PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu"

Transkrypt

1 PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu RESEARCH PAPERS of Wrocław University of Economics Nr 364 Polityka rodzinna w Polsce z perspektywy wybranych aspektów polityki społecznej i ekonomii Doświadczenia innych państw europejskich Redaktorzy naukowi Adam Kubów Joanna Szczepaniak-Sienniak Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu Wrocław 2014

2 Redaktor Wydawnictwa: Teresa Zielińska Redaktor techniczny: Barbara Łopusiewicz Korektor: Dorota Pitulec Łamanie: Beata Mazur Projekt okładki: Beata Dębska Publikacja jest dostępna w Internecie na stronach: w Dolnośląskiej Bibliotece Cyfrowej The Central and Eastern European Online Library a także w adnotowanej bibliografii zagadnień ekonomicznych BazEkon Informacje o naborze artykułów i zasadach recenzowania znajdują się na stronie internetowej Wydawnictwa Kopiowanie i powielanie w jakiejkolwiek formie wymaga pisemnej zgody Wydawcy Copyright by Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wrocław 2014 ISSN ISBN Wersja pierwotna: publikacja drukowana Druk i oprawa: EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, sp.j. ul. Brzeska 4, Włocławek

3 Spis treści Wstęp... 7 Część 1. Uwarunkowania polityki rodzinnej w Polsce wybrane konteksty polityki społecznej i ekonomii Ewa Cichowicz: Uwarunkowania przeobrażeń polityki rodzinnej wybrane przykłady oraz propozycje kierunków zmian w zakresie wsparcia rodzin. 11 Adam Kubów: Znaczenie świadczeń rodzinnych w kształtowaniu poziomu życia rodziny Ilona Błaszczak-Przybycińska: Wartość pracy domowej wycena empiryczna na podstawie ogólnopolskiego badania budżetu czasu ludności Marta Marszałek: Rola kobiet i mężczyzn w tworzeniu nierynkowej produkcji gospodarstw domowych rekomendacje dla polityki rodzinnej Arkadiusz Durasiewicz: Analiza ekonometryczna wybranych parametrów polityki rodzinnej w Polsce Małgorzata Wróbel: Modele dzietności względem zmien nych rynku pracy w miastach 100-tysięcznych i większych w pierwszej dekadzie XXI wieku. 96 Izabela Buchowicz: Wspólny cel polityki edukacyjnej i polityki rodzinnej w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz: Teoria ekonomii i polityka ekonomiczna a opieka wzajemne relacje i implikacje dla polityki rodzinnej Część 2. Z doświadczeń innych krajów europejskich wnioski dla polityki rodzinnej w Polsce Anna Ciepielewska-Kowalik: Współczesne przemiany europejskich modeli opieki nad dziećmi a model polski (na przykładzie zmian w latach ) Paweł Łuczak: Związki polityki makroekonomicznej i polityki społecznej w zakresie opieki długoterminowej w Republice Czeskiej Wojciech Nowiak: Współczesne wyzwania demograficzne a norweska polityka wobec osób starszych wnioski w kontekście polskiej polityki rodzinnej

4 6 Spis treści Summaries Part 1. Determinants of family policy in Poland chosen contexts of social policy and economics Ewa Cichowicz: Determinants of transformation of family policy some examples and suggestions for the direction of changes in the public support for families Adam Kubów: The importance of family benefits in shaping the level of family life Ilona Błaszczak-Przybycińska: Monetary value of housework empirical estimation based on time use survey in Poland Marta Marszałek: The role of women and men in the creation of non-market production of households recommendations for family policy Arkadiusz Durasiewicz: Econometric analysis of selected parameters of family policy in Poland Małgorzata Wróbel: Fertility models in relation to variables of the labour market in Polish cities of 100 thousand and more inhabitants in the first decade of the 21 st century Izabela Buchowicz: Common task of educational policy and family policy in Poland Anna Zachorowska-Mazurkiewicz: Economic theory and economic policy vs. care mutual relationships and implications for family policy Part 2. From the experience of other European countries proposals for family policy in Poland Anna Ciepielewska-Kowalik: Current transformations of European childcare models vs. Polish model (on the example of changes in the years ) Paweł Łuczak: Relations between macroeconomic policy and social policy as regards long-term care in the Czech Republic Wojciech Nowiak: Current demographic challenges vs. Norwegian policy towards elderly people conclusions in the context of Polish family policy. 196

5 PRACE NAUKOWE UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO WE WROCŁAWIU RESEARCH PAPERS OF WROCŁAW UNIVERSITY OF ECONOMICS nr Polityka rodzinna w Polsce z perspektywy wybranych aspektów polityki społecznej i ekonomii. Doświadczenia innych państw europejskich ISSN Marta Marszałek Szkoła Główna Handlowa w Warszawie ROLA KOBIET I MĘŻCZYZN W TWORZENIU NIERYNKOWEJ PRODUKCJI GOSPODARSTW DOMOWYCH REKOMENDACJE DLA POLITYKI RODZINNEJ Streszczenie: W Polsce, jak i w pozostałych krajach członkowskich UE, zachodzą znaczące zmiany w podziale ról społecznych kobiet i mężczyzn wynikające z przemian społeczno-kulturowych i gospodarczych. Zjawisko to można obserwować m.in. na podstawie analizy czasu przeznaczanego przez członków gospodarstw na prace domowe, odnotowanego w badaniu budżetu czasu ludności. Prace te mogą być też rozpatrywane w szerszym ujęciu, tj. w formie rachunku produkcji domowej. Celem artykułu jest wskazanie na możliwość opracowania i wdrożenia rachunku produkcji domowej. Regularnie prowadzone oszacowanie wartości nierynkowej produkcji domowej, wyznaczenie jej relacji względem PKB oraz określenie partycypacji poszczególnych członków gospodarstwa w czynnościach domowych umożliwi dokonanie szczegółowych analiz z zakresu m.in. polityki rodzinnej. Na tej podstawie możliwe będzie wprowadzenie zmian w regulacjach prawnych w obszarze np. opieki nad dziećmi, wsparcia rodziny w zakresie opieki nad osobami starszymi lub niepełnosprawnymi. Słowa kluczowe: gospodarstwo domowe, role społeczne kobiet i mężczyzn, praca domowa, nierynkowa produkcja domowa, produkcja gospodarstw domowych. DOI: /pn Wstęp Gospodarstwo domowe jest podstawową kategorią wykorzystywaną w obszarze badań społecznych prowadzonych w Głównym Urzędzie Statystycznym. Zgodnie z tą definicją gospodarstwo domowe stanowi osoba samodzielnie utrzymująca się. Dodatkowo osoba ta nie łączy otrzymywanych przez siebie dochodów z dochodami innych osób, nawet jeśli współdzieli mieszkanie z innymi osobami. Gospodarstwo domowe wieloosobowe tworzy grupa osób wspólnie utrzymujących się oraz zamieszkujących razem 1. 1 GUS, Metodyka badania budżetów gospodarstw domowych, Zeszyty Metodyczne i Klasyfikacje 1999, nr 3.

6 Rola kobiet i mężczyzn w tworzeniu nierynkowej produkcji gospodarstw domowych Pojęcie gospodarstwa domowego nie jest tożsame z definicją rodziny. Rodzina jest kategorią socjologiczną obejmującą osoby spokrewnione, połączone ze sobą związkiem małżeńskim i rodzicielskim (pokrewieństwo lub adopcja) 2. Jej funkcje koncentrują się na utrzymywaniu ciągłości biologicznej i kulturalnej społeczeństwa. Istota gospodarstwa domowego sprowadza się zaś do realizacji funkcji gospodarczych jej członków 3. Oznacza to, że nie każda rodzina spełnia warunki, aby zgodnie z klasyfikacją Głównego Urzędu Statystycznego tworzyć gospodarstwo domowe. W ramach gospodarstwa domowego prowadzone są działania wytwórcze, wykorzystujące nakłady środków materialnych (w tym pieniężnych) oraz nakład nieodpłatnej pracy członków tego gospodarstwa. Wszystkie czynności podejmowane są w celu realizacji potrzeb indywidualnych lub zbiorowych członków gospodarstwa domowego, które to potrzeby determinują podjęcie właściwej aktywności na płaszczyźnie zawodowej oraz w sferze produkcji i konsumpcji w ramach własnego gospodarstwa domowego. Gospodarstwo domowe charakteryzuje się tym, że pełni wiele zróżnicowanych funkcji, które związane są zarówno z aktywnością zawodową, jak i z pracami domowymi wykonywanymi nieodpłatnie na rzecz własnego gospodarstwa przez jego członków. Według klasyfikacji Eurostatu biura statystycznego Unii Europejskiej prace realizowane w gospodarstwach domowych ujęte są w ramach pięciu kategorii. Są to czynności z zakresu zapewnienia i utrzymania mieszkania, zapewnienia wyżywienia, zapewnienia i utrzymania odzieży, opieki nad dziećmi i dorosłymi (w tym także niepełnosprawnymi) oraz prace w charakterze wolontariatu 4. W ramach zapewnienia i utrzymania mieszkania wyróżniono czynności związane z zachowaniem i utrzymaniem porządku oraz działania wynikające z zagospodarowania przestrzeni oraz kompletowania wyposażenia wnętrza i organizacji otoczenia mieszkania lub domu (np. prowadzenie prac remontowych we własnym zakresie, utrzymanie ogrodu, tarasu, balkonu, pielęgnacja trawnika, zakup sprzętów RTV i AGD, dekoracja wnętrz). Funkcja żywieniowa obejmuje działania na rzecz przygotowywania, obróbki i podawania posiłków oraz prace związane z zachowaniem porządku po ich przyrządzeniu, zakupami produktów i półproduktów podlegających dalszej obróbce lub spożywanych bezpośrednio. Do tej funkcji zaliczono także pozyskiwanie produktów konsumpcyjnych z własnych upraw w ogrodzie lub na działce pracowniczej oraz ich dalsze przetworzenie i konserwowanie. Zapewnienie odzieży i jej utrzymanie realizowane jest głównie podczas robienia zakupów, ale także poprzez indywidualne wytwarzanie ubrań lub obuwia, czynności naprawcze i konserwacyjne (np. cerowanie, pranie). Jedną z najbardziej istotnych społecznie jest funkcja opiekuńcza, w ramach której wyróżnia się czynności z zakresu pie- 2 A. Giddens, Socjologia, tłum. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s A. Hodoly, Gospodarstwo domowe i jego rola społeczno-ekonomiczna, Książka i Wiedza, Warszawa 1971, s C. Bywalec, Ekonomika i finanse gospodarstw domowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

