Ruchy nieformalne. a kierunki rozwoju ekonomii społecznej. Rekomendacje dla polityk publicznych. Warszawa 2013

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ruchy nieformalne. a kierunki rozwoju ekonomii społecznej. Rekomendacje dla polityk publicznych. Warszawa 2013"

Transkrypt

1 Ruchy nieformalne

2 Ruchy nieformalne a kierunki rozwoju ekonomii społecznej. Rekomendacje dla polityk publicznych Warszawa 2013

3 Autor Krzysztof Herbst Współpraca Marta Żakowska Opracowanie graficzne Kooperatywa.org Wydawca Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich, Centrum Edukacji Obywatelskiej Wszelkie prawa zastrzeżone. Przedruk, kopiowanie, udostępnianie w części lub całości oraz wykorzystywanie zdjęć, z wyłączeniem użycia w niezarobkowych celach edukacyjnych, jedynie za zgodą Wydawcy Wydanie pierwsze ISBN Publikacja wydana w ramach projektu Partnerstwo na rzecz instytucjonalizacji ekonomii społecznej współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Spis treści 1. Wstęp Nowy aktywizm społeczny Przestrzeń Trauma Ekonomia społeczna w kontekście opracowania Badanie i wykorzystane źródła Aktywizm Społeczny Ruchy społeczne w Polsce a ekonomia społeczna Animacja przestrzeni publicznej Spontaniczne użycie obiektów (Squatting) / Ożywianie pustostanów Przedsięwzięcia handlu i wymiany Pchli targ Wymiana przez internet Kooperatywy spożywcze Łańcuchy handlu i wymiany...54 Handel uliczny i targowiskowy katalizator wielu inicjatyw.. 54 Miasto wieś Przedsiębiorczość i praca Opieka nad dziećmi Wytwórczości i praca zarobkowa Coworking Inicjatywy zorientowane na samorealizację Biedaszyby Wnioski i rekomendacje Uwagi ogólne Niezrzeszony podmiot pożytku publicznego... 72

4 6.3. Rekomendacje a) Nowy podmiot pożytku publicznego b) Infrastruktura Finansowanie...75 NGO jako fiscal agent Crowdfunding c) Wykorzystanie przestrzeni miejskiej Pustostany przestrzenią inicjatyw nieformalnych Otwarta przestrzeń miejska d) Restrukturyzacja jako pole działania inicjatyw nieformalnych...80 e) Łagodne przejście ze sfery nieformalnej do działalności gospodarczej Wstęp Załącznik...82 Choć badanie literatury nie jest zadaniem niniejszej ekspertyzy, nie sposób byłoby formułować wnioski bez pobieżnego choćby odwołania się do źródeł. Współczesne inicjatywy nieformalne mają swe korzenie w wielu procesach współczesnych, historycznych i w archetypach kulturowych zakorzenionych głębiej niż dzieje pisane. Za podstawowe, współczesne procesy, które tworzą grunt dla inicjatyw nieformalnych w Polsce należy uznać: narodziny nowych struktur oraz algorytmów działania wynikających z przemian gospodarczych, technologicznych, komunikacyjnych i kulturowych, ram funkcjonowania społecznego, których różne aspekty znamy jako globalizację czy hiperurbanizację; transformację społeczną i gospodarczą zapoczątkowaną w 1989 roku; powstanie nowych typów struktur społecznych i wzorców działania zainicjowane lub zapośredniczone przez pojawienie się nowych technologii komunikacyjnych, których różne aspekty a także okresy znamy jako społeczeństwo sieci, ruchów społecznych czy ponowoczesność. Unikając wchodzenia w głębszą analizę tych procesów, podkreślmy, że to one konstytuują współczesne inicjatywy nieformalne w obszarze ekonomii społecznej. Z wymienionych wyżej, wymiar globalizacji czy hiperurbanizacji wymaga analizy daleko wykraczającej poza granice Polski. Ograniczymy się więc do dwóch pozostałych procesów, mając jednak w pamięci, że są one ściśle powiązane z pierwszym wymienionym przez nas wymiarem.

5 8 1. Wstęp 1. Wstęp Nowy aktywizm społeczny Obserwujemy intensyfikację zainteresowania ludzi swoimi miastami. Coraz częściej chcą się oni wypowiadać i żądają, żeby ich pytano i słuchano. Mieszkańcy chcą, żeby miasta dawały możliwości działania, wypowiadania się i zaspokajania potrzeb. Zakres ich działań w tym kontekście obejmuje więc przedsięwzięcia artystyczne, demonstracje światopoglądowe i aktywność nastawioną na zaspokojenie potrzeb czy rozwiązanie problemów podstawowych (mieszkanie, dostępność różnych usług i świadczeń). Ludzie zaczynają się skupiać w różnego rodzaju grupach. Kultura samoorganizacji przybrała taką skalę, że ruchy miejskie mają swoje hasła w encyklopediach i rozdziały w podręcznikach socjologii. Jest to niewątpliwie zjawisko nowe, tworzące wyzwania dla polityki i obszaru interakcji między społeczeństwem a różnymi agendami władzy i administracji publicznej1. Ruchy te odnoszą się przede wszystkim do problemów wielkiej i małej skali: roli i granic własności prywatnej, kwestii mieszkaniowej, prawa do miasta i przestrzeni miejskiej. Proponują oparcie w wartościach uniwersalnych prawach człowieka, obywatela, mieszkańca. Zdejmują tabu z reakcji niezadowolenia, gniewu, oburzenia. Proponują przyjęcie własnej alternatywnej podmiotowości. Wskazują cele, rozpowszechniają wzorce organizacyjne i całościowe modele działania. Ruch społeczny jest czymś więcej niż sumą swych części, to raczej nowy byt, kolektywny aktor. Jednak samo zbiorowe działanie nie wystarczy. Chuliganów wszczynających burdy po meczu piłkarskim, mimo że ich działanie bez wątpienia ma charakter zbiorowy, także nie można uznać za ruch społeczny. Ich działanie, chociaż ukierunkowane na przykład na kibiców drużyny przeciwnej nie jest bowiem celowe w rozumieniu Castellsa. ( ) Ruchy społeczne są zatem samoświadome. Same formułują rozmaite analizy definiujące swych członków i ich relacje wobec znaczących osób spoza ruchu. Proponują strategię zbiorowego działania sensowną w ramach określonego przez nie układu odniesienia by poprawić warunki swych członków. ( ) zawsze dążą one (bezpośrednio lub pośrednio) do zmiany struktury społecznej, nawet jeśli ich macierzystym terytorium jest kultura, a nie polityka czy ekonomia 2. Ogromny konstytuujący wpływ na rozwój ruchów miejskich wywarły technologie internetowe, przełamanie granic zasięgu i czasu transmisji, między czy wielokulturowość. Efektem tych procesów jest nie tylko szybkość czy zasięg działania i komunikacji. Jak twierdzi M. Castells, efektem możliwości horyzontalnego sieciowania jest autonomia działania aktorów społecznych wobec instytucji3. Mówimy o nowych podmiotach i nowych strukturach: społeczeństwie sieci czy ponowoczesności. Nie można więc stosować wobec nich prostych analogii do przeszłości. Ruchy społeczne zawsze wiązały się ze specyficznymi mechanizmami komunikacyjnymi: plotkami, kazaniami, ulotkami, manifestami rozpowszechnianymi od człowieka do człowieka i wszystkimi innymi środkami komunikacji Przestrzeń Jak podkreśla Castells, używanie i zajmowanie przestrzeni, władanie nią, odgrywają i zawsze odgrywały istotną rolę w historii zmian społecznych. przestrzeń odgrywa kluczową rolę w powstawaniu wspólnot czy społeczności. Ich istotą jest wszak wspólność bycie razem. W nich także odbywa się większość konfrontacji między stronami. Dochodzi do zdefiniowania nas i ich. przestrzeń, jest z reguły naładowana znaczeniami, emocjami, pamięcią. Przez przejęcie jej w sensie symbolicznym obywatele odzyskują swoje miasto, z którego czują się wywłaszczeni przez spekulacje nieruchomościami czy biurokrację. Panowanie nad przestrzenią symbolizuje panowanie nad swoim życiem. tworząc wspólnotę (wolną społeczność) w symbolicznym miejscu, ruch społeczny kreuje przestrzeń publiczną, miejsce deliberacji. Staje się ona miejscem suwerennych zgromadzeń. Przestrzeń ruchów społecznych ma w istocie charakter hybrydy: sieci internetowych i przestrzeni miejskiej zawłaszczonej przez daną wspólnotę. Ta kombinacja daje wspólnocie potencjał transformacyjny Trauma Mianem traumy określa się w tym kontekście doświadczenia transformacji po 1989 roku. Aspekt traumy w transformacji dostrzega i podkreśla wielu autorów, badaczy i publicystów. W zachowaniach strategiach obronnych ludzi można zauważyć algorytmy charakterystyczne dla ekonomii społecznej. Wedle Sztompki4 trauma wyzwala różne strategie indywidualne i zbiorowe, takie jak: 1. Por. zapis z debaty w Fundacji Batorego pt. Protest i pokolenie z 26 marca 2012, która dostępna jest na oficjalnej stronie Fundacji Batorego: (dostęp: ) 2. Felix Stalder: Manuel Castells. Teoria społeczeństwa sieci, Przekład Marek Król, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012, s Manuel Castells: Networks of Outrage and Hope. Social Movements The Internet Age, Polity Press, Cambridge, Malden Piotr Sztompka: Trauma wielkiej zmiany: społeczne koszty transformacji, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2000

6 10 1. Wstęp 1. Wstęp 11 strategie innowacyjne. Brak możliwości realizowania swoich celów doprowadza do ich realizowania w nowy sposób często przestępczy czy niezgodny z normami; strategie konformizmu, ulegania zmianom, nie wychylania się; strategie rytualizacji swojego życia, kompulsywnego powtarzania sprawdzonych sposobów; strategie wycofania się, ucieczki w inny świat, tworzenia rytuałów wycofania (w tym narzekanie, biadolenie); strategie buntu. Wydaje się, że zachowania typu pierwszego i piątego z wyżej opisanych nawiązują do metod ekonomii społecznej. Jest to jednak tylko nawiązanie. Rakowski5, powołując się na badania Tarkowskich, ocenia, że brak świata zinstytucjonalizowanego zastępuje wewnątrzspołeczna zaradność, tworzenie świata więzi nieformalnych. Dyskusyjne pozostaje natomiast pytanie, czy w jakichś warunkach byłoby możliwe rozwinięcie rzeczywistych struktur ekonomii społecznej w środowiskach dotkniętych traumą Ekonomia społeczna w kontekście opracowania Podmiotowy charakter udziału w przedsięwzięciu ES oferuje jego członkom przywrócenie godności dzięki aktywności i samodzielności. Propozycja ta jest skierowana do osób, które są zdolne i chętne do pracy, cechują się przedsiębiorczością i umiejętnościami. Nie wymaga specjalnego traktowania ani przywilejów. Jest to działalność gospodarcza i jako taka musi się sprawdzać w obrocie gospodarczym. Tak opisane przedsięwzięcie wpisuje się w obieg gospodarczy, w tym w luki rynkowe i społeczne miejsca opuszczone przez korporacje. Zwróćmy uwagę, że tradycyjna ekonomia społeczna nie piętnuje zysku jako ważnego celu przedsięwzięcia. Istotne jest tylko pytanie, komu ten zysk przypadnie: członkom czy zewnętrznemu inwestorowi. Archetypowym przykładem przedsięwzięcia ES jest rybacka maszoperia (czyli zespół rybaków razem prowadzących połowy na morzu, forma spółki występująca wśród Kaszubów na Pomorzu). Trudno wyobrazić sobie pracę rybaków wyrzekających się zysku. Przeciwstawieniu się regułom korporacyjnym, wpływowi anonimowego kapitału kierującego się nieludzką logiką, służy silna rola demokracji członkowskiej ( jeden człowiek jeden głos zamiast władzy udziałów kapitałowych). Spółdzielnia to nie jest spółka kapitałowa, a członkowie spółdzielni to nie są akcjonariusze, podkreśla Alfred Domagalski, prezes Zarządu Krajowej Rady Spółdzielczej7. W wielkim skrócie6, celem zorganizowanej działalności gospodarczej jest uzyskanie (dostatecznego) wynagrodzenia z zainwestowanego kapitału zysk wyprowadzany jest poza przedsiębiorstwo. Jeśli zwrot jest niedostateczny, następuje likwidacja działalności. W odróżnieniu od działalności gospodarczej tradycyjną ekonomię społeczną (dalej: ES) można scharakteryzować jako działalność zorientowaną na członków przedsięwzięcia. Zależnie od jej rodzaju, celem jest zaspokojenie określonych potrzeb: pracy i zapłaty; obniżenia kosztów utrzymania (przeżycia); zdobycia przedmiotów lub usług drogą współpracy i wymiany usług (wzajemność) z innymi członkami wspólnoty będącymi w podobnej sytuacji; samorealizacji (realizacji projektu); w działaniach nieformalnych: (silniejsze jest/bywa) dążenie do zmiany świata ; oraz promocja wartości istotnych dla inicjatora. 5. Tomasz Rakowski: Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Wyd. Słowo/obraz terytoria, Gdańsk Upraszczam opis archetypu dla celów tego artykułu. Bardziej zniuansowaną analizę znajdzie Czytelnik np. w: Piotr Sałustowicz: Pojęcie, koncepcje i funkcje ekonomii społecznej, [w:] J. Staręga-Piasek (red.), Ekonomia Społeczna; Perspektywa rynku pracy i pomocy społecznej, Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa Dominika Potkańska: Polskie spółdzielnie coraz mniej spółdzielcze, 2012, dostępne na: (dostęp: )

