Jak trudno jest określić dla potrzeb Słowosieci, co jest wielowyrazową jednostką leksykalną Justyna Ławniczak

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jak trudno jest określić dla potrzeb Słowosieci, co jest wielowyrazową jednostką leksykalną Justyna Ławniczak"

Transkrypt

1 Jak trudno jest określić dla potrzeb Słowosieci, co jest wielowyrazową jednostką leksykalną Justyna Ławniczak Z biegiem lat, podczas których rozszerzany był zasób Słowosieci, edytorzy zauważyli, że istnieje potrzeba uzupełniania powstającej sieci leksykalno-semantycznej, co naturalne, o synsety zawierające wielowyrazowe jednostki leksykalne. Tak jak we wszystkich innych słownikach jednostki takie jak maszyna do pisania, drzewo liściaste, potop szwedzki, biały kruk, lecieć w kulki, wyssany z palca i im podobne musiały znaleźć w Słowosieci swoje miejsce, zostać objaśnione jako całostki znaczeniowe. Wyrazy nie pokrywają całej przestrzeni semantycznej, pozostaje w niej wiele luk (...) część z nich jest zapełniana przez stałe połączenia wyrazowe (Lewicki i Pajdzińska 2001, s. 327). Nie wiadomo do końca, jakie kryteria kierowały autorami innych słowników (nawet tych, które posiadają dziś swoisty autorytet wśród użytkowników) przy wyborze wielowyrazowych jednostek leksykalnych do objaśnienia i nadania im tym samym etykietki słownikowe (Bąba i Liberek 2011, s. 15). Tworzenie Słowosieci jest jednak dobrą sposobnością do przyjrzenia się frazeologii i frazematyce na nowo oraz podjęcia refleksji na temat jednostek wielowyrazowych w leksykografii. * Przy tworzeniu Słowosieci edytorzy zadawali sobie wiele pytań, poszukując metodologii opracowywania zestawień wyrazowych i frazeologizmów. Czy akceptowane będą w Słowosieci tylko związki stałe i łączliwe, czy także luźne, gdy dobrze uzupełniają siatkę pojęć (co łączy się bezpośrednio z zagdanieniem: czy dążymy do zobrazowania zasobu słownictwa, czy w nieco bardziej encyklopedyczną stronę do opisu rzeczywistości)? Czy skoro decydujemy się umieścić w słowniku maszynę do pisania, to powinniśmy dodać też obudowę gramofonu lub telewizor lampowy? Czy jeśli akceptujemy jednostkę płatki owsiane, to analogicznie powinniśmy zaakceptować sok pomarańczowy? Czy jeśli dodajemy nazwę wydarzenia historycznego potop szwedzki, to bitwę pod Cedynią też powinniśmy? Czy jeśli dodamy pojęcie (z dziedziny botaniki) drzewo liściaste, to pojęcie (z dziedziny ekonomii) ceny detalicznej mamy potraktować tak samo? Co dokładnie sprawia, że czasem odpowiemy tak a czasem nie na pytanie, czy dane zestawienie ma się znaleźć w Słowosieci? Czy poszczególne wyrazy wchodzące w skład frazeologizmów rzeczywiście, analizowane samodzielnie, nie mają znaczenia? Jaka jest forma słownikowa frazeologizmu? Jak poradzić sobie z umieszczeniem w siatce relacji Słowosieci fraz czy to możliwe, żeby w prezentowanym w Słowosieci zasobie frazeologizmów obok: białego kruka, lecieć w kulki, wyssanego z palca miało wcale nie być fraz takich jak np. klamka zapadła? To tylko niektóre z pytań, jakie w miarę wgryzania się w temat prezentowania w Słowosieci wielowyrazowych jednostek języka można mnożyć w nieskończoność. * Fakt, że na niwie językoznawczej wciąż powstają nowe opracowania dotyczące frazeologii i frazematyki w kontekście leksykografii, nasuwa przypuszczenie, że nie wszystko zostało jeszcze w tej materii wyjaśnione przez badaczy. Ten tekst ma być próbą zestawienia najważniejszych informacji i refleksji o wielowyrazowych jednostkach 1

2 leksykalnych. Zestawienie to ma pomóc w znalezieniu odpowiedzi na pytanie: które często spotykane w tekstach połączenia wyrazowe uznać za jednostki nadające się do umieszczenia w Słowosieci. Może też pomóc w określeniu sposobu umieszczania jednostek wielowyrazowych w Słowosieci i w przyszłości przysłużyć się uporządkowaniu raz na zawsze kwestii metodologicznych dotyczących tego zagadnienia w funkcjonalnym opisie języka naturalnego. 1. Frazeologia zasób refleksji Frazeologia jako poważna, teoretyczna, osobna dziedzina językoznawstwa nie ma długiej historii. Jej początki, które przypadają na lata 40. XX wieku, a także najbardziej znane opracowania z zakrezu frazeologii nierozłącznie związane są z językami słowiańskimi. Obserwacje zapoczątkowane przez rodaka de Saussureʼa Charlesa Ballyʼego znalazły podatny grunt do rozwoju w Związku Rzadzieckim. Mówi się, że w zachodniej Europie i Ameryce Północnej refleksja nad frazeologią obecna jest dopiero od około trzech dekad (więcej na ten temat: Cowie 1998). Mówi się także, że języki słowiańskie cechują się rzeczywiście wyjątkowym bogactwem frazeologizmów (zapewne z racji swojej gramatyki i specyficznego rozwoju słowiańszczyzny oraz z przyczyn kulturowych, takich jak długa tradycja oralna) i nieprzypadkowo to właśnie w Europie Wschodniej narodziło się tak wielu znakomitych badaczy frazeologii. * Przywołanie tych ciekawostek z historii językoznawstwa ma na celu podkreślenie, jak bardzo dobrze rozwinęła się frazeologia na polskim gruncie. Już w 1967 r. ukazał się w naszym kraju pierwszy tom Słownika frazeologicznego języka polskiego Stanisława Skorupki 1 (w całym słowniku znalazło się haseł gniazdowych), opatrzony wstępem, w którym zaprezentowano klasyfikacje frazeologizmów (formalną i semantyczną), uważane do dziś za wzorcowe i zdefiniowano wiele pojęć frazeologicznych, które wciąż funkcjonują w literaturze fachowej. Badania Skorupki dały podwaliny do rozwoju frazeologii w Polsce w wielorakich kierunkach (Pajdzińska 2004, s ). I tak obecnie mówi się o czterech polskich szkołach frazeologicznych: - szkoła warszawska, której przedstawicielami byli lub są S. Skorupka, W. Doroszewski, D. Buttler, H. Kurkowska, A. Bogusławski, A. Markowski i wielu innych zainteresowania naukowe tej szkoły to leksykologia, leksykografia, rozwój i przemiany słownictwa; - szkoła lubelska, której przedstawicielami są np. A. M. Lewicki i A. Pajdzińska zainteresowania naukowe: syntaktyka, semantyka, językowy obraz świata, frazeologia porównawcza; - szkoła poznańska, której najbardziej znanym przedstawicielem jest S. Bąba zainteresowania: poprawność, innowacje, badania ilościowe, tekstologia; - szkoła opolska, której najbardziej znany przedstawiciel to W. Chlebda zainteresowania: frazematyka, translatoryka. Każda z nich ma w swoich szeregach utytułowanych naukowców i oferuje nieco inne podejście do refleksji o jednostkach wielowyrazowych. Niektóre bardzo nowoczesne: dotyczące tekstologii lub językoznawstwa korpusowego. Jako źródło podstawowej refleksji o wielowyrazowych jednostkach języka sztandarowe teksty polskich autorów są wystarczające, prawie wyczerpujące. Często niestety brak w pracach polskich naukowców odwołań do światowej literatury przedmiotu, na przykład z zakresu badań nad metaforą (w których to badaniach dużo uwagi poświęca się figurom myśli i metaforom dnia 1 naturalnie nie był to pierwszy zbiór frazeologizmów na polskim rynku w ogóle, ale celowo pominęłam prace z czasów refleksji przednaukowej 2

3 codziennego, a więc i temu, co jest tworzywem frazeologizmów), lingwistyki teoretycznej czy funkcjonalnej (to nurty ogólnie słabo obecne w całym polskim językoznawstwie). W miarę możliwości postaram się uzupełnić obserwacje rodzimych badaczy o to, czego można się dowiedzieć z prac innych autorów. Jeśli oczywiście okaże się to przydatne przy określaniu kryteriów słownikowości jednostek wielowyrazowych. 2. Jednostki wielowyrazowe jako dość zróżnicowana grupa Trudno znaleźć jedną definicję jednostek wielowyrazowych i trudno wyróżnić wspólny dla nich wszystkich czynnik, z powodu którego niektóre związki wyrazowe nie są luźne, doraźne, nie wynikają z zasad składni, a jesteśmy skłonni uznać je za całostki znaczeniowe, które właśnie w całości powinny być objaśniane i odnotowywane w słownikach, opracowaniach leksykograficznych czy choćby w Słowosieci. Ta grupa jednostek leksykalnych jest bardzo zróżnicowana. * Początkowo frazeologia zajmowała się badaniem wszystkich jednostek wielowyrazowych. Z czasem zawężono rozumienie słowa frazeologia (które oznacza też zasób związków frazeologicznych, jakim cechuje się dany język, styl lub zbiór tekstów) i zaczęto dodawać do minimalnej definicji frazeologizmu, brzmiącej mniej więcej tak (cyt. Lewicki i Pajdzińska 2001, s. 315): Frazeologizmy są to społecznie utrwalone połączenia wyrazów wykazujące nieregularność pod jakimś względem, np: w ich składzie występują wyrazy lub formy wyrazów nie wchodzące w swobodne związki składniowe; znaczenie frazeologizmu nie wynika ze znaczeń komponentów; naruszone bywają zasady łączliwości wyrazów. dodatkowe cechy takie jak obrazowość czy ekspresywność (Bogusławski 1989, s ), które ukierunkowywały myśl odbiorcy opracowań naukowych w stronę wąsko pojmowanych frazeologizmów-idiomów, wyrzucając poza nawias zainteresowań frazeologów stałe zestawienia, takie jak: terminy naukowe, stałe połączenia wywodzące się z socjolektów, publicystyki lub wielowyrazowe nazwy języka ogólnego. Dziś próżno szukać tekstów, które zawierałyby szczegółową analizę tej dość dużej grupy jednostek leksykalnych. * Wciąż jeszcze pisze się o jednostkach frazeologicznych w bardzo szerokich ramach definicyjnych; najbardziej oszczędna i ogólna definicja zaprezentowana przez Lewickiego w kilku tekstach z lat 70. mówi o tym, że aby uznać twór za jednostkę frazeologiczną musi on spełniać przynajmniej dwa z trzech warunków: powinien być minimum dwuakcentowy 2, powinien być zbudowany według zasad gramatyki z jednostek utożsamianych z wyrazami, powinien być nieciągły 3. Polscy badacze (nawet sam Lewicki i to w tych samych tekstach) uzupełniają ten niewyczerpujący, zahaczający o uniwersalia, a już kompletnie nierelewantny przy ocenie słownikowości wielowyrazowców zestaw cech o kolejne wyróżniki i kryteria frazeologiczności: nieregularność znaczeniową i formalną (w tym nieregularności w odmianie), odtwarzalność i częstotliwość danych zestawień, względną stabilność i utrwalenie społeczne (których miernikiem jest idem per idem np. odnotowanie jednostki w słowniku). Robią to należy podkreślić nieuchronnie dążąc do omawiania frazeologii jako pierwszej szkoły myślenia metaforycznego, sztuki aluzji i w ogóle operowania językiem nie wprost (Lewicki i Pajdzińska 2001, s. 328), a więc do zajmowania się głównie frazeologizmami w wąskim znaczeniu; idiomami. Do powyższych 2 dwuakcentowość musiała pojawić się w miejsce dwuwyrazowości, gdyż nie zawsze można analizować składniki frazeologizmu jako osobne wyrazy pojęcie wyrazu jest w ogóle bardzo kłopotliwe dla językoznawców 3 jednostki takie jak np. fiu-bździu, chetka-pętelka są uznawane za wyjątki 3