7 62 Marta Marszałek lęgnacji, wychowywania, edukacji dzieci i młodzieży oraz opiekę nad dziećmi, dorosłymi i niepełnosprawnymi. Dodatkowo wyodrębnia się grupę prac dobrowolnych wolontariat rozumiany jako nieodpłatne świadczenie prac domowych na rzecz innego niż własne gospodarstwa domowego. Najbardziej popularną formą działań prowadzonych w ramach tej funkcji jest opieka dziadków nad wnukami. Innym przykładem jest pomoc w robieniu i dostarczaniu zakupów sąsiadom tabela 1. Tabela 1. Główne funkcje gospodarstwa domowego Wyszczególnienie Główne czynności Zakupy Transport i podróże Utrzymanie samochodu Zarządzanie gospodarstwem domowym Utrzymanie mieszkania Zakup mieszkania Koszty budowy i remontów domu/ mieszkania Urządzanie, sprzątanie i utrzymanie mieszkania, utrzymanie ogrodu, obejścia Małe naprawy i remonty Zakupy związane z remontami, utrzymaniem i sprzątaniem mieszkania Podróże/transport związany z przeprowadzką i utrzymaniem mieszkania Zapewnienie wyżywienia Uprawa/hodowla roślin, zbieractwo: jagód, grzybów itp., łowiectwo i rybołówstwo Przygotowywanie posiłków i przekąsek Pieczenie, obróbka i konserwowanie żywności Zakupy żywności Zakup urządzeń i przyrządów do obróbki żywności (np. gotowania) Wyjazdy po zakupy (artykuły spożywcze) Utrzymanie odzieży Produkcja ubrań Pranie i prasowanie ubrań Naprawa i konserwacja ubrań Zakup ubrań, materiałów i narzędzi do wytworzenia ubrań oraz ich pielęgnacji Zakup butów Wyjazdy w celu zakupienia ubrań i środków do ich pielęgnacji Opieka nad dziećmi i dorosłymi Opieka nad dziećmi Opieka nad osobami dorosłymi potrzebującymi pomocy Opieka nad zwierzętami domowymi Zakup artykułów edukacyjnych, pielęgnacyjnych itp. Transport dzieci i dorosłych do lekarza, na zajęcia dodatkowe itp. Planowanie i organizacja czynności, zadań domowych, budżetu i wydatków itp. Wdrażanie wszystkich funkcji związanych z obsługą gospodarstwa Wolontariat Pomoc sąsiedzka Prace dobrowolne w charakterze wolontariatu w organizacjach Transport w czynnościach związanych z pracami na rzecz wolontariatu Źródło: opracowanie własne na podstawie: J. Varjonen, K. Aalto, Household Production and Consumption in Finland Household Satellite Account, Tilastokeskus Statistikcentralen Statistics Finland & National Consumer Research Centre, Helsinki 2006, s. 25.

8 Rola kobiet i mężczyzn w tworzeniu nierynkowej produkcji gospodarstw domowych W każdej z pięciu funkcji gospodarstwa domowego wyróżnia się czynności główne, np. w przypadku zapewnienia i utrzymania wyżywienia są to prace z zakresu przygotowywania posiłków i obróbki produktów do spożycia. Dodatkowo określa się czynności związane z zakupami i transportem oraz działania z zakresu planowania i organizacji poszczególnych zadań domowych, budżetu i wydatków 5. Klasyfikacja poszczególnych czynności domowych, w ramach określonych funkcji gospodarstwa domowego, stanowi element niezbędny do wyceny nierynkowej wartości tych prac oraz wyznaczenia monetarnej wartości produkcji gospodarstw domowych. Określenie rozmiarów tej produkcji, w formie satelitarnego rachunku produkcji domowej, umożliwi monitorowanie zmian zachodzących w zakresie przemian społeczno-kulturowych i ekonomicznych gospodarstw domowych. Ponadto kalkulacja ta dostarczy szczegółowe dane do analizy skuteczności zastosowanych instrumentów i rozwiązań w ramach prowadzonej polityki rodzinnej, zdrowotnej czy emerytalnej. Na podstawie informacji zawartych w satelitarnym rachunku produkcji domowej możliwe będzie określenie m.in. form pomocy i wsparcia rodzinom wychowującym dzieci oraz osobom pełniącym funkcję opiekunów osób niepełnoletnich, starszych lub niepełnosprawnych. 2. Praca domowa i produkcja gospodarstw domowych Praca domowa obejmuje czynności produkcyjne członków gospodarstw domowych świadczonych nieodpłatnie na rzecz własnego gospodarstwa domowego. Istnieje powszechna marginalizacja znaczenia tych działań, ze względu na to, że do wykonania pracy domowej nie są potrzebne szczególne kwalifikacje. Jednocześnie jest ona pracochłonna i podejmowana najczęściej w gospodarstwach domowych, poszczególne czynności są zaś powtarzalne, monotonne i wykonywane rutynowo 6. Dotychczas w Polsce powstało kilka opracowań dotyczących rozmiarów pracy domowej. Autorką pierwszej pełnej wyceny wartości pracy domowej w gospodarstwach domowych jest L. Szczerbińska, która przeprowadziła kalkulacje dla lat: 1976, 1983 i Dodatkowo wyróżniła część poświęconą wycenie pracy kobiet 8. W latach 90. XX wieku analizę wartości pracy domowej w gospodarstwach rolników na terenie gminy Drohiczyn w województwie podlaskim przeprowadziła 5 J. Varjonen, K. Aalto, Household Production and Consumption in Finland Household Satellite Account, Tilastokeskus Statistikcentralen Statistics Finland & National Consumer Research Centre, Helsinki 2006, s A. Titkow, D. Duch-Krzystoszek, B. Budrowska, Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, perspektywy, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2004, s L. Szczerbińska, Wycena pracy gospodarstw domowych, Z Prac ZBSE, z. 118, GUS, Warszawa L. Szczerbińska, Makroekonomiczna analiza wartości pracy kobiet w zawodzie i gospodarstwie domowym, Z Prac ZBSE, z. 132, GUS, Warszawa 1983.