7 2 Badanie i wykorzystane źródła Gwałtowny przyrost inicjatyw nieformalnych i potężniejszych ruchów społecznych jest zjawiskiem powszechnie znanym i szeroko opisywanym. Objęliśmy badaniem inicjatywy powstające w ramach szerszego zjawiska określanego jako ruchy miejskie i opisywanego we współczesnym piśmiennictwie socjologicznym i politologicznym. Z tego szerszego pola wybraliśmy inicjatywy o cechach wspólnych z tradycjami i metodami ekonomii społecznej. Na podstawie wstępnej analizy założyliśmy, że będą to inicjatywy nastawione na: przetrwanie albo obniżenie własnych kosztów utrzymania; samopomoc lub pomoc innym ludziom znajdującym się w trudnej sytuacji ekonomicznej lub mającej wymiar ekonomiczny; wspólne gospodarowanie wspierające realizację celów danej grupy czy społeczności (realizacja projektów, nauka, wspólna działalność kulturalna). Zarówno znane nam opisy jak i prace własne wskazują, że wielokrotnie inicjatywy te czy ruchy odwołują się do wartości ekonomii społecznej, a także wykorzystują pochodzące stamtąd metody i rozwiązania organizacyjne. Największą różnicą jest ulotny charakter, unikanie formalnej rejestracji i funkcjonowania w ramach stabilnych struktur. W celu zbadania tego typu inicjatyw, razem z Martą Żakowską przeprowadziliśmy badanie oparte na analizie dokumentów (publikacji, prasy drukowanej oraz źródeł elektronicznych) i przeprowadziliśmy 20 wywiadów pogłębionych. Dotarcie do informacji o inicjatywach okazało się trudne. Publikacje rzadko zawierają szczegóły pozwalające zweryfikować czy opisywana w nich inicjatywa ma cechy upodabniające ją do metod działania czy przesłania ekonomii społecznej. Publikacje nie zawierają także danych kontaktowych. W efekcie głównym źródłem informacji i kanałem dotarcia do inicjatyw i ich liderów okazały się kanały środowiskowe: osobiste znajomości lub kontakty pośrednie.

8 14 2. Badanie i wykorzystane źródła 2. Badanie i wykorzystane źródła 15 W trakcie rozmów z przedstawicielami środowisk inicjatorów, zidentyfikowaliśmy 122 inicjatywy. Stworzenie pełnej, w jakimkolwiek rozumieniu, listy inicjatyw nie jest możliwie. Istotą ruchów społecznych jest zarówno zmienność, wysoka dynamika, jak i unikanie rejestrowania się i formalnych afiliacji. Z tego powodu możemy starać się o reprezentatywność analiz, ale nie powinniśmy dążyć do kompletności zbioru 8. Znaczna część inicjatyw nieformalnych, do których udało nam się dotrzeć, koncentruje się w dużych miastach. Mniejsze (średnie) miasta są reprezentowane stosunkowo rzadko mimo, że dokładaliśmy starań, aby zdobyć możliwie dużo informacji o inicjatywach w mniejszych ośrodkach. Małe miejscowości widoczne w bazie to w większości miejscowości leżące w strefie funkcjonalnej wielkiego miasta. Nie natrafiliśmy na szczegółowe i wiarygodne dane dotyczące inicjatyw wiejskich. Prawdopodobnie odgrywają tu rolę trzy przyczyny: niewielka liczba takich inicjatyw i małe ich nagłośnienie oraz dodatkowo zwiększona nieufność w sytuacjach, kiedy inicjatywa jest związana z wytwarzaniem w tzw. szarej strefie. W tym ostatnim przypadku ważnym czynnikiem był lęk przed organami kontroli (sanitarnej, skarbowej). Podejmowaliśmy próby dotarcia do takich inicjatyw, ale zawsze kończyły się one odmową. W tej sytuacji staraliśmy się uzupełnić braki wywiadów informacjami z literatury. Niemniej, mamy świadomość, że badanie nie może być uznane za reprezentatywne statystycznie. Mimo, że cała kwerenda miała miejsce w kręgach osobistej znajomości, już przy zbieraniu wstępnych informacji napotkaliśmy na nieufność i wyczulenie na kwestię poufności informacji, a także na programowe odrzucanie propozycji dostarczenia informacji administracji państwowej. Odmowy miały z zasady charakter ideowy, o czym komunikowano nam wprost. Zobowiązanie zachowania tajemnicy badania niewiele tu zmieniało. Odmowa nie jest bowiem motywowana lękiem obawami osobistymi, ale przekonaniem, że nie należy dostarczać informacji przeciwnikowi, z którym się walczy. O postawie tej piszemy w tekście opracowania. Z odmowami spotykaliśmy się także przy wywiadach pogłębionych ze zidentyfikowanymi inicjatywami. Przeprowadziliśmy 20 wywiadów (patrz Załącznik). Z odmową wprost spotkaliśmy się w 8 wypadkach, kilkakrotnie mieliśmy uzasadnione podejrzenia unikania kontaktu. Narzucało to konieczność szukania zamiennych respondentów. Jeden przeprowadzony wywiad został przez nas pominięty w opracowaniu, ponieważ nie dotyczył działania (tylko zamiarów inicjatora o bliżej niesprecyzowanym prawdopodobieństwie realizacji). Ostatecznie przeprowadziliśmy więc 20 wywiadów, z czego 19 dotyczy projektów czy inicjatyw nieformalnych. Z reguły respondentem był(a) lider lub współ- -lider inicjatywy. W kilku wypadkach wywiad odbywał się z dwiema osobami naraz. Ponieważ chcieliśmy uzyskać lepszy przegląd cech aktywistów, przy każdym wywiadzie prosiliśmy o dane trzech członków danej inicjatywy. Ze względu na chęć weryfikacji opinii wyrażanych w wielu wywiadach, dotyczących postaw władz czy urzędników, utrudniających realizację inicjatyw, jeden wywiad przeprowadziliśmy z dyrektorem jednostki samorządu w dużym mieście, w którego gestii leży współpraca ze środowiskami społecznymi. Uzyskaliśmy z wywiadów informacje metryczkowe o 60 osobach. Zestawienie danych zawiera załącznik 2. Możemy powiedzieć, że wśród tych 60 aktywistów było 17 mężczyzn. Średni wiek aktywisty wynosi około 32 lat. 9 osób to studenci, 11 pracownicy szeregowi, 2 osoby niepracujące, a pozostali (38 osób) to samodzielni specjaliści, doktoranci, menagerowie. Znacząca większość ma doświadczenie pracy w organizacjach pozarządowych i nie chce wracać do zaangażowania w tym sektorze. Wielkość miasta Duże miasto 94 Średnie miasto 9 Małe miasto 11 Inicjatywy ogólnopolskie 8 Duże miasto: powyżej mieszkańców Średnie miasto: mieszkańców Małe miasto: poniżej mieszkańców Liczba inicjatyw 8. Patrz oferta na wykonanie opracowania

9 3 Aktywizm społeczny 3.1. Ruchy społeczne w Polsce a ekonomia społeczna Trudno ocenić skalę ruchów społecznych w Polsce. Ich zasadą przyrodzoną jest wzajemne przenikanie się, tak jakby był to jeden ruch o wielu wątkach tematycznych i stałym przepływie osób i idei. Trzymając się głównego tematu niniejszego opracowania, dokonamy krótkiej analizy zjawiska, interesując się zbieżnościami celów poszczególnych typów ruchów i sposobu działania z metodami ekonomii społecznej. Źródłami wykorzystywanych tu informacji są powszechnie dostępne publikacje oraz wywiad z przedstawicielką Kongresu Ruchów Miejskich niewątpliwego lidera w Polsce. Jak można wyczytać z polemiki miedzy Janem Mencwelem a dwiema ważnymi postaciami Kongresu9, ruch prowadzi i animuje bogatą gamę działań, od działań strażniczych i lobbyingu politycznego, poprzez debaty ( miejską gadaninę ), oddziaływanie na liderów samorządowych, angażowanie mieszkańców miast do inicjatyw na rzecz realizowania swoich potrzeb życiowych realizowanych poprzez miasto, aż po umacnianie podmiotowości politycznej mieszkańców, rozwój partycypacji i innych form demokracji bezpośredniej. 9. Jan Mencwel: Miejski aktywisto, zrób to sam, Strona internetowa Fundacji Res Publica, publica.pl/teksty/miejski-aktywisto-zrob-to-sam (dostęp: kwiecień 2013) Artur Celiński: (Nie)prawdziwy ruch miejskich aktywistów, Strona internetowa Fundacji Res Publica, (dostęp: kwiecień 2013) Lech Mergler: O ruchach miejskich, czyli dla kogo jest miasto?, Strona internetowa Fundacji Res Publica, (dostęp: kwiecień 2013)

10 18 3. Aktywizm społeczny 3. Aktywizm społeczny 19 Kongres Ruchów Miejskich (źródło: wywiad w ramach badania) Jeszcze przed powstaniem Kongresu ruchy miejskie aktywiści, fundacje, stowarzyszenia współpracowały ze sobą. Doszliśmy w pewnym momencie do wniosku, że pewne problemy możemy rozwiązać, tylko walcząc o zmiany ustaw, jako zjednoczone środowisko. Problemy i działania w pojedynczych miastach dublują się, choć mają lokalne odcienie. Inicjatorzy KRM to Przemek Filar, Mateusz Kokoszkiewicz (Towarzystwo Upiększania Miasta Wrocławia), Agnieszka Ziółkowska, Kacper Pobłocki, Lech Mergler (My Poznaniacy), Krzysztof Nawratek. Nasze działania to kumulowanie wiedzy i inicjatywy ustawodawcze, konsultacje, opinie, lista miejska KRM w wyborach lokalnych w planach. Poszerzamy publiczną dyskusję o różnych aspektach przemiany miast, wprowadzamy do niej nowe słowa klucze. Tworzymy sieci aktywistów miejskich, organizacji (pozarządowych i innych), wspólnie działających na rzecz zmiany polskich miast. Organizujemy zjazdy (2011 Poznań, 2012 Łódź), zawsze wykorzystując zasoby członków KRM. Na II Kongresie było ponad 200 przedstawicieli różnych organizacji z Polski, przedstawiciele sejmu i radni. Prowadzona jest strona internetowa kongresu i bardzo żywo działająca grupa na facebooku, na których ustalane są wspólne stanowiska względem różnych bieżących kwestii oraz wymieniane są wiedza i doświadczenia aktywistów z różnych zakątków w Polsce. KRM jest też od początku związany z Parlamentarnym Zespołem ds. Polityki Miejskiej, Wchodzimy w kontakt z administracją centralną. Odpowiedzialność za tworzenie zjazdu z roku na rok przekazywana jest członkom KRM w innym mieście. Pomiędzy zjazdami każdy odpowiedzialny jest za siebie i pojawiają się tylko samozwańczy koordynatorzy poszczególnych działań. Każdy podział ról jest tymczasowy. Zasadą jest konsensus i zaufanie specjaliści zajmują się swoimi zakresami tematycznymi, szanujemy podział kompetencji merytorycznych, stąd grupy tematyczne do pracy nad poszczególnymi zagadnieniami. Jedyną trudnością organizacji I Kongresu był fakt, że nie wszyscy chętni do wzięcia udziału mieli pieniądze na bilet. Robiliśmy więc zrzutki dla tych, którzy nie mieli. Udało się też przenocować uczestników u różnych znajomych, co obniżyło koszty organizacji. Tylko niektórzy spali w hotelach i to też w większości pokryliśmy ze zrzutki wewnętrznej. Materiały promocyjne przy I KRM były drukowane ze rzutki, a przy II KRM z dotacji, którą dostała na to jedna z członkowskich fundacji. Publiczne zasoby np. sale na zjazdy w uczelniach udostępniano za darmo (Uniwersytet Poznański, Uniwersytet Łódzki). Zdarzały się zniżki na kolacje uczestników w knajpach. Sprzęt do nagłośnienie pożyczali ludzie i znajome squaty. I Kongres Ruchów Miejskich, fot. Joanna Erbel Sposób zorganizowania: działania sieciowe, grupowe pozwalają osiągać lepsze i szybsze efekty, bo hierarchiczność i wyłanianie przedstawicieli produkuje więcej problemów. Łatwiej też do sieci przyciągać kolejnych członków. Na zjazd trzeba się zapisać mailowo, zaproszenie jest publicznie dostępne; pomiędzy zjazdami przyłącza się dzięki aktywności w grupach internetowych (mailowych, facebook). Najpierw mieliśmy zespół koordynatorów, ale to okazało się nieskuteczne, więc działamy sieciowo i horyzontalnie. Pierwszymi koordynatorami byli ludzie z ruchu My Poznaniacy, mailowo dopraszaliśmy pozostałych. Nie było problemów, bo wszyscy wiedzieli, że trzeba uruchomić proces zmian na innym niż lokalny, poziomie. Dlaczego są grupą nieformalną? (źródło: wywiad w ramach badania) Inne rozwiązanie zabiłoby energię. Łatwiej poszerzać sieć bez formalizacji, bo mniej jest konfliktów szczeble to struktura sztywna, niefunkcjonalna, tak się pracuje lepiej. Jeżeli będziemy startować w wyborach jako Komitet Wyborczy Wyborców pewnie tak, pewnie będziemy musieli się sformalizować właśnie jako KWW, jeżeli nie, to pozostaniemy przy niesformalizowaniu.