4 cech dołączają często wspomniane wcześniej: obrazowość (także metaforyczność) i ekspresywność (które stanowią niejako usprawiedliwienie nieekonomiczności językowej frazeologizmów) i czasem obserwowane fragmentarzyczność składniowa oraz brak referencji do określonego przedmiotu, charakterystyczne już wyłącznie dla związków frazeologicznych w zawężonym ujęciu. * W celu odróżnienia innych stałych zestawień od wąsko definiowanych frazeologizmów szuka się dla tych pozostałych wielowyrazowców innych nazw, czasem zaliczając refleksję nad nimi do zakresu zainteresowań frazematyki (nie do końca słusznie, bowiem z bycia frazemem nie wynika bycie zleksykalizowanym utrwalonym połączeniem wyrazowym, takim, które można uznać za jednostkę leksykalną i umieścić w słowniku). Z tego faktu wynika pewien galimatias natury pojęciowo-definicyjnej, który dostrzega się od razu podczas uważnego przeglądu wielu opracowań z dziedziny szeroko pojętej frazeologii i to nie tylko z polskiej areny naukowej (Granger i Paquot 2008, s. 29). * Można więc powiedzieć, że dla skutecznego opracowania podstaw metodologicznych do umieszczania w sieci leksykalno-semantycznej (ale też w słownikach) pojęć, które przybierają formę jednostek wielowyrazowych, należy już na początku dokonać podziału tej zróżnicowanej grupy na wąsko rozumiane frazeologizmy i inne stałe związki. Obie grupy są wciąż wewnętrznie zróżnicowane, ale także cechują się charakterystycznymi różnymi problemami, które będą pojawiały się przed leksykografami opracowującymi ten materiał językowy. Do tego wąsko rozumiane frazeologizmy są bardzo dobrze opisane w literaturze przedmiotu. Problem dostosowania kryteriów wyróżniania wielowyrazowych jednostek języka będzie więc dotyczył tylko drugiej z wymienionych grup. 3. Waga refleksji teoretycznej o wielowyrazowych jednostkach leksykalnych dla Słowosieci Mam nadzieję, że nie trzeba uzasadniać, dlaczego gruntowna podbudowa teoretyczna przy ustalaniu kryteriów doboru i zasad wprowadzania jednostek wielowyrazowych do polskiego wordnetu jest potrzebna. Każda decyzja podejmowana przy tworzeniu tego rodzaju sieci leksykalno-semantycznej powinna być dobrze przemyślana a każdy znajdujący się tam element mieć swoje uzasadnienie, aby naukowa wartość takiego opracowania języka nie budziła zastrzeżeń. * Nawet powierzchowna analiza zawartości Princeton WordNet wskazuje na to, że wytycznych do wprowadzania wielowyrazowców do tego pierwszego na świecie wordnetu nie poprzedziła pogłębiona refleksja o szeroko pojętej frazeologii. Być może przyczyną takiego rozwoju wypadków był wspomniany wczesniej fakt, iż refleksja frazeologiczna nie ma długiej tradycji w USA. Obok idiomów i zleksykalizowanych stałych zestawień wyrazowych, które niewątpliwie są elementami języka i są jednostkami słownikowymi, można w zasobach pierwszego wordnetu spotkać wiele niby-jednostek, które są luźnymi związkami, a więc nie są tak naprawdę jednostkami leksykalnymi, tylko grupami składniowymi (np. shirt button, golf bag, anthropology department 4 ). Niektóre z nich, zwłaszcza składające się z więcej niż dwóch wyrazów, nie mogą nawet budzić wątpliwości, co do tego, że nie są wielowyrazowymi jednostkami języka, przypominają bowiem pod względem formalnym raczej rozbudowany opis kategorii, do której mają zaliczać się hiponimy synsetu, w którym znajduje się taka niby-jednostka leksykalna (np. piece of furniture, wealthy person, childʼs game ). Te synsety dobrze uzupełniają jednak siatkę semantyczną (czasem zwłaszcza, gdy mają wiele hiponimów może się 4 w prezentowaniu przykładów wielowyrazowców z Princeton WordNet ograniczyłam się do wybrania jedynie kilku fraz nominalnych, gdyż na skutek obranej kolejności prac przy rzutowaniu Słowosieci na amerykański wordnet zasób rzeczowników z PWN jest mi lepiej znany nie mam jeszcze żadnych obserwacji o inych częściach mowy 4

5 wydawać, że są wręcz brakującym w siatce ogniwem, dzięki któremu jej konstrukcja staje się pełniejsza i łatwiej zrozumiała) lub pozwalają w pełniejszy sposób opisać rzeczywistość. Stąd najpewniej wynikała pokusa, by wbrew naukowej refleksji i tradycji leksykograficznej umieścić te niby-jednostki w Princeton WordNet. * Mimo braku zachęty do uporządkowania teoretycznego aspektu umieszczania w sieci leksykalno-semantycznej jednostek wielowyrazowych, implikowanego z przykładu danego przez Princeton WordNet (który jest nie tylko najstarszym wordnetem, ale też uważanym za swego rodzaju wzór i punkt odniesienia dla twórców wordnetów innych języków), warto chyba sprecyzować niektóre związane z tym zagadnieniem aspekty konstrukcji sieci leksykalno-semantycznych, by uczynić je jeszcze lepszymi jakościowo. Edytorzy Słowosieci także stawali wielokrotnie przed koniecznością podjęcia decyzji, czy umieścić dane zestawienie wyrazów (na przykład idealnie uzupełniające siatkę pojęć, precyzujące znaczenia i porządkujące informacje z danego pola semantycznego) w tym specyficznym słowniku. Oceniali różne wielowyrazowce pod względem formalnym, semantycznym, funkcjonalnym... by nierzadko dojść do wniosku, że podjęcie decyzji jest niezwykle trudne lub nawet się pokłócić. Skutkiem tego także w Słowosieci funkcjonuje dziś, obok wielowyrazowych jednostek, których istnienie w wordnecie nie budzi zatrzeżeń, wiele niby-jednostek leksykalnych 5 (np. zabawa w dom, fotel lotniczy, film typu zabili go i uciekł ). W miarę jednak tego jak zasób pojęć prezentowany w Słowosieci stawał się coraz mniej wybrakowany, coraz częściej nasuwała się edytorom myśl, że prezentowanie treści nadliczbowych (np. wielowyrazowców, które nie są jednostkami leksykalnymi) również jest błędem, który należy stopniowo likwidować. * Dlaczego nie powinno się akceptować niesłownikowych, luźnych związków wyrazowych w Słowosieci? Zasadne jest chyba odpowiedzieć sobie na to pytanie, zanim zacznie się szukać odpowiedzi na kolejne: czym charakteryzują się jednostki słownikowe. Słowosieć ma stanowić pewien model siatki pojęciowej, obrazujący jak funkcjonują jednostki leksykalne i pojęcia (przedstawiane pod postacią synsetów) w języku naturalnym. Tak jak każdy słownik ma więc być obrazem elementów desaussurowskiego langue. Choć użycie tego stwierdzenia może wydawać się banałem, w tekstach dotyczących wielowyrazowych jednostek języka, frazologizmów, zwłaszcza tych bardziej rozbudowanych (np. fraz lub skrzydlatych słów) oraz we frazematyce, odwołania do podstawowych koncepcji takich jak langue i parole są bardzo częste i potrzebne (np. w szeregu tekstów Bogusławskiego). Jednostką leksykalną może być tylko to, co jest elementem langue 6 i takie jednostki powinny być umieszczane w wordnecie. Luźne związki wyrazowe czy żeby jeszcze lepiej zobrazować ich przynależność do innej niż szerokopojęta frazeologia problematyki grupy składniowe, analizowane jako całości, nie należą do langue. Jego elementami, elementami kodu, a więc jednostkami języka są zaś wyrazy, z których są one złożone. Warto też przypomnieć, że jednostki języka są minimalnymi, ściśle bilateralnymi (będącymi połączeniem formy i znaczenia), wyodrębniającymi się w układach proporcjonalnych gotowymi elementami leksykalnymi, wykorzystywanymi do tworzenia grup składniowych i zdań. Powyższe elementy definicji mówią jaka jest różnica pomiędzy połączeniem wyrazowym, które jest słownikowe a takim, które nie jest, lecz nie zawierają wskazówek operacyjnych, wykonawczych nie mówią, 5 niestety, można zaobserwować, że pojawienie się w Słowosieci niektórych z tych niepożądanych wielowyrazowców związane było z chęcią upodobnienia Słowosieci do Princeton WordNet podczas trwania rzutowania czasem nieliczni edytorzy, lekceważąc różnice w konstrukcji samych języków jak i różnice w metodologiach przyjętych przy konstruowaniu wordnetów chcieli, wręcz mimo zakazu, uzupełniać Słowosieć o nowe jednostki i mnożyli te niby-wielowyrazowe jednostki leksykalne 6 być może powinnam raczej napisać, że odwołują się do jednostek ze sfery langue, ale uprościłam trochę to odwołanie do idei, by zwiększyć klarowność wywodu 5

