Wp yw kryzysu sub-prime na wyniki sektora ubezpieczeniowego 1 The impact of the sub-prime crisis on performance of insurance sector

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wp yw kryzysu sub-prime na wyniki sektora ubezpieczeniowego 1 The impact of the sub-prime crisis on performance of insurance sector"

Transkrypt

1 ZESZYTY NAUKOWE NR 80 Seria: Administracja i Zarz dzanie (7)2009 dr Sylwester Kozak Szko a G ówna Gospodarstwa Wiejskiego Warszawa Wp yw kryzysu sub-prime na wyniki sektora ubezpieczeniowego 1 The impact of the sub-prime crisis on performance of insurance sector Streszczenie: Kryzys finansowy wywo any za amaniem si rynku kredytów hipotecznych typu sub-prime doprowadzi do niewyp acalno ci wielu renomowanych instytucji finansowych. Cho problemy prowadz ce do kryzysu powsta y g ównie w Stanach Zjednoczonych, to olbrzymia skala tego rynku i zaanga owanie si wielu globalnych grup finansowych sprawi y, e jego skutki odczuwalne s w wi kszo ci krajów wiata. Istnienie kilka kana ów transmisji kryzysu pomi dzy uczestnikami systemu finansowego sprawia, e problemy rynku kredytowego przenosz si równie do sektora ubezpieczeniowego. Oddzia ywanie to ma zarówno bezpo redni, jak i po redni charakter. Jego rodzaj i skala uzale nione s od sposobu oraz wielko ci zaanga owania zak adów ubezpiecze w procesy sekurytyzacyjne. Zaanga owanie to polega o na bezpo rednim zakupie wysoko dochodowych papierów warto ciowych zabezpieczonych kredytami sub-prime, ubezpieczaniu ryzyka niewyp acalno ci emisji obligacji CDO, a tak e ubezpieczaniu odpowiedzialno ci cywilnej instytucji finansowych i ich kierownictwa z tytu u b dów i strat powsta ych w procesie sekurytyzacji. Kryzys rynku sub-prime równie w po redni sposób wp yn na obni enie dochodów sektora ubezpieczeniowego. Wynika to z wzajemnej zale no ci wszystkich sektorów systemu finansowego. Obni enie cen aktywów na rynkach finansowych doprowadzi o do redukcji warto ci portfela inwestycyjnego zak adów ubezpiecze. Z kolei spowolnienie gospodarcze, ni szy poziom konsumpcji i inwestycji oraz spadek zaufania spo ecznego do instytucji finansowych - to przyczyny obni enia si popytu na us ugi ubezpieczeniowe i spadku dochodów tego sektora. Szacuje si, e udzia zak adów ubezpiecze w stratach sektora finansowego nie przekracza 12%. Publikacje urz dów nadzoru finansowego i firm konsultingowych w Europie nie wskazuj na pojawienie si zauwa alnego bezpo redniego wp ywu kryzysu kredytów sub-prime na sektor ubezpieczeniowy. 1 Opinie wyra one w niniejszym artykule s opiniami w asnymi autora i nie stanowi oficjalnego stanowiska instytucji, w których jest zatrudniony. Autor pragnie podzi kowa Profesor Irenie J drzejczyk (SGGW) oraz Andrzejowi Wojciechowskiemu i S awomirowi Zaj czkowskiemu (NBP) za inspiracj i krytyczne uwagi.

2 S. Kozak Abstract: Financial crisis caused by the collapse of the sub-prime market led to defaults of many well-known financial institutions. Although sources of the crisis emerged in the USA, the magnitude of the sub-prime market and engagement of many global financial groups caused that its results were noticeable in many countries. Existence of channels of crisis transmission resulted in a quick appearance of first signs of crisis in the insurance industry. The ways of crisis transfer are of direct and indirect character. Their nature and scale depend on the manner of the insurance companies engagement into the securitization market. Some insurance companies directly purchased sub-prime securities, other guaranteed the risk of default on the securities collateralized by sub-prime loans, or insured financial responsibility of the financial companies and their officers against errors and omissions made during the securitization process. The sub-prime crisis also indirectly affected profits of the insurance industry. Lower assets` prices on financial markets resulted in reduction of the value of insurance companies` investment portfolio. Also general economic slowdown, lower consumption and investments, and fall of financial institutions` credibility became significant sources of a drop in demand for insurance services. The level of insurance sector losses is estimated on 12%. However reports of national financial authorities and consulting companies do not indicate any noticeable impact of sub-prime crisis on the insurance industry in Europe. Wst p wiatowy kryzys systemu finansowego, wywo any za amaniem si rynku kredytów hipotecznych typu sub-prime, doprowadzi do niewyp acalno ci wielu renomowanych instytucji finansowych. Pocz wszy od 2007 r., kolejne fundusze inwestycyjne, banki i zak ady ubezpiecze informowa y o powstaniu strat wynikaj cych z zaanga owania na tym rynku. Cho problemy prowadz ce do za amania rynku kredytów sub-prime powstawa y g ównie w Stanach Zjednoczonych, to olbrzymia skala tego rynku i silne zaanga owanie si wielu globalnych grup finansowych sprawi y, e skutki kryzysu odczuwalne s w wi kszo ci krajów wiata. Straty ameryka skiego sektora finansowego dosz y do niespotykanych do tej pory rozmiarów, osi gaj c poziom kilkuset miliardów dolarów 2. Dla z agodzenia skutków kryzysu i niedopuszczenia do dalszego pogorszenia si sytuacji instytucji finansowych 3 pa dziernika 2008 r. Kongres Stanów Zjednoczonych uchwali plan pomocy dla sektora finansowego przy u yciu funduszy rz dowych o cznej warto ci 700 mld dolarów. Podobne dzia ania pomocowe prowadzi Zarz d Systemu Rezerwy Federalnej, umo liwiaj c bankom zaci ganie po yczek dla podtrzymania ich p ynno ci finansowej. Nagromadzenie si w sektorze finansowym tak wielu przypadków upad o ci i spisywania miliardowych kwot w straty sta o si ród em ogólno lipca 2008 r. Bloomberg.com w artykule Merrill Lynch Posts Fourth Straight Quarterly Loss informowa o stratach najwi kszych banków i instytucji finansowych z tytu u inwestycji w MBS na kwot 435 mld USD: uzyskano z 74

3 Wp yw kryzysu sub-prime na wynik sektora ubezpieczeniowego wiatowego kryzysu finansowego i gospodarczego o rozmiarach znacznie wi kszych od kryzysów w poprzednich dziesi cioleciach. Istnienie wielu kana ów transmisji kryzysu pomi dzy uczestnikami systemu finansowego sprawiaj, e problemy rynku kredytowego przenosz si równie do sektora ubezpieczeniowego. To negatywne oddzia ywanie ma zarówno bezpo redni, jak i po redni charakter. Jego rodzaj i skala uzale nione s od sposobu oraz wielko ci zaanga owania zak adów ubezpiecze w procesy sekurytyzacyjne. Cz ubezpieczycieli dla zwi kszenia dochodów finansowych zdecydowa a si na bezpo rednie inwestycje portfelowe w wysoko dochodowe papiery warto ciowe oparte na kredytach hipotecznych. Inne firmy ubezpieczeniowe uczestniczy y w tym procesie poprzez ubezpieczanie ryzyka finansowego zwi zanego z niewyp acalno ci emisji obligacji zabezpieczanych p atno ciami z kredytów hipotecznych. Z kolei trzecia grupa zak adów ubezpiecze sprzedawa a polisy ubezpieczaj ce ryzyka odpowiedzialno ci cywilnej instytucji finansowych i ich pracowników z tytu u b dów i strat pope nianych z trakcie procesu sekurytyzacji kredytów. Kryzys rynku sub-prime równie w po redni sposób wp yn na pojawienie si strat i obni enie dochodów sektora ubezpieczeniowego. Fakt ten wynika z wzajemnej zale no ci wszystkich sektorów systemu finansowego. W pierwszej kolejno ci obni enie cen aktywów na rynkach finansowych doprowadzi o do zmniejszenia warto ci portfela inwestycyjnego zak adów ubezpiecze. Z kolei spowolnienie gospodarcze, wzrost bezrobocia, zmniejszenie si poziomu konsumpcji i inwestycji, w tym ograniczenie kredytowania zakupu domów i mieszka, wp ywaj na obni enie popytu na us ugi ubezpieczeniowe i zmniejszenie dochodów tego sektora. Inn przyczyn ograniczenia popytu na us ugi ubezpieczeniowe i zmniejszenie dochodów sektora ubezpieczeniowego mo e by spadek zaufania spo ecznego do instytucji finansowych. Obecny kryzys finansowy jest procesem nadal rozwijaj cym si, co sprawia, e literatura poruszaj ca problematyk jego wp ywu na dzia alno i wyniki firm ubezpieczeniowych jest niezwykle rzadka. Dotychczasowe opracowania koncentruj si na skutkach kryzysu dla ca ego systemu finansowego [DBR, 2003; Borio, 2008; Criado and van Rixtel, 2008; Kiff and Mills, 2007] i tylko w nielicznych przypadkach analizuj sytuacj sektora ubezpieczeniowego [Plein, 2008; Schich, 2008]. Analizy wskazuj, e wp yw kryzysu na sektor ubezpieczeniowy jest istotny, ale nie na tyle du y, aby zagrozi jego stabilno ci. Mi dzynarodowy Fundusz Walutowy ocenia, e straty sektora ubezpieczeniowego stanowi oko o 12% globalnych strat ca ego systemu finansowego, przy czym ich wi kszo przypada na rynek ameryka ski [CEA, 2008]. Z kolei Europejski Komitet Nadzorców Ubezpiecze i Emerytalnych Funduszy Pracowniczych CEIOPS oraz Europejskie Stowarzyszenie Firm Ubezpieczeniowych CEA stwierdzaj, e wp yw kryzysu sub-prime na europejski sektor ubezpieczeniowy jest niewielki i mo liwy do kontrolowania przez te firmy [CEA, 2008; CEIOPS, 2008]. Pierwsze analizy dotycz ce krajów Europy rodkowej równie maj optymistyczny charakter. Analiza rynku czeskiego [Plein, 2008] wskazuje, e 75

