAO) i Âwiatowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) okreêla si ka dà substancj nie spo ywanà jako ywnoêç i nie stosowanà jako typowy sk adnik ywnoêci, niezale nie od wykazywania przez nià wartoêci od ywczych, specjalnie dodawanà do ywnoêci w procesie technologicznym (w àczajàc w to wp yw na w asnoêci organoleptyczne), obejmujàcym wytwarzanie, przetwarzanie, przerabianie, uzdatnianie, pakowanie, konfekcjonowanie, transport i magazynowanie. Dodanie takiej substancji skutkuje lub w sposób uzasadniony mo e skutkowaç (bezpoêrednio lub poêrednio, tak e poprzez jej produkty uboczne) zmianà sk adu lub w inny sposób wp ynàç na charakterystyk ywnoêci. Termin ten nie znajduje zastosowania w odniesieniu do zanieczyszczeƒ ywnoêci lub innych substancji dodawanych do ywnoêci w celu podtrzymywania lub poprawy jej w asnoêci od ywczych. Obecnie Kodeks ywieniowy agreguje informacje dotyczàce standardów, przepisów proceduralnych i wytycznych dotyczàcych ywnoêci i ca oêci procesu jej wytwarzania. Na poziomie Êwiatowym funkcjonujà dwa cia a nadzorujàce w zakresie dodatków do ywnoêci sà to Europejski Urzàd do Spraw Bezpieczeƒstwa ywnoêci (European Food Safety Authority, EFSA) i Urzàd do Spraw ywnoêci i Leków (Food and Drug Administration, FDA) Stanów Zjednoczonych. Jakkolwiek badania naukowe dotyczàce dodatków do ywnoêci, w tym tak e efektów zdrowotnych i behawioralnych, jak równie metod ich wykrywania rozwin y si w bardzo du ym stopniu, to nadal zagadnienia dotyczàce ryzyka zdrowotnego zwiàzanego z powszechnym stosowaniem tych substancji sà przedmiotem bardzo wielu kontrowersji, spekulacji i niejasnoêci, pozostajàc tematem o ywionej debaty publicznej. Rosnàcy nacisk na produkcj nowych i bardziej skutecznych dodatków do ywnoêci powoduje koniecznoêç zacieênienia przepisów prawa w celu w aêciwej oceny bezpieczeƒstwa zdrowotnego zgodnie z obecnym stanem wiedzy oraz maksymalnie szybkiego wykrywania przypadków fa szowania i nadmiernego u ywania pewnych dodatków. W zwiàzku z powy szym, od 2010 r. EFSA prowadzi powtórnà ocen wszystkich dodatków do ywnoêci, a zakoƒczenie tego procesu planowane jest na rok Nale y pami taç, e bezpieczeƒstwo mikrobiologiczne i toksykologiczne ywnoêci jest nieporównywalnie wi kszym problemem od potencjalnego dzia ania alergizujàcego dodatków. Przyk adowo, wed ug danych Centrum Kontroli i Prewencji Chorób (Center for Disease Control and Prevention) corocznie odnotowuje si 76 mln przypadków zachorowaƒ zwiàzanych z ywnoêcià na terenie 3

4 USA, a koszty zachorowaƒ zwiàzanych ze ska eniem ywnoêci bakteriami mieszczà si pomi dzy 6,5 a 34,9 mld dolarów. W Unii Europejskiej wszystkie dodatki do ywnoêci oznaczone sà literà E (od Europe) i odpowiednim numerem. Ta nomenklatura zosta a wprowadzona przez Komisj Kodeksu ywieniowego w skali globalnej. W celu oceny nowych dodatków do ywnoêci czy te zwi kszenia ich dopuszczalnej zawartoêci w produktach spo ywczych przyj to w Unii Europejskiej odpowiednie procedury, w ramach których bada si metabolizm/toksykokinetyk oraz ocenia ostrà i przewlek à toksycznoêç, genotoksycznoêç, w asnoêci kancerogenne, wp yw na rozrodczoêç, absorpcj, immunotoksycznoêç i zdolnoêç wywo ywania nadwra liwoêci/alergii. Wyró niono 26 klas czynnoêciowych dodatków (przeciwutleniacze, emulsyfikatory, substancje kolorujàce, stabilizatory itd.) (1,2). Nale y podkreêliç, e zjawisko nadwra liwoêci/alergii na dodatki do ywnoêci wyst puje rzadko. O ile cz stoêç wyst powania alergii pokarmowej w populacji szacuje si na 3 35%, to nadwra liwoêci/alergii na dodatki do ywnoêci na jedynie 0,03 0,23% (3,4). Niska cz stoêç wyst powania tego ostatniego zjawiska w kontekêcie du ej liczby dodatków do ywnoêci rodzi analogiczne problemy jak w przypadku alergii na leki trudnoêci w pozyskaniu odpowiednio liczebnych, umo liwiajàcych wnioskowanie statystyczne grup chorych i niewielkie mo liwoêci precyzyjnego okreêlenia mechanizmów patogenetycznych. Patogeneza reakcji nadwra liwoêci na zwiàzki chemiczne, obok klasycznej alergii, obejmuje tak e m.in. reakcje toksyczne u predysponowanych osób (np. poprzez obecnoêç mutacji czy zmian epigenetycznych w obr bie genów kodujàcych enzymy metabolizujàce ksenobiotyki) lub reakcje immunotoksyczne. èród em wi kszoêci danych sà tu raporty pojedynczych przypadków (wyjàtkiem jest tutaj nadwra liwoêç na siarczyny i niektóre barwniki, g ównie tartrazyn ), a znaczàca cz Êç publikacji pochodzi z lat 80. i 90. XX wieku i budzi zastrze enia metodologiczne (5). Tym samym, obecny stan wiedzy dotyczàcy nadwra liwo- Êci na dodatki do ywnoêci nale y uznaç za absolutnie niewystarczajàcy. Poni ej omówiono zagadnienia nadwra liwoêci na dodatki do ywnoêci nale àce do 2 grup substancji konserwujàcych (w tym przeciwutleniaczy) i barwników. Substancje konserwujàce Do grupy konserwantów zalicza si Êrodki przeciwdrobnoustrojowe, przeciwutleniacze i Êrodki zapobiegajàce brunatnieniu ywnoêci (E200 E399). Siarczyny (E200 E228), najcz Êciej spoêród dodatków do ywnoêci, sà przyczynà reakcji z nadwra liwoêci. Sà powszechnie stosowane w przemyêle spo ywczym i farmaceutycznym jako konserwanty, przeciwutleniacze i Êrodki przeciwdzia ajàce brunatnieniu ywnoêci. Negatywne efekty zdrowotne wywierane przez te zwiàzki chemiczne zale à w du ej mierze od ich destrukcyjnego wp ywu na witamin B 1 (tiamin ) i dotyczà uk adu nerwowego (1). Nietolerancja siarczynów mo e byç spowodowana niskà aktywnoêcià oksydazy siarczynowej enzymu odpowiedzialnego za metabolizm tych zwiàzków chemicznych. Mo e to byç wywo ane niedoborem molibdenu, b dàcego kofaktorem oksydazy siarczynowej. Zaleca si w takich 4 przypadkach suplementacj molibdenem, najlepiej poprzez odpowiednià modyfikacj diety. Siarczyny mogà wywo aç alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, atopowe zapalenie skóry, pokrzywk, leukocytoklastyczne zapalenie naczyƒ, obrz k naczynioruchowy, bóle brzucha, biegunk, alergiczny nie yt nosa, skurcz oskrzeli i anafilaksj. Opisano bardzo wiele przypadków klinicznych alergii i astmy wywo anej przez te zwiàzki w wyniku ekspozycji zawodowej (u piekarzy, zatrudnionych przy produkcji sa atek i wina, fryzjerów, pracowników przemys u farmaceutycznego, techników radiologicznych) oraz wywo anà miejscowà aplikacjà leków i innych produktów (kremy, maêci, krople do oczu, farby do w osów) na skór i b ony Êluzowe. Wiele opisów przypadków dotyczy reakcji anafilaktycznych i astmatycznych wywo anych parenteralnym przyjmowaniem leków (np. Êrodki miejscowo znieczulajàce, gentamycyna, metoklopramid). Nadwra liwoêç na siarczyny wyst puj szczególnie cz sto u doros ych chorych na astm szacuje si, e nadwra liwoêç na siarczyny mo e dotyczyç nawet 5 10% takich pacjentów. Czynnikami ryzyka sà tu stopieƒ nadreaktywnoêci oskrzelowej i ci ki przebieg choroby. Wystàpienie objawów nadwra liwoêci na siarczyny dotyczy szczególnie chorych z astmà spo ywajàcych du e iloêci takich produktów jak wino, ywnoêç w puszkach, owoce morza, suszone owoce, kiszona kapusta, marynaty, chrzan. Udowodniono, e ekspozycja na ditlenek siarki jest istotnym czynnikiem zaostrzajàcym przebieg astmy u dzieci (5). Parabeny (hydroksybenzoesany, E ), stosowane jako Êrodki konserwujàce w wyrobach piekarniczych i napojach, sà powszechnie znanymi substancjami wywo ujàcymi alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, g ównie w wyniku ekspozycji skóry na kosmetyki zawierajàce te zwiàzki. Innego typu reakcje alergiczne wywo ywane przez parabeny spotykane sà o wiele rzadziej. Opisano przypadek reakcji bronchospastycznej po àczonej z uogólnionym Êwiàdem po podaniu do ylnym preparatu hydrokortyzonu zawierajàcego metylowe i propylowe parabeny u chorego na astm (5). Sakakibara i Suetsugu stwierdzili uczulenie na parabeny u 12% chorych na astm z nietolerancjà kwasu acetylosalicylowego (ASA) (6). Parabeny mogà byç tak- e przyczynà reakcji fotoalergicznych (5). Kwas propionowy (E280) i jego sole (propionian sodowy E281, propionian wapniowy E282, propionian potasowy E283) stosowane jako Êrodki przeciw drobnoustrojom, hamujà w sposób zale ny od dawki odpowiedê immunologicznà zale nà od ludzkich limfocytów Th1 in vitro. W przypadku tej grupy substancji skutki ekspozycji Êrodowiskowej na uk ad immunologiczny cz owieka pozostajà nierozpoznane (1). Kwas benzoesowy (E210) i jego sole (E ) znalaz y zastosowanie jako Êrodki bakterio- i grzybobójcze (1). Kwas benzoesowy jest naturalnym sk adnikiem urawiny, cynamonu i suszonych Êliwek. W przetwórstwie ywnoêci najcz Êciej stosuje si benzoesan sodu (E211) ze wzgl du na znacznie lepszà od kwasu benzoesowego rozpuszczalnoêç w wodzie. Jest on cz stym sk adnikiem galaretek, d emów, przypraw i napojów. Alergia/nadwra liwoêç na kwas benzoesowy i jego sole mo e objawiaç si jako ziarniniakowatoêç ustno-twarzowa, opisano te przypadek uogólnionego Êwiàdu. Spo ycie benzoesanu sodowego mo e wywo aç reakcj bronchospastycznà u cho-