6 jak rozpoznać, z którym rodzajem związku wyrazowego mamy do czynienia. Mam nadzieję spróbować ustalić to w dalszej części pracy. * Na pewno trzeba będzie przejrzeć krytycznie zasób wprowadzonych obecnie do Słowosieci wielowyrazowców i usunąć z niej te, które nie są elementami kodu. Ale już dziś wiadomo, że nie wszystkie grupy składniowe zostaną usunięte. Słowosieć dysponuje pewnymi swoistymi rozwiązaniami i relacjami (opisanymi w instrukcjach dla edytorów), które nie były stosowane w Princeton WordNet, a dzięki którym uzupełnianie sieci leksykalno-semantycznej wygląda w polskim wordnecie, gdy mowa o niektórych specyficznych sytuacjach, nieco inaczej. W opisanych wyżej rozważaniach naświetlałam np. problem niby-jednostek leksykalnych, które stanowią opis kategorii, do której mają zaliczać się hiponimy synsetu, w którym jest taka jednostka i które wydają się potrzebne, bo świetnie uzupełniają sieć relacji i można dzięki nim uporządkować dane przedstawione w sieci, zaprezentować je w bardziej spójny sposób. W Słowosieci funkcjonuje podtyp synsetu: synset sztuczny. Synsety tego typu umożliwiają istnienie tym opisowym frazom, a jednocześnie, przez to, że noszą etykietkę sztuczne, pozwalają izolować je od reszty systemowojęzykowego słownictwa. * Pozostałe niesłownikowe niby-jednostki będą musiały zniknąć ze Słowosieci, gdyż dla czystości opisu zasobu słownictwa (zwłaszcza opisu funkcjonalnego) lepiej jest, gdy zaprezentowany materiał jest niekompletny (wtedy zawsze może zostać w przyszłości uzupełniony), niż gdy zawiera elementy niepotrzebne. Nie powinno się wprowadzać do wordnetu wielowyrazowca, dopóki nie ma się pewności, że jest on jednostką leksykalną. 4. Frazeologizmy-idiomy Szczegółowe rozważania nad pierwszą z wyróżnionych wcześniej grup wielowyrazowców, czyli frazeologizmami w wąskim znaczeniu tego słowa, najlepiej rozpocząć chyba od przywołania klasyfikacji frazeologizmów według Skorupki. Zanim jednak przejdę do klasyfikacji, pragnę wrócić na chwilę do rozważań nad ilością opracowań naukowych dotyczących frazeologizmów-idiomów. Istnieje mnóstwo publikacji teoretycznych na ich temat, ale także wiele słowników i prac o charakterze materiałowym. Znana jest definicja tak ujętych frazeologizmów; wyróżnia je idiomatyczność, wynikająca z niekompozycjonalności czyli to, że ich utrwalone znaczenie jest inne niż to, które wynika ze znaczeń członów składowych (Lewicki i Pajdzińska 2001, s. 138) 7. Wiadomo więc, jak je rozpoznać. Wydawałoby się więc, że w oparciu o dostępną wiedzę łatwo będzie podejmować decyzje na temat tego, jak konstruować nowe słowniki zawierające jednostki frazeologiczne (nawet tak nowoczesne w swoim zamyśle jak wordnety) lub jak rozpoznawać je w tekstach (także przy użyciu najnowszych metod analizy, jak chociażby metod ścisłych w językoznawstwie korpusowym). Chociaż oczywiście tak (wąsko) ujęte frazeologizmy są opracowane zdaniem niektórych aż zbyt dokładnie, jak na ich nikłą (w porównaniu z innymi wyróżnialnymi w tekstach wielowyrazowcami) frekwencję (Granger i Paquot 2008, s. 29), wciąż jednak jest kilka kwestii wymagających dyskusji. Która to dyskusja naturalnie nieustannie się toczy na kartach językoznawczych prac naukowych. * Według najogólniejszej klasyfikacji formalnej frazeologizmów (Skorupka 1967, s. 6-7) można wyróżnić: - wyrażenia (o charakterze nominalnym), - zwroty (o charakterze werbalnym), - frazy (złożone z członów nominalnych i werbalnych). 7 podobną myśl upowszechnili za oceanem Jerrold Katz i Paul Postal 6

7 Inne prace z zakresu frazeologii nawiązują do tego podziału, uzupełniają go np. o wewnętrzny podział grupy wyrażeń na rzeczownikowe i określające (o charakterze przymiotnikowym i przysłówkowym) oraz o dodatkową grupę wskaźników frazeologicznych (o charakterze przyimków lub partykuł) (Lewicki i Pajdzińska 2001, s. 318). Klasyfikacja formalna Skorupki jest prosta i uniwersalna. Przypomnia klasyfikacje przedstawiane w opracowaniach gramatycznych chyba wszędzie na świecie. * Tak ujęte frazeologizmy wydają się dość łatwe do umieszczenia w Słowosieci i do opisania dostępnymi relacjami. Przynajmniej, gdy mowa o wyrażeniach i zwrotach. Wyrażenia powinny znaleźć swoje miejsce wśród rzeczowników, przymiotników lub przysłówków w zależności od ich przynależności formalnej do danej części mowy (np. czarna owca będzie hiponimem zakały, biblizm: chleb powszedni będzie połączony relacją bliskoznaczności z codziennością itp.), zaś zwroty trafią pomiędzy czasowniki. Wciąż nie wiadomo jednak, jak umieścić w Słowosieci frazy. To olbrzymi problem. Frazy są wielowyrazowymi jednostkami języka, nie są tekstami (jak na przykład przysłowia), nie można także powiedzieć, by były zdaniami. Chociaż obserwuje się, że frazy są gramatycznie kompletne i mogą występować same w funkcji wypowiedzenia, to jednak częściej są jego komponentem (np. klamka zapadła, i po krzyku, koń by się usmiał ). Ze względu na cechy formalne form słownikowych fraz trudno jest wpisać tę grupę frazeologizmów w sieć relacji semantycznych, obrazowaną w wordnecie. A przecież są słownikowe i są jednostkami języka. Pejzaż leksykalny polskich frazeologizmów umieszczonych w Słowosieci bez ani jednej frazy będzie uderzająco niekompletny. * Mając wciąż na uwadze nierozwiązaną kwestię propozycji, jak uporać się z umieszczaniem fraz w polskim wordnecie, przy uważnej obserwacji tego, jak dotychczas poumieszczane zostały inne frazeologizmy, można dojść do wniosku, że określanie form słownikowych frazeologizmów to dla leksykografa wyzwanie samo w sobie. Odnajdziemy w Słowosieci na przykład niby-jednostkę cisza jak makiem zasiał, gdy tymczasem frazeologizmem jest samo wyrażenie określające (tu: w formie wyrażenia porównawczego) jak makiem zasiał 8. Oczywiście ma ono ograniczoną łączliwość (lecz może też występować samo!), ponieważ najprawdopodobniej użyte będzie wyłącznie jako określenie ciszy, przysłówka cicho lub stanu ( być ) co zapewne skłoniło edytora do włączenia jak makiem zasiał w obręb dłuższego (i należącego, co bardzo istotne, do innego paradygmatu, bo będącego rzeczownikiem zamiast przymiotnikiem/przysłówkiem) cisza jak makiem zasiał. Takich sytuacji, które są wynikiem nie najbardziej fortunnej decyzji edytora w kwestii wybrania formy słownikowej frazeologizmu, z pewnością funkcjonuje dziś w Słowosieci więcej. Nie należy jednak uważać tego za niedbalstwo. Jest to oczywiście skutek niedostatecznej refleksji nad frazeologią, ale problem form słownikowych i porządkowania treści w słownikach frazeologicznych jest wciąż żywym przedmiotem zainteresowawania i sporów leksykografów (Bąba i Liberek 2011, s ). * Należy przy okazji omawiania tego zagadnienia zwrócić osobną, baczniejszą uwagę na frazeologizmy będące zwrotami i związane z nimi specyficzne problemy. W drugiej, tzw. semantycznej, klasyfikacji Skorupki frazeologizmy podzielono pod względem zespolenia składników związku na stałe, łączliwe i luźne. Większość problemów, z jakimi w kontekście zwrotów może zetknąć się leksykograf wynika z tego, że duża część zwrotów zalicza się do związków łączliwych (Skorupka 1967, s. 7). A więc często są, wciąż idiomatycznym w warstwie znaczeniowej, słownikowym sposobem ujęcia kwestii bardzo ograniczonej (lecz jednak nie ograniczonej do jednego przykładu) łączliwości niektórych wyrazów. Niektóre zwroty (rzadziej tyczy się to wyrażeń lub fraz) cechuje bogata wariantywność leksykalna ( nie mieć bladego pojęcia, nie mieć zielonego pojęcia ), słowotwórcza ( krokodyle łzy, krokodylowe łzy ), fleksyjna ( być w czyimś ręku, być w czyichś rękach ), składniowa ( chować się za czyimiś plecami, chować się 8 to sformułowanie jest nawet przykładem wyrażenia porównawczego w tekście Lewickiego i Pajdzińskiej 7

8 za czyjeś plecy ). Zwroty jako frazeologizmy o charakterze werbalnym oczywiście miewają również swoje wartianty aspektowe ( kłaść uszy po sobie, położyć uszy po sobie ) (Bąba i Liberek 2011, s ). Powinno się zawsze dążyć do oddania jak najpełniejszego obrazu polskiej leksyki, ale także pamiętać, by nie umieszczać w Słowosieci elemetów zbędnych (np. niepotrzebnych modyfikacji frazeologizmów, kolejnych, niezbyt rozpowszechnionych, wręcz incydentalnych lub mających charakter ekspresywizmu wariantów metafor itp.). Do tego zwroty nazywające działania na jakichś przedmiotach, relacje, akty komunikacji itd. mogą wymagać uzupełnienia więcej niż jednym członem nominalnym (Lewicki i Pajdzińska 2001, s. 316). Jak oddać to w Słowosieci, aby było klarowne z punktu widzenia przyświecającego nam paradygmatu funkcjonalnego? Raczej nie można zapisać zwrotu o częstej postaci słownikowej coś idzie w parze z czymś w taki sposób, to znaczy uzupełniając schemat walencyjny zaimkami. W dodatku zwrot, mając charakter werbalny i będąc przeznaczonym do wpisania w Słowosieci w siatkę połączeń relacjami z czasownikami, powinien mieć formę bezokolicznika. Zapewne jednostka do umieszczenia w synsecie miałaby więc w tym wypadku formę iść w parze. Ale jak przedstawić w akceptowanej w Słowosieci formie umożliwiające więcej uzupełnień ktoś kładzie coś komuś łopatą do głowy? Nie można przedstawić tego zwrotu jako kłaść łopatą do głowy, ponieważ w tekście ten frazeologizm nie zawsze będzie realizowany w postaci dokładnie takiego szeregu tych słów w takiej właśnie kolejności. Do tej pory w Słowosieci, gdy wprowadzano zwrot, w którym była możliwość uzupełnienia go o człony nominalne wpisane pomiędzy składniki zwrotu, zapisywano je, zastępując ewentualne człony nominalne trzykropkami. Jest to jednak rozwiązanie obarczone pewnymi wadami (czym innym jest uzupełnienie rzeczownikiem, czym innym uzupłnienie przymiotnikiem; zaimek zdradzał więcej informacji o uzupełniającym schemat wyrazie; czasem czasownik otwiera więcej niż jedno miesce do uzupełnienia; nie wiadomo dlaczego zdecydowano się wprowadzać wielokropki tylko wewnątrz frazeologizmu itp.), w dodatku nie zostało na pewno wprowadzone globalnie, do wszystkich jednostek leksykalnych, których problem dotyczy. Refleksja na ten temat łączy się oczywiście z ogólnymi rozważaniami na temat opisu walencji czasowników w Słowosieci. Uważam jednak za istotne przy omawianiu zwrotów podnieść ten temat ponownie i podkreślić, że ten problem powinien być na nowo przemyślany. I, tak jak w przypadku wszystkich naświetlanych tutaj ważkich kwestii, powinny zostać podjęte pewne przemyślane i skonsultowane ze szczegółowymi opracowaniami frazeologicznymi decyzje o zaleceniach wykonawczych dla edytorów, a zawartość Słowosieci powinna zostać poprawiona (ujednolicona) według tych ustaleń (o podobnych problemach leksykograficzno-frazeologicznych pisze także w swoim tekście Katarzyna Węgrzynek, przyjmowane przez leksykografów rozwiązania nazywa arbitralnymi (Węgrzynek 2007, s. 87) wierzę, że ich obiektywizacja jest, jak to bywa w wypadku wielu niejednoznacznych zjawisk w nauce, możliwa dzięki odwołaniu do metodologii i funkcji opracowania). * Wobec powyższych trudności związanych z leksykograficznym opisem frazeologizmów nie dziwi fakt, że najczęściej hasła w słownikach frazeologicznych orientowane są gniazdowo. Jest to jednak praktyka dość paradoksalna, skoro puryści w dziedzinie pojęć związanych z frazeologią co sygnalizowałam już wcześniej kłócą się, czy składniki frazeologizmów są wyrazami, gdyż tak naprawdę wyrazem zasługującym na samodzielne rozpatrywanie jest dopiero sam np. związek frazeologiczny (zgodnie z tą optyką nieuprawnione jest również mówienie o wielowyrazowych jednostkach języka ). Lewicki stara się nawet nazywać te składniki, człony frazeologizmów punktami nieciągłości, by nie używać słowa wyraz. Inne oblicze tego paradoksu zainteresowało kognitywistów. W bardzo znanym podręczniku Taylora przedstawiona jest ciekawa polemika z Davidem Alanem Crusem, który powtarza za innymi badaczami dogmat 8