9 64 Marta Marszałek K. Niewierowska 9, natomiast B. Mikuta wyceniła wartość pracy domowej, ze szczególnym wyróżnieniem prac z zakresu zapewnienia wyżywienia, na podstawie próby gospodarstw domowych w województwie płockim 10. Kompleksową i zgodną z wytycznymi Eurostatu oraz ze zharmonizowanymi badaniami budżetu czasu wycenę pracy domowej opartej na danych z ogólnopolskiego badania budżetu czasu ludności 2003/ przeprowadziła I. Błaszczak-Przybycińska. Do opracowania zastosowano metodę nakładów (input method), na podstawie której do wyceny wykorzystano nakład czasu przeznaczonego przez członków gospodarstwa domowego na wykonywanie poszczególnych czynności domowych. W przeciwieństwie do metody wyniku (output method), metoda ta jest lepiej rozpoznana w literaturze i częściej stosowana w międzynarodowych analizach. Zapewnia bowiem porównywalność między krajami, które zastosowały tę metodę do wyceny pracy domowej. W ramach metody nakładu wyróżnia się kilka sposobów wyceny, tj. metodę kosztów alternatywnych i metodę stawek rynkowych, co wpływa na różnice w oszacowanej wartości pracy domowej. Globalna wartość pracy domowej w Polsce w 2004 r. stanowiła ok. 30% w relacji do produktu krajowego brutto, natomiast analogiczna wycena pracy przy zastosowaniu metody kosztów alternatywnych wyniosła ponad 40% 12. W 2011 r. wartość pracy domowej nadal przekraczała 30% na tle PKB 13. Określenie wartości pracy domowej jest szczególnie istotne w celu wyznaczenia rozmiarów produkcji gospodarstw domowych. Produkcja domowa jest pojęciem szerszym niż praca domowa. Aktualnie tylko niewielka część działalności produkcyjnej wytwarzanej w gospodarstwach domowych jest uwzględniana w rachunkach narodowych. Wynika to z faktu, że w gospodarstwach domowych równocześnie realizowana jest dualna rola produkcyjno-konsumpcyjna. Oznacza to, że produkty wytworzone w gospodarstwie domowym są jednocześnie konsumowane w tym samym gospodarstwie, z czego tylko nieznaczna część wyprodukowanych dóbr trafia na rynek. Rozpatrując produkcję gospodarstw domowych w szerszym ujęciu niż prezentują to rachunki narodowe, tj. poprzez kalkulację nie tylko rynkowej, ale również nierynkowej działalności wytwórczej, można będzie określić rzeczywisty poziom i jakość życia ludności, a przez to dostosować i wdrożyć właściwe rozwiązania m.in. w polityce rodzinnej. 9 K. Niewierowska, Próba oszacowania wartości pracy domowej na przykładzie gospodarstw domowych rolników zlokalizowanych na terenie gminy Drohiczyn, woj. białostockie, Wyd. SGGW, Warszawa 1997, [za:] I. Błaszczak-Przybycińska, Produkcja gospodarstw domowych jako czynnik dochodotwórczy, Monografie i Opracowania, nr 553, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2008, s B. Mikuta, Studia nad wartością pracy domowej w mieście i na wsi ze szczególnym uwzględnieniem realizacji funkcji żywieniowej, SGGW, Warszawa 2000, niepublikowana praca doktorska. 11 GUS, Budżet czasu ludności 1 VI V 2004, Studia i Analizy Statystyczne, ZWS GUS, Warszawa I. Błaszczak-Przybycińska, Produkcja, s I. Błaszczak-Przybycińska, Gospodarowanie czasem, [w:] Statystyka społeczna, T. Panek (red.), PWE, Warszawa 2014, s. 397.

10 Rola kobiet i mężczyzn w tworzeniu nierynkowej produkcji gospodarstw domowych System rachunków narodowych dostarcza informacji o produkcji globalnej dóbr i usług wytworzonych w sektorach i podsektorach instytucjonalnych, będących przedmiotem obrotu rynkowego 14. Składowymi produkcji gospodarstw domowych, które podlegają rejestracji w rachunkach narodowych, są czynsze umowne właścicieli mieszkań, produkcja rolników na własny użytek oraz odpłatna pomoc domowa tabela Szacuje się, że udział tych elementów w całkowitej produkcji domowej, określającej także nierynkową działalność wytwórczą członków gospodarstw domowych, wynosi ok %. Pozostałą część stanowi nierynkowa produkcja gospodarstw domowych, obejmująca pracę domową (ok. 80% globalnej wartości produkcji domowej) oraz konsumpcję pośrednią i kapitał zgromadzony przez członków gospodarstw. Tabela 2. Satelitarny rachunek produkcji domowej Produkcja rynkowa według sektorów i podsektorów instytucjonalnych Produkcja SNA Czynsze umowne właścicieli mieszkań Produkcja gospodarstw na własne potrzeby Produkcja rolna na własny użytek Odpłatna pomoc domowa Rachunek produkcji domowej Zapewnienie i utrzymanie mieszkania Produkcja non-sna Nierynkowa produkcja domowa Zapewnienie wyżywienia Zapewnienie i utrzymanie odzieży Opieka nad dziećmi i dorosłymi Wolontariat Źródło: opracowanie własne. Konsumpcja pośrednia określana jest również jako zużycie pośrednie. Obejmuje ona te produkty, które ulegają przetworzeniu w procesie produkcyjnym. Przykładowo: podczas przygotowywania obiadu zakupione mięso i warzywa wykorzystywane są do dalszej obróbki. W przypadku funkcji zapewnienia i utrzymania odzieży konsumpcję pośrednią stanowią materiały i wyroby pasmanteryjne wykorzystywane do produkcji ubrań lub ich napraw czy konserwacji. Kapitał gospodarstwa domowego obejmuje dobra materialne trwałego i półtrwałego użytkowania 16. Do dóbr trwałych w rachunku produkcji domowej zalicza się duże sprzęty gospodarstwa domowego (artykuły AGD), takie jak: lodówki, pralki, zmywarki, natomiast dobrami półtrwałymi są małe sprzęty gospodarstwa domowego, m.in.: tostery, miksery, roboty kuchenne, naczynia, sztućce, zastawa stołowa. Dodatkowo w pełnej sekwencji rachunku produkcji domowej wyróżnia się podatki i dotacje na produkcję, wynagrodzenia, składki na ubezpieczenia oraz pozostałe kategorie, które są analogicznie uwzględnione w szczegółowych zestawieniach 14 GUS, Europejski System Rachunków Narodowych i Regionalnych ESA 1995, Zeszyty Metodyczne i Klasyfikacje, ZWS GUS, Warszawa GUS, Rachunki narodowe według sektorów i podsektorów instytucjonalnych w latach , Studia i Analizy Statystyczne, ZWS GUS, Warszawa 2013, s J. Varjonen, K. Aalto, wyd. cyt., Appendix 2, s. 80.

11 66 Marta Marszałek przepływów i transakcji w rachunkach narodowych. Wdrożenie i regularne sporządzanie rachunku produkcji domowej ma stanowić dodatkowe narzędzie w celu uzupełnienia informacji, które określone są w rachunkach bazowych. Dostrzeżono, że jeśli praca domowa stanowi 80% produkcji gospodarstw domowych, jej wartość kształtuje się zaś na poziomie 30% w relacji do PKB, to produkcja domowa wytworzona w gospodarstwach domowych wynosi ok. 40% na tle produktu krajowego brutto. Pominięcie tak dużych rozmiarów zarówno pracy, jak i produkcji gospodarstw domowych w rachunkach narodowych wynika z faktu, że systemy statystyki społecznej tworzą się w czasie około kilkudziesięciu lat. Ostatecznie, aby doprowadzić do określenia struktury systemu, należy podjąć finalne decyzje dotyczące jego elementów składowych. Dlatego w trakcie tworzenia systemu rachunków narodowych zdecydowano o uwzględnianiu w kalkulacji produkcji rolników na własne potrzeby, pominięto zaś produkcję dóbr konsumpcyjnych wytworzonych w ogrodach i na działkach pracowniczych. W trakcie tworzenia metodologii wyceny produkcji domowej należy uwzględnić te i inne dodatkowe elementy z tego obszaru, które nie są obecnie wyznaczane w rachunkach narodowych, by uniknąć pominięcia istotnych składowych informujących o wkładzie pracy i produkcji wytworzonej przez poszczególnych członków gospodarstw domowych. 3. Zastosowanie rachunku produkcji domowej Celem sporządzania rachunku produkcji gospodarstw domowych jest określenie rozmiarów działalności produkcyjnej wytworzonej w gospodarstwach, rodzaju uzyskanych dóbr i usług oraz wartościowego ich ujęcia i wyznaczenia relacji produkcji domowej względem produkcji globalnej wytworzonej na rynku. Rachunek produkcji domowej stanowi dodatkowe źródło informacji statystycznej, zgodne z założeniami metodologii rachunków narodowych oraz innych badań społecznych, np. badań budżetów czasu. Wyniki powinny być prezentowane analogicznie do zestawień ujętych w rachunkach narodowych. Zaleca się, aby w przyszłości kalkulacje w zakresie produkcji domowej były prowadzone regularnie w odstępach ok. pięciu-dziesięciu lat, co jest zbieżne z organizowaniem i przeprowadzaniem badania budżetu czasu ludności, które dostarcza informacji o nakładzie czasu przeznaczonego na poszczególne czynności, stanowiącego najważniejszy element wyceny pracy domowej 17. W raporcie Stiglitza 18 autorzy dostrzegli, że aktualnie zarówno w Europie, jak i na świecie potrzebna jest konstrukcja bardziej szczegółowego miernika lub grupy mierników, które określałyby w sposób precyzyjny zmiany zachodzące w rozkładzie zamożności społeczeństwa w poszczególnych krajach i regionach. Zaprezentowano 17 J. Varjonen, K. Aalto, wyd. cyt., s J.E. Stiglitz, A. Sen, J.P. Fitoussi, Błąd pomiaru. Dlaczego PKB nie wystarcza. Raport Komisji ds. Pomiaru Wydajności Ekonomicznej i Postępu Społecznego, PTE, Warszawa 2013.