5 rych na astm z nietolerancjà ASA. Reakcj te zaobserwowano u 14,3% takich chorych. Sugeruje si tak e, e spo ywanie benzoesanu sodowego mo e byç odpowiedzialne za cz Êç przypadków przewlek ego naczynioruchowego nie ytu nosa (5). Lizozym (E1105), jedno z bia ek jaja kurzego, stosowany jest do produkcji serów i mo e byç potencjalnà przyczynà reakcji alergicznych. Wyst powanie alergenowo swoistych IgE dla lizozymu stwierdzono w surowicy osób uczulonych na bia ka jaja kurzego. Istniejà jednak doniesienia, e stosowanie lizozymu do produkcji serów (Grana Padano) nie stwarza niebezpieczeƒstwa dla takich chorych (5). Przeciwutleniacze (E320 E380) przeciwdzia ajà je czeniu t uszczów oraz zmianie barwy produktów (brunatnienie). Opisano 2 przypadki idiopatycznej pokrzywki przewlek ej ulegajàcej zaostrzeniu w wyniku ekspozycji na butylohydroksyanizol (BHA, E320) i butylohydroksytoluen (BHT, E321). Eliminacja tych substancji z diety poskutkowa a zmniejszeniem cz stoêci wyst powania, ci koêci i czasu trwania nawrotów pokrzywki. Odnotowano te 2 przypadki alergicznego kontaktowego zapalenia skóry wywo anego BHA zawartym w kremie. Wyniki badaƒ in vitro na liniach komórek tucznych szczura wskazujà, e BHT mo e nasilaç biernà anafilaksj skórnà poprzez zwi kszenie degranulacji mastocytów w wyniku wzrostu wewnàtrzkomórkowego st enia wapnia i aktywacji kinazy fosfatydylinozytolu. Wskazuje to na potencjalnà rol BHT w chorobach alergicznych takich jak alergiczne zapalenia nosa i astma. PodkreÊla si tak e wyst powanie krzy owej nadwra liwoêci pomi dzy BHA i BHT a tert-butylhydrochinonem (TBHQ, E319), b dàcym sk adnikiem kosmetyków, u pacjentów z alergicznym kontaktowym zapaleniem skóry (5). Galusany (galusan propylu E310, galusan oktylu E311, galusan dodecylu E312) sà stosowane jako sk adniki kosmetyków, leków i produktów spo ywczych. Wywo ujà alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (g ównie warg i skóry d oni). PodkreÊla si fakt, e u znacznego odsetka osób zmiany chorobowe zosta y wywo ane przez produkty piekarnicze (7). Najcz Êciej spotykano uczulenie na galusan propylu. Z kolei galusan oktylu jest istotnym alergenem zawodowym u piekarzy (5). Uczulenie kontaktowe na galusany mo e tak e wp ywaç na wyst powanie i utrzymywanie si liszajowatych wykwitów oko oustnych (8). Etoksychina (E324) znalaz a zastosowanie jako sk adnik karmy dla zwierzàt. Zwiàzek ten wywo uje zapalenie skóry u zwierzàt i ludzi, mo e byç te promotorem pewnych typów raka. Etoksychina nie jest dopuszczona jako sk adnik ywnoêci, niemniej pochodne tego zwiàzku mogà byç obecne w tkankach zwierz cych, co mo e stwarzaç po- Êrednie ryzyko zdrowotne dla konsumentów. PodkreÊla si koniecznoêç dalszych badaƒ w tym zakresie (1). Substancje barwiàce Pomimo powszechnego nara enia na barwniki, reakcje alergiczne i b dàce wynikiem nietolerancji spotykane sà stosunkowo rzadko i dotyczà 0,14 2% populacji (5). 4-heksylrezorcynol (E586) jest stosowany w celu ochrony skorupiaków (w tym krewetek) przed zmianami zabarwienia. Wywo uje alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, tak e o pod o u zawodowym (5). Annatto (biksyna, norbiksyna E160(b)) to naturalny karotenoidowy barwnik terpenowy uzyskiwany z drzewa tropikalnego arnoty w aêciwej (Bixa orellana) (wyciàg surowy), którego ekstraktami jest biksyna (rozpuszczalna w t uszczach) i norbiksyna (rozpuszczalna w wodzie). Udowodniono, e annatto jest przyczynà ci kich reakcji anafilaktycznych, nawracajàcej pokrzywki i obrz ku naczynioruchowego oraz ci kich zaostrzeƒ zespo u jelita dra liwego (5,9). W tym ostatnim przypadku annatto by o zawarte w zabielaczu do kawy i lodach waniliowych (9). Indygokarmin (E132) jest uwa any, z punktu widzenia alergologii, za bezpieczny dodatek do ywnoêci. Odnotowane pojedyncze przypadki ci kich reakcji anafilaktycznych dotyczy y osób, u których barwnik ten zastosowano w iniekcjach w celu diagnostyki urologicznej (10). Stwierdzono tak e jeden przypadek astmy zawodowej, b dàcy wynikiem ekspozycji na indygokarmin (5). Koszenila/kwas karminowy/karmina (E120) to naturalny barwnik uzyskiwany z gatunku pluskwiaka czerwca kaktusowego. Zawiera bia ka odpowiedzialne za wyst powanie reakcji alergicznych, w tym astmy, alergicznego zapalenia nosa i spojówek o pod o u zawodowym. Silne w asno- Êci alergizujàce koszenili zosta y potwierdzone wynikami badaƒ pracowników zak adu przetwarzajàcego ten barwnik blisko po owa z nich by a uczulona, a u prawie 20% stwierdzono astm wywo anà takà ekspozycjà (5). Koszenila by a te przyczynà odnotowanych w piêmiennictwie ci kich reakcji anafilaktycznych w tych przypadkach barwnik zawarty by w jogurcie, napojach i innych Êrodkach spo ywczych oraz w tabletkach generycznej azytromycyny (5,11,12). Przypuszczalnym g ównym alergenem koszenili jest bia ko CC38K o masie czàsteczkowej 38 kda (13). Zwiàzki azowe charakteryzujà si obecnoêcià grupy funkcyjnej z podwójnym wiàzaniem pomi dzy atomami azotu i po àczonymi z nim pierêcieniami aromatycznymi, które ulegajà rozszczepianiu do amin aromatycznych. Niektóre z tych ostatnich sà trujàce, dzia ajà mutagennie i kancerogennie (1). Nale y do nich m.in. syntetyczny barwnik czerwieƒ koszenilowa/pàs 4R (E124). Mo e byç ona przyczynà przewlek ej pokrzywki i obrz ku naczynioruchowego. W grupie 61 osób z tymi chorobami, u 15% stwierdzono uczulenie na ten barwnik. Czerwieƒ koszenilowa mo e te wywo aç leukocytoklastyczne zapalenie naczyƒ. U 24-letniej kobiety z tà chorobà udowodniono etiologicznà rol czerwieni koszenilowej dodatnim wynikiem prowokacji doustnej kontrolowanej placebo, a wykluczenie z diety dodatków do ywnoêci spowodowa o ustàpienie objawów schorzenia po 2 miesiàcach (5). Najbardziej kontrowersyjna barwnikiem azowym jest tartrazyna (E102), która m.in. wià e si z DNA, dzia a toksycznie na limfocyty, jest promotorem peroksydacji lipidów poprzez wytwarzanie dwualdehydu malonowego oraz zmniejsza aktywnoêç dysmutazy ponadtlenkowej i peroksydazy glutationu u myszy. Tartrazyna i ó cieƒ pomaraƒczowa (E110) mogà wywieraç efekt immunomodulacyjny (1). Tartrazyna zawarta w wielu produktach ywno- Êciowych i farmaceutycznych jest odpowiedzialna za wyst powanie pokrzywki i astmy, szczególnie u osób z nietolerancjà kwasu acetylosalicylowego (14). Wyniki wielooêrodkowego badania 156 pacjentów z astmà i nietolerancjà ASA ujawni y stosunkowo niskà cz stoêç wyst powania nietolerancji tartrazyny w tej grupie przeprowadzono tu podwójnie zaêlepionà otwartà prób prowokacji doustnej z 25 mg tartrazyny i zaledwie u 4 chorych (2,6%) 5