9 o niekompozycjonalności 9 frazeologizmów, dowodząc, że angielskie to cook somebodyʼs goose jest semantycznie proste i tłumaczy się na niefrazeologiczne popsuć komuś plany. Jednocześnie w innym tekście Cruse wypowiadał się o pull someoneʼs leg, które tłumaczy się na proste dokuczać i dowodził, że żaden ze składowych wyrazów tego frazeologizmu nic nie znaczy są jego zdaniem niczym litery w pojedynczym słowie. W podręczniku Taylora zwrócono uwagę na to, że jednak w niektórych frazeologizmach jest możliwa analiza znaczeń ich komponentów. Przecież w to cook somebodyʼs goose gęś oznacza czyjś misterny plan, to cook można przetłumaczyć jako sprawić, że staje się niemożliwy do wykonania (Taylor 2007, s. 661). Według niektórych badaczy składniki frazeologizmów mogą podlegać analizie semantycznej. Dodatkowym dowodem na to, iż wyrazy wchodzące w skład frazeologizmów coś znaczą samodzielnie może być to, że można komunikować treści odnosząc się do frazeologizmów, ale nie używając ich wprost. Na przykład możliwe jest powiedzenie uśmiałem się jak ten przysłowiowy koń (oczywiście użycie określenia przysłowiowy powinno tu budzić kontrowersje, bo koń by się uśmiał nie jest przysłowiem, lecz frazą). Refleksja na ten temat jest młoda i próby określania znaczeń elementów frazeologizmów wciąż są rzadkie, jednak podobno mają już miejsce i na gruncie polskiego językoznawstwa. Nawet na potrzeby prac nad definicjami wyrazów przeznaczonych do znakowania sensami w korpusie lingwiści wywodzący się z zespołu edytorów Słowosieci zdecydowali się wyróżnić i, mgliście wprawdzie, określić, co znaczą niektóre słowa, które wchodzą w skład frazeologizmów (opisano w ten sposób niewielką grupkę 11 leksemów przeznaczonych do znakowania, które, jak zauważono, bywają używane w tekstach jako składniki frazeologizmów obserwacje metodologiczne przy określaniu ich znaczeń były bardzo interesujące). Powstała też bardzo dobra praca zaliczeniowa na ten temat 10. Możliwe, że rozwój tej metody pozwoli zmodyfikować kiedyś sposób prezentowania frazeologizmów w Słowosieci? Niewątpliwie metoda ta ma wiele plusów; pozwala ominąć niektóre z wyżej omówionych problemów związanych z frazeologizmami (można ją uznać za krok w kierunku gniazdowego prezentowania treści). Jest też szansą na umieszczenie w sieci relacji fraz. Definiowanie znaczeń składników frazeologizmów nie jest jednak proste, a stworzenie spójnej metodologii dla podobnej analizy semantycznej wymaga jeszcze wiele pracy. 5. Inne wielowyrazowce We wstępie do słownika Skorupki znajduje się krótki rozdzialik zatytułowany Frazeologia a terminologia. W sposób bardzo ogólny traktuje on o terminach specjalnych jedynej grupie wielowyrazowców poza wąsko rozumianymi frazeologizmami-idiomami, którą postanowił opatrzyć naukową refleksją ten najbardziej znany polski autorytet w dziedzinie leksykografii frazeologicznej. Lewicki i Pajdzińska w artykule do Współczesnego języka polskiego wymieniają wśród zestawień także słusznie niektóre nazwy języka potocznego, zestawienia wywodzące się z publicystyki, socjolektów, związane z określonymi stylami itp. U Skorupki znajduje się informacja, że terminy niewiele różnią się pod względem budowy od frazeologizmów, odznaczają się większą prostotą formalną jako sformułowania tworzone świadomie cechują się niewielkim zróżnicowaniem typów połączeń, głównie rzeczownika z przymiotnikiem lub rzeczownika z innym rzeczownikiem w dopełniaczu (z naprawdę rzadkimi wyjątkami). Rzadko terminy bywają zwrotami 9 w rozdziale szóstym tego podręcznika poddawano w wątpliwość w ogóle istnienie czystej kompozycjonalności, ale to zupełnie inna historia 10 praca autorstwa mojego ulubionego lingwisty Jana Wieczorka pt. Semantyka wyrazów wchodzących w struktury frazeologiczne obserwacje edytora Korpusu Politechniki Wrocławskiej 9

10 i frazami (warto uzupełnić, że stałych zwrotów będzie więcej, jeśli rozszerzyć grupę pozostałych słownikowych wielowyrazowców o już choćby same wskazywane przez innych autorów zestawienia z języka potocznego). Ważną obserwacją jest to, że w zakresie terminologii nie spotkamy połączeń luźnych i w ścisłym sensie stałych (Skorupka 1967, s. 8). Można umiejscowić terminy na pograniczu grupy związków łączliwych i stałych. Pod względem semantycznym tym różnią się od wąsko pojmowanych frazeologizmów, że nie odnajdziemy w nich charakteru przenośnego, mają za to ustalone znaczenia, służące do różnicowania pojęć. * Lewicki i Pajdzińska umiejscawiają zestawienia na pograniczu frazeologizmów i grup syntaktycznych (zdaje się, że można wyrazić, czym są i w ten sposób). Piszą, że są to utrwalone połączenia wyrazów, które zachowują swoje znaczenia dosłowne, ale znaczenie całego połączenia obejmuje również takie komponenty, których połączenie nabyło w procesie używania (Lewicki i Pajdzińska 2001, s. 320). To bardzo istotna obserwacja. Niebieski ptak nie jest hiponimem ptaka, nie ma też niebieskiego koloru jest to przenośna nazwa człowieka, oryginała, lekkoducha. Natomiast np. kwas siarkowy jest hiponimem kwasu. Przymiotnik siarkowy oznacza, że to, co jest tak określane zawiera siarkę, dotyczy jej lub przypomina siarkę pod względem właściwościi, ale w tym specyficznym użyciu w zestawieniu brzmiącym kwas siarkowy występuje swoista synergia. Znaczenie kwasu siarkowego ogranicza się do nazywania desygnatu, jakim jest nieorganiczny związek chemiczny o wzorze H2SO4 (czasem używa się nazwy kwas siarkowy (II) dla nazwania innego kwasu, sulfoksydowego o wzorze H2SO2 lub kwas siarkowy (IV) na nazwanie kwasu siarkawego, H2SO3), nie można użyć tej nazwy dla opisania żadnego innego kwasu, który zawiera siarkę. Np. H2S to kwas siarkowodorowy nazwanie go siarkowym, mimo iż zawiera siarkę, byłoby zupełnie błędne. Zamieszczenie w słowniku charakteryzującego się podobną synergią zestawienia wielowyrazowego jest więc uzasadnione, gdyż podobnie jak w przypadku wąsko pojmowanych frazeologizmów znaczenie takiego wielowyrazowca nie jest prostą sumą znaczeń wyrazów, elementów składowych. Często wśród terminów i innych stałych wielowyrazowców spotkać można i te, w których skład wchodzą określenia nieużywane w języku poza danym połączeniem (podobnie we frazeologizmach). Przymiotnik naboczny nie funkcjonuje jako określenie niczego innego poza linią naboczną, nieużywany już współcześnie wyraz kłam występuje współcześnie tylko jako element zwrotu zadać kłam / zadawać kłam itp. Takie zestawienia również są więc warte odnotowania w słownikach jako całostki 11, gdyż ich komponent (lub komponenty) nie będą wcale odnotowane jako pojedyncze wyrazy (to wyklucza rozpatrywanie ich jako ewentualnych składników związku luźnego). * Stanisław Skorupka w swojej refleksji o terminach specjalistycznych napisał jeszcze, że są to połączenia wymiennoczłonowe o charakterze gatunkującym (Skorupka 1967, s. 8). Pomiędzy przykładami terminów podał, wśród takich, których słownikowość nie budzi zastrzeżeń (np. ułamek niewłaściwy ), też takie jak formacja dewońska czy lampa bezpieczeństwa. Próżno szukać w tych zestawieniach opisanego wyżej zjawiska synergii są to proste sumy znaczeń wyrazów, z których te pojęcia się składają. Oczywiście: są to też terminy wytworzone niejako przez swoje dziedziny, mające znaczną frekwencję w tekstach o wąskiej tematyce, z którą są związane. Niestety jako wielowyrazowce nie mają wartości słownikowej, choć może świetnie uzupełniają w jakiejś klasyfikacji paletę (hiponimię, gdy mowa o pojęciach) znanych nauce formacji geologicznych lub znanych technice lamp. Wymiennoczłonowość, o której pisze Skorupka zainteresowała też autora Słownika typowych połączeń wyrazowych. Mirosław Bańko zwrócił uwagę na to, że wyrazy hasłowe jego słownika mogą łączyć się i często występować z ograniczoną lub nieograniczoną liczbą potencjalnych określeń z danego 11 z ekstremalnie zawężonej łączliwości wynika też poniekąd opisana powyżej synergia znaczeniowa 10