12 Rola kobiet i mężczyzn w tworzeniu nierynkowej produkcji gospodarstw domowych kilka sposobów na zweryfikowanie niekompletności PKB jako miernika poziomu życia. Po pierwsze, autorzy raportu odwołują się do wskaźników obecnie stosowanych w rachunkach narodowych, które należałoby uwzględnić w nowych kalkulacjach. Po drugie, prezentują udoskonalone empiryczne mierniki kluczowej działalności produkcyjnej, w szczególności podaży usług edukacyjnych i ochrony zdrowia. Po trzecie, według Stiglitza, Sena i Fitoussiego, najwłaściwszym punktem wyjścia jest określenie poziomu jakości życia z perspektywy gospodarstwa domowego najmniejszej jednostki społeczno-ekonomicznej. Dlatego też najważniejszym zadaniem w konstrukcji metodologii nowych mierników jest rozszerzenie zakresu pomiaru, głównie o gospodarstwa domowe, ponieważ znaczna część działalności gospodarczej szacowanej na ok. 30% w relacji do PKB odbywa się poza rynkiem, a to oznacza, że nie jest ona odnotowana w rachunkach określających dochód narodowy. Wdrożenie i regularne sporządzanie kalkulacji rachunku produkcji domowej umożliwi podjęcie konkretnych działań stosowanych np.: w systemie emerytalnym, polityce rodzinnej, edukacji czy zdrowia. Informacje o produkcji poszczególnych jej członków mogą być przydatne w orzecznictwie sądowym, np. w sprawach rozwodowych podczas przyznawania alimentów. Jeśli kobieta przez całe życie nie była aktywna zawodowo, lecz wykonywała prace domowe, np. opiekę nad dziećmi czy innymi niepełnosprawnymi członkami rodziny, wówczas dane z rachunku produkcji pozwolą na ustalenie wysokości alimentów. Wyniki mogą być również pomocne przy rozstrzyganiu i określaniu wielkości przyznawanych świadczeń dla osób spokrewnionych z członkiem gospodarstwa domowego, który zmarł lub uległ poważnemu wypadkowi uniemożliwiającemu świadczenie pracy zawodowej. Regularnie prowadzone rachunki produkcji domowej pozwoliłyby także zwiększyć społeczną świadomość w zakresie rzeczywistej wartości prac opiekuńczych w sprawach związanych z dziedziczeniem majątku i otrzymywaniem spadku po śmierci osoby starszej, nad którą opiekę w ostatnim czasie sprawowała osoba niespokrewniona. W długim terminie dostrzeżenie relacji między wartością produkcji domowej wytworzonej na własny użytek gospodarstw względem produkcji globalnej uzyskanej na rynku wpłynie korzystnie na rozpoznanie przyczyn i charakteru zmian zachodzących w zamożności społeczeństwa. Dostarczone informacje mogą okazać się użyteczne również dla badań rynkowych i marketingowych. Ponadto rachunek produkcji domowej umożliwi obserwowanie wpływu innowacji i nowych zjawisk zachodzących na rynku na wielkość nierynkowej produkcji gospodarstw domowych. Na tej podstawie możliwe będzie monitorowanie rodzajów produktów lub usług, które są przenoszone z gospodarstwa domowego na rynek i odwrotnie 19. W długim okresie przesunięcie prac domowych, takich jak np. czynności opiekuńcze nad dziećmi, z gospodarstwa domowego na rynek jest efektem trwałych zmian zachodzących na rynku pracy, zwłaszcza w zatrudnieniu kobiet w pełnym wymiarze czasu pracy. Te i inne informacje zawarte w rachunku produkcji gospodarstw domowych będą istotnym elementem odzwierciedlającym zmiany w gospodarce. 19 J. Varjonen, K. Aalto, wyd. cyt., s. 11.

13 68 Marta Marszałek 4. Role społeczne kobiet i mężczyzn w gospodarstwie domowym O przemianach zachodzących w odgrywaniu ról społecznych 20 świadczą liczne badania społeczne i demograficzne. Faktem jest, że mimo międzynarodowej liberalizacji prawa w zakresie równości płci kobiety mają nadal większy udział w wykonywaniu prac domowych (oraz wpływ na nie) niż mężczyźni. Potwierdzają to wyniki otrzymane z ogólnopolskiego badania budżetu czasu , które wskazują, że wartość pracy domowej wytworzonej przez kobiety stanowi 65% całkowitej wartości wszystkich prac w gospodarstwach domowych, natomiast mężczyźni są odpowiedzialni za pozostałą część czynności domowych tabela 3. Proporcje te nie ulegają także znacznym zmianom w porównaniu kobiet pracujących z niepracującymi, co potwierdza, że kobiety aktywne zawodowo wykonują pracę na dwa etaty, z których jeden w postaci realizacji zadań domowych pełnią w gospodarstwie domowym. A. Hochschild nazywa to zjawisko drugą zmianą : kobiety po powrocie z pracy zajmują się zajęciami domowymi, aby gospodarstwo domowe mogło sprawnie funkcjonować. Według amerykańskiej socjolog świadczy to o niedokończonej rewolucji kobiet, które mimo że zyskują większe prawa na rynku pracy, jednocześnie nadal dźwigają ciężar wypełniania obowiązków domowych 22. Tabela 3. Globalna wartość pracy domowej w Polsce w 2011 r. Grupy prac domowych Ogółem kobiety Wartość pracy własnej (w mln zł) mężczyźni razem pracujące niepracujące razem pracujący niepracujący 1. Utrzymanie mieszkania Zapewnienie wyżywienia Utrzymanie odzieży Opieka nad dziećmi i dorosłymi Prace w charakterze wolontariatu Grupy 1-4 łącznie Grupy 1-5 łącznie Źródło: I. Błaszczak-Przybycińska, Gospodarowanie 20 Role społeczne społecznie określone oczekiwania, które ma do spełnienia osoba zajmująca daną pozycję społeczną; [za:] A. Giddens, wyd. cyt., s GUS, Budżet czasu ludności 22 A. Hochschild, The Second Shift, Working Parents and the Revolution at Home, Viking, New York 1989, [za:] A. Giddens, wyd. cyt., s. 421.

14 Rola kobiet i mężczyzn w tworzeniu nierynkowej produkcji gospodarstw domowych Model rodziny, w którym oboje dorośli pracują, a kobieta wykonuje większość prac domowych, określany jest jako model rodziny z dwoma żywicielami i podwójnym obciążeniem kobiet (dual earner model double burden of females) 23. Taki model rodziny nie jest najczęściej występującym w Polsce, lecz staje się coraz bardziej popularny, zwłaszcza w dużych miastach, gdzie aktywność zawodowa kobiet jest większa niż na wsi. W przypadku modelu tradycyjnego (male breadwinner model female home carer), gdzie mężczyzna jest głową rodziny i jednocześnie jedynym jej żywicielem, kobiety wykonują niemal 2,5 razy więcej prac domowych niż ich pracujący partnerzy tabela 3. Z przeprowadzonych analiz wynika, że model z jednym żywicielem rodziny jest zdecydowanie rzadziej preferowany niż praktykowany 24. Świadczy to o tym, że kobiety bierne zawodowo, ale wykonujące samodzielnie wszystkie prace domowe, bez wsparcia partnera lub męża, są przeciążone obowiązkami rodzinnymi. Potwierdza to także wartościowe ujęcie prac opiekuńczych nad dziećmi i dorosłymi oraz niepełnosprawnymi, a także prace w charakterze wolontariatu. W obydwu grupach czynności partycypacja kobiet niepracujących jest największa tabela 3. W rezultacie znaczna część pracy domowej kobiet oraz produkcji domowej pozostaje niewidoczna, a pełny wkład w gospodarkę jest często nieodzwierciedlony w rachunkach narodowych 25. W raporcie Household Labour, Gender Roles and Family Satisfaction 26 w 31 krajach przeprowadzono analizę zadowolenia z życia rodzinnego (family satisfaction) na podstawie Programu Badań Społecznych pt. Rodzina i zmieniające się role III. Ogólne wyniki wykazały, że zarówno kobiety, jak i mężczyźni tworzący model tradycyjny odznaczali się wyższym poziomem rodzinnego spełnienia w porównaniu do osób z modelu nietradycyjnego (np. egalitarnego oboje partnerzy aktywni zawodowo, równy podział prac domowych). Mimo że w modelu nietradycyjnym występowała mniejsza dysproporcja w dystrybucji domowych obowiązków, kobiety i mężczyźni odczuwali większe obciążenie pracami domowymi niż osoby tworzące związki tradycyjne. Uważano bowiem, że godzenie działań zawodowych z domowymi jest bardziej obciążające, przy czym w modelu tradycyjnym istnieje ścisła specjalizacja i jednoznaczny podział ról, które zapewniają większy komfort życia. Jednocześnie dostrzeżono, że niezależnie od rodzaju tworzonego modelu kobiety odczuwają większe przeciążenie zadaniami domowymi i wykazują mniejsze zadowolenie z życia rodzinnego niż mężczyźni, co ulega zmianie wówczas, gdy partner partycypuje w domowych obowiązkach. Bardziej szczegółowe wyniki świadczą jednak o większej różnorodności między poszczególnymi krajami niż zaprezento- 23 I.E. Kotowska, Zmiany modelu rodziny a zmiany aktywności zawodowej kobiet w Europie, [w:] Strukturalne i kulturowe uwarunkowania aktywności zawodowej kobiet w Polsce, I.E. Kotowska (red.), Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2009, s Tamże, s UNECE, Developing Gender Statistics: A Practical Tool, Geneva 2010, s R. Forste, K. Fox, Household Labour, Gender Roles, and Family Satisfaction: A Cross-National Comparison, Journal of Comparative Family Studies 2012, no. 5, s