4 S. Kozak zak ady ubezpiecze nie inwestowa y w papiery warto ciowe rynku subprime i nie raportuj o pojawieniu si u nich strat maj cych jakikolwiek zwi zek z kryzysem sub-prime. Równie w sektorze ubezpieczeniowym w Polsce nie stwierdza si istnienia bezpo redniego wp ywu kryzysu sub-prime. Analizy stabilno ci systemu finansowego, prowadzone przez Mi dzynarodowy Fundusz Walutowy [2008], Komisj Nadzoru Finansowego [2008] i Narodowy Bank Polski [2008 i 2008a], nie stwierdzaj istnienia w sektorze ubezpieczeniowym strat zwi zanych z kryzysem sub-prime. Podkre laj natomiast, e ryzyko kredytowe w tym sektorze znajduje si na bardzo niskim poziomie, a wszystkie zak ady ubezpiecze spe niaj wymóg pokrycia rezerw techniczno-ubezpieczeniowych aktywami. Celem niniejszego artyku u jest zaprezentowanie zwi zków wyst puj cych pomi dzy instytucjami tworz cymi rynek kredytów sub-prime a zak adami ubezpiecze oraz ich wp ywu na wyniki sektora ubezpieczeniowego. Analizy zostan poparte mo liwymi do uzyskania danymi, g ównie z sektora ubezpieczeniowego w Stanach Zjednoczonych w latach Artyku jest prób wype nienia istniej cej luki w analizach sytuacji sektora ubezpieczeniowego w kontek cie maj cego miejsce globalnego kryzysu instytucji finansowych. Dalsza cz artyku u zosta a zorganizowana w nast puj cy sposób. Pierwszy rozdzia prezentuje podstawowe zasady sekurytyzacji, uczestnicz ce w niej instytucje oraz zastosowane instrumenty finansowe. Drugi rozdzia analizuje zwi zki, jakie funkcjonuj pomi dzy firmami ubezpieczeniowymi a rynkiem kredytów sub-prime oraz ich wp yw na wyniki sektora ubezpieczeniowego przy wykorzystaniu danych z rynku w Stanach Zjednoczonych. Analiz zamyka podsumowanie. Idea sekurytyzacji kredytów sub-prime Dla zanalizowania wp ywu kryzysu rynku kredytów sub-prime na wyniki sektora ubezpieczeniowego w pierwszej kolejno ci nale y wyja ni zasady prowadzenia sekurytyzacji tych kredytów oraz stosowanych w tym procesie charakterystycznych instrumentów inwestycyjnych, tzw. strukturyzowanych produktów finansowych nabywanych m.in. przez firmy ubezpieczeniowe. Idea sekurytyzacji kredytów hipotecznych powsta a w Stanach Zjednoczonych w pierwszej po owie lat 80. na potrzeby refinansowania nale no- ci o niskim poziomie ryzyka kredytowego. W po owie lat 90., w celu zwi kszenia dost pno ci zakupów przy u yciu kredytów hipotecznych, systemem kredytowania obj to osoby o nieregularnych dochodach i nieposiadaj ce odpowiedniej zdolno ci kredytowej oraz wymaganego wk adu w asnego. W wyniku takiego systemu kredytowania bank absorbowa wi ksze ryzyko kredytowe, za cen wy szych stawek oprocentowania. Taki rodzaj kredytów okre lano terminem sub-prime. Ich popularno wzros a szczególnie na pocz tku obecnego wieku. gdy stopy referencyjne Systemu Rezerwy Federalnej spad y do poziomu 2%, a nawet 1% w 2004 r. Mo liwo ci sekurytyzacji kredytów hipotecznych wzrasta y wraz z rozwojem wtórnego rynku obrotu instrumentami opartymi na tych kredy- 76

5 Wp yw kryzysu sub-prime na wynik sektora ubezpieczeniowego tach. Dzi ki zmianom reguluj cym system finansowania zakupu nieruchomo ci banki mog y sprzedawa niesp acone jeszcze kredyty podmiotom trzecim, w ród których najwi ksz grup stanowi y instytucje po rednictwa finansowego. Sekurytyzacja kredytów umo liwia a bankom przetransferowanie ryzyka na wielu uczestników rynku, a tak e wprowadza a nowe standardy udzielania kredytów. Ponadto banki uzyskiwa y dost p do ta szych róde finansowania oraz dodatkow p ynno finansow umo liwiaj c im udzielanie nowych kredytów [Reksa, 2005 i 2005a]. Technika sekurytyzacji kredytów opiera a si na emisji papierów ABSs (asset backed securities), b d cych d u nymi papierami warto ciowymi zabezpieczonymi przep ywami finansowymi z kredytów. W pierwszym etapie banki przenosi y sekurytyzowane kredyty do specjalnie do tego celu utworzonej instytucji okre lanej jako SPV (special purpose vehicle), maj cej status spó ki lub funduszu inwestycyjnego. W a cicielem SPV by najcz ciej bank inicjuj cy sekurytyzacj w asnych kredytów. Sekurytyzacji poddawano ró nego rodzaju kredyty i nale no ci charakteryzuj ce si okresowymi p atno ciami, m.in. kredyty w karcie kredytowej, kredyty studenckie, kredyty samochodowe, raty leasingowe, sk adki ubezpieczeniowe, muzyczne tantiemy, a przede wszystkim kredyty hipoteczne dla gospodarstw domowych i przedsi biorstw (zob. rys. 1). Do SPV przekazywano ujednolicone aktywa pod wzgl dem rozk adu p atno ci i poziomu zwi zanego z nimi ryzyka kredytowego [Jobst, 2003]. Dla zapewnienia ci g o ci finansowania banki organizuj ce sekurytyzacj udziela y SPV linii kredytowych. Papiery warto ciowe zabezpieczone aktywami Papiery warto ciowe zabezpieczone nale no ciami (MBS): Papiery warto ciowe zabezpieczone nale no ciami (ABS): Papiery warto ciowe zabezpieczone nale no ciami (ABS): Karty na nieruchomo ci mieszkaniowe Kredyty na nieruchomo ci gospodarcze Karty kredytowe Leasing wyposa enia P atno ci eksportowe Sk adki ubezpieczeniowe Przychody filmowe Obligacje zabezpieczone kredytami (CLO) Obligacje zabezpieczone obligacjami (CBO) Rys. 1. Klasyfikacja papierów warto ciowych zabezpieczonych aktywami ABSs Fig. 1. Clasification of assets backed securities ABSs ród o: Jobst,

6 S. Kozak W przypadku sekurytyzacji pakietu jednorodnych kredytów hipotecznych SPV emitowa y dwa rodzaje papierów d u nych: krótkoterminowe bony, MBCPs (mortgage backed commercial papers) oraz d ugoterminowe obligacje, MBSs (mortgage backed securities). Okres zapadalno ci bonów wynosi najcz ciej 7 dni lub 2 tygodnie, natomiast obligacji od 2 do 5 lat. Wraz ze wzrostem skali kredytowania typu sub-prime silnemu zró nicowaniu ulega a jako tych kredytów. Z tego te wzgl du banki dzieli y sekurytyzowany portfel kredytowy na kilka transz o ró nym poziomie ryzyka kredytowego. Bazuj c na tak skategoryzowanych aktywach hipotecznych, SPV emitowa a d u ne papiery warto ciowe, okre lane jako CDOs (collaterized debt obligations). Ze wzgl du na poziom jako ci kredytów hipotecznych wprowadzono kilka kategorii papierów CDOs. Wraz ze wzrostem ryzyka kredytowego wzrasta a wysoko ich oprocentowania, a tak e kolejno w zaspokajaniu nale no ci w przypadku niewyp acalno ci SPV. Najbezpieczniejsze papiery o ratingu AAA zaliczano do kategorii super senior class CDOs a o ratingu AA do senior class CDOs. W dalszej kolejno ci wyró niano papiery warto ciowe: subbordinated class CDOs (rating A), mezzanine class CDOs (rating od BBB do BB) i junior class CDOs (nieposiadaj ce ratingu). Obs ug emisji tych papierów zapewnia y banki inwestycyjne, które cz sto gwarantowa y obj cie najbardziej ryzykownej transzy junior class CDOs (zob. rys. 2). Najcz ciej sk ad portfela wszystkich zgromadzonych w SPV kredytów mia nast puj cy podzia [Karnkowski, 2006; Jobst, 2003]: transze super senior i senior class: od 70% do 80%, transza subordinated class: od 10% do 15%, transza mezzanine class: od 1% do 4%, transza junior class: od 1% do 4%. CDOs Super senior class Senior class Banki Bank Spó ka specjalnego przeznaczenia SPV CDOs Subordinate class Mezzannine class Zak ady ubezpiecze Fundusze inwestycyjne CDOs Junior class Gwarant emisji (monoliners) Agencja ratingowa Rys. 2. Schemat sekurytyzacji kredytów hipotecznych Fig. 2. Diagram of mortgages securitization 78