6 6 uzyskano wynik dodatni. Równie w badaniu 102 chorych z ostrymi epizodami pokrzywki lub obrz ku naczynioruchowego po spo yciu produktów zawierajàcych tartrazyn, w którym prowokowano dawkà 5 mg tego zwiàzku, tylko u jednej osoby uzyskano wynik dodatni (wystàpi obrz k twarzy, pokrzywka, ból brzucha i niewielki spadek ciênienia krwi). Wyniki wielu innych badaƒ tak e wskazujà na stosunkowo niskà cz stoêç wyst powania nietolerancji tartrazyny w ró nych grupach pacjentów z podejrzeniem takiego uczulenia/nietolerancji (4,4 15,1%). Podkre- Êla si tu niew aêciwà metodologi wielu dawniej przeprowadzonych badaƒ (5,14). Sugeruje si te brak dowodów na wp yw nietolerancji tartrazyny na przebieg astmy i poprawy jej przebiegu w wyniku eliminacji tartrazyny z diety (14,15). Ekspozycja na tartrazyn mo e byç czynnikiem etiologicznym/pogarszajàcym przebieg atopowego zapalenia skóry u dzieci, leukocytoklastycznego zapalenia naczyƒ i post pujàcej plamicy barwnikowej (5). Inny barwnik azowy czerwieƒ Allura AC (E129), zawarta w otoczkach leków, mo e byç przyczynà pokrzywki, obrz ku naczynioruchowego, zapalenia nosa i leukocytoklastycznego zapalenia naczyƒ (5). Erytrozyna (E127) mo e wywo aç przewlek à pokrzywk i obrz k naczynioruchowy u chorych z alergià pokarmowà wyniki niektórych badaƒ ujawni y, e cz stoêç wyst powania dodatnich reakcji w wyniku prowokacji doustnej tym barwnikiem wynosi a 12%. Sugeruje si tak e, e erytrozyna mo e byç odpowiedzialna za cz Êç przypadków pierwotnie rozpoznanych jako przewlek y naczynioruchowy nie yt nosa (5). ó cieƒ pomaraƒczowa (E110), barwnik stosowany w piekarnictwie, cukiernictwie, produkcji lodów i napojów, mo e odpowiadaç za niektóre przypadki przewlek ej pokrzywki i obrz ku naczynioruchowego oraz przypuszczalnie leukocytoklastycznego zapalenia naczyƒ. Opisano tak e przypadek 8,5-letniej dziewczynki z atopià, u której wyst powanie zmian ziarniniakowych w obr bie jamy ustnej i twarzy zwiàzane by o z nara eniem na ten barwnik, karmoizyn i glutaminian jednosodowy w pokarmie (5). Karmoizyna (azorubina, E122) jest barwnikiem azowym stosowanym w produktach poddawanych obróbce termicznej po procesie fermentacji. Zawarta jest w takich produktach spo ywczych jak np. marcepan, jogurty, ciasteczka serowe, suchary, galaretki. Wp ywa m.in. na drugorz dowà struktur bia ek, mogàc w ten sposób modyfikowaç epitopy alergenowe w ywnoêci (1). Mleczan elaza (E585), stosowany jako Êrodek kolorujàcy, a tak e substancja od ywcza celem suplementacji elazem, by przyczynà reakcji anafilaktycznej u chorego z niedokrwistoêcià z niedoboru elaza (16). Sól sodowa fosforanu-5 -ryboflawiny (E101(ii)) jest stosowana jako ó ty barwnik. Uczulenie na ten barwnik jest unikalne odnotowano jeden przypadek pacjentki uczulonej na kasz gryczanà, u której po spo yciu napoju zawierajàcego ten zwiàzek chemiczny wystàpi a reakcja anafilaktyczna z pokrzywkà. Uczulenie potwierdzono dodatnimi wynikami testów Êródskórnego z 0,1% roztworem tej substancji i testu uwalniania histaminy z bazofilów (17). B kit patentowy V (E131) stosuje si jako dodatek do ywnoêci, kontrast w diagnostyce schorzeƒ uk adu ch onnego i znacznik p ytek naz bnych w stomatologii. Opisano przypadek 5-letniej dziewczynki z atopià, u której wystàpi y zmiany pokrzywkowe na skórze twarzy w wyniku zastosowania tabletki koloryzujàcej podczas zabiegu stomatologicznego (5). Pochodne chinoftalonu to Fast Green FCF (E143) i ó cieƒ chinolinowa (E104). Fast Green FCF stosowany jest jako dodatek do groszku konserwowego i innych warzyw, galaretek, sosów, ryb, deserów i ciasteczek. Dotychczas opisano jeden, s abo udokumentowany przypadek leukocytoklastycznego zapalenia naczyƒ, wywo anego przez mieszanin tych barwników zawartych w otoczce spo ytej kapsu ki leku (5). Uwagi koƒcowe Reakcje alergiczne/nadwra liwoêci na dodatki do ywnoêci wyst pujà rzadko. Wiele badaƒ dotyczàcych tego zagadnienia pochodzi sprzed wielu lat, a w chwili obecnej ekspozycja populacji na te z nich, które z punktu widzenia alergologa sà najwa niejsze (np. tartrazyna, erytrozyna), uleg a zmniejszeniu obni ono dopuszczalne dawki barwników syntetycznych w ywnoêci lub nawet wycofano ich dopuszczenia do produkcji wybranych Êrodków spo ywczych (1,18). Patomechanizmy reakcji na wiele dodatków do ywnoêci pozostajà niejasne, co powoduje istotne problemy diagnostyczne. Potencjalne ró ne mechanizmy alergiczne, immunotoksyczne i toksyczne obserwowanych rekcji oraz stosunkowo wysokie prawdopodobieƒstwo wystàpienia reakcji anafilaktycznych (analogicznie jak w przypadku alergii na leki) powodujà istotne trudnoêci w okreêleniu dawek substancji stosowanych w próbach prowokacyjnych i sformu owaniu precyzyjnych algorytmów diagnostycznych. Z tych samych wzgl dów przydatnoêç klasycznych metod diagnostyki alergologicznej (testy skórne, oznaczanie asige) jest ograniczona. Podstawà rozpoznania klinicznego powinien byç tutaj wynik podwójnie zaêlepionej próby prowokacji kontrolowanej placebo (5). Pacjenci z podejrzeniem takiej alergii/nadwra liwoêci muszà byç diagnozowani w wysoce specjalistycznych oêrodkach alergologicznych. Istotnym problemem jest obecnoêç w ywnoêci niedozwolonych dodatków, stosowanie legalnych dodatków w niedozwolonych st eniach i do niedozwolonych celów. W Unii Europejskiej jednà z form zintegrowanej kontroli jakoêci ywnoêci i zapewnienia bezpieczeƒstwa konsumentom jest System Szybkiego Ostrzegania o Niebezpiecznych Produktach ywnoêciowych i Ârodkach ywienia Zwierzàt RASFF (Rapid Alert System for Food and Feed). Analiza raportów RASFF wskazuje, e nielegalne stosowanie barwników na rynku europejskim jest zjawiskiem doêç cz stym w latach odnotowano blisko 1000 powiadomieƒ w tym zakresie, g ównie w przyprawach i oleju palmowym z Indii, Rosji, Turcji i Ghany. W tym okresie stwierdzono tak e stosunkowo cz ste przypadki zastosowania legalnych barwników, ale niezgodnie z obowiàzujàcym prawem. Najwi cej powiadomieƒ dotyczy o erytrozyny, tartrazyny i annatto (czyli istotnych z punktu widzenia alergologii), dodawanych do s odyczy, suplementów diety, kolorowych makaronów i przetworów owocowowarzywnych oraz mieszanek przypraw i gotowych sosów. Odnotowano tak e powiadomienia o dodatku dozwolonych barwników w zbyt du ych iloêciach. Dotyczy o to ó cieni pomaraƒczowej i czerwieni koszenilowej w takich produktach jak s odycze, dekoracje do ciast czy kawior.