11 20 3. Aktywizm społeczny 3. Aktywizm społeczny 21 I Kongres Ruchów Miejskich, fot. Joanna Erbel II Kongres Ruchów Miejskich, fot. Lech Mergler Trudno uznać ruchy miejskie za formę ekonomii społecznej. Są one raczej kolebką inicjatyw i projektów. Zrzeszają aktywistów i inicjatorów innowacyjnych projektów i przedsięwzięć. Jednakże bardzo wiele spośród ich zasad organizowania się odwołuje się do tych samych korzeni, z których wyrosła ekonomia społeczna. Wiele działań to klasyczne projekty ES. Podobnie jak kiedyś spółdzielców, ruchy miejskie jednoczy nieufność do organizacji formalnych. Wiele z nich nie dowierza żadnemu establishmentowi także temu spod znaków NGO. Są one postrzegane jako struktury systemu, z którym trzeba się zmagać. Reguły demokracji charakterystyczne dla ruchów społecznych zapewniają bezpośredni i osobisty udział wszystkich uczestników w podejmowaniu decyzji. Obok regulacji odnoszących się do współczesnych problemów z promocją i reprezentacją (zasada No Logo) włącznie, respektują one zasady charakteryzujące niegdyś tzw. demokrację spółdzielczą. 30 października 2011 odbyło się drugie spotkanie ruchu Oburzonych. Jak podawała w/w strona Ruchu: Ruch Oburzonych to zupełnie nowa jakość. Jego celem nie jest narzucanie konkretnych postulatów. Wszystkie postulaty Ruch musi wypracować sam, tworząc przestrzeń, w której wszyscy będziemy mogli rozmawiać jak równi z równymi, bez pośrednictwa mediów, bez porad ekspertów, bez partii politycznych. Będziemy dyskutować o naszych poglądach i o tym, co chcemy zmienić. W najbliższy wtorek 1 listopada, o g na Syrenie, ul. Wilcza 30, zgodnie z ustaleniami z poprzedniego spotkania, odbędzie się otwarte spotkanie Ruchu Oburzonych. Tak jak ostatnio weźcie karimaty, poduszki, coś do picia i do jedzenia (niekoniecznie tylko dla siebie). Ruch przypomina, że nie jest partią i nie ma liderów ani rzeczników. Wypowiadamy się oficjalnie tylko poprzez komunikaty publikowane na stronie oburzeniwpolsce.pl. Grupa inicjująca chce stać się częścią jak najszerszego ruchu na takich samych zasadach jak wszyscy inni uczestnicy. Zgodnie z wzorcem hiszpańskim: jedna osoba jeden głos. Nie chcemy liderów i twarzy reprezentujących Ruch Oburzonych. Ruch to my wszyscy razem. 1. Spotkanie odbywa się pod znakiem NO LOGO (organizatorzy manifestacji również przychodzą jako grupa osób prywatnych). 2. Członkinie i członkowie ugrupowań politycznych oraz organizacji społecznych mogą brać udział w spotkaniu na tych samych zasadach, przyjmując, że nie jest to miejsce do promowania swoich organizacji i ich programów, wszyscy jesteśmy tam tylko osobami prywatnymi, przedstawiamy się z imienia. Nie przynosimy żadnych materiałów i broszur organizacyjnych. 3. Każdy ma równy dostęp do głosu. 4. Nie życzymy sobie obecności mediów na spotkaniu, ani żadnych relacji medialnych. Każdą relację uznamy za złamanie zasad Ruchu i przekłamanie (oburzeni dziennikarze i dziennikarki też przychodzą prywatnie). Istotne przesłanie ruchu brzmi: Jeśli jako społeczeństwo nauczymy się nie powierzać naszej przyszłości abstrakcyjnej rentowności ekonomicznej, która nigdy nie przynosi korzyści większości, będziemy mogli wyeliminować nadużycia i braki, z którymi spotykamy się na co dzień. Potrzebna jest Rewolucja Etyczna. Uznaliśmy kapitał za wartość nadrzędną nad ludzkim życiem. Czas wreszcie, aby to kapitał służył ludziom. Jesteśmy ludźmi, nie towarami. Nasze życie to nie tylko to, co kupujemy, dlaczego kupujemy i od kogo kupujemy. W związku z wszystkim powyżej, jestem oburzony. Jestem przekonany, że mogę to zmienić. Jestem przekonany, że mogę pomóc. Wiem, że razem możemy. Chodź z nami. To twoje prawo.

12 22 3. Aktywizm społeczny 3. Aktywizm społeczny Animacja przestrzeni publicznej Zebraliśmy tu przykłady inicjatyw animowanych przez osoby i grupy na różnych etapach swojej drogi życiowej i zawodowej. Wspólną cechą ich działań jest nieakceptowanie codziennej rzeczywistości, degradacji i martwoty ich otoczenia. Nie chodzi im o standardy techniczne; koncentrują się oni na społecznej martwocie przestrzeni, na swoistym minimalizmie działań skupionych na realizacji zadań i zachowań w ich najprostszej wersji, prowadzących do realizacji jednego celu, bez korzyści synergii zdarzeń, bez wynikającej z tego procesu dynamiki życia. Cechami charakterystycznymi działania animującego zachowania społeczne są m.in.: chęć korzystania ze społecznego prawa do przestrzeni; zwracanie się do wszystkich ludzi jako aktorów samodzielnych, niezależnych w swych sądach i działaniach; odwoływanie się do podzielanych wartości i upodobań dotyczących tego, co będzie się działo; odwoływanie się do aktywności, sprawczości i umiejętności a także ekspresji uczestników. Przytoczone poniżej przykłady nieformalnych inicjatyw są ilustracją nieskończonej liczby projektów, których różnorodności nie da się wyobrazić ani opisać. Dwa opisy oparte są na wywiadach, trzeci jest związany z uczestnictwem autora we wcześniejszych działaniach dotyczących tej właśnie inicjatywy. 1. Organizatorzy projektów animatorskich. Ich celem jest wyszukiwanie nieprzyjaznych, zaniedbanych miejsc i ożywianie ich na chwilę. Ta sama grupa realizuje kilka projektów. Za najbardziej charakterystyczny uznaliśmy Piknik na placu miejskim. Inicjator wybrał plac, utworzył wydarzenie na Facebooku, zaprojektował plakat i rozsyłał go do znajomych i mediów. Na pierwszy przyszło 200 osób, potem 500, ostatnio 1000 cały przekrój społeczny mieszkańców, którzy potrzebują otwartej i przyjaznej przestrzeni publicznej. Przyszedł mały Franek z dziadkiem i ustawili jezioro: rozwinęli jakąś folie niebieską na ziemi, zrobili sztuczne chaszcze i wędką łowili rybki, które ten dziadek zrobił z balonów. Ludzie jedli to, co przynieśli: jajecznicę, sałatki, kanapki, ciasta. Inne wydarzenie to np. Kino na świeżym powietrzu. Respondent jest liderem i inicjatorem akcji. Realizacja opiera na sieci przyjaciół. Robię to od 3 lat, jestem zadziwiony i dumny, cieszę się, że udaje się tyle osób zainteresować tą aktywnością w mieście. Działania są realizowane praktycznie bez pieniędzy. Okoliczna winiarnia sfinansowała na przykład prawa do projekcji filmów (podczas pokazów sprzedawali wino). Bilans reszty działań jest albo zerowy albo ujemny. fot. Michał Augustyn Rozmówca nie myśli o formalizacji inicjatywy z dwóch powodów: nie zna się na papierkowej robocie ( ) nie wyobraża sobie rozliczania się z księgowymi, zbierania faktur. Poza tym studiuje i nie chce się deklarować i angażować na dłuższy czas, bo nie wie, jak się potoczy jego życie zawodowe. 2. Kuchnia (źródło: wywiad w ramach badania) Stwierdziliśmy, że chcemy coś robić, chcieliśmy też włączyć do tego jak najwięcej osób ( ). Chcieliśmy promować prawa zwierząt, dlatego inicjatywa jest wegetariańska, chcieliśmy promować prawa człowieka, ale też dać pretekst do tego, żeby ludzie mogli się spotkać, poczuć takie fajne, bezpieczne miejsce, w którym mogą coś razem zrobić.. Celem Kuchni jest również generowanie nowych działań i pomysłów. Wiem, że część ludzi zaangażowała się w wolontariat na rzecz fundacji wykupującej konie. Kuchnia ma być więziotwórcza i planowane są kolejne edycje wydarzenia, za każdym razem poświęcone innemu tematowi. Organizatorzy nie zawsze zamierzają zbierać środki na jakiś cel podczas spotkania w jego ramach odbywać może się też po prostu jakaś debata/ dyskusja, pokaz filmu itd. Organizatorzy poprosili mieszkańców, żeby przynieśli swoje wegańskie i wegetariańskie potrawy, a ci, którzy z jakichś powodów nie mogli sami nic ugotować, mogli wpłacić 5 10 złotych. Podczas spotkania fundacja wykupująca konie z rzeźni opowiedziała o swojej działalności i następnie zaczęła się wielka wyżera, a po niej licytacja prac zaprzyjaźnionej studentki ASP i na koniec deser. W wydarzeniu brało udział ok. 120 osób, zebrano 2 tys. PLN

13 24 3. Aktywizm społeczny 3. Aktywizm społeczny 25 narzędziem PRowym Urzędu Miasta. Jedyne, co nam miasto może pomóc, to nie przeszkadzać. Członkowie Kuchni chcą coś robić, ale nie chcą iść na kompromisy, na które muszą iść NGOsy nie było więc w grupie rozmowy na temat formalizacji inicjatywy, to jest oczywiste. Pomijając kwestie ideologiczne, nie ma takiej potrzeby. Formalizacja mogłaby tylko generować problemy: gdyby musieli się rozliczać, to straciliby zapał do działania; prowadzenie NGOsów jest czasochłonne i w dodatku założenie organizacji wprowadziłoby hierarchię. Zespół Kuchni nie potrzebuje funduszy z zewnątrz kiedy potrzebują na coś pieniędzy, grają muzykę na ulicy. Kiedy potrzebowali pieniędzy na kawę i herbatę zagrali na ulicy i zebrali 100zł w godzinę. Nigdy nie grają po to, żeby samemu zarobić. 3. Ogrody. Do klasyki inicjatyw należą projekty dotyczące ogrodów i zieleni miejskiej. Należy odróżniać co najmniej trzy główne motywy w tego typu działalności: a) troska o zieleń w mieście traktowana jako składnik dobrego środowiska i wartość ekologiczna zagrożona intensyfikacją zabudowy i beztroskimi działaniami władz miejskich. Obok akcji protestu w obronie zagrożonych terenów, popularne są akcje typu Guerilla Gardening partyzantka ogrodnicza polegająca na partyzanckim sadzeniu i wysiewaniu Food not bombs, fot. Wikimedia Commons na fundację. W wydarzeniu uczestniczyli nie tylko ludzie z tzw. środowiska wolnościowego, ale również wielu zwykłych mieszkańców Zespół powstał spontanicznie jedna osoba rzuciła pomysł i potem samo poszło. Już wcześniej działali razem w zespole muzycznym. Ekipa Kuchni działa niehierarchicznie, na zasadach wolnościowych: nie ma głosowań, decyzje podejmowane są na zasadzie konsensusu, tematy sporne dyskutowane są dopóty, dopóki wszyscy nie zgodzą się na podjęcie konkretnej decyzji. Zespół jest otwarty na nowe osoby, bo jeśli nie będzie nowych osób, to członkowie sami się w końcu wypalą i znudzą. Członkowie Kuchni chcą, żeby to kręciło się samo, żeby generowało ludzką energię. Organizatorzy działają w siedzibie innego stowarzyszenia. Stowarzyszenie na tym zyskuje, bo Kuchnia to również promocja ich działań. Nie chcą współpracować ani z państwem czy samorządem, ani z biznesem, nie chcą mieć z tym nic wspólnego, państwo ma nie przeszkadzać. Współpracują z zaprzyjaźnionymi organizacjami w sposób nieformalny, nie ubiegają się o granty. Nie jesteśmy zainteresowani tym, żeby być programem-maskotką, Miejska farma, fot. Linda