7 Wp yw kryzysu sub-prime na wynik sektora ubezpieczeniowego Nieznacznie zmodyfikowany mechanizm sekurytyzacji stosowano w przypadku, gdy banki pozostawia y w swoich bilansach kredyty hipoteczne a do SPV przenosi y wy cznie zwi zane z nimi ryzyko kredytowe. W tym wypadku transferu ryzyka dokonywano przy u yciu instrumentów pochodnych CDSs (credit default swaps). Mechanizm kontraktu CDS polega na tym, e bank za cen sta ych okresowych p atno ci sprzedawa ryzyko kredytowe wynikaj ce z danej nale no ci do drugiego podmiotu, który zobowi zywa si do sp acenia wierzytelno ci w przypadku niewyp acalno ci (zob. rys. 3). Okres ochrony dostarczanej przez kontrakty CDSs wynosi najcz - ciej 5 lat. Taki sposób refinansowania okre lano jako sekurytyzacj syntetyczn. Odpowiednio papiery d u ne emitowane przez tego typu SPV nosi y miano syntetycznych CDOs [Jobst, 2007]. Transfer ryzyka Okresowe p atno ci Inwestor A Nabywca ubezpieczenia ryzyka Inwestor B Sprzedawca ubezpieczenia ryzyka P atno ci w przypadku niewyp acalno ci Rys. 3. Transfer ryzyka i p atno ci w kontraktach CDSs Fig. 3. Risk transfer and payments in contracts CDOs Nabywcami papierów CDOs, tzw. ostatecznymi inwestorami, by y banki inwestycyjne, banki komercyjne, zak ady ubezpiecze, fundusze emerytalne i inwestycyjne. W wielu wypadkach banki tworzy y drug generacj instytucji specjalnego przeznaczenia, tzw. SIV (special investment vehicles). SIV obejmowa y CDOs i na ich podstawie emitowa y kolejn generacj papierów CDOs, cz sto okre lanych jako CDO 2. Równie w tych wypadkach banki zabezpiecza y p ynno SIV liniami kredytowymi. Dla poprawy warunków sprzeda y papierów CDOs emitowanych zarówno przez SPV, jak i SIV organizatorzy emisji zawierali umowy ubezpieczenia ryzyka ich niewyp acalno ci. Dostawcami ochrony ubezpieczeniowej by y g ównie zak ady ubezpiecze specjalizuj ce si w ubezpieczaniu emisji obligacji municypalnych, tzw. monolinerzy. Kategori kredytów najcz ciej wykorzystywanych w sekurytyzacji by- y kredyty hipoteczne o zmiennej stopie procentowej, tzw. AMRs (adjustablerate mortgages). Taki system naliczania p atno ci odsetkowych generowa w ród kredytobiorców ryzyko stopy procentowej. Pogorszenie si sytuacji ekonomicznej w Stanach Zjednoczonych, wzrost bezrobocia oraz wzrost 79

8 S. Kozak stóp oprocentowania referencyjnego sprawi y, e sp ata kredytów sta a si dla wielu gospodarstw domowych niemo liwa. Najbardziej wra liwe na t sytuacj okaza y si osoby o nieregularnych dochodach i niskiej zdolno ci kredytowej. W takiej sytuacji spó ki SPV pozbawione p atno ci kredytowych traci y p ynno finansow i nie by y w stanie regulowa w asnych zobowi za wobec inwestorów z tytu u wyemitowanych papierów CDOs. W wielu wypadkach z pomoc spó kom SPV przychodzi y banki komercyjne, b d ce ich wi kszo ciowymi w a cicielami i zobowi zane przez umowy linii kredytowych do zapewnienia im dodatkowej p ynno ci. Wype nienie przez banki tych zobowi za cz sto prowadzi o do zaburzenia ich p ynno ci. Dla unikni cia upad o ci banków komercyjnych System Rezerwy Federalnej i inne banki centralne interwencyjnie zasila y sektor bankowy krótkoterminowymi po yczkami. Innym efektem pogorszenia si jako ci aktywów spó ek SPV by a utrata realnej warto ci wyemitowanych wcze niej obligacji. Inwestorzy posiadaj cy je w swych portfelach inwestycyjnych musieli spisa cz ich warto ci w straty. W lepszej sytuacji znale li si nabywcy obligacji CDOs zabezpieczonych gwarancjami. W momencie og oszenia niewyp acalno ci emitenta, tj. spó ki SPV zobowi zanie z tytu u obligacji przechodzi o na podmiot gwarantuj cy. Jednak mog o to mie miejsce wy cznie w wypadku wyp acalno ci podmiotu udzielaj cego ochrony z uwagi na fakt, e w ród dostawców zabezpieczenia znajdowa y si fundusze, które przyj y na siebie tak wysokie zobowi zanie, z których nigdy nie by yby w stanie si wywi za. W takiej sytuacji gwarancja nie mog a by realizowana. Wp yw kryzysu rynku kredytów sub-prime na wyniki sektora ubezpieczeniowego Kryzys rynku kredytów sub-prime wywar wp yw na funkcjonowanie ca ego systemu finansowego, w tym równie sektor ubezpieczeniowy. Straty, jakie generowa kryzys finansowy, przenosi y si do instytucji ubezpieczeniowych poprzez bezpo rednie i po rednie kana y transmisji. Pierwszym bezpo rednim kana em transmisji strat okaza y si inwestycje instytucji ubezpieczeniowych w papiery warto ciowe oparte na kredytach sub-prime. Dla osi gni cia wy szych dochodów finansowych wiele firm ubezpieczeniowych inwestowa o swe fundusze w wysoko dochodowe krótkoterminowe bony MBCPs i d ugoterminowe papiery d u ne typu MBSs. Kolejnym instrumentem inwestycyjnym wykorzystywanym przez zak ady ubezpiecze by y papiery d u ne CDOs. Wi kszo firm ubezpieczeniowych zakupywa a najwy szej jako ci CDOs, tzn. papiery z grup: super senior i senior class a w mniejszym stopniu w bardziej ryzykowne z grup: subordinante i mezzanine class. Inwestycji w papiery CDOs dokonywa y zarówno zak ady ubezpiecze maj tkowych, jak i na ycie. Niewyp acalno spó ek SPV sprawia a, papiery te traci y sw warto rynkow i generowa y w instytucjach ubezpieczeniowych straty. Skoncentrowanie si na najbardziej bez- 80

9 Wp yw kryzysu sub-prime na wynik sektora ubezpieczeniowego piecznych inwestycjach uchroni o sektor ubezpieczeniowy przed wysokimi stratami z tego tytu u. Kolejnym bezpo rednim kana em oddzia ywania kryzysu na wyniki instytucji sektora ubezpieczeniowego by y ich inwestycje w fundusze hedgingowe. Tego typu inwestycje wnosi y du e ryzyko do dzia alno ci zak adów ubezpiecze. Fundusze hedgingowe s specyficzn grup instytucji finansowych niepodlegaj cych nadzorowi finansowemu. Informacje na temat ich strategii inwestycyjnych rynki finansowe uzyskiwa y wy cznie na podstawie zawieranych przez nie transakcji. Dla osi gni cia jak najwy szych zysków fundusze hedgingowe zakupywa y papiery oparte na kredytach hipotecznych o najwy szym poziomie ryzyka. St d te za amanie si rynku kredytów subprime skutkowa o gwa townym obni eniem warto ci portfela inwestycyjnego funduszy, co w konsekwencji dla zak adów ubezpiecze oznacza o redukcj warto ci inwestycji w jednostki uczestnictwa. Nast pnym bezpo rednim kana em oddzia ywania kryzysu na wyniki sektora ubezpieczeniowego by y polisy gwarantuj ce wyp acalno emisji papierów CDOs. Problem ten dotyczy g ównie firm ubezpieczeniowych specjalizuj cych si w ubezpieczaniu emisji obligacji, tzw. monolinerów. Rynek tego rodzaju ubezpiecze zosta zainicjowany w Stanach Zjednoczonych w 1971 r. wraz w ubezpieczeniem przez Borough Medical Art Building obligacji emitowanych przez miasto Juneau w stanie Alaska na kwot dolarów 3. W pierwszej fazie ubezpieczenia dotyczy y wy cznie obligacji municypalnych. Dzi ki ubezpieczeniu emitenci obligacji uzyskiwali dla tych papierów d u nych wy szy rating, a tym samym obni ali w asne koszty finansowe wynikaj ce z p atno ci odsetkowych. W drugiej po owie lat 90. ubezpieczyciele w wi kszym stopniu zainteresowali si udzielaniem gwarancji bardziej z o onych produktów finansowych, w tym papierów CDOs. Podobnie jak w przypadku obligacji municypalnych, udzielenie gwarancji wyp acalno ci papierów d u nych CDOs oznacza o podniesienie ich ratingu do poziomu, jaki posiada gwarantuj cy je zak ad ubezpiecze. Transakcje gwarancji dotyczy y przede wszystkim papierów d u nych CDOs o najwy szych ratingach, tj. AAA i AA. Ze wzgl du na to, e firmy ubezpieczaj ce emisje posiada y najwy szy rating AAA, papiery CDOs zyskiwa y równie ten sam rating. Oprócz gwarancji wyp acalno ci obligacji firmy ubezpieczeniowe oferowa y równie gwarancje uzyskania w przysz o ci ustalonej stopy zwrotu z inwestycji w obligacje, GICs (guaranteed investment contracts). Rynek ubezpieczenia emisji papierów d u nych zlokalizowany jest g ównie w Stanach Zjednoczonych i jest mocno skoncentrowany, a cztery najwi ksze firmy, tj. MBIA, Ambac, FSA i FGIC posiadaj oko o 80% udzia u w rynku [CEIOPS, 2008]. Wed ug agencji Standard & Poor s, w styczniu 2008 r. ekspozycja na kontrakty ubezpieczaj ce papiery CDOs w dziewi ciu najwi kszych firmach ubezpieczaj cych obligacje wynosi a oko o 13,6 mld dolarów 4. Jednak znacznie wi ksze straty wynikaj z analizy transakcji opublikowanych przez fundusze hedgingowe na pocz tku 2008 r. Suma trans- 3 Zob. Schich 2008, s Najwi ksze firmy to: ACA, AGC, Ambac, CIFG, FGIC, FSA, MBIA, Radian, XLCA. 81