15 70 Marta Marszałek wane wnioski, dzięki czemu można dokonać dokładniejszej i bardziej wnikliwej obserwacji w grupach krajów o podobnych wzorcach i zbliżonym poziomie rodzinnego spełnienia. 5. Podsumowanie Zmiany zachodzące w obszarze ról społecznych kobiet i mężczyzn mogą być obserwowane w odniesieniu do rozmiarów i wartości produkcji gospodarstw domowych. Ustalenie partycypacji poszczególnych członków gospodarstw domowych w nierynkowej produkcji domowej umożliwi wyznaczenie wkładu ich pracy w tworzenie wartości produkcji globalnej. Szczegółowe analizy prowadzone na podstawie wyników kalkulacji produkcji domowej mogą w przyszłości stanowić dodatkowe źródło informacji o zamożności społeczeństwa, a tym samym wpłynąć na dostosowanie odpowiednich instrumentów stosowanych w polityce rodzinnej, zdrowotnej czy w ocenie poziomu i jakości życia społeczeństwa. Bezpośrednie użycie danych z rachunku produkcji domowej może być również wykorzystane w systemie emerytalnym. Jak wskazują wyniki z badania budżetu czasu ludności 2003/2004, kobiety częściej od mężczyzn zajmują się pracami opiekuńczymi i wychowaniem dzieci. W systemie emerytalnym należałoby zatem uwzględnić ten czas jako element aktywności zawodowej, podobnie jak w przypadku wykonywania pracy zawodowej. Oznaczałoby to, że czas trwania urlopu macierzyńskiego, wychowawczego oraz inny dodatkowy czas poświęcony na prace opiekuńcze (uniemożliwiający równoległe podjęcie pracy zawodowej) byłby uznawany za działalność wytwórczą (produkcyjną), która mimo że nie ma ceny, ma swoją rynkową wartość i ekonomiczne uzasadnienie. Na tej podstawie kobietom, które przez kilka lat zajmowały się wyłącznie wychowywaniem dzieci lub opieką nad osobami starszymi, przysługiwałoby wliczenie tego czasu do okresu pracy zawodowej. Przewiduje się, że takie rozwiązanie mogłoby wpłynąć pozytywnie na aktualną sytuację demograficzną w Polsce. Rachunek produkcji domowej dostarcza także informacji o podziale pracy między poszczególnymi członkami w gospodarstwie domowym. Oznacza to, że na podstawie danych o udziale w codziennych obowiązkach oraz ustaleniu ilości czasu pracy zawodowej można zaproponować konkretne rozwiązania umożliwiające godzenie pracy zawodowej z obowiązkami domowymi, np. opiekuńczymi. Znając rzeczywiste rozmiary pracy i produkcji domowej, można wprowadzić elastyczny czas pracy dla pracowników, którzy wykazują, że opiekują się dziećmi do lat 8, 10 lub osobami starszymi. Rozwiązanie to mogłoby odciążyć wyspecjalizowane instytucje państwowe zapewniające całodobową opiekę, odciążając tym samym budżet państwa. W sytuacji, kiedy następuje stopniowe starzenie się społeczeństwa, takie rozwiązanie może być pomocne w zakresie realizacji funkcji opiekuńczej w gospodarstwach domowych.

16 Rola kobiet i mężczyzn w tworzeniu nierynkowej produkcji gospodarstw domowych Literatura Błaszczak-Przybycińska I., Gospodarowanie czasem, [w:] Statystyka społeczna, T. Panek (red.), PWE, Warszawa 2014, s Błaszczak-Przybycińska I., Produkcja gospodarstw domowych jako czynnik dochodotwórczy, Monografie i Opracowania, nr 553, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa Bywalec C., Ekonomika i finanse gospodarstw domowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Forste R., Fox K., Household Labour, Gender Roles, and Family Satisfaction: A Cross-National Comparison, Journal of Comparative Family Studies 2012, no. 5, s Giddens A., Socjologia, tłum. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa GUS, Budżet czasu ludności 1 VI V 2004, Studia i Analizy Statystyczne, ZWS GUS, Warszawa GUS, Europejski System Rachunków Narodowych i Regionalnych ESA 1995, Zeszyty Metodyczne i Klasyfikacje, ZWS GUS, Warszawa GUS, Metodyka badania budżetów gospodarstw domowych, Zeszyty Metodyczne i Klasyfikacje 1999, nr 3. GUS, Rachunki narodowe według sektorów i podsektorów instytucjonalnych w latach , Studia i Analizy Statystyczne, ZWS GUS, Warszawa Hodoly A., Gospodarstwo domowe i jego rola społeczno-ekonomiczna, Książka i Wiedza, Warszawa Kotowska I.E., Zmiany modelu rodziny a zmiany aktywności zawodowej kobiet w Europie, [w:] Strukturalne i kulturowe uwarunkowania aktywności zawodowej kobiet w Polsce, I.E. Kotowska (red.), Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2009, s Mikuta B., Studia nad wartością pracy domowej w mieście i na wsi ze szczególnym uwzględnieniem realizacji funkcji żywieniowej, SGGW, Warszawa 2000, niepublikowana praca doktorska. Stiglitz J.E., Sen A., Fitoussi J.P., Błąd pomiaru. Dlaczego PKB nie wystarcza. Raport Komisji ds. Pomiaru Wydajności Ekonomicznej i Postępu Społecznego, PTE, Warszawa Szczerbińska L., Makroekonomiczna analiza wartości pracy kobiet w zawodzie i gospodarstwie domowym, Z Prac ZBSE, z. 132, GUS, Warszawa Szczerbińska L., Wycena pracy gospodarstw domowych, Z Prac ZBSE, z. 118, GUS, Warszawa Titkow A., Duch-Krzystoszek D., Budrowska B., Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, perspektywy, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa UNECE, Developing Gender Statistics: A Practical Tool, Geneva Varjonen J., Aalto K, Household Production and Consumption in Finland Household Satellite Account, Tilastokeskus Statistikcentralen Statistics Finland & National Consumer Research Centre, Helsinki 2006.

17 72 Marta Marszałek THE ROLE OF WOMEN AND MEN IN THE CREATION OF NON-MARKET PRODUCTION OF HOUSEHOLDS RECOMMENDATIONS FOR FAMILY POLICY Summary: There are significant changes in the allocation and participation of social roles of men and women in Poland, and in other EU countries. The overall long-term shifts can be observed based on the analysis of time which is allocated by household members on household work and is recorded in the Time Use Survey. Household work could be also considered in a broader sense, i.e. in Household Satellite Account. Based on the household production analyses, its implementation and regular calculation could provide the real size, the estimation of non-market household production and the determination of its percentage relation to GDP. The results would also have a direct application in such areas as family, equality and labour policy. Furthermore, the Household Satellite Account can provide information on shifts in terms of well-being and quality of social life. Keywords: household, social roles of men and women, household work, non-market household production.

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu RESEARCH PAPERS of Wrocław University of Economics Nr 364 Polityka rodzinna w Polsce z perspektywy wybranych aspektów polityki społecznej i ekonomii

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. Część 1. Sytuacja rodzin i wyzwania wobec polityki rodzinnej a sytuacja na rynku pracy wybrane aspekty

Wstęp... 9. Część 1. Sytuacja rodzin i wyzwania wobec polityki rodzinnej a sytuacja na rynku pracy wybrane aspekty Spis treści Wstęp... 9 Część 1. Sytuacja rodzin i wyzwania wobec polityki rodzinnej a sytuacja na rynku pracy wybrane aspekty Adam Kubów: Bariery aktywności zawodowej rodziców wychowujących dzieci... 13

Bardziej szczegółowo

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek Statystyka społeczna Redakcja naukowa Podręcznik obejmuje wiedzę o badaniach zjawisk społecznych jako źródło wiedzy dla różnych instytucji publicznych. Zostały w nim przedstawione metody analizy ilościowej

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W OPOLU WYDZIAŁ BADAŃ ANKIETOWYCH

URZĄD STATYSTYCZNY W OPOLU WYDZIAŁ BADAŃ ANKIETOWYCH URZĄD STATYSTYCZNY W OPOLU WYDZIAŁ BADAŃ ANKIETOWYCH 1 Badanie budżetów gospodarstw domowych spełnia ważną rolę w analizach poziomu życia ludności. Jest podstawowym źródłem informacji o dochodach, wydatkach,

Bardziej szczegółowo

WOJCIECH WYRZYKOWSKI PODATKOWE UWARUNKOWANIA ROZWOJU PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W POLSCE

WOJCIECH WYRZYKOWSKI PODATKOWE UWARUNKOWANIA ROZWOJU PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W POLSCE WOJCIECH WYRZYKOWSKI PODATKOWE UWARUNKOWANIA ROZWOJU PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W POLSCE GDAŃSK 2013 PRZEWODNICZĄCY KOMITETU REDAKCYJNEGO WYDAWNICTWA POLITECHNIKI GDAŃSKIEJ Janusz T. Cieśliński REDAKTOR PUBLIKACJI

Bardziej szczegółowo

Główny Urząd Statystyczny

Główny Urząd Statystyczny Główny Urząd Statystyczny Urząd Statystyczny w Krakowie Opracowanie sygnalne Ośrodek Statystyki Kultury Kraków, wrzesień 2011 r. Wydatki na kulturę w 2010 r. Niniejsza informacja prezentuje wydatki poniesione

Bardziej szczegółowo

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a w perspektywie roku 2020 Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Wrocław 2010 Spis treści Wprowadzenie...7 1. Szanse i zagrożenia dla rozwoju Polski

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa BUDŻETY GOSPODARSTW DOMOWYCH W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2014 R.

URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa BUDŻETY GOSPODARSTW DOMOWYCH W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2014 R. URZĄD STATYSTYCZNY W WARSZAWIE ul. 1 Sierpnia 21, 02-134 Warszawa Informacja sygnalna Data opracowania 28.09.2015 r. Kontakt: e-mail:sekretariatuswaw@stat.gov.pl tel. 22 464 23 15, 22 464 23 12 faks 22

Bardziej szczegółowo

Załącznik Z1 Uzupełnienie do metodologii z części 1.2 Raportu Do przygotowania analiz mikrosymulacyjnych wartości podatku VAT płaconego przez gospodarstwa domowe wykorzystano dane dotyczące wydatków konsumpcyjnych

Bardziej szczegółowo

Cele edukacyjne przedmiotu: Co oznacza wprowadzenie perspektywy płci do ekonomii zarówno z punkty widzenia teorii jak też praktyki gospodarczej

Cele edukacyjne przedmiotu: Co oznacza wprowadzenie perspektywy płci do ekonomii zarówno z punkty widzenia teorii jak też praktyki gospodarczej Nazwa przedmiotu: Prowadząca: Opis: Ekonomia i płeć Dr. Ewa Rumińska- Zimny Celem zajęć jest krytyczna analiza głównego nurtu ekonomii z perspektywy płci i przedstawienie założeń Ekonomii Równości (ER).

Bardziej szczegółowo

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu RESEARCH PAPERS of Wrocław University of Economics Nr 396 Finanse i rachunkowość na rzecz zrównoważonego rozwoju odpowiedzialność, etyka, stabilność

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2011 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Streszczenie W

Bardziej szczegółowo

Przeciętny miesięczny dochód do dyspozycji na 1 osobę w gospodarstwie domowym

Przeciętny miesięczny dochód do dyspozycji na 1 osobę w gospodarstwie domowym GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie poziomu ubóstwa w Polsce z uwzględnieniem płci

Zróżnicowanie poziomu ubóstwa w Polsce z uwzględnieniem płci Zróżnicowanie poziomu ubóstwa w Polsce z uwzględnieniem płci Łukasz Wawrowski Katedra Statystyki Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Zróżnicowanie poziomu ubóstwa w Polsce z uwzględnieniem płci 2 / 23 Plan

Bardziej szczegółowo

Polityka rodzinna perspektywa polska. Dr Łukasz Hardt Uniwersytet Warszawski. Wyzwania dla rodziny XXI w. Warszawa, 3/4/2013

Polityka rodzinna perspektywa polska. Dr Łukasz Hardt Uniwersytet Warszawski. Wyzwania dla rodziny XXI w. Warszawa, 3/4/2013 Polityka rodzinna perspektywa polska Dr Łukasz Hardt Uniwersytet Warszawski Wyzwania dla rodziny XXI w. Warszawa, 3/4/2013 Plan prezentacji Dlaczego ekonomiści interesują się rodziną? Zmiany demograficzne

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY Zarządzanie Publiczne, vol. 1(13), pp. 117-135 Kraków 2011 Published online February 9, 2012 ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac licencjackich i magisterskich na kierunku Finanse i rachunkowość

Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac licencjackich i magisterskich na kierunku Finanse i rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac licencjackich i magisterskich na kierunku Finanse i rachunkowość Katedry zasilające tzw. minimum kadrowe dla kierunku Finanse

Bardziej szczegółowo

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu RESEARCH PAPERS of Wrocław University of Economics Nr 364 Polityka rodzinna w Polsce z perspektywy wybranych aspektów polityki społecznej i ekonomii

Bardziej szczegółowo

Wybór promotorów prac magisterskich

Wybór promotorów prac magisterskich Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Finanse i Rachunkowość studia niestacjonarne Katedry zasilające tzw. minimum kadrowe dla kierunku Finanse

Bardziej szczegółowo

cen towarów i usług konsumpcyjnych

cen towarów i usług konsumpcyjnych Warszawa, 2014.03.14 Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych Główny Urząd Statystyczny, podobnie jak w latach ubiegłych, w lutym br. dokonał aktualizacji systemu wag stosowanego w obliczeniach wskaźnika

Bardziej szczegółowo

Propozycje Francuskiej Izby Przemysłowo- Handlowej w zakresie nowelizacji Ustawy o Finansach Publicznych. Platforma PPP, Warszawa, 20.09.

Propozycje Francuskiej Izby Przemysłowo- Handlowej w zakresie nowelizacji Ustawy o Finansach Publicznych. Platforma PPP, Warszawa, 20.09. Propozycje Francuskiej Izby Przemysłowo- Handlowej w zakresie nowelizacji Ustawy o Finansach Publicznych Marcin Wawrzyniak, IPPP, współpracujący z Hogan Lovells Platforma PPP, Warszawa, 20.09.2012 N O

Bardziej szczegółowo

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck Konsument na rynku usług Redakcja naukowa Grażyna Rosa Wydawnictwo C.H.Beck KONSUMENT NA RYNKU USŁUG Autorzy Anna Bera Urszula Chrąchol-Barczyk Magdalena Małachowska Łukasz Marzantowicz Beata Meyer Izabela

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Narodowy Rachunek Zdrowia za 2012 rok

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Narodowy Rachunek Zdrowia za 2012 rok GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna Narodowy Rachunek Zdrowia za 2012 rok WPROWADZENIE System rachunków zdrowia 1 jest międzynarodowym narzędziem

Bardziej szczegółowo

znaczenie gospodarcze sektora kultury

znaczenie gospodarcze sektora kultury znaczenie gospodarcze sektora kultury wstęp do analizy problemu streszczenie Instytut Badań Strukturalnych Piotr Lewandowski Jakub Mućk Łukasz Skrok Warszawa 2010 Raport prezentuje rezultaty badania, którego

Bardziej szczegółowo

Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS).

Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). Kompilacja pojęć stosowanych w badaniach statystycznych statystyki publicznej na temat innowacyjności przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). (Kompilacja dokonana przez Fundację Centrum Analiz Transportowych

Bardziej szczegółowo

STABILNOŚĆ MAŁŻEŃSTW A STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY KOBIET

STABILNOŚĆ MAŁŻEŃSTW A STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY KOBIET Nowe wzorce formowania rodziny w Polsce Konferencja FAMWELL 18.06.2013 STABILNOŚĆ MAŁŻEŃSTW A STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY KOBIET MARTA STYRC & ANNA MATYSIAK Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna

Bardziej szczegółowo

Studia I stopnia (licencjackie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Finanse i rachunkowość

Studia I stopnia (licencjackie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Finanse i rachunkowość Studia I stopnia (licencjackie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Finanse i rachunkowość Studia II stopnia (magisterskie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów

Bardziej szczegółowo

Wydatki na kulturę w 2013 r.

Wydatki na kulturę w 2013 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie Warszawa, 1 października 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Wydatki na kulturę w 2013 r. Informacja przedstawia wydatki budżetu państwa

Bardziej szczegółowo

dr Marta Kluzek Zestawienie dorobku naukowego

dr Marta Kluzek Zestawienie dorobku naukowego dr Marta Kluzek Zestawienie dorobku naukowego 2011 Tytuł oryginału: Podział państw Unii Europejskiej według zróżnicowania czynników tworzących klimat inwestycyjny. Autorzy: Kluzek Marta. Źródło: W : Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

ANALIZA DOCHODÓW I WYDATKÓW GOSPODARSTW DOMOWYCH OSÓB PRACUJĄCYCH NA WŁASNY RACHUNEK W POLSCE W LATACH 2002-2007

ANALIZA DOCHODÓW I WYDATKÓW GOSPODARSTW DOMOWYCH OSÓB PRACUJĄCYCH NA WŁASNY RACHUNEK W POLSCE W LATACH 2002-2007 ZESZYTY NAUKOWE INSTYTUTU EKONOMII I ZARZĄDZANIA Agnieszka STARCZEWSKA ANALIZA DOCHODÓW I WYDATKÓW GOSPODARSTW DOMOWYCH OSÓB PRACUJĄCYCH NA WŁASNY RACHUNEK W POLSCE W LATACH 2002-2007 Zarys treści: Autorka

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska Program Operacyjny Kapitał Ludzki Edyta Kuracińska Cel prezentacji Istotą niniejszej prezentacji jest przedstawienie założeń oraz ich realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki w aspekcie zwalczania

Bardziej szczegółowo

im. Jerzego Spławy Neymana Główny Urząd Statystyczny Warszawa

im. Jerzego Spławy Neymana Główny Urząd Statystyczny Warszawa Opracowanie raportu Instytut Statystyki Publicznej im. Jerzego Spławy Neymana Główny Urząd Statystyczny Warszawa Kierownik projektu Prof. UW dr hab. Zofia Barbara Liberda Zespół redakcyjny Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r.