14 26 3. Aktywizm społeczny 3. Aktywizm społeczny 27 roślin z założeniem, że cześć z nich uniknie kosy czy piły i stworzy nowa zieleń miejską. Przykładami licznych już w Polsce inicjatyw może być G-Gueriila (http://eko.opole.pl/?page_id=73, dostęp maj 2013). b) organizacja miejsc aktywności w mieście, szczególnie przydatnych grupom wrażliwszym: osobom mniej samodzielnym, starszym, niepełnosprawnym, obarczonym obowiązkami związanymi z wychowywaniem dzieci, itp. Interesującym przykładem takiej inicjatywy są działania wokół zaniedbanego Pałacyku Konopackich w Warszawie, jakie podejmuje nieformalna grupa PRECEL (Praskie centrum Rewitalizacji Społecznej). Wśród wielu przedsięwzięć zmierzających do ocalenia Pałacyku i nadania mu roli miejsca społecznego charakterystyczne jest także wykorzystanie ogrodu jako miejsca animacji społecznej skupionej wokół reanimacji ogrodu i wykorzystywania jego płodów (http://warszawa.gazeta.pl/ warszawa/1,34889, ,publiczne_ogrody_warzywne Posadz_pomidora_lub_poziomke.html, dostęp: maj 2013) c) organizacja źródeł samozaopatrzenia dla osób mniej zamożnych, opierająca się na popularnej idei Community Gardens. Są to publiczne lub prywatne jednostki umożliwiające mniej zamożnym rodzinom uprawianie małej działki i zbieranie jej plonów. Tego typu inicjatywy różnią się od znanych nam ogrodów działkowych m.in. tym, że nie wiążą się one z własnością i są bardziej nastawione na plony oraz społeczne aspekty współtworzenia ogrodu. Idea Community Gardens rozpowszechnia się od kilku lat w Polsce. Jej przykładem może być projekt Ogród warzywny dla wszystkich elblążan. Pisze o nim portal Dziennika Elbląskiego Elbląg (http://elblag.wm.pl/150281,ogrod-warzywny-dla-wszystkich- -elblazan.html#axzz2qtucpq00, dostęp: maj 2013). Jak czytamy, Artyści z kolektywu Pargue no chcą stworzyć dla elblążan ogród warzywny. Ich akcja Kompostex sztuczna jednostka będzie jednym z etapów tegorocznego Przebudzenia projektu realizowanego przez Centrum Sztuki Galeria EL. Twórcy liczą na pomoc elblążan. Klasyfikacje, takie jak powyższa, pomagają wyodrębnić różne typy miejskich, niezależnych działań ogrodniczych. W rzeczywistości ta sama grupa może podejmować inicjatywy o różnym charakterze. Grupa Kwiatkibratki (http://kwiatkibratki.pl/kwiatkibratki-nasza-misja/, dostęp: maj 2013) pisze: Naszą misją jest zmiana szarych przestrzeni miejskich w zieloną, żywą tkankę miasta. Chcemy pokazać, że polskie miasta mogą być zielone od chodników po dachy. Realizujemy dwa flagowe projekty: Miejskie ogrody projekt, który zakłada aktywizowanie społeczności lokalnych i propagowanie idei miejskiego ogrodnictwa chcemy pokazać, jak razem dbać o zaniedbaną przestrzeń; Miejskie farmy projekt zagospodarowywania miejskiej przestrzeni (dachy, tarasy, skarpy) w celu hodowania warzyw, ziół, etc. na własny lub sąsiedzki użytek Spontaniczne użycie obiektów (Squatting) / Ożywianie pustostanów Co jakiś czas prasa karmi nas wiadomościami o (młodych) ludziach, którzy wdarli się do nieużywanych pomieszczeń i mieszkają tam, albo prowadzą różne działania artystyczne, urządzają imprezy towarzyskie, czy organizują spotkania. Zwykle dowiadujemy się wtedy o bezprawiu, braku pozwoleń, albo o ryzykownych zachowaniach i licznych zagrożeniach patologiami. Zbiorowe zamieszkiwanie nazywa się komuną, bezprawne używanie budynku czy innego obiektu to squatting, spolszczone na squat. Squatting to między innymi radykalna ale prosta odpowiedź na bezdomność, kryzys mieszkaniowy i niedobory przestrzeni społecznych, które charakteryzują współczesne społeczeństwa. Pomysł ma długą i skomplikowaną historię powiązaną ze zmiennym charakterem polityk miejskich w ciągu ostatnich 40 lat. Praktyka zajmowania obiektów bez zgody właściciela istnieje od zawsze. W czasach nowożytnych nasilenie takich zachowań miało miejsce po zakończeniu II wojny światowej. Przyczyniły się do tego zniszczenia wojenne, ale także masowa demobilizacja żołnierzy powodująca kumulowanie się problemów Squat, Paryż (Rue de Rivoli), fot. Airair

15 28 3. Aktywizm społeczny 3. Aktywizm społeczny 29 mieszkaniowych, a później nawracające kryzysy mieszkaniowe. Korzenie społeczne i wzorce organizacyjne znajdziemy w towarzystwach pomocy wzajemnej, domach ludowych czy spółdzielniach powstających w końcu XIX wieku. Obecna postać squattingu jako ruchu o połączonych funkcjach, zorganizowanego poszukiwania schronienia i aktywizmu społecznego, zrodziła się w latach 60. minionego wieku. Warte poznania są takie działania jak presja na władze lokalne i dystrybucja udostępnionych przez nie lokali w końcu lat 60. w Zjednoczonym Królestwie czy wyszukiwanie, oznaczanie drzwi oraz publikowanie list pustych lokali (Amsterdam 1966) i instytucjonalizacja tego ruchu w Holandii w roku Holandia była wielkim laboratorium squattingu. Pomiędzy rokiem 1971 i 2010 prawnie możliwe było w jej obrębie okupowanie domów (ochrona miru domowego pozwalała na usuniecie okupujących tylko przy pomocy wyroku sądu). W wielu krajach stosowane w Polsce odcinanie wody i prądu lokatorom byłoby uznane za nieludzkie. Legendą squattingu była też zaniedbana przez wojsko dzielnica Christiania w Kopenhadze. Na tym przypadku przetestowano wszystkie tematy debat, niepokoje i warianty reakcji władz na zajmowanie lokali przez squatersów od siłowych przez tolerowanie, aż po specjalnie uchwalone prawo adoptujące zesquatowaną Christianię do duńskiego systemu prawnego. Epoka siłowego zwalczania squattingu jak i innych inicjatyw spontanicznych już się w większości miast cywilizacji Zachodu skończyła. Nie we wszystkich przypadkach udało się jednak wypracować konstruktywne reguły gry. Squatting może być osobistą strategią poszukiwania schronienia lub próbą życia we wspólnocie. Okupowane i wspólnie zarządzane ośrodki społeczne są także udziałowcami walki o miasto, w tym także rozleglejszych projektów politycznych. Squatersi czy squaty proponują modele działań alternatywnych, dyskusje polityczne, wydarzenia kultury alternatywnej, alternatywy wobec struktur korporacyjnych. Angażują się w kampanie przeciw niepewności pracy, spekulacjom miejskim, rasizmowi, wojnie, niechcianym inwestycjom, prywatyzacji czy reformom uniwersytetów. Kierunkiem obecnych dyskusji i działań są też neoliberalne praktyki rządzących. Trudno nie myśleć o możliwych zagrożeniach płynących z działań tego ruchu. Niemniej warto pamiętać, że reakcje lękowe utrudniają spokojny ogląd sytuacji. Zgodnie z autorytatywną publikacją, można wyróżnić 5 zasadniczych typów squattingu10: 1. wynikający z niedoboru (odpowiednich, tanich) mieszkań; 2. operujący alternatywnymi strategiami mieszkaniowymi (np. charakterystyczne są one dla studentów czy klas średnich) i częstokroć skupiający su na realizacji działań artystycznych (przez obniżenie kosztów, potrzeb czy działań przynoszących niewielkie lub żadne dochody: działań z zakresu sztuki, muzykowania i in.); 3. skupiający się na realizacja przedsięwzięć, projektów i inicjatyw (przedsiębiorczość). Jadłodajnia czy warsztat rowerowy, kursy i porady są przykładami infrastruktury wspierającej alternatywne strategie życiowe. Squaty tego typu zajmują się także (bezpośrednio lub przez gromadzenie pieniędzy) wsparciem realizacji kampanii czy projektów. W wielu krajach squaty określa się jako SocialCenters Centra Społeczne. Włosi określają je jako CSOA (Centro Sociale Occupato Autogestito), a w obiektach udostępnianych bezpłatnie przez władze jako CSA (Centro Sociale Autogestito). Po udanym starcie squatów i rozwiniętej działalności pojawiają się nieraz trudności (np. zagrożenie eksmisją). Pojawiają się też oczekiwania wsparcia publicznego po stronie squatersów. Uważa się jednak, że legalizacja centrów społecznych grozi utratą powiązań z innymi centrami i obiektami czy ruchami społecznymi, spadkiem dynamiki i zaangażowania społecznego czy politycznego; 4. zachowawczy (obrona istniejących obiektów, mieszkańców, społeczności, cennych panoram); 5. polityczny kiedy zesquatowany obiekt tworzy pole działania dla ruchów politycznych, społecznych czy ideologicznych. Także w wypadku polskich squatów widać, że zderzają się tu różne czynniki: a) nagląca potrzeba zaspokojenia swoich potrzeb: mieszkaniowych, których z powodów ekonomicznych albo z braku dostępnych lokali zaspokoić się nie udaje potrzeby wspólnej aktywności, przeżycia, przygody, charakterystycznej przede wszystkim dla młodych b) reakcja na pustki i zaniedbania w mieście, które samo jest synonimem aktywności i dziania się : na celowe zamrażanie terenów i obiektów w celach spekulacyjnych na niesprawności w gospodarowaniu obiektami publicznymi Swoim działaniem aktywiści kwestionują oczywistą oczywistość prawa i procedur administracyjnych. Pokazują dobitnie, że normy te muszą także spełniać wymogi społecznego poczucia sensu i sprawiedliwości. 10. Za: Squatting Europe Kollective (red.): Squating in Europe: Radical Spaces, Urban Struggles, Minor Compositions, Wivenhoe / New York / Port Watson 2013

16 30 3. Aktywizm społeczny 3. Aktywizm społeczny 31 Bar Prasowy Bardzo pouczającym przypadkiem jest historia squatu niemieszkaniowego warszawskiego baru mlecznego Prasowy. Tzw. społeczne otwarcie odbyło się 19 grudnia 2011 roku. Prasowy istniał od czasów socjalizmu. Cieszył się popularnością wśród mieszkańców i pracowników okolicznych instytucji. Panował tu miły duch solidarności. Klienci często fundowali jakieś danie biedniejszym ludziom czekającym na okazję. Po rezygnacji prowadzącego, miasto (dzielnica) zawiesiło kłódkę na drzwiach i zaczęło przygotowania do konkursu na nowego najemcę. Było oczywiste, że dojdzie do zmiany charakteru, a może i funkcji lokalu położonego w atrakcyjnym miejscu. Reakcja aktywistów miejskich była zaskakująca: zerwali kłódkę i zaczęli gotować dawne dania mleczne. Po całej batalii (z udziałem prasy i asystą policji) doszło do rozpoczęcia rozmów władz miasta i władz dzielnicy z grupą Obrońców Baru Prasowego, która zawiązała się po jego społecznym otwarciu. Aktywistom udało się przekonać władze dzielnicy, że na prominentnej ulicy może istnieć bar serwujący tanie posiłki. Ogłoszono nowy konkurs, którego warunki zapewniające niskobudżetowy profil lokalu zostały wypracowane w debacie z aktywistami, mieszkańcami i specjalistami (prowadzącymi bary mleczne, Izba Skarbowa). Elba Inny, znany przykład to squat Elba przy ulicy Elbląskiej w Warszawie. Łatwo znaleźć w Internecie i w gazetach opisy działań, jakie tam realizowano. Najważniejsze dotyczyły promowanie kultury niezależnej, organizacja koncertów, spotkań filmowych, warsztatów i wystaw. Po próbie siłowej interwencji ze strony właściciela terenu nastąpiły protesty mieszkańców miasta i przedstawicieli elit. 23 marca odbyła się demonstracja w obronie Elby, w której wzięło udział ponad 2 tys. osób. Udało się znaleźć bardziej cywilizowany niż pałka kierunek likwidacji konfliktu. Mówimy o kierunku, bowiem do dnia dzisiejszego nie udało się doprowadzić do finalizacji tego procesu. Niemniej wszyscy wykazują dobrą wolę i uczestnicy dialogu są dobrej myśli. Interesujący opis polskiego squatu, prezentuje też Joanna Erbel11. Zwróćmy uwagę, jak wiele z aktywności w Syrenie realizuje zasady ekonomii społecznej (cytujemy obszerne fragmenty). Niezwykle interesujące jest, że takie kolektywy, jak opisany przez J. Erbel, skupiają całe wiązki inicjatyw. Są ich generatorem albo katalizatorem. Każda z nich mogłaby być zapisana w bazie danych ekonomii społecznej jako odrębny projekt. Poniżej wyciąg z tekstu J. Erbel. Syrena Na warszawskim śródmieściu od wiosny 2011 roku działa Autonomiczna Przestrzeń Inicjatyw Syrena. Funkcjonuje ona jako miejsce działań niekomercyjnych nakierowanych na wspieranie inicjatyw lokalnych mieszkańców. Głównym celem kolektywu jest walka o prawo do miasta. Chodzi o podważanie i wetowanie polityki władz miasta, która chroni i promuje interesy prywatnych inwestorów kosztem żywotnych interesów lokalnych społeczności, a zwłaszcza jej najuboższych przedstawicieli. Są to działania na różnych polach: od akcji bezpośrednich, takich jak blokady eksmisji, wspieranie nielegalnych imigrantów, po pisanie petycji, które stają się potem podstawą do negocjacji z władzami miasta. Syrena ma charakter otwarty, każdy może tu przyjść ze swoimi problemami. W kamienicy mieści się szwalnia, pracownia rzeźby i sitodruku, szablonownia i pokój graficzny, ciemnia, świetlica oraz pomieszczenia do swobodnego użytku. Syrena prowadzi też cykliczne zajęcia i warsztaty, choćby naukę języka polskiego dla obcokrajowców, kurs języka rosyjskiego. Są także dyżury prawne dla lokatorów zagrożonych nieuzasadnionymi podwyżkami czynszu i eksmisji. Raz na tydzień można tu zjeść darmowy obiad (tzw. VoKu, Volkskuche). Niedzielne spotkania przy VoKu gromadzą osoby zaprzyjaźnione ale niekoniecznie aktywnie zaangażowane w toczące się działania. Odbywają się próby teatru ulicznego Performeria, działa Warszawska Kooperatywa Spożywcza. Są też liczne spotkania z przedstawicielami innych nieformalnych i formalnych grup i stowarzyszeń: działaczami praw człowieka, inicjatyw pracowniczych, uczestnikami ruchu Occupy Wall Street, imigrantami walczącymi z segregacją i dyskryminacją w UE, członkami załogi Flotylli Wolności do oblężonej Strefy Gazy, białoruskimi wolnościowcami, a nawet tak egzotycznymi jak Felix Padel pra-prawnuk Darwina, który walczy o prawa plemienia Adivasi w Indiach. Od niedawna w Syrenie ma swoją tymczasową siedzibę Warszawskie Stowarzyszenie Lokatorów12. Każdy tydzień wygląda trochę inaczej, ponieważ animują go różni ludzie. Dopisek autora: O bieżącym programie działań można przeczytać w Gazecie Stołecznej: /1,106541, ,Uczelnia_Uliczna Tutaj_ucza_dziergania teorii_queer.html (dostęp: maj 2013), z kolei na stronie skotu na Facebooku pojawiła się informacja o otwarciu warsztatu rowerowego: Rowerownia składa się z rowerów, ludzi, narzędzi, miejsca i idei. Sprawdźcie w grafiku, kiedy mamy dyżury i przybywajcie!. 11. Jak Syrena demokratyzuje Warszawę; Magazyn Sztuki nr 2 (http://www.bractwotrojka.pl/ index.php?option=com_virtuemart&page=shop.product_details&flypage=flypage.tpl&product_id=2347&itemid=116 strony: 62 69, dostęp: maj 2013) 12. Znane m. in. z obrony osób eksmitowanych i analizy polityki mieszkaniowej władz Warszawy (przyp. KH)