10 S. Kozak akcji zawieranych przez firm Ambac wynosi a 11,61 mld dolarów, a przez firm MBIA wynosi a 11,63 mld dolarów [Schich 2008]. Jednym z efektów pogorszenia si sytuacji finansowej monolinerów jest pojawienie si niebezpiecze stwa obni enia ich ratingu. Taka sytuacja nios aby za sob powa ne konsekwencje nie tylko dla firm ubezpieczeniowych, ale równie dla inwestorów posiadaj cych w swych portfelach obligacje gwarantowane przez te w a nie firmy. Rating ni szy ni AAA w praktyce uniemo liwia firmie gwarancyjnej oferowanie jakiejkolwiek ochrony ubezpieczeniowej oraz powoduje gwa towny spadek zebranej sk adki. Wraz z obni eniem ratingu ubezpieczyciela obni y aby si te cena gwarantowanych obligacji, co skutkowa oby obni eniem warto ci portfeli inwestycyjnych, w których si one znajduj. Dla unikni cia takich sytuacji, podniesienia wiarygodno ci i utrzymania najwy szego stopnia wyp acalno ci monolinerzy podnosili w ostatnim czasie kapita- y w asne. Kapita y w asne lidera tego rynku, firmy MBIA, zosta y zwi kszone o 500 mln dolarów przez firm inwestycyjn Warburg Pincus w dniu 30 stycznia 2008 r. 5 Kolejnym kana em bezpo rednio wywo uj cym straty sektora ubezpieczeniowego s wyp aty odszkodowa i zaanga owanie w sprawy s dowe wnoszone przez inwestorów przeciwko bankom i emitentom obligacji. Wyp aty te s realizowane na podstawie polis ubezpieczenia: odpowiedzialno ci cywilnej instytucji finansowych z tytu u b dów i uchybie, polisy E&O (errors and ommissions liability insurance), odpowiedzialno ci cywilnej kadry zarz dzaj cej, polisy D&O (directors and officers liability insurance). Odpowiedzialno zak adów ubezpiecze obejmuje wszelkiego rodzaju spory pomi dzy kredytobiorcami i inwestorami przeciwko bankom komercyjnym udzielaj cym kredytów, bankom inwestycyjnym przygotowuj cym emisj ABSs, funduszom inwestycyjnym oferuj cym wysoko dochodowe jednostki uczestnictwa. Najcz stsz stron sporów s kredytobiorcy, którzy twierdz, e banki udziela y premii dla inspektorów kredytowych za sugerowanie klientom bardziej ryzykownej formy kredytu z wi kszym oprocentowaniem i ukrytymi op atami i prowizjami. Kolejna grupa spraw kierowanych przez kredytobiorców dotyczy banków inwestycyjnych oskar anych o finansowanie banków komercyjnych uznawanych za nieprzestrzegaj ce zasad ostro no ciowych i pos dzanych o nieetyczne praktyki. Wed ug oszacowa firmy konsultingowej Advisen na koniec pa dziernika 2008 r. wielko strat poniesionych przez firmy oferuj ce polisy odpowiedzialno ci typu E&O ocenia si na oko o 3,7 mld dolarów. Najwi kszym zaanga owaniem charakteryzuj si firmy: AIG (34% udzia u w rynku), Lloyd`s (10%), Chubb (9%) i ACE (6%) (Advisen, 2008a). Z kolei w obszarze ubezpiecze odpowiedzialno ci typu D&O, raport firmy Advisen wskazuje na powstanie strat w firmach ubezpieczeniowych na kwot 5,9 mld dolarów. Do 5 Informacja agencji Reuters z dnia 30 stycznia 2008 r. 82

11 Wp yw kryzysu sub-prime na wynik sektora ubezpieczeniowego liderów tego rynku nale : AIG (19%), Lloyd`s (17%), XL (11%) i Chubb (10%) [Advisen, 2008]. Po rednie kana y transmisji kryzysu i jego wp ywu na wyniki instytucji ubezpieczeniowych obejmuj m.in.: obni enie cen rynkowych aktywów znajduj cych si w portfelach inwestycyjnych, os abienie reputacji w zwi zku z niewyp acalno ci innego podmiotu z tej samej grupy kapita owej, wzrost ryzyka p ynno ci w razie konieczno ci udzielenia pomocy innemu podmiotowi tej samej grupy kapita owej, zmniejszenie popytu na us ugi ubezpieczeniowe wskutek os abienia gospodarczego i obni enia si y nabywczej przedsi biorstw i gospodarstw domowych, zmniejszenie popytu na us ugi ubezpieczeniowe na skutek obni enia si zaufania do instytucji finansowych, w tym ubezpieczeniowych. Istotnym zagro eniem dla wyników sektora ubezpieczeniowego jest obni enie si poziomu cen aktywów na rynkach kapita owych, spowodowane kryzysem sub-prime. Ni sza wycena papierów warto ciowych przez gie dy powoduje, e ogólna warto aktywów portfeli inwestycyjnych instytucji ubezpieczeniowych równie ulega obni eniu. W wypadku bardzo du ych redukcji warto aktywów mo e okaza si ni sza od rezerw technicznoubezpieczeniowych, co mo e zagra a stabilno ci funkcjonowania firmy ubezpieczeniowej 6. System czenia wielu produktów finansowych w ramach jednej grupy kapita owej mo e doprowadzi do rozprzestrzenienia si kryzysu z jednego podmiotu na wszystkie jednostki danej grupy. Utrata reputacji na skutek niewyp acalno ci jednego z podmiotów grupy kapita owej mo e dla zak adów ubezpiecze by przyczyn obni enia poziomu zaufania klientów i spowodowa obni enie ratingu zak adu ubezpiecze. Negatywnymi skutkami ni szego ratingu mog by m.in.: zwi kszenie kosztów pozyskiwania funduszy obcych (np. wy sze oprocentowanie emitowanych papierów d u nych), utrata mo liwo ci ubezpieczania ryzyka kredytowego w przypadku ubezpiecze finansowych, ubezpiecze emisji obligacji i udzielania gwarancji, pogorszenie pozycji na rynku lokalnym, obni enie zaufania klientów i zmniejszenie wielko ci zebranej sk adki. Po redni wp yw na dochody sektora ubezpieczeniowego mo e mie równie spowolnienie gospodarcze wynikaj ce z kryzysu finansowego. Ob- 6 W przypadku Polski, art. 154 ust. 1 ustawy o dzia alno ci ubezpieczeniowej nakazuje posiadanie przez zak ad ubezpiecze aktywów spe niaj ce warunki okre lone w ustawie w wysoko ci nie ni szej ni warto rezerw techniczno-ubezpieczeniowych w uj ciu brutto (Dz.U. nr 124, poz z dnia 16 lipca 2003 r.) 83

12 S. Kozak ni enie wielko ci inwestycji wp ywa na zmniejszenie popytu na us ugi ubezpieczeniowe ze strony podmiotów gospodarczych i osób prywatnych. W pierwszej kolejno ci dotyczy to rynku kredytów hipotecznych, gdzie ograniczenie liczby udzielanych nowych kredytów zmniejszy ogóln warto polis ubezpieczeniowych oferowanych przez banki w pakiecie obejmuj cym kredyt hipoteczny. Innym obszarem nara onym na obni enie aktywno ci s ubezpieczenia na ycie, gdzie pogorszenie si sytuacji na rynku pracy mo e przyczyni si do obni enia poziomu popytu na polisy na ycie. Równie mniejsza liczba sprzedawanych domów i samochodów to istotna przyczyna redukcji dochodów w grupie ubezpiecze maj tkowych. Kolejnym potencjalnym obszarem obni enia kwoty zebranych sk adek ubezpieczeniowych s ubezpieczania finansowe, tj. ubezpieczenia kredytów, transakcji przy u yciu kart p atniczych. W tym wypadku straty firm ubezpieczeniowych mog wynika ze zmniejszenia aktywno ci finansowej podmiotów gospodarczych i gospodarstw domowych, i zaci gania mniejszej liczby kredytów oraz zmniejszenia wolumenu i kwoty dokonywanych transakcji p atniczych. Spowolnienie gospodarcze i trudniejszy dost p do rodków finansuj cych inwestycje komunalne obni a zainteresowanie samorz dów lokalnych emisj obligacji. Brak zaufania i du a niepewno na rynkach finansowych zwi ksza ryzyko inwestycyjne, zmuszaj c emitentów do oferowania wysokiego oprocentowania obligacji. Jednak wzrost oprocentowania mo e dla wielu samorz dów generowa zbyt wysokie koszty pozyskania funduszy i sta si barier zaporow dla podj cia decyzji o emisji obligacji. W efekcie kryzys finansowy mo e doprowadzi do skurczenia si rynku ubezpiecze finansowych i zmniejszenia kwot mo liwych do ubezpieczenia. Ten drugi czynnik wynika równie ze zwi kszenia si presji konkurencyjnej na kurcz cym si rynku i obni ania sk adek dla utrzymania lub pozyskania nowych klientów. Podsumowanie Kryzys rynku kredytów sub-prime osi gn swym zasi giem globalne rynki finansowe, prowadz c do znacznego obni enia wyników wielu renomowanych instytucji finansowych. Cho problemy stanowi ce ród o kryzysu powsta y g ównie w Stanach Zjednoczonych, wzajemne po czenia pomi dzy instytucjami finansowymi na ca ym wiecie sprawi y, e jego skutki odczuwalne s we wszystkich krajach. Istnienie wielu bezpo rednich i po rednich kana ów transmisji pomi dzy uczestnikami systemu finansowego sprawia, e problemy rynku kredytowego przenosz si równie do sektora ubezpieczeniowego. Najistotniejszymi bezpo rednimi kana ami oddzia ywania kryzysu na wyniki zak adów ubezpiecze okaza y si ich bezpo rednie inwestycje w papiery d u ne, oparte na kredytach sub-prime, prowadz ce w obliczu ich niewyp acalno ci do utraty znacznej cz ci ich warto ci. Innym mechanizmem transmisji by y gwarancje wyp acalno ci emisji d u nych papierów CDOs udzielane przez monolinerów. Pogorszenie si sytuacji spó ek SPV spowo- 84