7 W celu zabezpieczenia konsumentów przed niepo àdanymi skutkami spo ycia dodatków do pokarmów, na podstawie wyników badaƒ toksykologicznych, chemicznych i biologicznych Komitet Ekspertów FAO/WHO ds. Dodatków do ywnoêci okreêli wskaênik akceptowalnego dziennego pobrania (acceptable daily intake, ADI), wyra onego w mg/kg masy cia a. Jednak e, ze wzgl du na indywidualne zachowania ywieniowe, mo liwoêci przekroczenia ADI okreêlonego dodatku, jak i potencjalnych szkodliwych interakcji z innymi sk adnikami ywnoêci nale y uznaç za nieprzewidywalne. Dlatego takiej ywnoêci nie powinny spo ywaç osoby z alergià, niemowl ta i matki karmiàce (2,18). W chwili obecnej spo ywanie ywnoêci wygodnej, charakteryzujàcej si du ym stopniem przetworzenia i d ugim okresem przydatnoêci do spo ycia, czyli zawierajàcej dodatki, jest jednak niestety nieuniknione. PiÊmiennictwo: 1. Carocho M., Barreiro M.F., Morales P., Ferreira I.C.F.R.: Adding molecules to food, pros and cons: a review on synthetic and natural food additives. Compr Rev Food Sci F 2014, 13, 4: Tymoszuk E., Szpakowska M.: Dodatki do ywnoêci w Êwietle polskich i unijnych unormowaƒ prawnych. Zarzàdzanie i Finanse 2012, 10, 3: Rona R.J., Keil T., Summers T. i wsp.: A prevalence of food allergy: a meta-analysis. J Allergy Clin Immunol 2007, 120, 3: Wütrich B.: Adverse reactions to ford additives. Ann Allergy 1993, 7, 4: Gultekin F., Doguc D.K.: Allergic and immunologic reactions to food additives. Clinic Rev Allerg Immunol 2013, 45, 1: Sakakibara H., Suetsugu S.: Aspirin-induced asthma as an important type of bronchial asthma. Nihon Kyobu Shikkan Gakkai Zasshi 1995, Suppl 33: Garcia-Mergales M.I., de la Caudra J., Martin B. i wsp.: Sensitization to gallates: review of 46 cases. Actas Dermosifiliogr 2007, 98, 10: Lomaga L.A., Polak S., Grushka M., Walsh S.: Results of patch testing in patients diagnosed with oral lichen planus. J Cutan Med Surg 2009, 13, 2: Stein H.I.: Annatto and IBS. J Clin Gastroenterol 2009, 43, 10: Graziano S., Hoyle L., Vilich F., Brubaker L.: Life-threatening reactions to indigo carmine a sulfa allergy? Int Urogynecol J Pelvic Floor Dysfunct 2005, 16, 5: Yamakawa Y., Oosuna H., Yamakawa T. i wsp.: Cochineal extract-induced immediate allergy. J Dermatol 2009, 36, 1: Greenhawt M.J., Baldwin J.L.: Carmine dye and cochineal extract: hidden allergens no more. Ann Allergy Asthma Immunol 2009, 103, 1: Ohgiya Y., Arakawa F., Akiyaa H.I. i wsp.: Molecular cloning, expression, and characterization of a major 38-kd cochineal allergen. J Allergy Clin Immunol 2009, 123, 5: Elhkim M.O., Herand F., Bemrah N.I. i wsp.: New consideration regarding the risk assessment on tartrazine an update toxicological assessment, intolerance reactions and maximum theoretical daily intake in France. Regul Toxicol Pharmacol 2007, 47, 3: Pestana S., Moreira M., Olej B.: Safety of ingestion of yellow tartrazine by double-blind placebo controlled challenge in 26 atopic adults. Allergol Immunopathol 2010, 38, 3: de Barrio M., Fuentes V., Tomero P. i wsp.: Anaphylaxis to oral iron salts, desensitization protocol for tolerance induction. J Investig Allergol Clin Immunopathol 2008, 27, 3: Masuda K., Katoh N., Mizutani H., Kishimoto S.: Anaphylaxis to vitamin B2 added to an energy drink. Clin Exp Dermatol 2009, 34, 7: Koz owska K., Jeruszka-Bielak M., Piwowarczyk M., Brzozowska A.: Niedozwolone stosowanie barwników w ywnoêci na rynku europejskim w latach na podstawie raportów RASFF. Bromat Chem Toksykol 2012, 45, 4: Rada Naukowa Przewodniczàcy: prof. dr hab. n. med. Tadeusz To oczko Prof. dr hab. n. med. Witold Bartnik Prof. dr hab. n. med. Andrzej Borkowski Prof. dr hab. Lidia Brydak Prof. dr hab. n. med. Ryszarda Chazan Prof. dr hab. n. med. Anna Cz onkowska Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Gaciong Prof. dr hab. n. med. Grzegorz Janczewski Prof. dr hab. n. med. Andrzej Januszewicz Prof. dr hab. n. med. Tadeusz K cik Prof. dr hab. n. med. Ida Kinalska Prof. dr hab. n. med. Jan Kochanowski Prof. dr hab. n. med. Piotr Kuna Prof. dr hab. n. med. Ryszard Kurzawa Prof. dr hab. n. med. Artur Mamcarz Prof. dr hab. n. med. Longin Marianowski Prof. dr hab. n. med. Grzegorz Opolski Prof. dr hab. n. med. Rafa Pawliczak Prof. dr hab. n. med. Piotr Radziszewski Prof. dr hab. n. med. Irena Zimmermann-Górska Redakcja Redaktor naczelny: prof. dr hab. n. med. Tadeusz To oczko Redaktor tematyczny nr. 4, z. 2/2015: prof. dr hab. n. med. Piotr Kuna Dyrektor ds. publikacji: Jacek Karczewski, tel Wspó praca: Barbara Milczarek, tel Sekretarz redakcji: Anna Bogdaƒska, tel Koordynator ds. marketingu: Jolanta G owik, tel Sk ad i amanie: Teresa Olszewska, tel Wydawca WARSAW VOICE S. A. Prezes: Andrzej Jonas Dyrektor Generalny: Juliusz K osowski Dyrektor ds. produkcji: Stanis aw Mazur Adres redakcji: ul. Ksi cia Janusza 64, Warszawa tel , fax , Kolporta i prenumerata: Anna Mazurek, tel , 25 Og oszenia: tel , Druk: Drukarnia Print, ul. O ówkowa 6, Pruszków ISSN Redakcja nie ponosi odpowiedzialnoêci za treêç og oszeƒ. Wszystkie prawa zastrze one 7