17 32 3. Aktywizm społeczny 3. Aktywizm społeczny 33 Od:zysk Anarchiści otworzyli squat tuż przy Starym Rynku w Poznaniu, Michał Wybieralski, , html (dostęp: maj 2013) (Skróty KH) Kamienica od wielu lat stała pusta i niszczała. Kilka miesięcy temu, późną jesienią ubiegłego roku do budynku weszli ci, którzy dziś nazywają się kolektywem Od:zysk młodzi anarchiści, niezależni animatorzy kultury, artyści. Stopniowo oczyszczali budynek, dokonywali niezbędnych napraw, aranżowali przestrzenie na działalność kulturalną i społeczną, zadamawiali się. ( ) W środę w centrum Poznania pojawiają się plakaty zapowiadające otwarcie nowego squatu i niezależnego centrum kultury oraz wydarzenie w portalu Facebook. ( ) Na otwarcie przyszedł dr Andrzej W. Nowak, filozof z UAM: ( ) Dobrze ( ), że powstała tu inicjatywa wolnościowa, gdzie będzie się mówić o równości, o dyskryminacji. Myślę, że młodzi poznaniacy spoza tego środowiska skorzystają z tego miejsca. Ono podnosi kapitał symboliczny Starego Rynku, będzie można tu przyjść na koncert, dyskusję, wymienić się książkami. W tym sensie Od:zysk zastąpi księgarnię Powszechną, która wyniosła się z rynku na raptem kilkadziesiąt metrów, ale bardzo jej tu brakuje. Młody współzałożyciel squatu prosi, by pisać o nim Nestor. I opowiada: To miejsce żyje już od jakiegoś czasu, odbywały się tu spotkania o charakterze feministycznym, ekologicznym, politycznym. Działa pracownia rzeźby i litografii. Chcemy to miejsce współtworzyć z mieszkańcami, zachęcamy ich do współpracy. Macie pomysł na działalność kulturalną, czy społeczną, a nie macie gdzie go zrealizować? Przyjdźcie, pogadamy, na pewno znajdzie się jakiś kąt. Nie masz domu, chcesz zamieszkać z nami? I to jest możliwe. ( ). Jest już zaaranżowana sala kinowa, duży salon, miejsce na koncerty i wydarzenia teatralne. Działa freeshop, w którym się nie płaci, ale wymienia. Na razie wymienić można się ubraniami. W planach jest punkt z zaangażowanymi książkami i pismami oraz darmowym dostępem do internetu. W sobotę w Od:zysku będzie gotować kuchnia społeczna i wydawać darmowe posiłki wegańskie, w niedzielę zagości inicjatywa Food not Bomb, w ramach której anarchiści rozdają bezdomnym i potrzebującym darmowe posiłki. W przeprowadzonych w ramach niniejszej ekspertyzy wywiadach wyraźnie widać, że cel działania jest ważniejszy niż znalezienie schronienia. Nie jest ważne czy Respondenci mieszkają czy nie mieszkają w squacie. Identyfikują się z celami, zbiorowością i miejscem. Dlatego biorą czynny udział w projektach i inicjatywach. Kreuziger Squat, Berlin, fot. ProhibitOnions Nasz Squat (źródło: wywiad w ramach badania): Mieliśmy jakiś pomysł, coś do zaoferowania, chcieliśmy zmieniać świat, mieliśmy określoną postawę wobec świata, na przykład wegetarianizm, czy antykomunizm, antyfaszyzm. Żyć w szkole, żyć w domu, kiedy funkcjonuje się w pewnym systemie wartości jest dosyć połowiczne. Chcieliśmy sprawdzić, czy można wobec naszych wartości żyć na co dzień, jak daleko można się posunąć. Jestem anarchistą. Bliski jest mi model egalitarny, równościowy, który jest oparty o pomoc wzajemną, solidarność, a nie hierarchiczną, skostniałą, centralistyczną strukturę. W naszej społeczności ważniejsza jest praca, niż pieniądze. Klasyka anarchizmu praca czyni własność. My nie tylko kontestujemy rzeczywistość, która nam nie odpowiada, ale tworzymy alternatywę. Co zrobić, żeby świat był lepszy, jak się do tego aktywnie ustosunkować? Żeby nie było tak, że ludzie mają 20 lat i przestają kontestować, bo nie wypada, tylko jak z tym żyć przez całe życie. Squat w dużym mieście (źródło: wywiad w ramach badania): To miejsce, w którym lokatorzy, lokatorki, ludzie, którzy mieszkają w okolicy aktywnie biorą

18 34 3. Aktywizm społeczny 3. Aktywizm społeczny 35 sprawy w swoje ręce i aktywnie włączają się w jakieś społeczności i reagują na to, co ich otacza. Spotykają się tu ludzie, którzy chcą zmienić rzeczywistość i tak zawsze chcieliśmy by to miejsce wyglądało. Ja akurat tu mieszkam, aczkolwiek to nie tylko ludzie, którzy tu mieszkają, ale też osoby, które tu przychodzą, by organizować siebie, albo inne osoby organizować, albo ruch społeczny. Okazją do utworzenia squatu może być zaniedbanie obiektu przez właściciela (Nasz Squat): Squat zainicjowały trzy osoby, które po prostu przespały się w opustoszałych barakach byłej hurtowni. Robotnicy, dwóch mężczyzn i kobieta. Wtedy mieli po dwadzieścia parę lat i poza ideologią robili to też z przyczyn ekonomicznych. Może to też być z góry powzięty zamiar przeciwstawienia się działaniom uznanym za niesłuszne. Squat w dużym mieście zajął kamienicę, z której po reprywatyzacji wysiedlono lokatorów. Aktywiści ze squatów chcą zmieniać rzeczywistość, więc mają jasny, krytyczny ogląd sytuacji w dziedzinach, które ich angażują. Poniższą wypowiedź cytujemy nie ze względu na jej ekspercki charakter, ale dla ilustracji, jak głęboko aktywiści wchodzą w analizę problemu. Squat w dużym mieście o problemach lokatorskich (źródło: wywiad w ramach badania): spadkobiercy (w tym rzekomi) zgłaszają się po.(..) przedwojenne mienie, a państwo oddaje im kamienice ( ); lokatorzy nawet nie są o tym informowani. ( ) nagle okazuje się, że mają właściciela, ( ) który podnosi czynsz lub specjalnie doprowadza budynek do ruiny, ( ) by na jego miejscu postawić inny budynek, typu bank lub coś równie intratnego. Z drugiej strony mamy do czynienia z lokalami komunalnymi, które można było wynajmować za stawkę ustalaną nie przez rynek, ale przez ustawy. ( ) w Polsce jest bardzo duży niedobór tych mieszkań, w kolejce czeka się mniej więcej trzy do pięciu lat. Miasto, jako organizacja społeczna, powinno zapewniać możliwość mieszkania ludziom za godne pieniądze, ( ) ale tego nie robi. [Z kolei] zamożni wykupują mieszkania, nieruchomości, nie po to, by w nich mieszkać. Nieruchomości uważane są za znacznie bezpieczniejszą lokatę, niż pieniądze w banku. Doprowadziło to do sytuacji, kiedy jest coraz mniej lokali komunalnych, [bo] kamienice są reprywatyzowane, a z drugiej strony powstaje coraz więcej nowych mieszkań, które stoją puste. Szacuje się, że około 70% nowo wybudowanych mieszkań w ciągu ostatnich 3 lat stoją puste. Miasto zamiast odpowiadać na potrzeby mieszkaniowe lokatorów i lokatorek, podtrzymuje tą wartość spekulacyjną nieruchomości i doprowadza do sytuacji, w której nie ma tych lokali komunalnych. O tej sytuacji NIK wypowiada się, jako o sytuacji nędzy mieszkaniowej. ( ) Szczególnie ludzie mieszkający w centrum są poddani dużej presji, ( ) W centrum dochodzi do bardzo wielu eksmisji, w centrum też mieszkania są bardzo drogie i nikogo na to nie stać, dochodzi tu do procesów gentryfikacji. My staramy się przeciwdziałać temu procesowi, staramy się wywierać na miasto wpływ, aby budowało jeszcze więcej budynków komunalnych. Blokujemy eksmisje, staramy się udzielać pomocy dla wszystkich lokatorów i lokatorek, którzy walczą z firmami, które próbują zreprywatyzować ich lokal oraz staramy się walczyć z gentryfikacją poprzez wspieranie różnych lokalnych inicjatyw, poprzez przeciwdziałanie procesom, które czynią tą przestrzeń miejską niedostępną. Udzielamy porad prawnych, wspieramy się podczas procesów eksmisyjnych i staramy się blokować eksmisje. Jeżeli ktoś jest w sytuacji nędzy mieszkaniowej, ( ) to staramy się znaleźć jakiś pustostan, który razem przystosowujemy do użycia z powrotem. Wśród innych inicjatyw, jakie realizowane są w squatach na zasadzie gościny, przez odrębną grupę czy stowarzyszenie, albo przez kolektyw squatu, znajdujemy wsparcie dla imigrantów. Squat w dużym mieście: (źródło: wywiad w ramach badania) Wychodzimy z założenia, że migracja bez względu na przyczynę jest uzasadniona. Najczęściej są to motywacje ekonomiczne, ludzie uciekają przed głodem, jadą za pracą. Bieda, od której ludzie uciekają, jest często wynikiem opresyjnej polityki Europy, lat kolonializmu. Wspieramy aktywnie akcje, które mają na celu przeciwdziałanie takiej apartheidowej polityce. Działamy informacyjnie, udzielamy informacji na temat tego, czym jest okupiona polityka europejska, przeciwdziałamy złemu dyskryminującemu traktowaniu migrantów i migrantek przez służby więzienne, udzielamy migrantom porad prawnych. Mimo zasadniczo nieformalnego, nieraz przeciw prawu działania squatów, pojawiają się potrzeby, które uzasadniają tworzenie legalnych jednostek. Nasz squat: (źródło: wywiad w ramach badania) Zaczęliśmy robić spółdzielnię. To jest spółdzielnia socjalna. Założyliśmy ją jako odpowiedź polityczną, ale w kontekście ekonomicznym i używamy jej do konkretnych celów, ale nadal bardzo dużo, większość dzieje się poza nią i nie wszyscy członkowie kolektywu do niej należą. ( ) jedyny ruch, taki parawan, który nam odpowiadał, to była spółdzielnia. Stworzyliśmy lokal księgarnie i sprzedajemy tam kawę, herbatę. A jednocześnie zatrudniamy tam ludzi. Chcemy stworzyć taką ekonomię, która pozwoli też coś do gara włożyć. Ludzie idą demonstrować, kleić plakaty itd., ale między działaniem, a działaniem potrzeba też jakoś żyć i części z nas dajemy taką możliwość. Naturalne jest, że w squatcie znajduje swoje miejsce także kooperatywa spożywcza. Sposób podejmowania decyzji jest charakterystyczny dla tworzących je środowisk. Squat w dużym mieście: (źródło: wywiad w ramach badania) Squat ma przestrzeń społeczną i mamy też przestrzeń prywatną. ( ) część osób zamyka się we własnym mieszkaniu i część rzeczy mamy razem, część oddzielnie. Mamy