13 Wp yw kryzysu sub-prime na wynik sektora ubezpieczeniowego dowa o, e ci ar zobowi za musia przej na siebie sektor ubezpieczeniowy. Wiele firm ubezpieczeniowych poprzez polisy E&O i C&O udzieli o ochrony przed odpowiedzialno ci cywiln instytucji i ich pracowników zaanga owanych w obs ug sekurytyzacji. Roszczenia kredytobiorców i inwestorów papierów warto ciowych rynku sub-prime doprowadzi y do powstania znacz cych strat w tych firmach ubezpieczeniowych. Najistotniejszym po rednim kana em transmisji kryzysu do sektora ubezpieczeniowego jest obni enie cen aktywów na rynkach finansowych, prowadz ce do redukcji warto ci portfela inwestycyjnego zak adów ubezpiecze. Równie obni enie ratingu jednego z podmiotów grupy rzutuje na rating pozosta ych, w tym zak adów ubezpiecze. Innym efektem kryzysu, który po rednio oddzia uje na wyniki sektora ubezpieczeniowego, jest ogólne spowolnienie gospodarcze. Ni szy poziom inwestycji oraz spadek zaufania spo ecznego do instytucji finansowych to potencjalne przyczyny obni enia si popytu na us ugi ubezpieczeniowe i spadku dochodów tego sektora. Dotychczas publikowane raporty agencji nadzoru finansowego i izb gospodarczych firm ubezpieczeniowych wskazuj, e sektor ubezpieczeniowy nie zosta silnie dotkni ty kryzysem rynku kredytów sub-prime. Straty sektora ubezpieczeniowego nie s zbyt wysokie i stanowi oko o 12% ogó u strat wszystkich instytucji finansowych, przy czym ich rozk ad jest zró nicowany pod wzgl dem geograficznym. Europejski rynek ubezpieczeniowy uznawany jest za jeden z mniej obci onych kosztami ogólno wiatowego kryzysu finansowego. Równie instytucje monitoruj ce sektor ubezpieczeniowy w Polsce nie stwierdzaj istnienia zauwa alnych bezpo rednich skutków kryzysu sub-prime w nadzorowanych podmiotach. Literatura Advisen, 2008:The subprime mortgage meltdown, the global credit crisis and the D&O Market, Advisen Ltd., New York, USA, 4 November 2008, uzyskano ze strony internetowej: Advisen, 2008: The crisis in the subprime mortgage market and the global credit markets: The impact on E&O insurers, Advisen Ltd., New York, USA, 6 November 2008, uzyskano ze strony internetowej: Borio C., 2008: The financial turmoil of 2007?: A preliminary assessment and some policy considerations, Bank for International Settlements, Working Papers No March British Bankers` Association, 2004: Credit Derivatives Report /04, British Bankers Association, September. British Bankers` Association, 2006: Credit Derivatives Report , British Bankers Association, September. CEA, 2008: European Insurance in Figures: Key Data 2007, CEA Statistics No. 34, July. CEIOPS, 2008: Spring 2008 Report on financial conditions and financial stability in the European Insurance and Occupational pension fund sec- 85

14 S. Kozak tors , Committee of European Insurance and Occupational Pensions Supervisors, CEIOPS Financial Stability Committee, CEIOPS-FS-10/08, May. Criado S., van Rixtel A., 2008: Structured finance and the financial turmoil of : An introductory overview, Banco de Espana, Occasional Papers No. 0808/2008. Deutsche Bank Research, 2003: Credit derivatives: Implications for credit markets, Deutsche Bank Research, 10 July Jobst A.A., 2007: A premier on structured finance, Journal of Derivatives and Hedge Funds, vol. 13, no. 3, pp Jobst A.A., 2003: Collateralized Loan Obligations (CLOs): A Primer, The Securitization Conduit, vol. 6, Nos Karnkowski P., 2006: Sekurytyzacja aktywów bankowych, Zeszyty BRE Bank CASE, nr 82, Seminarium BRE-CASE, Warszawa, 26 stycznia 2006 r. Kiff J., Mills P., 2007: Money for Nothing and Checks for Free: Recent Developments in U.S. Subprime Mortgage Markets, International Monetary Fund, Working Paper No. 07/188. Komisja Nadzoru Finansowego, 2008: Raport o wyp acalno ci zak adów ubezpiecze wed ug stanu na dzie 30 czerwca 2008 r., Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa. MFW, 2008: Podsumowanie obrad Rady Dyrektorów Wykonawczych Mi dzynarodowego Funduszu Walutowego (zako czenie konsultacji z Polsk w ramach Artyku u IV), Mi dzynarodowy Fundusz Walutowy, 16 kwietnia 2008 r. Narodowy Bank Polski, 2008: Przegl d stabilno ci systemu finansowego Pa dziernik 2008 r., Narodowy Bank Polski, Warszawa, pa dziernik. Narodowy Bank Polski, 2008: Raport o stabilno ci systemu finansowego czerwiec 2008 r., Narodowy Bank Polski, Warszawa, czerwiec. Plein Ch., 2008: Subprime crisis impacts on the Czech insurance market, European Banking & Financial Forum, Czech National Bank, Prague, 1-3 April Reksa., 2005: Ekonomiczne aspekty sekurytyzacji wierzytelno ci hipotecznych: Cz I, Bank i Kredyt, nr 3, s Reksa., 2005: Ekonomiczne aspekty sekurytyzacji wierzytelno ci hipotecznych: Cz II, Bank i Kredyt, nr 4, s Schich S., 2008: Challenges related to financial guarantee insurance, OECD, Financial Market Trends. 86

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 19 września 2014 r. Informacja sygnalna Wyniki finansowe banków w I półroczu 2014 r. 1 W końcu czerwca 2014 r. działalność

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe banków w I kwartale 2014 r. 1

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe banków w I kwartale 2014 r. 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 18 czerwca 2014 r. Informacja sygnalna Wyniki finansowe banków w I kwartale 2014 r. 1 W końcu marca 2014 r. działalność

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 Warszawa, 26 czerwca 2012 r. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 W końcu 2011 r. na polskim rynku finansowym funkcjonowały 484 fundusze inwestycyjne

Bardziej szczegółowo

Eugeniusz Gostomski. Ryzyko stopy procentowej

Eugeniusz Gostomski. Ryzyko stopy procentowej Eugeniusz Gostomski Ryzyko stopy procentowej 1 Stopa procentowa Stopa procentowa jest ceną pieniądza i wyznacznikiem wartości pieniądza w czasie. Wpływa ona z jednej strony na koszt pozyskiwania przez

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r.

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Spis treści: 1. Wstęp... 3 2. Fundusze własne... 4 2.1 Informacje podstawowe... 4 2.2 Struktura funduszy własnych....5

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 6 czerwca 2016 r. Poz. 789 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 25 maja 2016 r. w sprawie rocznych i półrocznych sprawozdań ubezpieczeniowego

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

USŁUGA ZARZĄDZANIA. Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych. oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A.

USŁUGA ZARZĄDZANIA. Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych. oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A. USŁUGA ZARZĄDZANIA Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A. Poznań 2012 Na czym polega usługa Zarządzania Portfelem Usługa Zarządzania Portfelem (asset

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012 Objaśnienia przyjętych wartości do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy i Miasta Jastrowie na lata 2013-2028 1.

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE. o zmianach statutu Allianz Fundusz Inwestycyjny Otwarty

OGŁOSZENIE. o zmianach statutu Allianz Fundusz Inwestycyjny Otwarty OGŁOSZENIE z dnia 13 listopada 2015 roku o zmianach statutu Allianz Fundusz Inwestycyjny Otwarty Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych Allianz Polska S.A. z siedzibą w Warszawie niniejszym informuje o dokonaniu

Bardziej szczegółowo

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych.

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. 13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. Przyjęte w ustawie o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców rozwiązania uwzględniły fakt, że

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 16 kwietnia 2004 r. o Funduszu Poręczeń Unijnych 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 16 kwietnia 2004 r. o Funduszu Poręczeń Unijnych 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/10 Traci moc z dniem 1 maja 2010 r. (art. 26) USTAWA z dnia 16 kwietnia 2004 r. Opracowano na podstawie Dz.U. z 2004 r. Nr 121, poz. 1262. o Funduszu Poręczeń Unijnych 1) Rozdział

Bardziej szczegółowo

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku Gdańsk, dnia 03 listopada 2010 r. LGD-4101-019-003/2010 P/10/129 Pan Jacek Karnowski Prezydent Miasta Sopotu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust.

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, dnia 11 lutego 2011 r. MINISTER FINANSÓW ST4-4820/109/2011 Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu wszystkie Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 listopada

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O INSTRUMENTACH FINANSOWYCH WCHODZĄCYCH W SKŁAD ZARZADZANYCH PRZEZ BIURO MAKLERSKIE PORTFELI Z UWZGLĘDNIENIEM ZWIĄZANYCH Z NIMI RYZYK

INFORMACJE O INSTRUMENTACH FINANSOWYCH WCHODZĄCYCH W SKŁAD ZARZADZANYCH PRZEZ BIURO MAKLERSKIE PORTFELI Z UWZGLĘDNIENIEM ZWIĄZANYCH Z NIMI RYZYK INFORMACJE O INSTRUMENTACH FINANSOWYCH WCHODZĄCYCH W SKŁAD ZARZADZANYCH PRZEZ BIURO MAKLERSKIE PORTFELI Z UWZGLĘDNIENIEM ZWIĄZANYCH Z NIMI RYZYK Akcje Akcje są papierem wartościowym reprezentującym odpowiedni

Bardziej szczegółowo

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK SŁOWNICZEK Konto w (I filar) Każdy ubezpieczony w posiada swoje indywidualne konto, na którym znajdują się wszystkie informacje dotyczące ubezpieczonego (m. in. okres ubezpieczenia, suma wpłaconych składek).

Bardziej szczegółowo

NADZÓR I REGULACJE BANKOWE. Finanse 110630-1165

NADZÓR I REGULACJE BANKOWE. Finanse 110630-1165 NADZÓR I REGULACJE BANKOWE Plan wykładu Obszary regulacji bankowych Komitet Bazylejski Regulacje UE Regulacje bankowości amerykańskiej Wyzwania dla regulacji bankowych Obszary regulacji bankowych Regulacja

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XVII/501/15 Rady Miasta Gdańska z dnia 17 grudnia 2015r.

Uchwała Nr XVII/501/15 Rady Miasta Gdańska z dnia 17 grudnia 2015r. Uchwała Nr XVII/501/15 Rady Miasta Gdańska z dnia 17 grudnia 2015r. w sprawie przyjęcia Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Miasta Gdańska. Na podstawie art.226, art. 227, art. 228, art. 230 ust. 6

Bardziej szczegółowo

Roczne sprawozdanie ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego sporządzone na dzień 31/12/2010

Roczne sprawozdanie ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego sporządzone na dzień 31/12/2010 I. AKTYWA NETTO FUNDUSZU I. Aktywa 4 920 869 5 600 261 1. Lokaty 4 920 869 5 600 261 Środki pienięŝne 3. NaleŜności, w tym 3.1. Z tytułu zbycia składników portfela inwestycyjnego 3. Pozostałe naleŝności

Bardziej szczegółowo

Instrumenty wsparcia ze środków Funduszu Termomodernizacji i Remontów

Instrumenty wsparcia ze środków Funduszu Termomodernizacji i Remontów Instrumenty wsparcia ze środków Funduszu Termomodernizacji i Remontów Tomasz Makowski Specjalista Bank Gospodarstwa Krajowego Warszawa, 27 listopada 2015 r. Z BGK przyszłość zaczyna się dziś Misją BGK

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca instrumentów finansowych oraz ryzyka związanego. z inwestowaniem w instrumenty finansowe. w PGE Domu Maklerskim S.A.