11 (motywowanego jakimś podobieństwem, głównie tematycznym) ciągu wyrazów (Bańko 2007, s. X). Z racji charakteru części wstępnej słownika obserwacja ta nie została rozwinięta. Na podstawie przeglądu materiału w słowniku można jednak dojść do wniosku, że zleksykalizowanymi zestawieniami wyrazów będą częściej te połączenia np. rzeczownika z przymiotnikiem, które nie oferują wielkiej (lub nawet nieskończonej) wymienialności członu określającego. Jednak nawet ważniejszą cechą słownikowych wielowyrazowców jest to, czy pomiędzy zestawieniami uzupełnionymi o różne określenia istnieje np. antonimia. Drzewo iglaste i drzewo liściaste to antonimy (są to przy okazji jednostki leksykalne), nie można tego natomiast powiedzieć o żadnych dwóch elementach z szeregu: sok pomarańczowy, sok jabłkowy, sok morelowy, sok jagodowy, sok ćwikłowy. Obserwacje związane z uzupełnialnością terminów o różne określenia mogą pełnić funkcję pomocniczą przy ocenianiu, czy dany wielowyrazowiec jest słownikowy (czy jest wielowyrazową jednostką języka), czy nie. Podobną wspierającą cechą może być (często uważana za wręcz charakterystyczną i bardzo istotną ale niebędąca cechą uniwersalną, gdyż nie obserwuje się jej we wszystkich słownikowych szeroko pojętych frazeologizmach) stała kolejność wyrazów w wielowyrazowcu. Najważniejszym warunkiem, który spełniają też podane przykłady rodzajów drzew, wydaje się bowiem owa synergia, omawiana na początku rozdziału, która uzasadnia, dlaczego dany sens może zostać oddany tylko poprzez umieszczenie w słowniku jednostki wielowyrazowej. * Umieszczając w Słowosieci pojęcia z różnych dziedzin, które wymagają dla oddania treści użycia sformułowania wielowyrazowego, należy sobie też zadać pytanie o granice bycia pojęciem. Czy jeśli jakaś dziedzina stworzyła jakieś pojęcie wielowyrazowe i zdefiniowała je w specyficzny sposób, to zawsze będzie ono zawierało synergię członów określanego i określającego? Czy każdy termin naukowy lub nawet nazwa handlowa, dla którego ekwilibrystycznie będzie można udowodnić tę specyficzną odmianę niekompozycjonalności, będzie mógł być uznany za jednostkę słownikową? Jest na przykład kilka dziedzin nauki, które określa się mianem dyskursywnych (historia, nauki społeczne, nauki prawne i ekonomiczne). Nietrudno zauważyć, że wytwarzane przez nie pojęcia różnią się od tych, które należą raczej do dziedzin przyrodniczych (w szerokim znaczeniu tego słowa, można je też nazwać opisowymi) i formalnych. Są to dziedziny zajmujące się głównie badaniem tekstów, które same wytworzyły i posługiwaniem się tymi tekstami 12. Umieszczone w Słowosieci pojęcia takie jak cena netto, cena detaliczna, cena emisyjna (i inne rodzaje cen) wydają się słabo motywowane (trudno udowodnić, że nazwy te znaczą coś więcej niż suma wyrazów, z których się składają). A niektóre pojęcia mają po kilka wykluczających się definicji, podawanych przez różne źródła. W samym prawie budowlanym w zależności od aktu, do którego się sięgnie można spotkać kilkanaście definicji obiektu budowlanego, czasem wykluczających niektóre obiekty z grupy budowlanych, czasem je uwzględniających. W innych dziedzinach także występują terminy, które mają bardziej opisowy, omowny charakter i nie są (lub budzą poważne wątpliwości, czy są) pod względem formalno-semantycznym całostkami znaczeniowymi. Na przykład rok marsjański to po prostu rok na Marsie ( marsjański ); czy to, że przy okazji dla niektórych ludzi może to być jednostka miary czasu, która liczy ok. 387 dni ziemskich (tyle, ile trwa rok na Marsie), sprawia, że można mówić o swego rodzaju niekompozycjonalności? Tego typu uzasadnienie nazwałabym ekwilibrystycznym. Tym nie mniej: problem nie jest wydumany. Nie tylko terminy naukowe i pojęcia branżowe są obciążone tym dylematem uznać za jednostkę leksykalną, czy nie. Nasza codzienność, otaczająca nas rzeczywistość także zmusza nas do nazywania niektórych rzeczy w bardziej precyzyjny sposób. Tą drogą w czasie formują się zresztą nowe stałe zestawienia o charakterze słownikowym. Batony nazywane przez 12 oczywiście i w ich obrębie znajdują się mniejsze dziedziny posługujące się w jakimś stopniu metodami bardziej przyrodniczymi lub ścisłymi 11

12 produkujące je firmy mlecznymi kanapkami (metafora), oferowane w elektromarketach telewizory HD Ready (użycie określenia o b. wąskiej łączliwości), ręczniki kąpielowe, szczoteczki do paznokci, torby golfowe o ściśle przecież określonych cechach, które nie zawsze wynikają całkowicie z semantyki sumy znaczeń komponentów ich nazw (synergia?) 13 czy mamy uznawać takie wielowyrazowe określenia za jednostki języka? 6. Tekst jako punkt wyjścia Zupełnie inne podejście do kwestii odtwarzalnych wielowyrazowców prezentuje frazematyka i jej pokrewne refleksje. Wynikają one ze skierowania uwagi badaczy na inne niż wewnętrzne, semantyczne cechy stałych połączeń wyrazowych. Uwagę frazematyków przykuwa aspekt ilościowy niektórych sformułowań, ich frekwencja w tekstach. Wojciech Chlebda nazywa frazematykę jedną z możliwych frazeologii, pisze o tej dziedzinie także, że za punkt wyjścia przyjmuje ona nadawcę, człowieka mówiącego (Chlebda 2001, s. 335). Nie oznacza to jednak, że frazemy to zupłnie inaczej ukształtowana grupa, różna od omawianych wczesniej frazeologizmów i innych stałych zestawień. Frazeologizmy i zestawienia także są odtwarzalnymi jednostkami języka, wliczają się więc w poczet frazemów. Grupa frazemów jest jednak dużo szersza, klasyfikacje frazemów przebiegają inaczej i sama refleksja nad nimi jest motywowana innymi bodźcami naukowej ciekawości. Frazematyka związana jest raczej z refleksją tekstologiczną, kognitywną, pragmatyczną, bywa postrzegana jako nauka interdyscyplinarna, korzystająca z dorobku psychologii, socjologii, literaturoznawstwa itp. Pozwala opisywać język w użyciu od strony jego dużych elemetów składowych, większych niż jeden wyraz, inaczej niż poprzez opis kolokacji. * Chlebda szacuje, że gdyby utworzyć słownik frazemów, miałby on wielomilionową zawartość haseł (Chlebda 2001, s. 337). Do tej pory w tekście, gdy posługiwałam się odniesieniami do zawartości słowników, próbując oceniać, czy dany wielowyrazowiec jest słownikowy czy nie, miałam na myśli jego przynależność do słownika języka, przynależność do grupy jednostek leksykalnych, również to, czy będzie nadawał się do umieszczenia w Słowosieci, obrazującej zasób leksykalny w sposób funkcjonalny. Naturalnie: istnieją różne słowniki, które mają różną zawartość, a ich autorzy realizują tworząc je różne cele. Słownik frazemów (raczej hipotetyczny) zawierałby wszelkie odtwarzalne elementy języka, wszelkie świadomie używane, dające się wyróżnić zestawienia wyrazów (oprócz niewątpliwie odtwarzalnych wielowyrazowców wchodzących w skład grup omówionych wcześniej w tym tekście także sfomułowania typu: w pierwszych słowach mego listu, i ja tam byłem miód i wino piłem, świeżo malowane, cukier krzepi, Żwirko i Wigura, E=mc² i wszystkie inne po prostu wszystkie odtwarzalne wielowyrazowce). Na jakiej podstawie wyróżniane? Jak definiowane? Frazematyka to stosunkowo nowa dziedzina, otwiera wiele nowych możliwości badawczych, refleksji nad tym, co nie było dotąd przedmiotem zainteresowania żadnej (lub wymykało się opisowi) innej dziedziny językoznawstwa, lecz nie ma udzielać odpowiedzi na tak postawione pytania. Ma być, jak napisałam wcześniej, narzędziem opisu. * Rozwój myśli opolskiej szkoły frazeologiczno-frazematycznej zaowocował powstaniem nowego nośnego pojęcia reproduktu. Reproduktem jest każdy powtarzalny element języka (nawet jednowyrazowy), który jest w tekście rozpoznawany jako odtworzenie. Do wyróżniania takich jednostek niezbędna jest gotowość intuicyjna (Chlebda 2010, s. 19) i słuch frazematyczny (Chlebda 2010, s. 33). Cała refleksja nad frazematyką ma taki nieostry, deliberatywny charakter. Jest jednak bardzo potrzebna. Pierwsza książka Chlebdy o reproduktach powstała jako suplement do serii idiomatykonu polsko-rosyjskiego, pracy wspomagającej od teoretycznej strony i w bardzo 13 przesłanki podobne do wynikających z przytoczonych przykładów skłoniły kognitywistów do zakwestionowania częstego występowania pełnej kompozycjonalności w języku 12