8

STANDARD 1.3.1. Standard 1.3.4 określa zasady jednorodności i czystości dodatków do Ŝywności. Spis treści

STANDARD 1.3.1. Standard 1.3.4 określa zasady jednorodności i czystości dodatków do Ŝywności. Spis treści STANDARD 1.3.1 DODATKI DO śywności Cel Dodatki do Ŝywności to wszelkie substancje, które w normalnych warunkach nie są spoŝywane, ani dodawane jako składnik pokarmu, a które w sposób świadomy i celowy

Bardziej szczegółowo

podręcznik chorób alergicznych

podręcznik chorób alergicznych podręcznik chorób alergicznych Gerhard Grevers Martin Rócken ilustracje Jurgen Wirth Redaktor wydania drugiego polskiego Bernard Panaszek I. Podstawy alergologii... 1 II. Diagnostyka chorób alergicznych...

Bardziej szczegółowo

Choroby alergiczne układu pokarmowego

Choroby alergiczne układu pokarmowego Choroby alergiczne układu pokarmowego Zbigniew Bartuzi Katedra i Klinika Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych Collegium Medicum w Bydgoszczy UMK 4 Reakcje alergiczne na pokarmy Typy

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32

Spis treêci. 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz... 15. 2. Energia Barbara Bu hak-jachymczyk... 32 Spis treêci 1. Wprowadzenie Barbara Bu hak-jachymczyk, Miros aw Jarosz.... 15 1.1. Rys historyczny rozwoju norm ywienia.............. 16 1.2. Wspó czesne metody opracowywania norm............ 19 1.3. Rodzaje

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem.

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem. VI.2 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktów leczniczych z ambroksolem VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Wskazania do stosowania: Ostre i przewlekłe choroby płuc i oskrzeli

Bardziej szczegółowo

Wst p Jerzy Kruszewski... 15 PiÊmiennictwo... 18. Rozdzia 1. Immunologiczne podstawy patogenezy chorób alergicznych Krzysztof Zeman...

Wst p Jerzy Kruszewski... 15 PiÊmiennictwo... 18. Rozdzia 1. Immunologiczne podstawy patogenezy chorób alergicznych Krzysztof Zeman... Spis treêci Wst p Jerzy Kruszewski....................... 15 PiÊmiennictwo........................... 18 Rozdzia 1. Immunologiczne podstawy patogenezy chorób alergicznych Krzysztof Zeman.....................

Bardziej szczegółowo

Program edukacyjny dotyczący alergicznego nieżytu nosa

Program edukacyjny dotyczący alergicznego nieżytu nosa Tekst: dr n. med. Mikołaj Dąbrowski, Klinika Chirurgii Kręgosłupa, Ortopedii Onkologicznej i Traumatologii, Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. Wiktora Degi Uniwersytetu Medycznego im. Karola

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Dziennik Ustaw Nr 241 15978 Poz. 2097 2097 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Na podstawie art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 6 wrzeênia

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE DODATKOWE DO śywności (zmiany przepisów)

SUBSTANCJE DODATKOWE DO śywności (zmiany przepisów) SUBSTANCJE DODATKOWE DO śywności (zmiany przepisów) W Unii Europejskiej trwają prace dotyczące zmian przepisów w zakresie substancji dodatkowych w Ŝywności. Obecnie, w okresie przejściowym, obowiązują

Bardziej szczegółowo

Piątek 20.03.2015. Czy rzeczywiście nastąpił wzrost alergii pokarmowych, a jeżeli tak to dlaczego? Anafilaksja pokarmowa u niemowląt i małych dzieci

Piątek 20.03.2015. Czy rzeczywiście nastąpił wzrost alergii pokarmowych, a jeżeli tak to dlaczego? Anafilaksja pokarmowa u niemowląt i małych dzieci Piątek 20.02015 CEREMONIA INAUGURACYJNA 150 100 SESJA INAUGURACYJNA 100 130 Alergia pokarmowa w 2015 roku co dalej? Przewodniczenie: Prof. Zbigniew Bartuzi Prof. Bolesław Samoliński Czy rzeczywiście nastąpił

Bardziej szczegółowo

HTA (Health Technology Assessment)

HTA (Health Technology Assessment) Krzysztof Łanda 1 z 5 HTA (Health Technology Assessment) Ocena leków stosowanych w okre lonych wskazaniach podlega tym samym generalnym regu om, co inne technologie terapeutyczne, jednak specyfika interwencji

Bardziej szczegółowo

Sugerowany profil testów

Sugerowany profil testów ZWIERZĘTA FUTERKOWE Alergologia Molekularna Rozwiąż niejasne przypadki alergii na zwierzęta futerkowe Użyj komponentów alergenowych w celu wyjaśnienia problemu wielopozytywności wyników testów na ekstrakty

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa

Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin. Dominika Sowa Klasyfikacja i oznakowanie substancji chemicznych i ich mieszanin Dominika Sowa Szczecin, 8 maj 2014 Program prezentacji: 1. Definicja substancji i mieszanin chemicznych wg Ustawy o substancjach chemicznych

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI SKLAROWANEGO SOKU JABŁKOWEGO Skutecznym sposobem leczenia soku

Bardziej szczegółowo

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów Ogólne bezpieczeƒstwo produktów !?! PRODUKT to rzecz ruchoma: nowa lub u ywana, naprawiana lub regenerowana, przeznaczona do u ytku konsumentów lub co do której istnieje prawdopodobieƒstwo, e mo e byç

Bardziej szczegółowo

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel Europejski kodeks walki z rakiem I. Prowadzàc zdrowy styl ycia, mo na poprawiç ogólny stan zdrowia i zapobiec wielu zgonom z powodu nowotworów

Bardziej szczegółowo

probiotyk o unikalnym składzie

probiotyk o unikalnym składzie ~s~qoy[jg probiotyk o unikalnym składzie ecovag, kapsułki dopochwowe, twarde. Skład jednej kapsułki Lactobacillus gasseri DSM 14869 nie mniej niż 10 8 CFU Lactobacillus rhamnosus DSM 14870 nie mniej niż

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

DODATKI DO ŻYWNOŚCI Przyjaciel czy wróg?

DODATKI DO ŻYWNOŚCI Przyjaciel czy wróg? DODATKI DO ŻYWNOŚCI Przyjaciel czy wróg? SUBSTANCJE DODATKOWE Substancje obce to takie substancje, które nie spełniają warunków określonych dla środków spożywczych i używek, a mogą znajdować się w nich

Bardziej szczegółowo

WITAMINY. www.pandm.prv.pl

WITAMINY. www.pandm.prv.pl WITAMINY - wpływa na syntezę białek, lipidów, hormonów a szczególnie hormonów tarczycy - pomaga w utrzymaniu prawidłowej czynności uk.immunologicznego - pomaga w leczeniu : rozedmy płuc i nadczynności

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 196 13656 Poz. 1425 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 9 paêdziernika 2007 r.