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. 1 UWAGI ANALITYCZNE 1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. W maju 2002 r. w województwie łódzkim było 209,4 tys. gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Mierniki dobrobytu gospodarczego ElŜbieta Adamowicz Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 26 października 2010 r. Przedmiot ekonomii: badanie w jaki sposób społeczeństwo gospodarujące dokonuje wyborów dotyczących

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia II stopnia (magisterskie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac magisterskich

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia II stopnia (magisterskie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac magisterskich Studia II stopnia (magisterskie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac magisterskich Promotorzy prac magisterskich Prof. dr hab. Stanisław CZAJA Prof. dr hab. Bogusław

Bardziej szczegółowo

Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o.

Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Recenzent: dr hab. profesor UB Małgorzata Halicka Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja i korekta: Magdalena Pluta Projekt okładki: Agata Wajer-Gądecka Copyright 2013 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę 8 maja 2014 Łukasz Zalicki 85+ 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

Bardziej szczegółowo

Wydatki na kulturę w 2011 r.

Wydatki na kulturę w 2011 r. Kraków 25.09.2012 r. Wydatki na kulturę w 2011 r. Informacja przedstawia wydatki budżetu państwa i budżetów jednostek samorządów terytorialnych na finansowanie kultury i ochrony dziedzictwa narodowego

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 2 PODSTAWOWE MIERNIKI PŁODNOŚCI ANALIZA PŁODNOŚCI W POLSCE PRZEMIANY PŁODNOŚCI W EUROPIE WYBRANE TEORIE PŁODNOŚCI

WYKŁAD 2 PODSTAWOWE MIERNIKI PŁODNOŚCI ANALIZA PŁODNOŚCI W POLSCE PRZEMIANY PŁODNOŚCI W EUROPIE WYBRANE TEORIE PŁODNOŚCI WYKŁAD 2 PODSTAWOWE MIERNIKI PŁODNOŚCI ANALIZA PŁODNOŚCI W POLSCE PRZEMIANY PŁODNOŚCI W EUROPIE WYBRANE TEORIE PŁODNOŚCI URODZENIA Rodność - natężenie urodzeń w badanej zbiorowości w określonym czasie

Bardziej szczegółowo

W procesie budżetowania najpierw sporządza się część operacyjną budżetu, a po jej zakończeniu przystępuje się do części finansowej.

W procesie budżetowania najpierw sporządza się część operacyjną budżetu, a po jej zakończeniu przystępuje się do części finansowej. Budżetowanie Budżetowanie to: Proces ciągłego analizowania, programowania, realizowania i pomiaru wykonania zadań właściwych poszczególnym komórkom organizacyjnym, mający na celu efektywną kontrolę nad

Bardziej szczegółowo

Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych

Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

Ocena realizacji celów RPO WP w roku 2008 za pomocą modelu HERMIN

Ocena realizacji celów RPO WP w roku 2008 za pomocą modelu HERMIN Ocena realizacji celów RPO WP w roku 2008 za pomocą modelu HERMIN dr Instytut Wiedzy i Innowacji 2 września 2009 r. Projekt finansowany ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym. Komentarz do danych za 2014 r.

Minimum egzystencji w układzie przestrzennym. Komentarz do danych za 2014 r. INSTYTUT PRACY I SPRAW SOCJALNYCH INSTITUTE OF LABOUR AND SOCIAL STUDIES INSTYTUT PRACY I SPRAW SOCJALNYCH Warszawa, 4 października 2015 r. INSTITUTE OF LABOUR AND SOCIAL STUDIES Minimum egzystencji w

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowego środowiska. z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work)

Promocja zdrowego środowiska. z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work) Promocja zdrowego środowiska pracy dla pracowników z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work) Dane techniczne o projekcie Realizacja w latach 2011-2013 Finansowanie z Programu Zdrowia

Bardziej szczegółowo

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r.

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. Stan i główne g wyzwania rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. 1 Cele konferencji Ocena stanu i głównych wyzwań rozwoju obszarów wiejskich w Polsce Ocena wpływu reform

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej?

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Jak mierzyć lukę płacową? Warszawa, 26 marca 2014 r. Obowiązujące prawo - Konstytucja Artykuł 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje

Bardziej szczegółowo

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household CENTRAL STATISTICAL OFFICE STATISTICAL OFFICE IN KATOWICE Sustainable Development Indicators. Regional module The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average

Bardziej szczegółowo

Podstawowy mechanizm Wspólnej Polityki Rolnej UE

Podstawowy mechanizm Wspólnej Polityki Rolnej UE Podstawowy mechanizm Wspólnej Polityki Rolnej UE Rozwój obszarów wiejskich Działania rynkowe Płatności bezpośrednie Wieloletnie Ramy Finansowe 2014-2020: WPR stanowi 38,9% wydatków z budżetu UE Wspólna

Bardziej szczegółowo

ANALIZA RYNKU USŁUG W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM

ANALIZA RYNKU USŁUG W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 450 PRACE KATEDRY EKONOMETRII I STATYSTYKI NR 17 2006 MONIKA ROZKRUT Uniwersytet Szczeciński ANALIZA RYNKU USŁUG W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM Usługi

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

* * * BUD ETY GOSPODARSTW DOMOWYCH W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM W 2010 R.

* * * BUD ETY GOSPODARSTW DOMOWYCH W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM W 2010 R. Bydgoszcz, paÿdziernik 2011 r. URZ D STATYSTYCZNY W BYDGOSZCZY BUD ETY GOSPODARSTW DOMOWYCH W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM W 2010 R. www.stat.gov.pl/bydgosz OPRACOWANIA SYGNALNE Badanie budżetów gospodarstw

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 12 415 60 11 Internet: http://krakow.stat.gov.pl Informacja sygnalna Nr 12 Data opracowania -

Bardziej szczegółowo

Tradycyjne role kobiece wobec wyzwań na rynku pracy. Jak chronić integralność rodziny i jednocześnie zapewnić kobietom możliwość realizacji zawodowej.

Tradycyjne role kobiece wobec wyzwań na rynku pracy. Jak chronić integralność rodziny i jednocześnie zapewnić kobietom możliwość realizacji zawodowej. Tradycyjne role kobiece wobec wyzwań na rynku pracy. Jak chronić integralność rodziny i jednocześnie zapewnić kobietom możliwość realizacji zawodowej. Napięcie praca-dom Konflikt rodzina dom w obecnym

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia (problemy) na egzamin dyplomowy

Zagadnienia (problemy) na egzamin dyplomowy Zagadnienia (problemy) na egzamin dyplomowy kierunku ZARZĄDZANIE, I 0 licencjat Wiedza o zarządzaniu 1. Przegląd funkcji kierowniczych. 2. Teorie motywacyjne i przywódcze. 3. Współczesne koncepcje zarządzania.

Bardziej szczegółowo

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu RESEARCH PAPERS of Wrocław University of Economics Nr 336 Badania marketingowe nowe podejścia oraz metody na współczesnym rynku Redaktorzy naukowi

Bardziej szczegółowo

Prowadząca: Dr Ewa Lisowska, SGH

Prowadząca: Dr Ewa Lisowska, SGH Nazwa przedmiotu: Prowadząca: Opis: Rynek i płeć Dr Ewa Lisowska, SGH Zapoznanie z aktualną sytuacją kobiet i mężczyzn na rynku, jej uwarunkowaniami i sposobami przeciwdziałania nierównemu traktowaniu

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE Anna Grontkowska, Bogdan Klepacki SPIS TREŚCI Wstęp Rozdział 1. Miejsce rolnictwa w systemie agrobiznesu Pojęcie i funkcje agrobiznesu Ogniwa agrobiznesu

Bardziej szczegółowo

Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa. Irena E.Kotowska. Czy Polska doświadcza kryzysu demograficznego?

Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa. Irena E.Kotowska. Czy Polska doświadcza kryzysu demograficznego? Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa Irena E.Kotowska Czy Polska doświadcza kryzysu demograficznego? Ekonomia w Muzeum Warszawa, 2.04.2012 Przemiany struktur wieku ludności w Polsce

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Grzywińska-Rąpca

Małgorzata Grzywińska-Rąpca zeszyty naukowe uniwersytetu szczecińskiego NR 874 studia informatica nr 37 2015 DOI:10.18276/si.2015.37-03 Małgorzata Grzywińska-Rąpca Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie CZYNNIKI SPOŁECZNO-DEMOGRAFICZNE

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie Prof. dr hab. Stanisław CZAJA

Bardziej szczegółowo

Mieczysław Prystupa. WYCENA NIERUCHOMOŚCI I PRZEDSIĘBIORSTW w podejściu kosztowym

Mieczysław Prystupa. WYCENA NIERUCHOMOŚCI I PRZEDSIĘBIORSTW w podejściu kosztowym Mieczysław Prystupa WYCENA NIERUCHOMOŚCI I PRZEDSIĘBIORSTW w podejściu kosztowym Warszawa 2012 Recenzenci prof. zw. dr hab. Stanisław Kasiewicz prof. nadzw. dr hab. Elżbieta Mączyńska Korekta Paulina Chmielak

Bardziej szczegółowo

Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035

Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035 Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035 Krynica - Warszawa - Gdynia 5 września 2013 r. Uwagi wstępne 1. W opracowaniu przeanalizowano

Bardziej szczegółowo

Część finansowa. Radosław Domagała. Wydział ds. Programu LIFE Departament Ochrony Przyrody i Edukacji Ekologicznej. Warszawa, 10.07.2014 r.