13 szczegółowy sposób rozstrzygającej niektóre kwestie z dziedziny translatoryki w kontekście tak stałych połączeń wyrazowych jak utrwalonych schematów składniowych. Wszystkie te odtworzenia mieszczą się w obrębie teoretycznego zainteresowania reproduktami. Analizując język od strony tekstów można dojść do wniosku, że ludzie chyba rzeczywiście nie mówią (a więc nie myślą) pojedynczymi wyrazami czy jednostkami leksykalnymi, ale również całymi większymi elementami języka w użyciu, które gdzieś już kiedyś słyszeli, znają i używają, by się komunikować, bo tak jest szybciej, wygodniej, bardziej zrozumiale, bardziej właściwie (etykieta). Mogą one być jednak niezleksykalizowanymi grupami syntaktycznymi i mieć mało ustabilizowany charakter. Taka refleksja jest więc mało przydatna, gdy idzie o wsparcie metodologiczne konstrukcji Słowosieci. Grupa reproduktów nie wchodzi w całości w skład grupy jednostek leksykalnych. * Mimo niedopasowania metod i celów frazematyki do wymogów Słowosieci postanowiłam napisać o tej dziedzinie, ponieważ mogłoby się wydawać, że w swoich założeniach ta nauka świetnie pasuje do metod ilościowych, którymi posługuje się językoznawstwo komputerowe. Istnieje też pokusa, by za pomocą przynależności do grupy reproduktów uzasadniać słownikowość kompozycjonalnych wielowyrazowców, które chciałoby się umieścić w Słowosieci, bo wyśmienicie uzupełniałyby sieć relacji. To kryterium zakładałoby jednak chyba, że każdy reprodukt, który da się wyróżnić w tekście powinien być odnotowany w Słowosieci, a to często kłóciłoby się po prostu z podstawowymi założeniami sieci relacji leksykalno-semantycznych. Słowosieć prezentuje materiał leksykalny wyróżniony w wyniku analizy zawartości tekstów. Frazematyka ze swej strony nie daje jednak odpowiedzi, jak wyróżnić jednostki do funkcjonalnego słownika zasobu leksykalnego języka. 7. Niekompozycjonalność + Cechą stanowiącą o istocie frazeologizmu (szeroko pojętego) jest to, że jego pełne znaczenie nie jest sumą znaczeń jego poszczególnych części składowych. Na zakończenie tego tekstu warto jeszcze raz zastanowić się nad niekompozycjonalnością jako wyróżniekiem, dzięki któremu można ocenić, czy wielowyrazowiec jest jednostką języka i czy nadaje się do umieszczenia w słowniku. W trakcie wywodu wyraźnie ujawniło się to, że niekompozycjonalność wiąże się nie tylko z idiomatycznością i metaforycznością związków frazeologicznych. Może także ujawnić się, gdy dochodzi do synergii znaczeń wyrazów składowych lub wtedy, gdy łączliwość jednego ze składników ogranicza się do występowania wyłącznie w danym jednym zestawieniu. Należy więc podkreślić, że każde odstępstwo znaczeniowe wyrazów użytych w danym utrwalonym zestawieniu od prostej sumy ich znaczeń oznacza, że jednostką języka jest cały badany wielowyrazowiec. Trzeba przy tym pamiętać, że opisywana ma być rzeczywistość językowa. * Tę prostą receptę, która wreszcie przybliża odpowiedź na pytanie jak dobierać wielowyrazowe jednostki do Słowosieci, podważa refleksja zawarta w podręczniku Taylora. Ponownie pochylenie się nad opracowaniem z nurtu kognitywnego przynosi ożywczy powiew zmuszającego do myślenia relatywizmu. Taylor przytacza opinię Cruseʼa, który zwraca uwagę na osobliwy paradoks: żeby zastosować definicję niekompozycjonalności do oceny analizowanych wyrażeń, musimy uprzednio wiedzieć, które wyrażenia są, a które nie są kompozycjonalne (Taylor 2007, s. 660). Tautologia staje się jasna, gdy zastosować się literalnie do porównywania znaczeń komponentów frazeologizmów we frazeologizmach do ich znaczeń poza nimi (naturalnie to rozumowanie łączy się z rozważaniami Cruseʼa na temat możliwości analizy znaczeń składników frazeologizmów). Niekompozycjonalność choć niedoskonała jest jednak jedynym zdefiniowanym wskaźnikiem leksykalizacji wielowyrazowca. 13

14 8. Co dalej W Słowosieci funkcjonuje dzisiaj szacunkowo ok jednostek (lub niby-jednostek) wielowyrazowych. To oznacza, że ich postulowane wcześniej przejrzenie i uporządkowanie według nowych ustaleń nie będzie bardzo trudne, ponieważ nie mówimy o zbyt wielkiej liczbie. Oznacza to również, że większość jednostek wielowyrazowych prawdopodobnie będzie dopiero w przyszłości wprowadzona do Słowosieci. To dobra wiadomość i dobry moment, żeby ustalić kryteria ich doboru oraz uniwersalne metody ich umieszczania w Słowosieci. Ten tekst na pewno nie jest pełnym wykazem problemów, z jakimi edytorzy mogą borykać się, próbując uzupełniać Słowosieć o wielowyrzowce. Zapewne nie stanowi też doskonałego kalejdoskopu myśli teoretyczno-metodologicznych na temat szeroko ujętej frazeologii. Ujmuje jednak podstawowe zagadnienia i zawiera element ich konfrontacji z materiałem językowym. Liczę, że okaże się pomocny przy tworzeniu tych bardziej szczegółowych wytycznych w przyszłości. Bibliografia 1. Bańko M., Słownik typowych połączeń wyrazowych, Warszawa Bąba S., Liberek J., Ze studiów nad frazeologią współczesnego języka polskiego, Poznań Bogusławski A., O zasadach rejestracji jednostek języka, "Poradnik Językowy", nr 8, Warszawa Bogusławski A., Jednostki języka a produkty językowe. Problem tzw. orzeczeń peryfrastycznych, [w:] Z zagadnień słownictwa współczesnego języka polskiego, red. Szymczak M., Wrocław Bogusławski A., Obiekty leksykograficzne a jednostki języka, [w:] Studia z polskiej leksykografii współczesnej, red. Saloni Z. t. 2, Białystok Bogusławski A., Uwagi o pracy nad frazeologią, [w:] Studia z polskiej leksykografii współczesnej, red. Saloni Z., t. 3, Białystok Chlebda W., Frazematyka [w:] Współczesny język polski, red. Bartmiński J., Lublin Chlebda W., Nieautomatyczne drogi dochodzenia do reproduktów wielowyrazowych, [w:] Na tropach reproduktów. W poszukiwaniu wielowyrazowych jednostek języka, red. Chlebda W., Opole Cowie A. P., Phraseology: Theory, Analysys and Applications, Oxford Granger S., Paquot M., Disentangling the Phraseological Web, [w:] Phraseoloy. An interdisciplinary perspective, red. Granger S., Meunier F., Amsterdam-Filadelfia Katz J. J., Postal P. M., An Integrated Theory of Linguistic Descriptions, Cambridge Lewicki A. M., Aparat pojęciowy frazeologii, [w:] Z badań nad literaturą i językiem, red. Ludorowski L., Magnuszewski W., Warszawa-Poznań Lewicki A. M., Wprowadzenie do frazeologii syntaktycznej. Teoria zwrotu frazeologicznego, Katowice Lewicki A. M., Pajdzińska A., Frazeologia, [w:] Współczesny język polski, red. Bartmiński J., Lublin Pajdzińska A., Wielonurtowość współczesnych badań frazeologicznych, "Poradnik Językowy", nr 2, Warszawa Skorupka S., Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. I, Warszawa

15 17.Taylor J. R., Gramatyka kognitywna (rozdz. 6 i 7), tł. Buchta M., Wiraszka Ł., red. Tabakowska E., Kraków Węgrzynek K., Związki frazeologiczne w Wielkim słowniku języka polskiego, [w:] Nowe studia leksykograficzne, red. Przybylska R., Żmigrodzki P., Kraków

W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy:

W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy: Wykład nr 2 W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy: a) polszczyznę ogólną (zwaną literacką); b)polszczyznę gwarową (gwary ludowe). Jest to podział dokonany ze względu na zasięg

Bardziej szczegółowo

Narzędzia do automatycznego wydobywania słowników kolokacji i do oceny leksykalności połączeń wyrazowych

Narzędzia do automatycznego wydobywania słowników kolokacji i do oceny leksykalności połączeń wyrazowych Narzędzia do automatycznego wydobywania słowników kolokacji i do oceny leksykalności połączeń wyrazowych Marek Maziarz, Maciej Piasecki, Michał Wendelberger Politechnika Wrocławska Katedra Inteligencji

Bardziej szczegółowo

I. DLACZEGO I DLA KOGO NAPISAŁEM TĘ KSIĄŻKĘ?... 13 II. JĘZYK OSOBNICZY A JĘZYK SYTUACYJNY...

I. DLACZEGO I DLA KOGO NAPISAŁEM TĘ KSIĄŻKĘ?... 13 II. JĘZYK OSOBNICZY A JĘZYK SYTUACYJNY... I. DLACZEGO I DLA KOGO NAPISAŁEM TĘ KSIĄŻKĘ?.... 13 II. JĘZYK OSOBNICZY A JĘZYK SYTUACYJNY............ 17 1. Niepowtarzalność języka każdego z nas.................. 17 1.1. Nasz język indywidualny...........................

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i. Debiuty Naukowe. Leksykon tekst wyraz

Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i. Debiuty Naukowe. Leksykon tekst wyraz Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i Debiuty Naukowe III Leksykon tekst wyraz WARSZAWA 2009-1 - Seria Debiuty Naukowe Redaktor tomu

Bardziej szczegółowo

OCENA CELUJĄCA. Słuchanie: Uczeń:

OCENA CELUJĄCA. Słuchanie: Uczeń: Wymagania na poszczególne oceny z języka angielskiego dla uczniów Technikum Zawodowego, Zasadniczej Szkoły Zawodowej i Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych, Regionalnego Centrum Edukacji Zawodowej w

Bardziej szczegółowo

1. W klasach 1-3 przyjmuje się następujące formy oceny bieżącej:

1. W klasach 1-3 przyjmuje się następujące formy oceny bieżącej: 1 1. W klasach 1-3 przyjmuje się następujące formy oceny bieżącej: POZIOM OSIĄGNIĘĆ Wspaniały Bardzo dobry Dobry Wystarczający OCENA WYMAGANIA EDUKACYJNE WSPANIALE oznaczane literą A Wymagania dotyczą

Bardziej szczegółowo

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej Michał Szczyszek Zakład Frazeologii i Kultury Języka Polskiego UAM Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej 1. Zjawiska globalizacji

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO

Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO OCENIANIE Ocena końcowa jest wystawiana na podstawie średniej ważonej z minimum 3 (przy 1 godzinie tygodniowo) lub 5 (przy 2 lub 3 godzinach tygodniowo)

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY NR 134 Katarzyna Kwapisz Osadnik PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY Wydawnictwo Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI. OSIĄGNIĘCIA UCZNIA NA STOPIEŃ: dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI. OSIĄGNIĘCIA UCZNIA NA STOPIEŃ: dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI I. GRAMATYKA I SŁOWNICTWO uczeń opanował niewiele zagadnień gramatycznych określonych w rozkładzie uczeń potrafi budować zdania, ale przeważnie niespójne, z dużą ilością

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

CELEM NAPISANIA PRACY MAGISTERSKIEJ JEST WYKAZANIE, ŻE STUDENT: 1. POTRAFI POSŁUGIWAĆ SIĘ NABYTĄ WIEDZĄ 2. UMIE STOSOWAĆ METODY PRACY NAUKOWEJ 6

CELEM NAPISANIA PRACY MAGISTERSKIEJ JEST WYKAZANIE, ŻE STUDENT: 1. POTRAFI POSŁUGIWAĆ SIĘ NABYTĄ WIEDZĄ 2. UMIE STOSOWAĆ METODY PRACY NAUKOWEJ 6 CELEM NAPISANIA PRACY MAGISTERSKIEJ JEST WYKAZANIE, ŻE STUDENT: 1. POTRAFI POSŁUGIWAĆ SIĘ NABYTĄ WIEDZĄ 2.ROZSZERZYŁ SWOJĄ WIEDZĘ O OPISYWANYM W PRACY ZAGADNIENIU 3.DOSTRZEGA PRAWIDŁOWOŚCI WYSTĘPUJĄCE

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYNIKAJĄCE Z PROGRAMU NAUCZANIA JĘZYKA ANGIELSKIEGO W LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM Klasy II i III

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYNIKAJĄCE Z PROGRAMU NAUCZANIA JĘZYKA ANGIELSKIEGO W LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM Klasy II i III WYMAGANIA EDUKACYJNE WYNIKAJĄCE Z PROGRAMU NAUCZANIA JĘZYKA ANGIELSKIEGO W LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM Klasy II i III Kryteria oceniania opracowane przez zespół przedmiotowy XI LO w Krakowie CELE EDUKACYJNE:

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W II LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA W LESZNIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W II LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA W LESZNIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W II LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA W LESZNIE Wstęp Wiadomości podlegające ocenie zawarte są w planie wynikowym lub rozkładzie materiału

Bardziej szczegółowo

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych.