Dziennik Ustaw Nr 196 13656 Poz. 1425 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 9 paêdziernika 2007 r. Dziennik Ustaw Nr 196 13656 Poz. 1425 1425 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 9 paêdziernika 2007 r. w sprawie sk adu oraz oznakowania suplementów diety 2) Na podstawie art. 27 ust. 6 i 7 ustawy

Bardziej szczegółowo

APAp dla dzieci w zawiesinie

APAp dla dzieci w zawiesinie APAp dla dzieci w zawiesinie Paracetamol usp to skuteczny, wysokiej jakości lek o działaniu: II II przeciwgorączkowym przeciwbólowym Walory smakowe w przypadku leku dla dzieci są równie ważne jak skuteczność

Bardziej szczegółowo

Spis treści. www.wsip.com.pl 3

Spis treści. www.wsip.com.pl 3 Spis treści 1. Wprowadzenie................................................... 9 1.1. Żywność jako źródło składników pokarmowych...................... 9 1.1.1. Normy żywienia dla ludności................................

Bardziej szczegółowo

ZATRUCIA POKARMOWE KAŻDE ZATRUCIE POKARMOWE MOŻE BYĆ GROŹNE, SZCZEGÓLNIE DLA NIEMOWLĄT I DZIECI DO LAT 3, LUDZI OSŁABIONYCH I STARSZYCH.

ZATRUCIA POKARMOWE KAŻDE ZATRUCIE POKARMOWE MOŻE BYĆ GROŹNE, SZCZEGÓLNIE DLA NIEMOWLĄT I DZIECI DO LAT 3, LUDZI OSŁABIONYCH I STARSZYCH. ZATRUCIA POKARMOWE Zatrucia pokarmowe to ostre i gwałtowne dolegliwości żołądkowo-jelitowe objawiające się zwykle biegunką i wymiotami. Występują w stosunkowo krótkim czasie po spożyciu żywności skażonej

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) Dz.U.05.73.645 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z dnia 28 kwietnia 2005 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu

1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu 1. Najnowsze dane dotyczące zapotrzebowania energetycznego w okresie wzrostu Im wi kszy pies doros y, tym proporcjonalnie mniejsza waga urodzeniowa szczeni cia. Waga nowonarodzonego szczeni cia rasy Yorkshire

Bardziej szczegółowo

Pewnego razu w gabinecie. Dr hab. med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii, WUM

Pewnego razu w gabinecie. Dr hab. med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii, WUM Pewnego razu w gabinecie. Dr hab. med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii, WUM Pewnego razu w gabinecie Niemowlę 2.miesięczne CI PI SN; masa ur. 3600 W badaniu przedmiotowym bez odchyleń przybiera na masie

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo substancji dodatkowych. Barwniki Southampton- spożycie przez dzieci w Polsce. Joanna Gajda-Wyrębek Zakład Bezpieczeństwa Żywności

Bezpieczeństwo substancji dodatkowych. Barwniki Southampton- spożycie przez dzieci w Polsce. Joanna Gajda-Wyrębek Zakład Bezpieczeństwa Żywności Bezpieczeństwo substancji dodatkowych. Barwniki Southampton- spożycie przez dzieci w Polsce Joanna Gajda-Wyrębek Zakład Bezpieczeństwa Żywności Barwniki z Southampton spożycie przez dzieci w Polsce Plan

Bardziej szczegółowo

Parafina ciekła - Avena

Parafina ciekła - Avena Oznakowanie opakowania bezpośredniego (butelka PE, 500 g) Opakowanie przeznaczone do stosowania w lecznictwie zamkniętym Parafina ciekła - Avena Paraffinum liquidum Płyn doustny i na skórę, 1g/ 1g Zawartość

Bardziej szczegółowo

Ulotka dla pacjenta. NUROFEN, żel, 50 mg/g (Ibuprofenum)

Ulotka dla pacjenta. NUROFEN, żel, 50 mg/g (Ibuprofenum) Ulotka dla pacjenta Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje dla pacjenta. Lek ten jest dostępny bez recepty, aby można było leczyć niektóre schorzenia bez pomocy lekarza.

Bardziej szczegółowo

Jadłospisy dla dzieci z alergią pokarmową na białka mleka krowiego. 5. i 6. miesiąc życia

Jadłospisy dla dzieci z alergią pokarmową na białka mleka krowiego. 5. i 6. miesiąc życia Jadłospisy dla dzieci z alergią pokarmową na białka mleka krowiego 5. i 6. miesiąc życia 1 5 miesiąc 6 miesiąc KROK 4 KROK 3 KROK 2 KROK 1 Celem do którego należy dążyć jest wyłączne karmienie piersią

Bardziej szczegółowo

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE Opis świadczenia KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE 1. Charakterystyka świadczenia 1.1 nazwa świadczenia Kwalifikacja i weryfikacja leczenia doustnego stanów

Bardziej szczegółowo

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne Anna Ulrych Plan wynikowy Przedmiot: Materiały fryzjerskie Kierunek : Technikum Usług Fryzjerskich- rok szkolny 05/ 06 Liczba godzin: 76 Liczba godzin w roku szkolnym: KL.II Lp. Tematyka Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

TEMAT EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ : Jak motywować uczniów do świadomego uczęszczania do szkoły.

TEMAT EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ : Jak motywować uczniów do świadomego uczęszczania do szkoły. Zespół Szkół nr 1 w Rzeszowie RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ w roku szkolnym 2014/2015 TEMAT EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ : Jak motywować uczniów do świadomego uczęszczania do szkoły. CELE EWALUACJI: 1. Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

OSZACOWANIE POBRANIA AZOTYNU POTASU (E 249) ORAZ AZOTYNU SODU (E 250) Z DIETĄ W POLSKIEJ POPULACJI

OSZACOWANIE POBRANIA AZOTYNU POTASU (E 249) ORAZ AZOTYNU SODU (E 250) Z DIETĄ W POLSKIEJ POPULACJI BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 593 597 Iwona Traczyk, Alicja Walkiewicz, Maciej Ołtarzewski OSZACOWANIE POBRANIA AZOTYNU POTASU (E 249) ORAZ AZOTYNU SODU (E 250) Z DIETĄ W POLSKIEJ POPULACJI

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe informacje na temat gumy, rodzajów gumy oraz jej produkcji można znaleźć w Wikipedii pod adresem:

Szczegółowe informacje na temat gumy, rodzajów gumy oraz jej produkcji można znaleźć w Wikipedii pod adresem: GUMA. To rozciągliwy materiał, elastomer chemicznie zbudowany z alifatycznych łańcuchów polimerowych (np. poliolefin), które są w stosunkowo niewielkim stopniu usieciowane w procesie wulkanizacji kauczuku

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki Zgodnie z 1907/2006/WE, Artykuł 31 Data druku: 29.08.2008 Data aktualizacji: 29.08.2008. Smarowanie. jak wyżej.

Karta charakterystyki Zgodnie z 1907/2006/WE, Artykuł 31 Data druku: 29.08.2008 Data aktualizacji: 29.08.2008. Smarowanie. jak wyżej. 1. Identyfikacja preparatu i nazwa firmy Informacje o produkcie: Nazwa handlowa: Zastosowanie preparatu: Dostawca: Infolinia: Informacja o nagłych przypadkach: Smar litowy uniwersalny 7022 Smarowanie Siebert

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 12 759 Poz. 117 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY. z dnia 7 lutego 2002 r.

Dziennik Ustaw Nr 12 759 Poz. 117 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY. z dnia 7 lutego 2002 r. Dziennik Ustaw Nr 12 759 Poz. 117 117 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY z dnia 7 lutego 2002 r. w sprawie warunków i trybu przeprowadzania badaƒ lekarskich i psychologicznych w celu stwierdzenia istnienia

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY W PROFILAKTYCE OTYŁOŚCI DZIECI I MŁODZIEŻY Barbara Woynarowska Kierownik Zakładu Biomedycznych i Psychologicznych Podstaw Edukacji, Wydział Pedagogiczny UW Przewodnicząca Rady Programowej ds.