Część finansowa. Radosław Domagała. Wydział ds. Programu LIFE Departament Ochrony Przyrody i Edukacji Ekologicznej. Warszawa, 10.07.2014 r. FORMULARZ WNIOSKU Część finansowa Radosław Domagała Wydział ds. Programu LIFE Departament Ochrony Przyrody i Edukacji Ekologicznej 10.07.2014 r. W formularzach finansowych należy zamieścić wszystkie koszty,

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI WARUNKUJĄCE WZROST KONKURENCYJNOŚCI POLSKICH GOSPODARSTW ROLNYCH. Józefów, 26 listopada 2014 r.

CZYNNIKI WARUNKUJĄCE WZROST KONKURENCYJNOŚCI POLSKICH GOSPODARSTW ROLNYCH. Józefów, 26 listopada 2014 r. Zakład Ekonomiki Gospodarstw Rolnych CZYNNIKI WARUNKUJĄCE WZROST KONKURENCYJNOŚCI POLSKICH GOSPODARSTW ROLNYCH Prof. Wojciech Józwiak Mgr inż. Adam Kagan Józefów, 26 listopada 2014 r. Wstęp Prezentacja

Bardziej szczegółowo

Zasoby kadr dla zdrowia tendencje i perspektywy w starzejącym się społeczeństwie

Zasoby kadr dla zdrowia tendencje i perspektywy w starzejącym się społeczeństwie Zasoby kadr dla zdrowia tendencje i perspektywy w starzejącym się społeczeństwie Stanisława Golinowska Ewa Kocot Agnieszka Sowa długoterminowej: Finanse Kadry medyczne i socjalne Finansowanie Outline 1.

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze pojęcia w rachunkowości rolniczej

Najważniejsze pojęcia w rachunkowości rolniczej Zarządzanie gospodarstwem rolnym ze szczególnym uwzględnieniem korzyści z prowadzenia rachunkowości rolniczej w gospodarstwie rolnym Najważniejsze pojęcia w rachunkowości rolniczej 1 Działalności gospodarstwa

Bardziej szczegółowo

Mierniki dobrobytu gospodarczego

Mierniki dobrobytu gospodarczego Mierniki dobrobytu gospodarczego ElŜbieta Adamowicz Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 23 listopad 2010 r. Przedmiot ekonomii: badanie w jaki sposób społeczeństwo gospodarujące dokonuje wyborów dotyczących

Bardziej szczegółowo

PRODUKT KRAJOWY BRUTTO W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W 2012 R.

PRODUKT KRAJOWY BRUTTO W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM W 2012 R. Urząd Statystyczny w Katowicach Ośrodek Rachunków Regionalnych ul. Owocowa 3, 40 158 Katowice e-mail: SekretariatUsKce@stat.gov.pl tel.: 32 779 12 00 fax: 32 779 13 00, 258 51 55 katowice.stat.gov.pl OPRACOWANIA

Bardziej szczegółowo

AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W I KWARTALE 2014 R.

AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W I KWARTALE 2014 R. Kontakt: tel. (71) 37-16-300 e-mail: SekretariatUSwro@stat.gov.pl Internet: www.wroclaw.stat.gov.pl AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA LUDNOŚCI W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM W I KWARTALE 2014 R. Wrocław, czerwiec 2014

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie przestrzenne wykorzystania funduszy Unii Europejskiej przez gospodarstwa rolne w Polsce

Zróżnicowanie przestrzenne wykorzystania funduszy Unii Europejskiej przez gospodarstwa rolne w Polsce Zróżnicowanie przestrzenne wykorzystania funduszy Unii Europejskiej przez gospodarstwa rolne w Polsce Bogucki Wydawnictwo Naukowe Poznań 2010 Spis treści 1. Wprowadzenie 9 1.1. Cel i zakres analizy 9 1.2.

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Wstęp Ogólny zamysł napisania książki wywodzi się ze stwierdzenia, iż dalszy rozwój rynku ubezpieczeniowego w Polsce jest uzależniony od znacznego zwiększenia

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Badanie budżetu czasu ludności w 2013 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Badanie budżetu czasu ludności w 2013 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Warszawa, 22.08.2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Badanie budżetu czasu ludności w 2013 r. Wstęp W 2013 r. przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5 kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5 Kierunek Turystyka i Rekreacja Poziom kształcenia II stopień Rok/Semestr I/1 Typ przedmiotu (obowiązkowy/fakultatywny)

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Opatowicz & Waker Co. INDEPENDENT CARGO SURVEYS LABORATORY ANALYSES & CONSULTING SERVICES

Opatowicz & Waker Co. INDEPENDENT CARGO SURVEYS LABORATORY ANALYSES & CONSULTING SERVICES INDEPENDENT CARGO SURVEYS LABORATORY ANALYSES & CONSULTING SERVICES KONSUMPCJA BANANÓW W POLSCE Raport opracowany na podstawie danych statystycznych z lat 2002 2005. 1. Wstęp Niniejszy raport został sporządzony

Bardziej szczegółowo

Korzyści odnoszone przez rolników z prowadzenia rachunkowości

Korzyści odnoszone przez rolników z prowadzenia rachunkowości Zarządzanie gospodarstwem rolnym ze szczególnym uwzględnieniem korzyści z prowadzenia rachunkowości rolniczej w gospodarstwie rolnym Korzyści odnoszone przez rolników z prowadzenia rachunkowości 1 Zarządzający

Bardziej szczegółowo

Równość szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

Równość szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Żory, 16 stycznia 2014 Równość szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Ewa Szymala Opracowano na podstawie Poradnika Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach

Bardziej szczegółowo

Projekt Prove It PL! o mierzeniu oddziaływania i kapitału społeczno-ekonomicznego w przedsiębiorczości społecznej

Projekt Prove It PL! o mierzeniu oddziaływania i kapitału społeczno-ekonomicznego w przedsiębiorczości społecznej Projekt Prove It PL! o mierzeniu oddziaływania i kapitału społeczno-ekonomicznego w przedsiębiorczości społecznej Pomiar wpływu społecznego i ekologicznego wspólna odpowiedzialność biznesu i NGO Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Godzenie życia zawodowego i prywatnego. Warszawa, 9 maja 2014 r.

Godzenie życia zawodowego i prywatnego. Warszawa, 9 maja 2014 r. Godzenie życia zawodowego i prywatnego Warszawa, 9 maja 2014 r. Pierwsze skojarzenie dot. godzenia ról zawodowych i prywatnych? Wskaźnik zatrudnienia dla osób 15-64 w 2013 roku Ogółem Mężczyźni Kobiety

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu

PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu PRACE NAUKOWE Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu RESEARCH PAPERS of Wrocław University of Economics Nr 364 Polityka rodzinna w Polsce z perspektywy wybranych aspektów polityki społecznej i ekonomii

Bardziej szczegółowo

Urząd Statystyczny w Lublinie

Urząd Statystyczny w Lublinie Urząd Statystyczny w Lublinie ul. Leszczyńskiego 48 20-068 Lublin tel.: (81) 533 20 51 e-mail: sekretariatuslub@stat.gov.pl www.stat.gov.pl/lublin Plan konferencji prasowej 10.12.2012 r. Produkt krajowy

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE POJĘCIA Dochód rozporządzalny Dochód do dyspozycji Wydatki Wydatki na towary i usługi konsumpcyjne Pozostałe wydatki Spożycie

PODSTAWOWE POJĘCIA Dochód rozporządzalny Dochód do dyspozycji Wydatki Wydatki na towary i usługi konsumpcyjne Pozostałe wydatki Spożycie Badanie budżetów gospodarstw domowych pełni ważną rolę w analizach poziomu życia ludności (również na poziomie województwa); jest jedynym źródłem informacji o dochodach, wydatkach, spożyciu ilościowym

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Problemy ekonomiczne

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Problemy ekonomiczne Uniwersytet Szczeciński 6 maja 2015 r. Problemy ekonomiczne Ekonomia w domu Przemysław Pluskota EKONOMIA jest jedną z dziedzin nauk społecznych zajmującą się badaniem prawidłowości i działaniem mechanizmów

Bardziej szczegółowo

Europejska strategia zatrudnienia W kierunku poprawy sytuacji pod względem zatrudnienia w Europie

Europejska strategia zatrudnienia W kierunku poprawy sytuacji pod względem zatrudnienia w Europie Europejska strategia zatrudnienia W kierunku poprawy sytuacji pod względem zatrudnienia w Europie Komisja Europejska Czym jest europejska strategia zatrudnienia? Każdy potrzebuje pracy. Wszyscy musimy

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Finanse i Rachunkowość Promotorzy prac magisterskich

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Finanse i Rachunkowość Promotorzy prac magisterskich Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Finanse i Rachunkowość Promotorzy prac magisterskich prof. zw. dr hab. Ewa Bogacka-Kisiel systemy bankowe usługi i procedury

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Produkt krajowy brutto w województwie śląskim w 2010 r.

Produkt krajowy brutto w województwie śląskim w 2010 r. Urząd Statystyczny w Katowicach 40 158 Katowice, ul. Owocowa 3 e-mail: SekretariatUsKce@stat.gov.pl tel.: 32 7791 200 fax: 32 7791 300, 258 51 55 OPRACOWANIA SYGNALNE Produkt krajowy brutto w województwie

Bardziej szczegółowo