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. A. Arkusz standardowy GH-A, B, C oraz arkusze przystosowane: GH-A4, GH-A5, GH-A6. Zestaw zadań z zakresu przedmiotów humanistycznych, skonstruowany wokół tematu

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. Jadwiga Woźniak-Kasperek Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytet Warszawski

prof. dr hab. Jadwiga Woźniak-Kasperek Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytet Warszawski prof. dr hab. Jadwiga Woźniak-Kasperek Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytet Warszawski Rola języka i semantyki w procesach reprezentowania i wyszukiwania treści Możliwości

Bardziej szczegółowo

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main.

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main. Część XVI C++ Funkcje Jeśli nasz program rozrósł się już do kilkudziesięciu linijek, warto pomyśleć o jego podziale na mniejsze części. Poznajmy więc funkcje. Szybko się przekonamy, że funkcja to bardzo

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO STANDARDY WYMAGAŃ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO STANDARDY WYMAGAŃ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO STANDARDY WYMAGAŃ W szkole podstawowej uczeń powinien opanować cztery sprawności komunikacyjne: 1. słuchanie, 2. mówienie, 3. czytanie, 4. pisanie. FORMY

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy I - III Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013 PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE I. KARTA PRZEDMIOTU: Gramatyka kontrastywna polsko-angielska III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II Profil ogólnoakademicki 2012-2013 CEL PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6 klasy - Ocena Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie z łatwością buduje spójne zdania proste i złożone, poprawne pod względem gramatycznym i logicznym

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S NAZWA PRZEDMIOTU:

S Y L A B U S NAZWA PRZEDMIOTU: S Y L A B U S Druk DNiSS nr 11D NAZWA PRZEDMIOTU: Akwizycja języków słowiańskich Kod przedmiotu: - Rodzaj przedmiotu: kierunkowy; obowiązkowy Wydział: Wydział Humanistyczno-Społeczny Kierunek: filologia

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania

Przedmiotowy System Oceniania Przedmiotowy System Oceniania PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO GIMNAZJUM NR 2 W GOLENIOWIE ROK SZKOLNY 2013/2014 Podstawa prawna do opracowania Przedmiotowego Systemu Oceniania: 1. Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132 Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132 Zestaw zadań egzaminacyjnych z zakresu języka polskiego posłużył do sprawdzenia poziomu opanowania wiedzy i

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klas IV-VI 3 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI Ocenie podlegają umiejętności i wiadomości ujęte w planie metodycznym nauczyciela. Wykaz umiejętności podany jest do wiadomości uczniów na bieżąco

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania

Przedmiotowy system oceniania Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego i języka rosyjskiego w klasie IV,V i VI SP w Janowie oraz w klasie I, II i III Gimnazjum w Janowie Rok szkolny 2015/2016 Ocena powinna być odzwierciedleniem

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego Klasy IV-VI Szkoła Podstawowa w Młodzawach

Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego Klasy IV-VI Szkoła Podstawowa w Młodzawach Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego Klasy IV-VI Szkoła Podstawowa w Młodzawach I. Zasady ogólne Przedmiotowy system nauczania ma na celu: 1) Bieżące i systematyczne obserwowanie postępów

Bardziej szczegółowo

Spis treści tomu pierwszego

Spis treści tomu pierwszego Spis treści tomu pierwszego WSTĘP.... 11 DŹWIĘK JAKO ZJAWISKO FIZYCZNE...15 CHARAKTERYSTYKA AKUSTYCZNA I AUDYTYWNA DŹWIĘKÓW MOWY.. 17 SŁUCH...20 WYŻSZE PIĘTRA UKŁADU SŁUCHOWEGO...22 EMISJE OTOAKUSTYCZNE...25

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny dla poszczególnych form wypowiedzi z języka polskiego

Kryteria oceny dla poszczególnych form wypowiedzi z języka polskiego oceny dla poszczególnych form wypowiedzi z języka polskiego SPS TREŚC Zaproszenie... 2 Opowiadanie... 3 Opowiadanie z dialogiem... 4 Opis postaci... 5 Opis dzieła sztuki... 6 Opis krajobrazu... 7 Opis

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie Wewnątrzszkolnego

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego. Test język obcy nowożytny język angielski (poziom podstawowy) Test GA-P1-122

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego. Test język obcy nowożytny język angielski (poziom podstawowy) Test GA-P1-122 Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego Test język obcy nowożytny język angielski (poziom podstawowy) Test GA-P1-122 Zestaw egzaminacyjny z zakresu języka angielskiego składał się z jedenastu zadań zamkniętych,

Bardziej szczegółowo

II. Kontrola i ocena pracy ucznia.

II. Kontrola i ocena pracy ucznia. II. Kontrola i ocena pracy ucznia. Formy kontroli A. Kontrola bieżąca (sprawdza postępy uczniów, zachęcając ich do dalszej systematycznej pracy, pozwala na uzupełnienie braków w wiedzy i skorygować błędy).

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W GIMNAZJUM NR 2 Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI W NAMYSŁOWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W GIMNAZJUM NR 2 Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI W NAMYSŁOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W GIMNAZJUM NR 2 Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI W NAMYSŁOWIE I. ZASADY OGÓLNE 1. Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego jest zgodny z Zasadami

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z języka rosyjskiego Opracowała Barbara Piątkowska

Kryteria oceniania z języka rosyjskiego Opracowała Barbara Piątkowska Kryteria oceniania z języka rosyjskiego Opracowała Barbara Piątkowska Uczeń jest oceniany w zakresie czterech podstawowych sprawności językowych: mówienia, pisania, czytania, słuchania. Uwzględnia się

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO KL.VI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO KL.VI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO KL.VI I. Obszary aktywności ucznia w zakresie wiedzy, umiejętności i postaw, będące przedmiotem oceny. 1. Mówienie poprawne pod względem gramatycznym

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ I GIMNAZJUM

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ I GIMNAZJUM PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ I GIMNAZJUM Przedmiotowy system oceniania z języków obcych jest zgodny ze Statutem Zespołu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLAS IV-VI Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO

WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLAS IV-VI Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLAS IV-VI Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO Podręczniki z języka niemieckiego obowiązujące w klasach IV VI Klasa IV: WIR neu Język niemiecki. Podręcznik dla klasy IV szkoły podstawowej WIR

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. KLASA I W klasach I na ocenę celującą uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, -

Bardziej szczegółowo

W jaki sposób skonstruować list motywacyjny?

W jaki sposób skonstruować list motywacyjny? ZASADY PISANIA LISTU MOTYWACYJNEGO List motywacyjny tworzymy w celu opisania swojej motywacji do pracy na stanowisku, o które aplikujemy oraz uzupełnienia CV, czyli podania dodatkowych, bardziej szczegółowych

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO

SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO I. KONTROLI PODLEGAJĄ ZARÓWNO SPRA2WNOŚCI PRODUKTYWNE (MÓWIENIE I PISANIE), JAK I RECEPTYWNE (ROZUMIENIE I PISANIE TEKSTU CZYTANEGO I SŁUCHANEGO). 1a. Mówienie. Umiejętności

Bardziej szczegółowo

Klucz odpowiedzi i schemat punktowania arkusza Szczęśliwe chwile, szczęśliwe czasy. Schemat punktowania do zadań otwartych krótkiej odpowiedzi

Klucz odpowiedzi i schemat punktowania arkusza Szczęśliwe chwile, szczęśliwe czasy. Schemat punktowania do zadań otwartych krótkiej odpowiedzi Klucz odpowiedzi i schemat punktowania arkusza Szczęśliwe chwile, szczęśliwe czasy 2 3 4 5 6 7 8 9 2 3 4 5 6 7 8 9 2 C C D A A B C C B D B B D C A B D D A A Schemat punktowania do zadań otwartych krótkiej

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Język angielski

Wymagania edukacyjne Język angielski Wymagania edukacyjne Język angielski Skala Gramatyka i słownictwo 6 dobrze opanował i swobodnie stosuje w praktyce zagadnienia gramatyczne określone w rozkładzie materiału i niektóre wykraczające poza

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI Kryteria oceniania obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny cząstkowe dla klasy I, II i III

JĘZYK ANGIELSKI Kryteria oceniania obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny cząstkowe dla klasy I, II i III JĘZYK ANGIELSKI Kryteria oceniania obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny cząstkowe dla klasy I, II i III Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: posiada niżej wymienione umiejętności

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI ZASADY OCENIANIA NA LEKCJI JĘZYKA OBCEGO Nauczanie języka obcego w gimnazjum ma doprowadzić do osiągnięcia kompetencji komunikacyjnej pozwalającej sprostać

Bardziej szczegółowo

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO?

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? Projekt edukacyjny jest to metoda nauczania, która kształtuje wiele umiejętności oraz integruje wiedzę z różnych przedmiotów. Istotą projektu jest samodzielna praca

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO NA ROK SZKOLNY 2011/2012

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO NA ROK SZKOLNY 2011/2012 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO NA ROK SZKOLNY 2011/2012 NAUCZYCIELE JĘZYKA ANGIELSKIEGO: mgr. T. Gorzela mgr. J. Gralińska mgr. E. Siedlarek mgr. J. Spalińska mgr. D. Spaliński 2 I

Bardziej szczegółowo

OGÓLNE WYMAGANIA EDUKCYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY JĘZYK ANGIELSKI. Klasa I, II, III GIMNAZJUM IM. KS. ABPA LEONA WAŁĘGI W MOSZCZENICY

OGÓLNE WYMAGANIA EDUKCYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY JĘZYK ANGIELSKI. Klasa I, II, III GIMNAZJUM IM. KS. ABPA LEONA WAŁĘGI W MOSZCZENICY OGÓLNE WYMAGANIA EDUKCYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY JĘZYK ANGIELSKI Klasa I, II, III GIMNAZJUM IM. KS. ABPA LEONA WAŁĘGI W MOSZCZENICY Rok szkolny 2015/16 Opracowała: Alina Gryboś Ocenę celującą otrzymuje

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

1. Opis merytoryczny

1. Opis merytoryczny WNIOSEK O PORTFOLIO: Opracowanie koncepcji wielojęzycznych generatorów gramatycznych pełniących rolę narzędzi informatycznych typu Machine-Aided Human Translation Autorzy: Mirosław Gajer, Zbigniew Handzel,

Bardziej szczegółowo

CZY PYTANIE MUSI MIEĆ ZNAK ZAPYTANIA? O SPOSOBACH FORMUŁOWANIA PYTAŃ PRZEZ DZIECI

CZY PYTANIE MUSI MIEĆ ZNAK ZAPYTANIA? O SPOSOBACH FORMUŁOWANIA PYTAŃ PRZEZ DZIECI Małgorzata Dagiel CZY PYTANIE MUSI MIEĆ ZNAK ZAPYTANIA? O SPOSOBACH FORMUŁOWANIA PYTAŃ PRZEZ DZIECI Edukacja językowa na poziomie klas początkowych jest skoncentrowana na działaniach praktycznych dzieci.