19 36 3. Aktywizm społeczny spotkania, staramy się odtwarzać model wspólnoty mieszkaniowej, mamy na przykład wspólną suszarnię, ( ) Spotykamy się, ustalamy pewne zasady. Squat nie jest strukturą podporządkowaną jednej władzy. Squat w dużym mieście (źródło: wywiad w ramach badania): mamy grupy robocze, w których działamy, nie jesteśmy spójną grupą ideowo polityczną. Wszystkie grupy skupiają się na tym, by brać sprawy we własne ręce i samemu decydować o swoim życiu. Wszystkie te grupy należą, a po części nie należą, nie mamy oficjalnej listy członków i członkiń. Ja się czuję częścią kolektywu ( ) ale też są osoby, które się tak nie czują, choć są mocno zaangażowane w projekty ( ) nie [jesteśmy] organizatorem [tylko] miejscem różnych spotkań. Nie bardzo jest jak przyjąć się do Squatu, bo mamy otwarte spotkania kolektywu, na które każdy może przyjść, można samemu też organizować grupę, czy realizować pomysły jeżeli pozostałym członkom się spodoba. Jeżeli nie, to nie. Na ogół przychodzą ludzie, którzy mają rzeczywiste problemy, wynikające z tego, co nas otacza. Oczywiście są ludzie bardziej i mniej zaangażowani, nie każdy ma tyle samo czasu i nie każdy jest tak samo efektywny. Oczywiście tworzą się jakieś struktury zależności, od niektórych osób zależy więcej, bo mają jakieś umiejętności. Ale nigdy nie wykorzystujemy tych zjawisk do tego, by ktoś mógł mieć prawo do stanowienia o innych. ( ) Większość grup podejmuje decyzje w sposób konsensualny, czyli jest rozmowa, w której każdy, każda może zabrać głos i głos każdego i każdej jest tak samo ważny. Grupa wspólnie dochodzi do wniosku odnośnie jakiegoś rozwiązania. Być może wydaje się to niemożliwe, ale de facto nie jest aż tak trudne w momencie, kiedy dajemy sobie przestrzeń, czyli możliwość wypowiadania się, krytykowania. Wspólna rozmowa, pozbawiona negatywnych opinii, umożliwia wspólne poszukiwanie najlepszego rozwiązania. Nasz Squat: (źródło: wywiad w ramach badania) Sam Kolektyw skupia ponad 50 osób. Na zebrania nie wszyscy przychodzą, bo mamy też listę dyskusyjną. Co tydzień się spotykamy, wypisuje się po kolei punkty problemy do omówienia i siedzimy tak długo, aż omówimy. Potem jest głosowanie. Nie ma listy obecności, kogo nie ma na zebraniu, ten tego dnia nie ma głosu. Ostatnio była dyskusja, żeby spisywać to, co było na zebraniu i wysyłać tym, którzy nie byli. Ale zostało to mocno skrytykowane, bo jeśli ktoś chce to spisywać, to spisze, ale jeśli nie ma na to ochoty, to dlaczego ma to robić? Nie dostaje się za to pieniędzy. Ten, kto nie przyjdzie, to po prostu nie przyjdzie. Wszystko jest umowne, ale jest na przykład prawo veta. Pewne rzeczy są regulowane, na przykład samo mieszkanie na squacie. Ja, jak jeszcze tam mieszkałem, sam spisałem taki antyregulamin, to wisiało na ścianie. 4 Przedsięwzięcia handlu i wymiany Mniej lub bardziej sformalizowane systemy współpracy i wymiany usług, towarzyszą różnym projektom współczesnych ruchów miejskich. Współpraca, współdziałanie, dzielenie się swoimi umiejętnościami są ich cechą emblematyczną. Popularnymi przedsięwzięciami nieformalnym ułatwiającymi obniżenie kosztów utrzymania są różnorodne: bezgotówkowa wymiana rzeczy i usług albo też sprzedaż czy kupno rzeczy używanych czy po prostu niepotrzebnych obecnym właścicielom Pchli targ Jedną z najbardziej znanych niekomercyjnych form handlu i wymiany jest tzw. pchli targ. Zwykle, zgodnie z deklaracjami organizatorów, targi takie służą wymianie (z pomocą lub bez pomocy pieniędzy) niepotrzebnych rzeczy pomiędzy ich obecnymi właścicielami a osobami chcącymi wejść w ich posiadanie. Jak z tego wynika, chodzi o rzeczy unikalne, jednostkowe. Tradycyjnie pchle targi gromadzą również kolekcjonerów. W ogromnej większości wypadków targi te są organizowane przez dysponenta odpowiedniego obiektu czy terenu i towarzyszy im cel komercyjny. W konsekwencji szybko przekształcają się one w jarmarki tanich ale nowych i masowych towarów. Najbardziej znanym przykładem ewolucji pchlego targu był Jarmark Europa, którego pierwociny były organizowane na terenach klubu Skra i który rozwinął się w największe bodaj targowisko Europy, a w pewnym momencie także centrum handlu hurtowego. Być może porównywalny z nim był jarmark Arizona w rozpadającej się Jugosławii (dostęp: maj 2013).

20 38 4. Przedsięwzięcia handlu i wymiany 4. Przedsięwzięcia handlu i wymiany 39 Równolegle do tej komercyjnej ścieżki, powstają inicjatywy nieformalne oparte na niekomercyjnych założeniach. Organizatorzy jednego z popularniejszych, powtarzających się wydarzeń, Garażówki, ogłaszają: (dostęp: maj 2013): Szafy i pawlacze nie domykają się od nadmiaru starych rzeczy? Zastanawiasz się nad wyrzuceniem nieużywanych ciuchów, ale jednak Ci ich szkoda? Druga edycja wyprzedaży garażowej na Pradze jest idealnym sposobem na pozbycie się rupieci, ale także na pozyskanie unikatowych rzeczy w śmiesznie niskich cenach. Ogłoszenie dotyczące innej Garażówki na tej samej stronie oferuje: Sezon na wyprzedaże zacznie się w niedzielę 26 lutego na ulicy Żurawiej. Warszawiacy będą mogli sprzedać to, czego już nie potrzebują. W programie przewidziane są też warsztaty z recyklingu dla dzieci i dorosłych oraz pomoc bezdomnym 13. Warto zwrócić uwagę, że równolegle z korzyściami ekonomicznymi i szansą na nabycie czegoś unikalnego, projekty nieformalne promują także wartości związane z zasadą trwałego rozwoju, do jakich należy recykling. Inny jarmark, który udzielił nam wywiadu, podkreśla: Zawsze organizujemy jednocześnie te spotkania w miejscach z kulturotwórczym potencjałem, albo w miejscach zagrożonych, żeby przyłożyć się do ich obrony. Wyprzedaż garażowa, Great Glebe Garage Sale, fot. Mike Garażówka w Śródmiejskiej Jeśli nie macie możliwości pozbycia się niepotrzebnych rzeczy, sprzedajcie je na najbliższej Garażówce w kawiarni Śródmiejska przy ul. Marszałkowskiej. Pamiętajcie: recykling się opłaca! Event trwa od 13 do 18 ;) SOFAGE też będzie z męskimi ubraniami! AUKCJA /g.16/: Będzie licytacja najciekawszych gadżetów, które pojawią się podczas GARAŻÓWKI. JEDZENIE. Zaprasza kawiarnia Śródmiejska LEGO KONSTRUKTOR. Jeżeli przyniesiecie ze sobą klocki LEGO, przerobi on je Wam na głośniki np. do domowych zestawów hi-fi czy komputera (źródło: mowianamiescie.pl/garazowka-w-srodmiejskiej, dostęp: maj 2013) 13. Ilustracja: Plakat reklamujący Garażówkę, źródło: -srodmiejskiej (dostęp: maj 2013) Wyprzedaż garażowa, USA, fot. Ildar Sagdejev

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Charakter Małopolskiego Komitetu Obywatelskiego Siedzą w środkowym rzędzie: prof. Jerzy Mikułowski Pomorski późniejszy rektor AE, prof. Aleksander Koj ówczesny rektor

Bardziej szczegółowo

Centrum Wsparcia Organizacji. SIECIOWANIE ORGANIZACJI/INSTYTUCJI/G RUP (praca z lokalnymi liderami instytucjonalnymi)

Centrum Wsparcia Organizacji. SIECIOWANIE ORGANIZACJI/INSTYTUCJI/G RUP (praca z lokalnymi liderami instytucjonalnymi) Rozumienie środowiskowej pracy: Praca środowiskowa to działania aktywizujące, integrujące i budujące wspólnotę lokalną, które są podejmowane w społeczności lokalnej. Działania Powinny opierać się na aktywności

Bardziej szczegółowo

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi

Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Wieś dla Seniorów Seniorzy dla wsi Seniorzy są wśród nas Szybko postępujące zmiany demograficzne ostatnich 20 lat spowodowały rosnący udział osób starszych w Polsce. Zmiany struktury demograficznej związane

Bardziej szczegółowo

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Wizerunek organizacji pozarządowych najważniejsze fakty 24% 16% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Kiedy Polacy słyszą organizacja pozarządowa to myślą 79% 77% zajmują się głównie pomaganiem

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz ankiety badania organizacji pozarządowych

Kwestionariusz ankiety badania organizacji pozarządowych Załącznik nr 3 do Zarządzenia nr 2/2012 Wójta Gminy Rokietnica z dnia 12 stycznia 2012 r. Kwestionariusz ankiety badania organizacji pozarządowych 1. Proszę formę prawną organizacji pozarządowej Prosimy

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność banków

Społeczna odpowiedzialność banków Społeczna odpowiedzialność banków Maria Młotek Forum Odpowiedzialnego Biznesu, organizacja, która propaguje ideę społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw w Polsce, definiuje odpowiedzialny biznes jako:

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Grupa Wydawnicza Gazet Lokalnych

Grupa Wydawnicza Gazet Lokalnych Grupa Wydawnicza Gazet Lokalnych Od 2004 r. www.extrapolska.pl Wydawnictwo Gazet Regionalnych Spółka Extra Media jest wydawnictwem w 100% z kapitałem polskim, od ponad 10 lat działającym na krajowym rynku

Bardziej szczegółowo

Anna Tuz Zastępca Dyrektora Departamentu Informacji Europejskiej Ministerstwo Spraw Zagranicznych

Anna Tuz Zastępca Dyrektora Departamentu Informacji Europejskiej Ministerstwo Spraw Zagranicznych Współpraca Ministerstwa Spraw Zagranicznych z organizacjami pozarządowymi i samorządami przy realizacji wybranych zadań z zakresu współpracy międzynarodowej Anna Tuz Zastępca Dyrektora Departamentu Informacji

Bardziej szczegółowo

DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY RELACJA Z BADAŃ

DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY RELACJA Z BADAŃ DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY RELACJA Z BADAŃ Bielsko-Biała, 24.10.2013 r. Organizatorzy Dawid Zieliński Badane zagadnienia Formy komunikacji na linii władze mieszkańcy Bariery w komunikacji Możliwości usprawnienia

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk Społeczna Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk SPOŁECZNA PODKARPACKA AKADEMIA NAJLEPSZYCH PRAKTYK (SPANP) Szanowni Państwo, w imieniu wszystkich partnerów pragniemy zaprosić Was do współpracy w ramach

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJA ZAŁOŻEŃ BUDŻETU OBYWATELSKIEGO W BIAŁYMSTOKU NA 2015 ROK

PROPOZYCJA ZAŁOŻEŃ BUDŻETU OBYWATELSKIEGO W BIAŁYMSTOKU NA 2015 ROK PROPOZYCJA ZAŁOŻEŃ BUDŻETU OBYWATELSKIEGO W BIAŁYMSTOKU NA 2015 ROK Przedstawiamy Państwu dokument, opisujący założenia budżetu obywatelskiego w Białymstoku na rok 2015. Został on opracowany przez grupę

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ ANKIETY

KWESTIONARIUSZ ANKIETY KWESTIONARIUSZ ANKIETY Płeć: Kobieta Mężczyzna Wiek: 18-25 lat 26-30 lat 31-35 lat 36-40 lat 41-50 lat powyżej 50 lat Okres prowadzenia przedsiębiorstwa: do 1 roku 1-3 lata 3-10 lat 10-20 lat powyżej 20

Bardziej szczegółowo

Młodzieżowe Rady. sposób na systematyczne uczestnictwo młodzieży w życiu publicznym

Młodzieżowe Rady. sposób na systematyczne uczestnictwo młodzieży w życiu publicznym Młodzieżowe Rady sposób na systematyczne uczestnictwo młodzieży w życiu publicznym VI seminarium Laboratorium Partycypacji Obywatelskiej: partycypacja młodzieży 11-12 października 2011 roku Zaczęło się

Bardziej szczegółowo

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński plan spotkania Trzy części spotkania: podstawowe pojęcia i problemy wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Animacja działań społecznych w środowisku lokalnym. Lubycza Królewska, 19 grudnia 2014 roku

Animacja działań społecznych w środowisku lokalnym. Lubycza Królewska, 19 grudnia 2014 roku Animacja działań społecznych w środowisku lokalnym Lubycza Królewska, 19 grudnia 2014 roku Czym jest animacja? Animacja to: - działalność, która ożywia społeczność lokalną, - metoda budowania kapitału

Bardziej szczegółowo

Model Domu Sąsiedzkiego wypracowany przez grupę partnerską TWORZENIE DOMU SĄSIEDZKIEGO

Model Domu Sąsiedzkiego wypracowany przez grupę partnerską TWORZENIE DOMU SĄSIEDZKIEGO Wydział Polityki Społecznej Model Domu Sąsiedzkiego wypracowany przez grupę partnerską TWORZENIE DOMU SĄSIEDZKIEGO Magdalena Skiba Referat Integracji Społ. i Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi magdalena.skiba@gdansk.gda.pl

Bardziej szczegółowo

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Mężczyzna, w wieku do 40 lat, wykształcony, chcący osiągać wyższe zarobki i być niezależny taki portret startującego polskiego przedsiębiorcy można nakreślić analizując

Bardziej szczegółowo

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Od 10 lat działamy na rynku, starając się utrzymywać wysoką pozycję, zarówno na polu ogólnopolskim, jak i lokalnym. Współpracujemy z najlepszymi producentami,

Bardziej szczegółowo

PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO. czyli co dalej z dobrem wspólnym w mojej społeczności?

PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO. czyli co dalej z dobrem wspólnym w mojej społeczności? PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO czyli co dalej z dobrem wspólnym w mojej społeczności? CO TO TAKIEGO PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO? Najprościej rzecz ujmując, to przestrzeń współpracy uczestników programu Lokalne

Bardziej szczegółowo

Projekt miał szeroki zasięg terytorialny. Obejmował uczestników z placówek oświatowych z 14 województw w kraju. Składał się z dwóch modułów:

Projekt miał szeroki zasięg terytorialny. Obejmował uczestników z placówek oświatowych z 14 województw w kraju. Składał się z dwóch modułów: Fundacja Rodzice Szkole ul. Marszałkowska 140/62c, 00-061 Warszawa tel.: 721 326 336, fax: (22) 398 48 04 www.rodziceszkole.edu.pl kontakt@rodziceszkole.edu.pl Nr KRS: 0000268115, REGON: 140781919, NIP:

Bardziej szczegółowo

Program Aktywności Lokalnej SIKORKI. realizowany przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Krakowie, Filia nr 9, os. Teatralne 24, Kraków.

Program Aktywności Lokalnej SIKORKI. realizowany przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Krakowie, Filia nr 9, os. Teatralne 24, Kraków. Program Aktywności Lokalnej SIKORKI realizowany przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Krakowie, Filia nr 9, os. Teatralne 24, Kraków. Program Aktywności Lokalnej SIKORKI skierowany jest do mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Nowy Świat. w Legnicy

Ośrodek Nowy Świat. w Legnicy Instytucja Kultury Samorządu Województwa Dolnośląskiego Ośrodek Nowy Świat w Legnicy Ośrodek Nowy Świat to miejsce zderzenia różnych kultur, miejsce spotkań młodych ludzi stąd i stamtąd, z daleka i z bliska.

Bardziej szczegółowo

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce Zaproszenie do dyskusji Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie nieruchomościami mieszkalnymi

Zarządzanie nieruchomościami mieszkalnymi Zarządzanie nieruchomościami mieszkalnymi Aspekty prawne i organizacyjne Ewa Bończak-Kucharczyk 2. wydanie Warszawa 2011 SPIS TREŚCI 5 Spis treści Wykaz skrótów... 11 Rozdział 1 Wprowadzenie...15 Rozdział

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Rozdział I Postanowienia ogólne

WSTĘP. Rozdział I Postanowienia ogólne PROGRAM WSPÓŁPRACY POWIATU PISKIEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI, O KTÓRYCH MOWA W ART. 3 UST. 3 USTAWY Z DNIA 24 KWIETNIA 2003 R. O DZIAŁALNOŚCI POŻYTKU PUBLICZNEGO I O WOLONTARIACIE,

Bardziej szczegółowo

Wydział Współpracy Społecznej

Wydział Współpracy Społecznej Wydział Współpracy Społecznej Wzmacnianie mechanizmu partycypacji społecznej w m.st. Warszawie Urząd Miasta Stołecznego Warszawy Centrum Komunikacji Społecznej Anna Petroff-Skiba Konsultacje społeczne

Bardziej szczegółowo

PROJEKT. Wstęp. Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Ilekroć w niniejszym programie jest mowa o:

PROJEKT. Wstęp. Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Ilekroć w niniejszym programie jest mowa o: PROJEKT Program Współpracy Gminy Gostynin z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na rok 2013 Wstęp

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DO PRZYGOTOWANIA PLANU DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ

PRZEWODNIK DO PRZYGOTOWANIA PLANU DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ PRZEWODNIK DO PRZYGOTOWANIA PLANU DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ CZYM JEST PLAN DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ (BIZNES-PLAN), I DO CZEGO JEST ON NAM POTRZEBNY? Plan działalności gospodarczej jest pisemnym dokumentem,

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

Naszyjnik Północy - czynnik integrujący grupę osób, marka promująca region, produkty i osoby.

Naszyjnik Północy - czynnik integrujący grupę osób, marka promująca region, produkty i osoby. Produkt lokalny wyrób lub usługa, z którą utożsamiają się mieszkańcy regionu, produkowana w sposób niemasowy i przyjazny dla środowiska, z surowców lokalnie dostępnych. Produkt lokalny staje się wizytówką

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Osoby w wieku 50+ a rozwój kapitału społecznego. Diagnoza i ewaluacja wielkopolskich inicjatyw kulturalnych

Osoby w wieku 50+ a rozwój kapitału społecznego. Diagnoza i ewaluacja wielkopolskich inicjatyw kulturalnych Osoby w wieku 50+ a rozwój kapitału społecznego. Diagnoza i ewaluacja wielkopolskich inicjatyw kulturalnych PROPOZYCJA PARTNERSTWA Projekt badawczy dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa

Bardziej szczegółowo

Demokracja elektroniczna (e-demokracja) to rządy demokratyczne z wykorzystaniem elektronicznych technologii komunikacyjnych.

Demokracja elektroniczna (e-demokracja) to rządy demokratyczne z wykorzystaniem elektronicznych technologii komunikacyjnych. Demokracja elektroniczna (e-demokracja) to rządy demokratyczne z wykorzystaniem elektronicznych technologii komunikacyjnych. W szerszym znaczeniu termin "demokracja elektroniczna" obejmuje również elektroniczny

Bardziej szczegółowo

Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim

Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim 1 Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim Regionalne Centrum Ekonomii Społecznej raport z działalności 2010-2011 Toruń, maj 2011 roku Projekt jest współfinansowany ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Obywatele dla Demokracji. program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG

Obywatele dla Demokracji. program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Obywatele dla Demokracji Realizatorzy: Fundacja im. Stefana Batorego w partnerstwie z Polską Fundacją Dzieci i

Bardziej szczegółowo

MARZYCIELE I RZEMIEŚLNICY DOM INNOWACJI SPOŁECZNYCH. październik 2014 - czerwiec 2015

MARZYCIELE I RZEMIEŚLNICY DOM INNOWACJI SPOŁECZNYCH. październik 2014 - czerwiec 2015 październik 2014 - czerwiec 2015 Grzegorz Lewandowski PRZESTRZEŃ FIZYCZNA I INTELEKTUALNA IDEA - wspieramy nowatorskie działania na rzecz społecznej zmiany - wypracowujemy i testujemy rozwiązania związane

Bardziej szczegółowo

STATUT FORUM WSPÓŁPRACY EMPOWERMENT

STATUT FORUM WSPÓŁPRACY EMPOWERMENT STATUT FORUM WSPÓŁPRACY EMPOWERMENT I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Forum Współpracy Empowerment, nazywane dalej Forum, jest autonomicznym ciałem bez osobowości prawnej. 2. Forum powołuje się na czas nieokreślony.

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020

Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020 Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020 SEKTOR EKONOMII SPOŁECZNEJ W MAŁOPOLSCE 1. Małopolska jest uznawana za lidera ekonomii społecznej:

Bardziej szczegółowo

Na terenie miasta aktywnie działa ok. 150 organizacji pozarządowych z czego 26 ma status organizacji pożytku publicznego 1. 1 Dane z marca 2015 r.

Na terenie miasta aktywnie działa ok. 150 organizacji pozarządowych z czego 26 ma status organizacji pożytku publicznego 1. 1 Dane z marca 2015 r. Sprawozdanie z realizacji przez Gminę Miasto Ostrów Wielkopolski programu współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności

Bardziej szczegółowo

Opis zasobu: Projekt Młodzi menedżerowie kultury w bibliotekach

Opis zasobu: Projekt Młodzi menedżerowie kultury w bibliotekach Opis zasobu: Projekt Młodzi menedżerowie kultury w Projekt realizowany był przez Towarzystwo Inicjatyw Twórczych,,ę w ramach Programu Rozwoju Bibliotek. Opis zasobu: Twoje strony, mocne strony 2 Kontekst

Bardziej szczegółowo

MISHOWA SEKCJA KULTURY

MISHOWA SEKCJA KULTURY Samorząd Studentów Kolegium MISH UW ul. Dobra 72, 00-312 Warszawa E-mail samomish@gmail.com Facebook https://www.facebook.com/mish.uw http://www.samorzad.mish.uw.edu.pl/ Kim jesteśmy? Sekcja Kultury powstała

Bardziej szczegółowo

Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG

Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Realizatorzy: Fundacja im. Stefana Batorego w partnerstwie z Polską Fundacją Dzieci i Młodzieży budżet: 37 mln

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Raport z badania przeprowadzonego w sierpniu 2007 roku O badaniu Badanie zostało przeprowadzone w sierpniu bieżącego roku na podstawie ankiety internetowej Ankieta

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT C- A IDEA SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU. PODSTAWY CSR. Skąd się wziął CSR? Historia społecznej odpowiedzialności biznesu. Koncepcja zrównoważonego rozwoju.

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

Działanie DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY - PODSUMOWANIE KADENCJI 2010-2014

Działanie DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY - PODSUMOWANIE KADENCJI 2010-2014 Działanie DOSTĘPNI SAMORZĄDOWCY - PODSUMOWANIE KADENCJI 2010-2014 Materiał wypracowany w czasie Warsztatów Wprowadzających do tegorocznej edycji akcji Masz Głos, Masz wybór działanie Dostępni Samorządowcy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLI/502/08 Rady Miasta Krakowa z dnia 23 kwietnia 2008 r.

UCHWAŁA NR XLI/502/08 Rady Miasta Krakowa z dnia 23 kwietnia 2008 r. UCHWAŁA NR XLI/502/08 Rady Miasta Krakowa z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie zasad i trybu przeprowadzania konsultacji z mieszkańcami Gminy Miejskiej Kraków przy realizacji inwestycji i projektów miejskich.

Bardziej szczegółowo

Raport z konsultacji społecznych budżetu partycypacyjnego

Raport z konsultacji społecznych budżetu partycypacyjnego Raport z konsultacji społecznych budżetu Mając na uwadze rozwój społeczeństwa obywatelskiego, udział mieszkańców w formułowaniu priorytetów w zakresie kierunków rozwoju miasta i dzielnic, a także doskonalenia

Bardziej szczegółowo

Samorząd i mieszkańcy dla inwestycji w OZE

Samorząd i mieszkańcy dla inwestycji w OZE Panel dyskusyjny: Samorząd i mieszkańcy dla inwestycji w OZE Współpraca mieszkańców i awans gospodarczy gminy PREMIERA PORADNIKA: Jak mieszkańcy i ich gminy mogą skorzystać na OZE Dlaczego warto wziąć

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjno - promocyjna Gminy Miasto Płock wobec organizacji pozarządowych, grup nieformalnych i inicjatyw obywatelskich

Polityka informacyjno - promocyjna Gminy Miasto Płock wobec organizacji pozarządowych, grup nieformalnych i inicjatyw obywatelskich Strona1 Polityka informacyjno - promocyjna Gminy Miasto Płock wobec organizacji pozarządowych, grup nieformalnych i inicjatyw obywatelskich Opracowanie w ramach projektu Potencjał Działanie Rozwój: nowy

Bardziej szczegółowo

PROJEKT. Załącznik do Uchwały Nr.. Rady Powiatu w Lipnie

PROJEKT. Załącznik do Uchwały Nr.. Rady Powiatu w Lipnie Załącznik do Uchwały Nr.. Rady Powiatu w Lipnie z dnia PROGRAM WSPÓŁPRACY POWIATU LIPNOWSKIEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ INNYMI UPRAWNIONYMI PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POŻYTKU PUBLICZNEGO

Bardziej szczegółowo

Czy warto przygotować kampanię wyborczą w mediach społecznościowych i jak to zrobić?