Informacja dotycząca instrumentów finansowych oraz ryzyka związanego. z inwestowaniem w instrumenty finansowe. w PGE Domu Maklerskim S.A. PGE Dom Maklerski S.A. Informacja dotycząca instrumentów finansowych oraz ryzyka związanego z inwestowaniem w instrumenty finansowe w PGE Domu Maklerskim S.A. I. Informacje ogólne Inwestycje w instrumenty

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w transakcjach eksportowych

Ryzyko w transakcjach eksportowych Ryzyko w transakcjach eksportowych Henryk Czubek, Dyrektor Biura Terenowego w Krakowie Kim jesteśmy? KUKE jest spółką akcyjną z przeważającym udziałem Skarbu Państwa Ministerstwo Finansów 87,85% Bank Gospodarstwa

Bardziej szczegółowo

Modernizacja siedziby Stowarzyszenia 43 232,05 Rezerwy 16 738,66 II

Modernizacja siedziby Stowarzyszenia 43 232,05 Rezerwy 16 738,66 II DODATKOWE INFORMACJE I OBJAŚNIENIA 1) szczegółowy zakres zmian wartości grup rodzajowych środków trwałych, wartości niematerialnych i prawnych oraz inwestycji długoterminowych, zawierający stan tych aktywów

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

U S T AWA. z dnia 2015 r. Art. 1.

U S T AWA. z dnia 2015 r. Art. 1. Projekt U S T AWA z dnia 2015 r. o zmianie ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę Art. 1. W ustawie z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2002 r., Nr 200, poz.

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych

z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych U C H WA Ł A S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych Senat, po rozpatrzeniu uchwalonej przez

Bardziej szczegółowo

I. Wstęp. Ilekroć w niniejszej Informacji jest mowa o:

I. Wstęp. Ilekroć w niniejszej Informacji jest mowa o: Informacje podlegające upowszechnieniu w Ventus Asset Management S.A., w tym informacje w zakresie adekwatności kapitałowej według stanu na dzień 31 grudnia 2011 r. na podstawie zbadanego sprawozdania

Bardziej szczegółowo

Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie ING Nationale - Nederlanden Polska S.A.

Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie ING Nationale - Nederlanden Polska S.A. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie ING Nationale - Nederlanden Polska S.A. PÓŁROCZNE SPRAWOZDANIE SPORZĄDZONE NA DZIEŃ ROKU DLA ING Nationale-Nederlanden Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie Polska S.A. Aktywa

Bardziej szczegółowo

Polityka zmiennych składników wynagrodzeń osób zajmujących stanowiska kierownicze w Banku Spółdzielczym w Końskich Końskie, grudzień 2011r.

Polityka zmiennych składników wynagrodzeń osób zajmujących stanowiska kierownicze w Banku Spółdzielczym w Końskich Końskie, grudzień 2011r. Załącznik nr 17/XXXVIII/11 do Uchwały Zarządu Banku z dnia 22.12.2011r. Polityka zmiennych składników wynagrodzeń osób zajmujących stanowiska kierownicze w Banku Spółdzielczym w Końskich Końskie, grudzień

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów

Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów 1 Autor: Aneta Para Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów Jak powiedział Günter Verheugen Członek Komisji Europejskiej, Komisarz ds. przedsiębiorstw i przemysłu Mikroprzedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Konsultacje miały charakter powszechny i otwarty, umożliwiający wszystkim zainteresowanym podmiotom wyrażenie opinii na temat projektu.

Konsultacje miały charakter powszechny i otwarty, umożliwiający wszystkim zainteresowanym podmiotom wyrażenie opinii na temat projektu. Raport z konsultacji publicznych oraz opiniowania projektu rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie zaniechania poboru podatku dochodowego od osób fizycznych oraz podatku dochodowego od osób prawnych

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Nowa Ruda

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Nowa Ruda Załącznik Nr 3 do Uchwały nr 106/XIII/15 Rady Gminy Nowa Ruda z dnia 29 grudnia 2015 roku Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Nowa Ruda Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 roku o finansach

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN UDZIELANIA PRZEZ BANK ZACHODNI WBK S.A. KREDYTÓW MŚP-ONLINE

REGULAMIN UDZIELANIA PRZEZ BANK ZACHODNI WBK S.A. KREDYTÓW MŚP-ONLINE 1 REGULAMIN UDZIELANIA PRZEZ BANK ZACHODNI WBK S.A. KREDYTÓW MŚP-ONLINE 1. PRZEPISY OGÓLNE 1. Bank Zachodni WBK SA, zwany dalej Bankiem, udziela kredyty MŚP-online, tj. z wykorzystaniem strony internetowej,

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI. z dnia... 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI. z dnia... 2010 r. projekt z dnia 19.05.2010 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI z dnia... 2010 r. w sprawie przekazywania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe funkcjonariuszy Służby Więziennej zwolnionych

Bardziej szczegółowo

ZASADY UDZIELANIA DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ

ZASADY UDZIELANIA DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW NARODOWEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ Uchwała Rady Nadzorczej nr 161/08 z dnia 20.11.2008r. Uchwała Rady Nadzorczej nr 197/08 z dnia 18.12.2008r. Uchwała Rady Nadzorczej nr 23/09 z dnia 29.01.2009r. Uchwała Rady Nadzorczej nr 99/09 z dnia

Bardziej szczegółowo

1. Oprocentowanie LOKATY TERMINOWE L.P. Nazwa Lokaty Okres umowny Oprocentowanie w skali roku. 4. Lokata CLOUD-BIZNES 4 miesiące 3,00%/2,00% 1

1. Oprocentowanie LOKATY TERMINOWE L.P. Nazwa Lokaty Okres umowny Oprocentowanie w skali roku. 4. Lokata CLOUD-BIZNES 4 miesiące 3,00%/2,00% 1 Duma Przedsiębiorcy 1/6 TABELA OPROCENTOWANIA AKTUALNIE OFEROWANYCH LOKAT BANKOWYCH W PLN DLA OSÓB FICZYCZNYCH PROWADZĄCYCH DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ (Zaktualizowana w dniu 24 kwietnia 2015 r.) 1. Oprocentowanie

Bardziej szczegółowo

Regulamin programu "Kredyt Hipoteczny Banku BPH. Obowiązuje od dnia: 26.11.2014 r.

Regulamin programu Kredyt Hipoteczny Banku BPH. Obowiązuje od dnia: 26.11.2014 r. Regulamin programu "Kredyt Hipoteczny Banku BPH Obowiązuje od dnia: 26.11.2014 r. 1 Rozdział I Postanowienia ogólne 1 Zakres Przedmiotowy Niniejszy Regulamin określa zasady ustalania warunków cenowych

Bardziej szczegółowo

Jak mogę zrezygnować ze składek ubezpieczeniowych w ZUS?

Jak mogę zrezygnować ze składek ubezpieczeniowych w ZUS? Pytanie nr 1 Jak mogę zrezygnować ze składek ubezpieczeniowych w ZUS? Zasady podlegania w Polsce ubezpieczeniom społecznym określone są w ustawie z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

Bardziej szczegółowo

Opis przyjętych wartości do wieloletniej prognozy finansowej Gminy Udanin na lata 2013-2025

Opis przyjętych wartości do wieloletniej prognozy finansowej Gminy Udanin na lata 2013-2025 Załącznik Nr 3 do uchwały w sprawie przyjęcia wieloletniej prognozy finansowej Gminy Udanin Opis przyjętych wartości do wieloletniej prognozy finansowej Gminy Udanin na lata 2013-2025 1. Założenia wstępne

Bardziej szczegółowo

Bank Spółdzielczy w Przeworsku

Bank Spółdzielczy w Przeworsku Bank Spółdzielczy w Przeworsku WNIOSEK KREDYTOWY I. PODSTAWOWE INFORMACJIE O TRANSAKCJI: 1. WNIOSKODAWCA: Nazwa Wnioskodawcy Siedziba/ Adres Wnioskodawcy Status prawny Nazwa rejestru KRS NIP REGON Data

Bardziej szczegółowo

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości?

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Obowiązki sprawozdawcze według ustawy o rachunkowości i MSR 41 Przepisy ustawy o rachunkowości w zakresie

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XIX/75/2011 Rady Miejskiej w Golinie z dnia 29 grudnia 2011 r. Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Bardziej szczegółowo

Tarnowskie Góry, 29 sierpnia 2013 PREZENTACJA WYNIKÓW ZA I PÓŁROCZE 2013 GRUPY KAPITAŁOWEJ PRAGMA INKASO S.A.

Tarnowskie Góry, 29 sierpnia 2013 PREZENTACJA WYNIKÓW ZA I PÓŁROCZE 2013 GRUPY KAPITAŁOWEJ PRAGMA INKASO S.A. PREZENTACJA WYNIKÓW ZA I PÓŁROCZE 2013 GRUPY KAPITAŁOWEJ PRAGMA INKASO S.A. Struktura Grupy na dzień 30.06.2013 Podmioty Grupy PRAGMA INKASO S.A. lider rynku windykacji wierzytelnościami B2B o wysokich

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej(WPF) Gminy Dmosin na lata 2016 2027 ujętej w załączniku Nr 1

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej(WPF) Gminy Dmosin na lata 2016 2027 ujętej w załączniku Nr 1 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XV/83/15 Rady Gminy Dmosin z dnia 30 grudnia 2015 r. Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej(WPF) Gminy Dmosin na lata 2016 2027 ujętej w załączniku Nr 1 I. Objaśnienia

Bardziej szczegółowo

Pozostałe informacje do raportu za I kwartał 2010 r. - zgodnie z 87 ust. 7 Rozp. MF

Pozostałe informacje do raportu za I kwartał 2010 r. - zgodnie z 87 ust. 7 Rozp. MF Pozostałe informacje do raportu za 2010 r. - zgodnie z 87 ust. 7 Rozp. MF 1. Wybrane dane finansowe Wybrane dane finansowe (rok bieŝący) 01.01.10 r do 31.03.10r w tys. zł 01.01.09 r do 31.03.09 r 01.01.10

Bardziej szczegółowo

W mieście Konin nie było potrzeby wprowadzania programu naprawczego w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych.