Bardziej szczegółowo

Szybkoschładzarki SZYBKOSCHŁADZARKI. Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania

Szybkoschładzarki SZYBKOSCHŁADZARKI. Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania SZYBKOSCHŁADZARKI Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania SZYBKOSCHŁADZARKI DLACZEGO WARTO ICH UŻYWAĆ? Wszystkie świeże produkty zawierają naturalną florę bakteryjną, która w sprzyjających warunkach

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 89 5994 Poz. 827 i 828 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 14 maja 2003 r.

Dziennik Ustaw Nr 89 5994 Poz. 827 i 828 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 14 maja 2003 r. Dziennik Ustaw Nr 89 5994 Poz. 827 i 828 827 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 14 maja 2003 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie okreêlenia wzoru bankowego dokumentu p atniczego sk adek, do których

Bardziej szczegółowo

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności WOJEWODA ŁÓDZKI ZK-III.9611.14.2014 Łódź, dnia 01 lipca 2014 r. DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności Na podstawie art. 34 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.

Bardziej szczegółowo

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era)

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) Wersja 2016 1. CZYM SĄ MŁODZIEŃCZE SPONDYLOARTROPATIE/MŁODZIEŃCZE

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 4 czerwca 2013 r. Poz. 633. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) z dnia 22 maja 2013 r.

Warszawa, dnia 4 czerwca 2013 r. Poz. 633. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) z dnia 22 maja 2013 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 4 czerwca 2013 r. Poz. 633 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie rodzajów fermentowanych napojów winiarskich

Bardziej szczegółowo

Wilgoç, PleÊnie i Grzyby w budynkach

Wilgoç, PleÊnie i Grzyby w budynkach Wilgoç, PleÊnie i Grzyby w budynkach autorzy: dr in. Anna Charkowska dr in. Maciej Mijakowski dr in. Jerzy Sowa Wydawnictwo Verlag Dashofer Warszawa 2005 Copyright 2005 Dashöfer Holding Ltd. & Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki. 1565 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki. Na podstawie art. 95 ust. 4 ustawy z dnia 6 wrzeênia 2001 r. Prawo farmaceutyczne

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ÂRODOWISKA 1) z dnia 19 listopada 2008 r.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ÂRODOWISKA 1) z dnia 19 listopada 2008 r. Dziennik Ustaw Nr 215 11878 Poz. 1366 1366 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ÂRODOWISKA 1) z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie rodzajów wyników pomiarów prowadzonych w zwiàzku z eksploatacjà instalacji lub urzàdzenia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Załącznik nr 6 REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Na podstawie atr.55 Ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku (Dz.U. z 1991 roku nr 59 poz.425) ze zmianami

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Mucosolvan inhalacje, 15 mg/2 ml, płyn do inhalacji z nebulizatora Ambroxoli hydrochloridum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Mucosolvan inhalacje, 15 mg/2 ml, płyn do inhalacji z nebulizatora Ambroxoli hydrochloridum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Mucosolvan inhalacje, 15 mg/2 ml, płyn do inhalacji z nebulizatora Ambroxoli hydrochloridum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku.

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI

KARTA CHARAKTERYSTYKI Strona: 1 Data opracowania: 10.03.2014 Nr weryfikacji: 1 Sekcja 1: Identyfikacja substancji/mieszaniny i identyfikacja przedsiębiorstwa 1.1. Identyfikator produktu Nazwa produktu: Kod produktu: DF1518

Bardziej szczegółowo

Poz. 728. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

Poz. 728. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Poz. 728 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych 2) 3) 1) 2) z 2011 r. Nr 106, poz. 622, Nr 122, poz. 696 i Nr 171, poz. 1016. 3) - i Nr 230, poz. 1511 oraz z 2011 r.

Bardziej szczegółowo

Probiotyczne napoje fermentowane

Probiotyczne napoje fermentowane Probiotyczne napoje fermentowane Waldemar Gustaw Katedra Technologii Owoców, Warzyw i Grzybów UP Lublin Probiotyki probiotyk pro bios - dla życia probiotyki to pojedyncze lub mieszane kultury żywych mikroorganizmów,

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W MSZCZONOWIE. z dnia... 2015 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W MSZCZONOWIE. z dnia... 2015 r. Projekt z dnia 24 lutego 2015 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W MSZCZONOWIE z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN.

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA - UROZMAICONA DIETA GWARANCJĄ NIEZBĘDNYCH SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH, MINERALNYCH ORAZ WITAMIN. 1 Urozmaicenie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowej diety, która zapewnia

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Cel modelowania neuronów realistycznych biologicznie:

Cel modelowania neuronów realistycznych biologicznie: Sieci neuropodobne XI, modelowanie neuronów biologicznie realistycznych 1 Cel modelowania neuronów realistycznych biologicznie: testowanie hipotez biologicznych i fizjologicznych eksperymenty na modelach

Bardziej szczegółowo

Dr inż. Andrzej Tatarek. Siłownie cieplne

Dr inż. Andrzej Tatarek. Siłownie cieplne Dr inż. Andrzej Tatarek Siłownie cieplne 1 Wykład 3 Sposoby podwyższania sprawności elektrowni 2 Zwiększenie sprawności Metody zwiększenia sprawności elektrowni: 1. podnoszenie temperatury i ciśnienia

Bardziej szczegółowo

Dodatki do żywności budzą w ostatnich latach wiele emocji.

Dodatki do żywności budzą w ostatnich latach wiele emocji. Dodatki do żywności budzą w ostatnich latach wiele emocji. Ich stosowanie utożsamia się często z chemizacją żywności i pogarszaniem przez to jej jakości zdrowotnej. Jako konsumenci zadajemy sobie wiele

Bardziej szczegółowo

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym Samorządowy Program dotyczący pomocy finansowej dla gmin/miast na zakup nowych samochodów ratowniczo - gaśniczych ze sprzętem ratowniczogaśniczym zamontowanym na stałe oraz zakup sprzętu ratowniczo-gaśniczego

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

Katalog usług. Powiatowy Inspektorat Weterynarii. ID Kategoria usługi Nazwa usługi Słowa kluczowe

Katalog usług. Powiatowy Inspektorat Weterynarii. ID Kategoria usługi Nazwa usługi Słowa kluczowe Katalog usług Powiatowy Inspektorat Weterynarii ID Kategoria usługi Nazwa usługi Słowa kluczowe 1 Prowadzenie działalności Rozpoczęcie lub zaprzestanie działalności podlegającej nadzorowi Inspekcji Weterynaryjnej

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r.

Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. Dziennik Ustaw Nr 276 19536 Poz. 2740 2740 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2004 r. w sprawie zakresu Êwiadczeƒ opieki zdrowotnej, w tym badaƒ przesiewowych, oraz okresów, w których

Bardziej szczegółowo

Instrukcja sporządzania skonsolidowanego bilansu Miasta Konina

Instrukcja sporządzania skonsolidowanego bilansu Miasta Konina Załącznik Nr 1 Do zarządzenia Nr 92/2012 Prezydenta Miasta Konina z dnia 18.10.2012 r. Instrukcja sporządzania skonsolidowanego bilansu Miasta Konina Jednostką dominującą jest Miasto Konin (Gmina Miejska

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 08.09.2006 06291421.3

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 08.09.2006 06291421.3 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1769798 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 08.09.2006 06291421.3

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia weterynaryjna

Epidemiologia weterynaryjna Jarosław Kaba Epidemiologia weterynaryjna Testy diagnostyczne I i II i III Zadania 04, 05, 06 Warszawa 2009 Testy diagnostyczne Wzory Parametry testów diagnostycznych Rzeczywisty stan zdrowia chore zdrowe

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ NOWA www.nowa-amerika.net AMERIKA ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ STANOWISKO ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POLSKO-NIEMIECKIEGO REGIONU PRZYGRANICZNEGO 1 Przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący;