Czy warto przygotować kampanię wyborczą w mediach społecznościowych i jak to zrobić? Czy warto przygotować kampanię wyborczą w mediach społecznościowych i jak to zrobić? Warsztat, Kongres Kobiet 9.05.2014 Czy social media są potrzebne w kampanii? Z internetu korzysta 61,4% Polaków (18,51

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD Załącznik do Uchwały nr XXIV/196/08 Rady Gminy Szemud z dnia 08 września 2008 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD NA LATA 2008 2013 Szemud 2008 SPIS TREŚCI: I. WSTĘP.. 3 II. III. IV. ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian z pomagania -doświadczenia Fundacji Orange w ewaluacji

Sprawdzian z pomagania -doświadczenia Fundacji Orange w ewaluacji Sprawdzian z pomagania -doświadczenia Fundacji Orange w ewaluacji Fundacja korporacyjna jako instytucja ucząca się rola mechanizmów ewaluacji VII. Seminarium Forum Darczyńców w Polsce, 11 września 2014

Bardziej szczegółowo

Modele Funkcjonowania Lokalnego Funduszu Młodych

Modele Funkcjonowania Lokalnego Funduszu Młodych Modele Funkcjonowania Lokalnego Funduszu Młodych Załącznik. Dokument końcowy, który powstał w wyniku seminarium, przedstawiający koncepcję tworzenia Lokalnego Funduszu Młodych. W dniach 08 09 marca 2008r.

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

OPIS DOBREJ PRAKTYKI. ambas@ambas.pl. w radach i komitetach utworzonych przez władze publiczne

OPIS DOBREJ PRAKTYKI. ambas@ambas.pl. w radach i komitetach utworzonych przez władze publiczne OPIS DOBREJ PRAKTYKI 1. Dane dotyczące podmiotu ubiegającego się o wpis nazwa inicjatywy nazwa podmiotu Polska Sieć Ambasadorów Przedsiębiorczości Kobiet Urszula Ciołeszynska - Fundatorka i Prezes Fundacji

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 Ostrowiec Świętokrzyski 2015 Wstęp Program Wsparcia Ekonomii Społecznej w Gminie Ostrowiec Świętokrzyski na lata

Bardziej szczegółowo

OPIS DOBREJ PRAKTYKI. biuro@fundacjaperitia.pl. w radach i komitetach utworzonych przez władze publiczne

OPIS DOBREJ PRAKTYKI. biuro@fundacjaperitia.pl. w radach i komitetach utworzonych przez władze publiczne OPIS DOBREJ PRAKTYKI 1. Dane dotyczące podmiotu ubiegającego się o wpis nazwa inicjatywy Centrum NGO Poznań nazwa podmiotu Fundacja Kształcenia Ustawicznego PERITIA dokładny adres Grottgera 16/1, 60-758

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

British American Tobacco Polska. Biznes, Nauka i CSR

British American Tobacco Polska. Biznes, Nauka i CSR British American Tobacco Polska Biznes, Nauka i CSR Akademia Augustowska British American Tobacco Polska Firma obecna w Polsce od 1991 roku a od 1997 pod nazwą British American Tobacco Polska W 2008 roku

Bardziej szczegółowo

Media społecznościowe: wykorzystanie w PR

Media społecznościowe: wykorzystanie w PR : O badaniu Cel Deklarowany zakres wykorzystania mediów społecznościowych w komunikacji public relations i marketingowej Opinie pracowników branży PR & marketing na temat ich oczekiwań związanych z tego

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA LOKALNA krok po kroku. Marta Olejnik Fundacja Pole Dialogu

DIAGNOZA LOKALNA krok po kroku. Marta Olejnik Fundacja Pole Dialogu DIAGNOZA LOKALNA krok po kroku Marta Olejnik Fundacja Pole Dialogu DIAGNOZA PROBLEMÓW W ŚRODOWISKU LOKALNYM Czym jest diagnoza? Po co robić diagnozę? Jak diagnozować? Przykłady i wskazówki O czym należy

Bardziej szczegółowo

SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY SIERPIEŃ WRZESIEŃ 2014

SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY SIERPIEŃ WRZESIEŃ 2014 SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY SIERPIEŃ WRZESIEŃ 2014 SPOŁECZEŃSTWO / POMOC SPOŁECZNA / ZDROWIE / GOSPODARKA... 2 NAUKA / EDUKACJA... 5 KULTURA I SZTUKA... 7 EKOLOGIA/OCHRONA ŚRODOWISKA/TURYSTYKA I

Bardziej szczegółowo

1. Termin: 20-21 czerwca 2013r.

1. Termin: 20-21 czerwca 2013r. Informacja na temat udziału w krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych w latach 2007-2014 udział w 32 konferencjach; wygłoszonych 27 referatów 1. Termin: 20-21 czerwca 2013r. Organizator: Wydział

Bardziej szczegółowo

Usługi finansowe. Raport z badania ilościowego przeprowadzonego w Internecie. 7-25 października 2004

Usługi finansowe. Raport z badania ilościowego przeprowadzonego w Internecie. 7-25 października 2004 Usługi finansowe Raport z badania ilościowego przeprowadzonego w Internecie 7-25 października 2004 Spis treści Podsumowanie... 3 O badaniu... 6 Znajomość dostępnych w Internecie usług finansowych. Źródła

Bardziej szczegółowo

Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony

Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony Raport z badań ankietowych uczestników zajęć w ramach projektu Tydzień próby - mój sposób na rozwój zrównoważony Opracowanie: Agata Rudnicka Łódź 2014 1 Badania ankietowe przeprowadzone zostały we wrześniu

Bardziej szczegółowo

Statut Fundacji Win-Win

Statut Fundacji Win-Win Statut Fundacji Win-Win ROZDZIAŁ I. Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja Win-Win, zwana w dalszej części statutu Fundacją, została ustanowiona 08 lutego 2012 roku w Toruniu, przez Piotra Wielgusa, zwanego

Bardziej szczegółowo

Spółdzielnie energetyczne

Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne Spółdzielnie energetyczne krok w stronę zielonej demokracji [dropcap] [/dropcap]niemiecka transformacja energetyczna oznacza nie tylko zmiany technologiczne i gospodarcze. Przemianie

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu: ROZ-S8-15

KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu: ROZ-S8-15 (pieczęć wydziału) KARTA PRZEDMIOTU Z1-PU7 WYDANIE N1 Strona 1 z 5 1. Nazwa przedmiotu: ORGANIZACJE POZARZĄDOWE I ICH SPOŁECZNE FUNKCJE 3. Karta przedmiotu ważna od roku akademickiego: 2012/2013 4. Forma

Bardziej szczegółowo

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing http://www.varbak.com/fotografia/olbrzym-zdj%c4%99%c4%87-sie%c4%87-paj%c4%85ka; 15.10.2012 Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing dr Anna Jęczmyk Uniwersytet Przyrodniczy

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z prac grupy B

Sprawozdanie z prac grupy B B/1 Sprawozdanie z prac grupy B W dniu 11 lipca 2015 roku w godzinach 10:00 14:00 obyło się pierwsze spotkanie grupy roboczej B w ramach projektu Nowy Wymiar Konsultacji. Projekt został dofinansowany ze

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIA PR I KOMUNIKACJA BIZNESOWA. FUNDACJA ALL THAT ART! 26 i 27 października 2012 Wrocław

SZKOLENIA PR I KOMUNIKACJA BIZNESOWA. FUNDACJA ALL THAT ART! 26 i 27 października 2012 Wrocław 26 PAŹDZIERNIKA 2012 Od PR-owca do Konsultanta Komunikacji Biznesowej. Jak przekształcać PR w komunikację biznesową? HALINA FRAŃCZAK I TADEUSZ DULIAN DELOITTE Strategia komunikacji 1. Co to jest komunikacja

Bardziej szczegółowo

CERTYFIKAT JAKOŚCI CENTRUM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ. Przyznawany przez Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL

CERTYFIKAT JAKOŚCI CENTRUM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ. Przyznawany przez Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL CERTYFIKAT JAKOŚCI CENTRUM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ Przyznawany przez Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL MISJA Certyfikat Jakości Centrum Aktywności Lokalnej (CAL) podkreśla sposób działania organizacji/instytucji

Bardziej szczegółowo

Prosimy o przesyłanie zgłoszeń mailem: e-mailem na adres joanna.kucharczyk@pah.org.pl w tytule maila prosimy wpisać AKTYWIŚCI/AKTYWISTKI

Prosimy o przesyłanie zgłoszeń mailem: e-mailem na adres joanna.kucharczyk@pah.org.pl w tytule maila prosimy wpisać AKTYWIŚCI/AKTYWISTKI Polska Akcja Humanitarna Ul. Szpitalna 5/3 00-031 Warszawa 22 828 88 82 joanna.kucharczyk@pah.org.pl Szanowny/Szanowna, Zapraszamy do współpracy z Polską Akcją Humanitarną i udziału w programie Akcja Lokalna

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz ankiety badania potencjału organizacji pozarządowych

Kwestionariusz ankiety badania potencjału organizacji pozarządowych Kutno, Marzec 2012 r. Kwestionariusz ankiety badania potencjału organizacji pozarządowych 1. Nazwa organizacji 1 2. Proszę formę prawną organizacji pozarządowej Prosimy wybrać jedną pozycję z listy i wpisać

Bardziej szczegółowo

CZĘSTOCHOWSKI BUDŻET OBYWATELSKI DLA MŁODYCH

CZĘSTOCHOWSKI BUDŻET OBYWATELSKI DLA MŁODYCH CZĘSTOCHOWSKI BUDŻET OBYWATELSKI DLA MŁODYCH Jakie informacje znajdziesz w materiałach szkoleniowych? - Czym jest budżet obywatelski? - Co możesz zrobić by stać się czynnym uczestnikiem budżetu obywatelskiego?

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla współpracy partnerskiej - wiedza, narzędzia, praktyka

Wsparcie dla współpracy partnerskiej - wiedza, narzędzia, praktyka Raport statystyczny z badania realizowanego w ramach projektu Wsparcie dla współpracy partnerskiej - wiedza, narzędzia, praktyka Projekt dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA

WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA DR INŻ.ARCH.BARTOSZ KAŹMIERCZAK DR INŻ.ARCH.DOMINIKA PAZDER KONFERENCJA URZĘDU MIASTA POZNANIA I STOWARZYSZENIA FORUM REWITALIZACJI 20-22.10.2015 POZNAŃ Wspólna nie znaczy niczyja

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie merytoryczne z działalności Kujawsko-Pomorskiego Ośrodka Wsparcia Inicjatyw Pozarządowych Tłok w roku 2006

Sprawozdanie merytoryczne z działalności Kujawsko-Pomorskiego Ośrodka Wsparcia Inicjatyw Pozarządowych Tłok w roku 2006 Sprawozdanie merytoryczne z działalności Kujawsko-Pomorskiego Ośrodka Wsparcia Inicjatyw Pozarządowych Tłok w roku 2006 PROJEKTY realizowane W poszukiwaniu polskiego modelu Ekonomii Społecznej - punkt

Bardziej szczegółowo

OBSZAR WSPÓŁPRACA NGO Z SAMORZĄDEM

OBSZAR WSPÓŁPRACA NGO Z SAMORZĄDEM OBSZAR WSPÓŁPRACA NGO Z SAMORZĄDEM Działalność statutowa organizacji pozarządowych koncentrujących się wokół określonego problemu, potrzeby czy sprawy jest zwykle działalnością pożytku publicznego, tj.

Bardziej szczegółowo

A my wciąż jesteśmy tu, gdzie wtedy,

A my wciąż jesteśmy tu, gdzie wtedy, A my wciąż jesteśmy tu, gdzie wtedy, choć ZOMO przecież tam już nie stoi Korzenie ES -Repetycja A) Gospodarka (ekonomia nauka społeczna) uzyskanie (dostatecznego) wynagrodzenia zainwestowanego kapitału

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WITRYNY OBYWATELSKIEJ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

REGULAMIN WITRYNY OBYWATELSKIEJ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ REGULAMIN WITRYNY OBYWATELSKIEJ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ CZEŚĆ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Witryna Obywatelska Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ma na celu wspieranie uczestnictwa obywateli

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja 1 PROGRAM FUNDUSZ INICJATYW OBYWATELSKICH NA LATA 2014-2020 2020 Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Departament PoŜytku Publicznego 2 Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja Projekt jest

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych Osiąganie moduł 3 Temat 3, Poziom 1 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO Akademia dla Młodych Moduł 3 Temat 3 Poziom 1 Zarządzanie czasem Przewodnik prowadzącego Cele szkolenia Efektywność osobista pozwala Uczestnikom

Bardziej szczegółowo

Efektywnośd ekologiczna małych i mikroprzedsiębiorstw w Krakowie

Efektywnośd ekologiczna małych i mikroprzedsiębiorstw w Krakowie Efektywnośd ekologiczna małych i mikroprzedsiębiorstw w Krakowie Wsparcie udzielone przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię poprzez dofinansowanie ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru

Bardziej szczegółowo

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO.

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Rostkowo 2014. Kultura

Bardziej szczegółowo

Public Relations. Programu Trzymaj Formę. Andrzej Gantner dyrektor generalny PFPŻ ZP

Public Relations. Programu Trzymaj Formę. Andrzej Gantner dyrektor generalny PFPŻ ZP Public Relations Programu Trzymaj Formę Andrzej Gantner dyrektor generalny PFPŻ ZP Czym jest partnerstwo? Osoby fizyczne i organizacje reprezentujące sektor publiczny, pozarządowy oraz biznes, które angażują

Bardziej szczegółowo

Zakres merytoryczny konkursu składania wniosków

Zakres merytoryczny konkursu składania wniosków Program Priorytet/ Działanie/ Poddziałanie Zakres merytoryczny konkursu Termin składania wniosków Więcej informacji Polsko- Amerykańska Fundacja Wolności, Fundacja Edukacji dla Demokracji Konkurs grantowy

Bardziej szczegółowo