W mieście Konin nie było potrzeby wprowadzania programu naprawczego w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych. URZĄD MIEJSKI W KONINIE 62-500 Konin, plac Wolności 1, tel.(0-63) 240-11-11, fax (0-63) 240-11-35, e-mail: um_konin@konet.pl, http://www.konin.pl WP.271.17.2013 Konin, dnia 20.05.2013r W y j a ś n i e

Bardziej szczegółowo

Analiza sytuacji TIM SA w oparciu o wybrane wskaźniki finansowe wg stanu na 30.09.2012 r.

Analiza sytuacji TIM SA w oparciu o wybrane wskaźniki finansowe wg stanu na 30.09.2012 r. Analiza sytuacji TIM SA w oparciu o wybrane wskaźniki finansowe wg stanu na 30.09.2012 r. HLB M2 Audyt Sp. z o.o., ul. Rakowiecka 41/27, 02-521 Warszawa, www.hlbm2.pl Kapitał zakładowy: 75 000 PLN, Sąd

Bardziej szczegółowo

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 Wst p Niniejsze opracowanie prezentuje prognoz Rachunku zysków i strat oraz bilansu maj tkowego Spó ki Fundusz Zal kowy KPT na lata 2009-2014. Spó

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej Powiatu Gryfickiego na lata 2015-2030

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej Powiatu Gryfickiego na lata 2015-2030 Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej Powiatu Gryfickiego na lata 2015-2030 I. Objaśnienia wartości dochodów przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej Powiatu Gryfickiego

Bardziej szczegółowo

Bank Zachodni WBK S.A. SAB-RS 2004 w tys. zł

Bank Zachodni WBK S.A. SAB-RS 2004 w tys. zł Bank Zachodni WBK S.A. SAB-RS 2004 w tys. zł Działalność operacyjną Grupy BZ WBK S.A. podzielono na cztery segmenty branżowe:,, oraz Leasingowych. obejmuje transakcje walutowe, międzybankowe, instrumentami

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE FINANSOWE

SPRAWOZDANIE FINANSOWE SPRAWOZDANIE FINANSOWE Za okres: od 01 stycznia 2013r. do 31 grudnia 2013r. Nazwa podmiotu: Stowarzyszenie Przyjaciół Lubomierza Siedziba: 59-623 Lubomierz, Plac Wolności 1 Nazwa i numer w rejestrze: Krajowy

Bardziej szczegółowo

Informacja dodatkowa za 2008 r.

Informacja dodatkowa za 2008 r. Stowarzyszenie Hospicjum Domowe 03-545 Warszawa ul. Tykocińska 7/35 STOWARZYSZENIE HOSPICJUM DOMOWE Informacja dodatkowa za 008 r. 1 a. Stosowane metody wyceny aktywów i pasywów Wyszczególnienie Środki

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW Wyniki monitorowania pomocy publicznej udzielonej spółkom motoryzacyjnym prowadzącym działalność gospodarczą na terenie specjalnych stref ekonomicznych (stan na

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Akcje na giełdzie dr Adam Zaremba Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 28 kwietnia 2016 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL PLAN WYKŁADU I.

Bardziej szczegółowo

Statystyka finansowa

Statystyka finansowa Statystyka finansowa Rynki finansowe Rynek finansowy rynek na którym zawierane są transakcje finansowe polegające na zakupie i sprzedaży instrumentów finansowych Instrument finansowy kontrakt pomiędzy

Bardziej szczegółowo

INDATA SOFTWARE S.A. Niniejszy Aneks nr 6 do Prospektu został sporządzony na podstawie art. 51 Ustawy o Ofercie Publicznej.

INDATA SOFTWARE S.A. Niniejszy Aneks nr 6 do Prospektu został sporządzony na podstawie art. 51 Ustawy o Ofercie Publicznej. INDATA SOFTWARE S.A. Spółka akcyjna z siedzibą we Wrocławiu, adres: ul. Strzegomska 138, 54-429 Wrocław, zarejestrowana w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000360487

Bardziej szczegółowo

Kontrakty terminowe na WIBOR

Kontrakty terminowe na WIBOR Kontrakty terminowe na WIBOR W Polsce podstawowym wskaźnikiem odzwierciedlającym koszt pieniądza na rynku międzybankowym jest WIBOR (ang. Warsaw Interbank Offered Rate). Jest to średnia stopa procentowa

Bardziej szczegółowo

Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku.

Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku. Różnice kursowe pomiędzy zapłatą zaliczki przez kontrahenta zagranicznego a fakturą dokumentującą tę Obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej wynika z przepisów o VAT i z faktu udokumentowania tego podatku.

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDAWCZOŚĆ FINANSOWA według krajowych i międzynarodowych standardów.

SPRAWOZDAWCZOŚĆ FINANSOWA według krajowych i międzynarodowych standardów. SPRAWOZDAWCZOŚĆ FINANSOWA według krajowych i międzynarodowych standardów. Autorzy: Irena Olchowicz, Wstęp Rozdział 1. Sprawozdawczość finansowa według standardów krajowych i międzynarodowych Irena Olchowicz

Bardziej szczegółowo

Walne Zgromadzenie Spółki, w oparciu o regulacje art. 431 1 w zw. z 2 pkt 1 KSH postanawia:

Walne Zgromadzenie Spółki, w oparciu o regulacje art. 431 1 w zw. z 2 pkt 1 KSH postanawia: Załącznik nr Raportu bieżącego nr 78/2014 z 10.10.2014 r. UCHWAŁA NR /X/2014 Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia WIKANA Spółka Akcyjna z siedzibą w Lublinie (dalej: Spółka ) z dnia 31 października 2014

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE DO PROJEKTU UCHWAŁY BUDŻETOWEJ POWIATU ZWOLEŃSKIEGO NA 2015 ROK

UZASADNIENIE DO PROJEKTU UCHWAŁY BUDŻETOWEJ POWIATU ZWOLEŃSKIEGO NA 2015 ROK UZASADNIENIE DO PROJEKTU UCHWAŁY BUDŻETOWEJ POWIATU ZWOLEŃSKIEGO NA 2015 ROK Projekt budżetu Powiatu Zwoleńskiego na 2015 r. został opracowany na podstawie : - informacji o wysokości poszczególnych części

Bardziej szczegółowo

Twoja droga do zysku! Typy inwestycyjne Union Investment TFI

Twoja droga do zysku! Typy inwestycyjne Union Investment TFI Twoja droga do zysku! Typy inwestycyjne Union Investment TFI Co ma najwyższy potencjał zysku w średnim terminie? Typy inwestycyjne na 12 miesięcy Subfundusz UniStrategie Dynamiczny UniKorona Pieniężny

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 1/6 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:107085-2015:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 Przewozy

Bardziej szczegółowo

RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA. Spis Treści ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R.

RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA. Spis Treści ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R. RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R. Spis Treści I. List Prezesa Zarządu GO Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych Spółka Akcyjna II.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r. UCHWAŁA NR... RADY MIASTA GDYNI z dnia... 2016 r. w sprawie określenia zadań, na które przeznacza się środki Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Na podstawie art. 35a ust. 3 ustawy

Bardziej szczegółowo

newss.pl Expander: Bilans kredytów we frankach

newss.pl Expander: Bilans kredytów we frankach Listopadowi kredytobiorcy mogą już cieszyć się spadkiem raty, najwięcej tracą osoby, które zadłużyły się w sierpniu 2008 r. Rata kredytu we frankach na kwotę 300 tys. zł zaciągniętego w sierpniu 2008 r.

Bardziej szczegółowo

System p atno ci rodków europejskich

System p atno ci rodków europejskich System p atno ci rodków europejskich w ustawie o finansach publicznych rodki europejskie art. 5 rodki europejskie - rozumie si przez to rodki, o których mowa w art. 5 ust. 3 pkt 1, 2 i 4; 1) rodki pochodz

Bardziej szczegółowo

Terminy pisane wielką literą w niniejszym aneksie mają znaczenie nadane im w Prospekcie.

Terminy pisane wielką literą w niniejszym aneksie mają znaczenie nadane im w Prospekcie. Warszawa, dnia 16 maja 2016 r. ANEKS NR 2 Z DNIA 9 MAJA 2016 ROKU DO PROSPEKTU EMISYJNEGO CERTYFIKATÓW INWESTYCYJNYCH SERII 001, 002, 003, 004, 005, 006, 007 ORAZ 008 FUNDUSZU MEDYCZNY PUBLICZNY FUNDUSZ

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

Propozycja rozwiązania kwestii kredytów w CHF dla rodzin najsłabszych ekonomicznie. 31 maja 2016

Propozycja rozwiązania kwestii kredytów w CHF dla rodzin najsłabszych ekonomicznie. 31 maja 2016 Propozycja rozwiązania kwestii kredytów w CHF dla rodzin najsłabszych ekonomicznie 31 maja 2016 Dotychczasowe działania banków w sferze ograniczenia konsekwencji skokowego wzrostu kursu CHF Sześciopak

Bardziej szczegółowo

RAPORT KWARTALNY za pierwszy kwartał 2012 r. Wrocław, 11 maj 2012 roku

RAPORT KWARTALNY za pierwszy kwartał 2012 r. Wrocław, 11 maj 2012 roku RAPORT KWARTALNY za pierwszy kwartał 2012 r. Wrocław, 11 maj 2012 roku SPIS TREŚCI: 1. PODSTAWOWE INFORMACJE O SPÓŁCE... 3 2. WYBRANE DANE FINANSOWE Z BILANSU ORAZ RACHUNKU ZYSKÓW I STRAT... 4 WYKRES 1.