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący; Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL Wydziałowa Komisja ds. Jakości Kształcenia Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin, tel. +48 81 445 37 31; fax. +48 81 445 37 26, e-mail: wydzial.prawa@kul.pl

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 2667/2013 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA Z DNIA 2013-09-16

ZARZĄDZENIE NR 2667/2013 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA Z DNIA 2013-09-16 ZARZĄDZENIE NR 2667/2013 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA Z DNIA 2013-09-16 w sprawie zmiany zarządzenia Nr 1112/2013 Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 22 kwietnia 2013 r. w sprawie powołania Komisji konkursowej

Bardziej szczegółowo

Draft programu Sympozjum Alergii na Pokarmy 2015

Draft programu Sympozjum Alergii na Pokarmy 2015 20.03.2015 Piątek GODZ. 12.50 13.00 GODZ. 13.00 14.30 Ceremonia Inauguracyjna Sesja Inauguracyjna Alergia pokarmowa w 2015 roku co dalej? 1. Czy rzeczywiście nastąpił wzrost alergii pokarmowych, 13.00-13.30

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO. Szczecin, dnia 26 marca 2012 r. Poz. 722 UCHWAŁA NR XII/96/2012 RADY POWIATU W WAŁCZU

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO. Szczecin, dnia 26 marca 2012 r. Poz. 722 UCHWAŁA NR XII/96/2012 RADY POWIATU W WAŁCZU DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ZACHODNIOPOMORSKIEGO Szczecin, dnia 26 marca 2012 r. UCHWAŁA NR XII/96/2012 RADY POWIATU W WAŁCZU z dnia 24 lutego 2012 r. określenia rodzajów świadczeń przyznawanych w ramach

Bardziej szczegółowo

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 Najwyższy wzrost od Q2 2005 Poziom zadowolenia polskich konsumentów w Q3 15 wyniósł 80 punktów, tym samym wzrósł o 10 punktów względem

Bardziej szczegółowo

Czym jest doping? Lista metod i substancji zabronionych w sporcie www.antydoping.pl

Czym jest doping? Lista metod i substancji zabronionych w sporcie www.antydoping.pl Błażej Łoński Czym jest doping? Doping wydolnościowy sztuczne podnoszenie wydolności fizycznej i psychicznej zawodnika metodami wykraczającymi poza normalny, "naturalny" trening. Rodzaje dopingu: Farmakologiczny

Bardziej szczegółowo

Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa

Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa Elżbieta Budka I posiedzenie Grupy Tematycznej ds. Zrównoważonego Rozwoju Obszarów Wiejskich Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Warszawa, 30 listopada 2010 r.

Bardziej szczegółowo

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia Pole kompetencji Bezpieczeństwo i higiena pracy Level: 6 Credit: Umiejętności Wiedza 1 Stawia pytania odnośnie

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana nowelizacja Kodeksu pracy ma dwa cele. Po pierwsze, zmianę w przepisach Kodeksu pracy, zmierzającą do zapewnienia pracownikom ojcom adopcyjnym dziecka możliwości skorzystania

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA. o stanie i strukturze bezrobocia. rejestrowanego

INFORMACJA. o stanie i strukturze bezrobocia. rejestrowanego POWIATOWY URZĄD 1 PRACY 16-300 Augustów, ul. Mickiewicza 2, tel. (0-87) 6446890, 6447708, 6435802; fax. 6435803 e-mail: biau@praca.gov.pl; www.pup.augustow.pl INFORMACJA o stanie i strukturze bezrobocia

Bardziej szczegółowo

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości?

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Obowiązki sprawozdawcze według ustawy o rachunkowości i MSR 41 Przepisy ustawy o rachunkowości w zakresie

Bardziej szczegółowo

Czynniki ryzyka. Wewn trzne (osobnicze) czynniki ryzyka. Dziedziczne i rodzinne predyspozycje do zachorowania

Czynniki ryzyka. Wewn trzne (osobnicze) czynniki ryzyka. Dziedziczne i rodzinne predyspozycje do zachorowania Czynniki ryzyka Przez poj cie czynnika ryzyka rozumie si wszelkiego rodzaju uwarunkowania, które w znaczàcy (potwierdzony statystycznie) sposób zwi kszajà lub zmniejszajà prawdopodobieƒstwo zachorowania

Bardziej szczegółowo

Odkrywanie wiedzy z danych przy użyciu zbiorów przybliżonych. Wykład 3

Odkrywanie wiedzy z danych przy użyciu zbiorów przybliżonych. Wykład 3 Odkrywanie wiedzy z danych przy użyciu zbiorów przybliżonych Wykład 3 Tablice decyzyjne Spójnośd tablicy decyzyjnej Niespójna tablica decyzyjna Spójnośd tablicy decyzyjnej - formalnie Spójnośd TD a uogólniony

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18 Europejski Dzień Prostaty obchodzony jest od 2006 roku z inicjatywy Europejskiego Towarzystwa Urologicznego. Jego celem jest zwiększenie społecznej świadomości na temat chorób gruczołu krokowego. Gruczoł

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Hylosept 20 mg/g, krem Acidum fusidicum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Hylosept 20 mg/g, krem Acidum fusidicum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Hylosept 20 mg/g, krem Acidum fusidicum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 29/2012 z dnia 11 czerwca 2012 r. w sprawie zasadności finansowania środka spożywczego specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki

Karta charakterystyki Strona 1 z 5 SEKCJA 1: Identyfikacja substancji/mieszaniny i identyfikacja przedsiębiorstwa 1.1. Identyfikator produktu 1.2. Istotne zidentyfikowane zastosowania substancji lub mieszaniny oraz zastosowania

Bardziej szczegółowo

Protokół Nr 15/2015 posiedzenia Zarządu Powiatu z dnia 8 września 2015 roku. Starosta Działdowski Marian Janicki

Protokół Nr 15/2015 posiedzenia Zarządu Powiatu z dnia 8 września 2015 roku. Starosta Działdowski Marian Janicki Protokół Nr 15/2015 posiedzenia Zarządu Powiatu z dnia 8 września 2015 roku W posiedzeniu udział wzięli wg załączonej listy obecności: Starosta Działdowski Wicestarosta Członkowie Zarządu: Ponadto uczestniczył:

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI

BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI BEZPIECZE STWO PRACY Z LASERAMI Szkodliwe dzia anie promieniowania laserowego dotyczy oczu oraz skóry cz owieka, przy czym najbardziej zagro one s oczy. Ze wzgl du na kierunkowo wi zki zagro enie promieniowaniem

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU Celem ćwiczenia jest zapoznanie z techniką atomowej spektrometrii absorpcyjnej z atomizacją

Bardziej szczegółowo

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej biblioteczka zamówień publicznych Agata Hryc-Ląd Małgorzata Skóra Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej Nowe progi w zamówieniach publicznych 2014 Agata Hryc-Ląd Małgorzata

Bardziej szczegółowo

Gruntowy wymiennik ciepła PROVENT- GEO

Gruntowy wymiennik ciepła PROVENT- GEO Gruntowy wymiennik ciepła PROVENT- GEO Bezprzeponowy Płytowy Gruntowy Wymiennik Ciepła PROVENT-GEO to unikatowe, oryginalne rozwiązanie umożliwiające pozyskanie zawartego gruncie chłodu latem oraz ciepła

Bardziej szczegółowo

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r.

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Uchwała nr.. Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy OEX Spółka Akcyjna z siedzibą w Poznaniu z dnia

Bardziej szczegółowo

BADANIE Z ZAKRESU ZDROWIA SEKSUALNEGO I OGÓLNEGO SAMOPOCZUCIA Raport z badaƒ (Better Sex Survey Report in EME 2010)

BADANIE Z ZAKRESU ZDROWIA SEKSUALNEGO I OGÓLNEGO SAMOPOCZUCIA Raport z badaƒ (Better Sex Survey Report in EME 2010) BADANIE Z ZAKRESU ZDROWIA SEKSUALNEGO I OGÓLNEGO SAMOPOCZUCIA Raport z badaƒ (Better Sex Survey Report in EME 2010) prof. dr hab. med. Zbigniew Lew-Starowicz Streszczenie Z badania 608 kobiet i m czyzn

Bardziej szczegółowo