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO 1. Przedmiotowy System Oceniania jest zgodny z Wewnątrzszkolnym Systemem Oceniania 2. Poziom wiedzy i umiejętności oceniany

Bardziej szczegółowo

Oferta Wydawnicza 2014

Oferta Wydawnicza 2014 Oferta Wydawnicza 2014 ksiegarnia@prestonpublishing.pl www.prestonpublishing.pl biuro@prestonpublishing.pl 1 O wydawnictwie Kilka słów o wydawnictwie Preston Publishing Wydawnictwo Preston Publishing jest

Bardziej szczegółowo

Języki programowania zasady ich tworzenia

Języki programowania zasady ich tworzenia Strona 1 z 18 Języki programowania zasady ich tworzenia Definicja 5 Językami formalnymi nazywamy każdy system, w którym stosując dobrze określone reguły należące do ustalonego zbioru, możemy uzyskać wszystkie

Bardziej szczegółowo

1. Ogólne ćwiczenia przygotowawcze

1. Ogólne ćwiczenia przygotowawcze 1. Ogólne ćwiczenia przygotowawcze Poniższe ćwiczenia o charakterze ogólnym zostały opracowane do zastosowania we wszystkich dialogach i monologach IVY. Aby wykonać dodatkowe ćwiczenia, dotyczące danego

Bardziej szczegółowo

SPRAWDZIAN 2013. Klucz punktowania zadań. (zestawy zadań dla uczniów bez dysfunkcji)

SPRAWDZIAN 2013. Klucz punktowania zadań. (zestawy zadań dla uczniów bez dysfunkcji) SPRWDZIN 2013 Klucz punktowania zadań (zestawy zadań dla uczniów bez dysfunkcji) KWIEIEŃ 2013 Obszar standardów egzaminacyjnych Sprawdzana umiejętność (z numerem standardu) Uczeń: Uczeń: Sprawdzana czynność

Bardziej szczegółowo

Metody pracy: burza mózgów, elementy heurezy, praca z tekstem lektury, problemowa, elementy dramy,

Metody pracy: burza mózgów, elementy heurezy, praca z tekstem lektury, problemowa, elementy dramy, Maria Porucznik SCENARIUSZ LEKCJI JĘZYKA POLSKIEGO W KLASIE II GIMNAZJUM. Temat: Z kogo, z czego i dlaczego śmiejemy się czytając,,zemstę? O rodzajach komizmu w dramacie i w życiu. Cel główny: zapoznanie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum CZYTANIE ZE ZROZUMIENIEM Obowiązuje znajomość lektur:

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK KASZUBSKI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK KASZUBSKI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK KASZUBSKI KLASY I VI I. Ocenianie osiągnięć uczniów w zakresie języka kaszubskiego ma na celu : - zmierzenie wyników pracy ucznia, - ujawnienie jego osiągnięć i braków,

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

Liczba zadań a rzetelność testu na przykładzie testów biegłości językowej z języka angielskiego

Liczba zadań a rzetelność testu na przykładzie testów biegłości językowej z języka angielskiego Ewaluacja biegłości językowej Od pomiaru do sztuki pomiaru Liczba zadań a rzetelność testu na przykładzie testów biegłości językowej z języka angielskiego Tomasz Żółtak Instytut Badań Edukacyjnych oraz

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy IV - VI Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V. Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V. Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V 1.Przedmiotem oceny z języka polskiego są: - opanowane wiadomości przewidziane w programie

Bardziej szczegółowo

Macierz efektów kształcenia dla programu tłumaczenia specjalistycznie, filologia angielska. TS: prawnicze i unijne

Macierz efektów kształcenia dla programu tłumaczenia specjalistycznie, filologia angielska. TS: prawnicze i unijne TS: prawnicze i unijne TS: uwierzytelnione i poświadczone TS: ekonomiczne TS: techniczne TS: medyczne TS: literatura, sztuka, media TS: narzędzia komputerowe CAT TS: handlowe i biznesowe TS: tłumaczenia

Bardziej szczegółowo

Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc?

Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc? Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc? Prowadzenie i opracowanie: Katarzyna Siwek Węgrów, 15.11.2010r. Autyzm a funkcjonowanie językowe Zaburzenia porozumiewania

Bardziej szczegółowo

Hot Spot 1. Kryteria oceniania.

Hot Spot 1. Kryteria oceniania. Hot Spot. Kryteria iania. Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie oraz zna niektóre wykraczające poza jego ramy z łatwością buduje spójne zdania

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE I KRYTERIA OCENIANIA UCZNIÓW Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO

WYMAGANIA EDUKACYJNE I KRYTERIA OCENIANIA UCZNIÓW Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO WYMAGANIA EDUKACYJNE I KRYTERIA OCENIANIA UCZNIÓW Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO Ocenie podlegają wiadomości i umiejętności ujęte w programie nauczania w zakresie czterech sprawności językowych: słuchania, mówienia,

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z Informatyki w Publicznym Gimnazjum w Bielicach

Przedmiotowy System Oceniania z Informatyki w Publicznym Gimnazjum w Bielicach Przedmiotowy System Oceniania z Informatyki w Publicznym Gimnazjum w Bielicach Głównym organizatorem procesu kształcenia jest nauczyciel. Nauczyciel powinien tak organizować zajęcia informatyki, aby czas

Bardziej szczegółowo

W wyniku ewaluacji Wewnątrzszkolnego Systemu Oceniania dokonałyśmy uszczegółowienia rocznej oceny opisowej.

W wyniku ewaluacji Wewnątrzszkolnego Systemu Oceniania dokonałyśmy uszczegółowienia rocznej oceny opisowej. W wyniku ewaluacji Wewnątrzszkolnego Systemu Oceniania dokonałyśmy uszczegółowienia rocznej oceny opisowej. Kl. I Poziom doskonały Uczeń wypowiada się samorzutnie na dany temat, przeczytanego tekstu oraz

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU OPRACOWANIE ANNA MAZUR EWA KWIATKOWSKA OBSZARY AKTYWNOŚCI UCZNIA PODLEGAJĄCE OCENIE I ICH KRYTERIA Nauka języków obcych

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy 4-6 Anna Dworak

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy 4-6 Anna Dworak JĘZYK ANGIELSKI klasy 4-6 Anna Dworak I. Ogólne zasady: 1) Uczeń posiada na każdej lekcji podręcznik, zeszyt przedmiotowy, przybory do pisania oraz zeszyt ćwiczeń. 2) Uczeń powinien zawsze posiadać odrobioną

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Założenia ogólne PZO PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO w GIMNAZJUM 24 oceny odpowiadające poszczególnym poziomom oraz wymagania na poszczególne oceny, sposoby oceniania i techniki kontroli,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. ROZDZIAŁ 2 Wzajemne oddziaływanie między leksykonem a innymi środkami służącymi kodowaniu informacji... 67

Spis treści. ROZDZIAŁ 2 Wzajemne oddziaływanie między leksykonem a innymi środkami służącymi kodowaniu informacji... 67 Spis treści Wykaz skrótów... 11 Przedmowa... 15 Podziękowania... 17 ROZDZIAŁ 1 Wprowadzenie: założenia metodologiczne i teoretyczne... 19 1. Cel i układ pracy...... 19 2. Język jako przedmiot badań...

Bardziej szczegółowo

im. Wojska Polskiego w Przemkowie

im. Wojska Polskiego w Przemkowie Szkołła Podstawowa nr 2 im. Wojska Polskiego w Przemkowie PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI JĘZYK NIEMIECKI Nauczyciel: mgr Sylwia Szumińska mgr Piotr Zbiegień ZASADY OGÓLNE Przedmiotowy system

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO W PUBLICZNYM GIMNAZJUM IM. W. SIEMIONA W KRUSZEWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO W PUBLICZNYM GIMNAZJUM IM. W. SIEMIONA W KRUSZEWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO W PUBLICZNYM GIMNAZJUM IM. W. SIEMIONA W KRUSZEWIE I. Kontrakt z uczniami: 1. Każdy uczeń jest oceniany zgodnie z zasadami sprawiedliwości. 2. Ocenie

Bardziej szczegółowo

e-book Jak się uczyć? Poradnik Użytkownika

e-book Jak się uczyć? Poradnik Użytkownika e-book Jak się uczyć? Poradnik Użytkownika Copyright Edgard, Warszawa 2010 Audio Kurs O serii Audio Kursy to kursy językowe wydawnictwa Edgard składające się z książki oraz płyt audio CD lub z nagraniami

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu: Translatoryka tekstu 2. Kod przedmiotu: FAT-21 3. Okres ważności karty: 2015-2018 4. Forma : studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY I-III SZKOŁA PODSTAWOWA NR 3 W CHOJNICACH I. ZASADY OGÓLNE Przedmiotowy System Oceniania ma na celu: bieżące i systematyczne obserwowanie postępów

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JEZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV-VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JEZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV-VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JEZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV-VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ I. ZASADY OGÓLNE Przedmiotowy System Nauczania ma na celu: 1) bieżące i systematyczne obserwowanie postępów ucznia w nauce,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA I KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DLA KLAS I III. obowiązujące od roku szkolnego 2015/2016

WYMAGANIA I KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DLA KLAS I III. obowiązujące od roku szkolnego 2015/2016 WYMAGANIA I KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DLA KLAS I III obowiązujące od roku szkolnego 2015/2016 Wymagania konieczne* : - zna i rozumie najbardziej podstawowe pojęcia, - reaguje na proste komunikaty

Bardziej szczegółowo

WIEDZA NAUKOWA WIEDZA POTOCZNA

WIEDZA NAUKOWA WIEDZA POTOCZNA WIEDZA POTOCZNA WIEDZA NAUKOWA (socjalizacja itd.) wiedza zindywidualizowana, subiektywna, różna, zależna od doświadczeń życiowych. Jednolita, systematyczna. Sądy należące do tzw. korpusu wiedzy w danym

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne i kryteria ocen z języka niemieckiego dla gimnazjum.

Wymagania edukacyjne i kryteria ocen z języka niemieckiego dla gimnazjum. 1 Wymagania edukacyjne i kryteria ocen z języka niemieckiego dla gimnazjum. Uczeń otrzymuje oceny za : - odpowiedź ustną, - pisemne prace klasowe i domowe na tematy otwarte, - czytanie, - recytacje, -

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania (PSO)

Przedmiotowy System Oceniania (PSO) Przedmiotowy System Oceniania (PSO) dla programu nauczania języka niemieckiego w klasach 1 3 gimnazjum w oparciu o podręcznik Kompass 2 neu. Przedmiotowy system oceniania z języka niemieckiego dla klasy

Bardziej szczegółowo