Bardziej szczegółowo

Umowa kredytu. zawarta w dniu. zwanym dalej Kredytobiorcą, przy kontrasygnacie Skarbnika Powiatu.

Umowa kredytu. zawarta w dniu. zwanym dalej Kredytobiorcą, przy kontrasygnacie Skarbnika Powiatu. Umowa kredytu Załącznik nr 5 do siwz PROJEKT zawarta w dniu. między: reprezentowanym przez: 1. 2. a Powiatem Skarżyskim reprezentowanym przez: zwanym dalej Kredytobiorcą, przy kontrasygnacie Skarbnika

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR podjęta przez Zwyczajne Walne Zgromadzenie spółki pod firmą Europejski Fundusz Energii Spółka Akcyjna z siedzibą w Bydgoszczy w dniu roku

UCHWAŁA NR podjęta przez Zwyczajne Walne Zgromadzenie spółki pod firmą Europejski Fundusz Energii Spółka Akcyjna z siedzibą w Bydgoszczy w dniu roku w sprawie wyboru Przewodniczącego Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Działając na podstawie art. 409 Kodeksu spółek handlowych Zwyczajne Walne Zgromadzenie uchwala, co następuje: Zwyczajne Walne Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 21 /2015 Walnego Zebrania Członków z dnia 11.12.2015 w sprawie przyjęcia Regulaminu Pracy Zarządu.

Uchwała nr 21 /2015 Walnego Zebrania Członków z dnia 11.12.2015 w sprawie przyjęcia Regulaminu Pracy Zarządu. Uchwała nr 21 /2015 Walnego Zebrania Członków z dnia 11.12.2015 w sprawie przyjęcia Regulaminu Pracy Zarządu. Na podstawie 18 ust. 4.15 Statutu Stowarzyszenia, uchwala się co następuje. Przyjmuje się Regulamin

Bardziej szczegółowo

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które Oddział Powiatowy ZNP w Gostyninie Uprawnienia emerytalne nauczycieli po 1 stycznia 2013r. W związku napływającymi pytaniami od nauczycieli do Oddziału Powiatowego ZNP w Gostyninie w sprawie uprawnień

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana nowelizacja Kodeksu pracy ma dwa cele. Po pierwsze, zmianę w przepisach Kodeksu pracy, zmierzającą do zapewnienia pracownikom ojcom adopcyjnym dziecka możliwości skorzystania

Bardziej szczegółowo

PRÓG RENTOWNOŚCI i PRÓG

PRÓG RENTOWNOŚCI i PRÓG PRÓG RENTOWNOŚCI i PRÓG WYPŁACALNOŚCI (MB) Próg rentowności (BP) i margines bezpieczeństwa Przychody Przychody Koszty Koszty całkowite Koszty stałe Koszty zmienne BP Q MB Produkcja gdzie: BP próg rentowności

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ W INVISTA DOM MAKLERSKI S.A. STAN NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2013 R.

INFORMACJA O ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ W INVISTA DOM MAKLERSKI S.A. STAN NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2013 R. INFORMACJA O ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ W INVISTA DOM MAKLERSKI S.A. STAN NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2013 R. Celem Sprawozdania Zarządu Invista Dom Maklerski S.A. (zw. dalej Spółką lub Invista DM SA) dotyczących

Bardziej szczegółowo

1/6 ZAŁ 1 (WNIOSEK DLA OSÓB FIZYCZNYCH PROWADZĄCYCH INDYWIDUALNĄ DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ) WNIOSEK O RESTRUKTURYZACJĘ. Nazwisko panieńskie matki

1/6 ZAŁ 1 (WNIOSEK DLA OSÓB FIZYCZNYCH PROWADZĄCYCH INDYWIDUALNĄ DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ) WNIOSEK O RESTRUKTURYZACJĘ. Nazwisko panieńskie matki 1/6 ZAŁ 1 (WNIOSEK DLA OSÓB FIZYCZNYCH PROWADZĄCYCH INDYWIDUALNĄ DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ) WNIOSEK O RESTRUKTURYZACJĘ DANE OSOBOWE Os. fiz. prowadząca działalność gosp. Wypełniający Poręczyciel Imię i nazwisko

Bardziej szczegółowo

Informacja dodatkowa za 2014 r.

Informacja dodatkowa za 2014 r. Stow. Fundusz Stypen. Dla Młodz. Wiejsk. im. Al.B. w Gołotczyźnie Informacja dodatkowa za 014 r. 1 a. Stosowane metody wyceny aktywów i pasywów Wyszczególnienie inwestycje długoterminowe - obligacje Przyjęte

Bardziej szczegółowo

Formy zatrudnienia zarządu spółki kapitałowej. Aspekty prawne, podatkowe i ubezpieczeniowe. Zawiera wzory pism

Formy zatrudnienia zarządu spółki kapitałowej. Aspekty prawne, podatkowe i ubezpieczeniowe. Zawiera wzory pism Formy zatrudnienia zarządu spółki kapitałowej. Aspekty prawne, podatkowe i ubezpieczeniowe. Zawiera wzory pism Agnieszka Kowalska,,, Artur Kowalski Publikacja stanowi kompendium wiedzy na 2010 rok dotyczące

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA, podręcznik akademicki Red: Jerzy Handschke i Jan Monkiewicz

UBEZPIECZENIA, podręcznik akademicki Red: Jerzy Handschke i Jan Monkiewicz UBEZPIECZENIA, podręcznik akademicki Red: Jerzy Handschke i Jan Monkiewicz Wstęp Rozdział 1 Przewidywalność, wartość i ryzyko {Bogusław Hadyniak) 1.1. Zdarzenia i ich przewidywalność 1.2. Wartość i skutki

Bardziej szczegółowo

Prognoza 2015. Prognoza 2016. Prognoza 2017. Prognoza 2018

Prognoza 2015. Prognoza 2016. Prognoza 2017. Prognoza 2018 WIELOLETNIA PROGNOZA FINANSOWA GMINY MIASTA CHEŁMŻY NA LATA 2015-2025 Załącznik Nr 1 do uchwały Nr VII/53/15 Rady Miejskiej Chełmży z dnia 17 września 2015r. L.p. Formuła Wyszczególnienie Wykonanie 2012

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

RYZYKO WALUTOWE - NARZĘDZIA MINIMALIZACJI. Wysoka konkurencyjność. Produkty dostosowywane do indywidualnych potrzeb Klienta

RYZYKO WALUTOWE - NARZĘDZIA MINIMALIZACJI. Wysoka konkurencyjność. Produkty dostosowywane do indywidualnych potrzeb Klienta RYZYKO WALUTOWE - NARZĘDZIA MINIMALIZACJI str. 1 Wysoka konkurencyjność Produkty dostosowywane do indywidualnych potrzeb Klienta Oferta cenowa negocjowana indywidualnie dla każdego Klienta Elektroniczne

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O KSZTAŁTOWANIU SIĘ WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ oraz o przebiegu realizacji przedsięwzięć POWIATU SANDOMIERSKIEGO

INFORMACJA O KSZTAŁTOWANIU SIĘ WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ oraz o przebiegu realizacji przedsięwzięć POWIATU SANDOMIERSKIEGO Załącznik nr 2 INFORMACJA O KSZTAŁTOWANIU SIĘ WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ oraz o przebiegu realizacji przedsięwzięć POWIATU SANDOMIERSKIEGO ZA I PÓŁROCZE 2014 R Wieloletnia Prognoza Finansowa Powiatu

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA... Rady Miejskiej w Słupsku z dnia...

UCHWAŁA... Rady Miejskiej w Słupsku z dnia... Projekt Druk Nr 13/19 UCHWAŁA... Rady Miejskiej w Słupsku z dnia... w sprawie aneksu do porozumienia międzygminnego zawartego pomiędzy Gminą Miejską Słupsk a Gminą Kobylnica i Gminą Słupsk dotyczącego

Bardziej szczegółowo

Informacja dodatkowa za 2012 r.

Informacja dodatkowa za 2012 r. Stowarzyszenie BANK ŻYWNOŚCI w Słupsku Informacja dodatkowa za 2012 r. 1 a. Stosowane metody wyceny aktywów i pasywów Wyszczególnienie zapasy Przyjęte metody wyceny w zasadach (polityce) rachunkowości

Bardziej szczegółowo

Założenia prognostyczne Wieloletniej Prognozy Finansowej

Założenia prognostyczne Wieloletniej Prognozy Finansowej Załącznik nr 3 do uchwały o Wieloletniej Prognozie Finansowej Założenia prognostyczne Wieloletniej Prognozy Finansowej Uwagi ogólne Przewidywana w nowej ustawie o finansach publicznych wieloletnia prognoza

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia. 2016 r.

USTAWA. z dnia. 2016 r. PROJEKT USTAWA z dnia. 2016 r. o szczególnych zasadach restrukturyzacji walutowych kredytów mieszkaniowych w związku ze zmianą kursu walut obcych do waluty polskiej 1) Art. 1. Ustawa reguluje szczególne

Bardziej szczegółowo

Jednostkowy raport roczny Spółki Lindorff S.A. (dawniej Casus Finanse S.A.) za okres 01.01.2015-31.12.2015

Jednostkowy raport roczny Spółki Lindorff S.A. (dawniej Casus Finanse S.A.) za okres 01.01.2015-31.12.2015 Jednostkowy raport roczny Spółki Linrff S.A. (dawniej Casus Finanse S.A.) za okres 01.01.2015-31.12.2015 Wrocław, 21 marca 2016 Spis treści Rozdział 1. List Zarządu Linrff S.A.... 3 Rozdział 2. Wybrane

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN FINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW FUNDUSZU PRACY KOSZTÓW STUDIÓW PODYPLOMOWYCH

REGULAMIN FINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW FUNDUSZU PRACY KOSZTÓW STUDIÓW PODYPLOMOWYCH REGULAMIN FINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW FUNDUSZU PRACY KOSZTÓW STUDIÓW PODYPLOMOWYCH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Na podstawie art. 42 a ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach

Bardziej szczegółowo