Akceleratory dla społeczeństwa TIARA 2012

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Akceleratory dla społeczeństwa TIARA 2012"

Transkrypt

1 Akceleratory dla społeczeństwa TIARA 2012 prof. dr hab. Ryszard S. Romaniuk Politechnika Warszawska, Instytut Systemów Elektronicznych Konsorcjum TIARA i Projekt EU FP7 TIARA-PP TIARA jest Europejskim Konsorcjum Techniki Akceleratorowej, prowadzącym projekty badawcze, techniczne, sieciowe i infrastrukturalne. Celem działania konsorcjum TIARA i prowadzonego przez nie ramowego projektu Europejskiego EU FP7 (Test Infrastructure and Akcelerator Research Area) jest integracja krajowych i międzynarodowych akceleratorowych infrastruktur badawczych i rozwojowych w rodzaj pojedynczego, dobrze skoordynowanego, europejskiego obszaru badawczego. Konsorcjum gromadzi wszystkie ośrodki europejskie posiadające dużą infrastrukturę akceleratorową. Pozostałe ośrodki, jak np. uniwersytety, są afiliowane jako członkowie stowarzyszeni. W Polsce koordynatorem projektu TIARA jest Instytut Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie, a uczestnikami są laboratoria krajowe zajmujące się różnymi aspektami techniki akceleratorowej np.: IFJ-PAN, AGH, NCBJ w Świerku, Politechnika Warszawska, Politechnika Wrocławska, Politechnika Łódzka. IFJ-PAN jest oficjalnym członkiem konsorcjum TIARA i reprezentuje wszystkie laboratoria zgromadzone w Polskim Konsorcjum TIARA-PL. Członkami TIARA są: CEA-Francja, CERN-Szwajcaria, CIEMAT-Hiszpania, CNRS- Francja, DESY-Niemcy, GSI-Niemcy, IFJ-PAN Kraków (reprezentujący polskie konsorcjum), INFN-Włochy, PSI-Szwajcaria, STFC-Anglia, Uniwersytet Uppsala (reprezentujący konsorcjum nordyckie Dania, Finlandia, Norwegia, Szwecja). TIARA reprezentuje bardzo ciekawe rozwiązanie projektu Europejskiego, określanego mianem Faza Przygotowawcza PP (Preparatory Phase). Głównym celem TIARA jest po prostu, i prawie jedynie INTEGRACJA krajowych i międzynarodowych laboratoriów akceleratorowych reprezentujących znaczne infrastruktury badawcze. Oczekiwanym rezultatem jest stworzenie jednego mocnego, Europejskiego, rozproszonego, ale silnie skoordynowanego ośrodka badawczo-rozwojowego, dysponującego nieporównywalnym potencjałem odkrywczym i rozwojowym (innowacje, kompetencje, konkurencyjność, sprawność, transfer technologii, trwałość postępu) w skali globalnej. Oprócz maksymalizacji korzyści dla beneficjentów projektu, właścicieli infrastruktur akceleratorowych i bezpośrednich użytkowników tych infrastruktur, TIARA ustanawia rodzaj ram dla ustanawiania i wspierania silnych połączonych programów i projektów Europejskich dla badań i rozwoju w obszarze techniki akceleratorowej, edukacji i szkolenia, wzmocnienia innowacji we współpracy z przemysłem. Projekt TIARA-PP realizujący te założenia został ustanowiony w 2011 roku na 3 lata. Obejmuje wymienionych powyżej 11 partnerów z 8 krajów. Podsumowując, cele TIARY to: koordynacja trwałego programu rozwojowego o szerokim zakresie tematycznym, ustanawianie kolaboracyjnych projektów badawczo-rozwojowych. Zapewnienie i rozwój dostępu do szerokiej różnorodności wielkich infrastruktur badawczych, wzmocnienie partnerstwa i transferu technologii do przemysłu w celu rozwoju innowacji, organizowanie trwałych struktur edukacyjnych i szkoleniowych w zakresie nauki i techniki akceleratorowej. TIARA, typowo dla wszystkich projektów EU-FP składa się z kilku Grup Zadaniowych (Work Packages WP). WP Zarządzanie ma stworzyć, pod względem prawnym formalne podstawy działania Ogólnoeuropejskiej Infrastruktury Badawczej Techniki Akceleratorowej. Taki Obszar Badawczy ma rozwijać i wspierać innowacyjność, konkurencyjność i trwałość działań w obszarze techniki akceleratorowej. WP Infrastruktury Akceleratorowe dokonuje przeglądu istniejących infrastruktur, identyfikuje rozbieżności i przyszłe potrzeby rozwojowe, analizuje opcje udostępniania infrastruktur, definiuje 108 ogólną politykę dostępu, wskazuje możliwość budowy infrastruktur wspólnych, definiuje mapę drogową rozwoju, proponuje odpowiednie struktury zapewniające trwałość współpracy i rozwoju, proponuje wspólne metody zarządzania i kosztorysowania, oraz ustanawia kryteria techniczne i procedury ewaluacji dotyczące włączania się na poziomie badawczym w dostępne infrastruktury. WP Badania Akceleratorowe identyfikuje nowe obszary badawcze i ich potencjalną wagę, próbuje ocenić równowagę między obszarami, rozwija wspólną metodologię i procedury inicjowania, oceny i implementowania projektów kolaboracyjnych w trwały sposób, definiuje wspólne projekty badawcze obejmujące komponenty, technologie i koncepcje akceleratorowe. Komponenty obejmują: źródła i iniektory, struktury RF, systemy RF, Magnesy SC, magnesy NC konwencjonalne, diagnostykę i instrumentację, targety, zagadnienia promieniowania. Technologie obejmują: elektronikę i oprogramowanie, UHV, Źródła RF, kriogenikę, adjustację i stabilizację wiązki. Koncepcje obejmują: projekty maszyn, dynamikę wiązki, procesy FEL, chłodzenie wiązki, nowe techniki dla akceleracji wysoko gradientowej, jak laser-pazma i inne, oraz akceleratory medyczne i przemysłowe. WP Edukacja i Kształcenie Ustawiczne związane jest z rozwojem kadry naukowej i technicznej dla nauki i techniki akceleratorowej, rozwija struktury i mechanizmy pozwalające na sprawną edukację i kształcenie adekwatnych zasobów ludzkich, ułatwia wymianę kadry ekspertów pomiędzy infrastrukturami. W dniach września w Krakowie na terenie Instytutu Fizyki Jądrowej PAN odbyła się krajowa konferencja TIARA-PL 2012, której celem było podsumowanie krajowego wkładu w działania Europejskiego Konsorcjum i projektu FP7 TIARA. Konferencja miała oficjalny charakter spotkania sprawozdawczego w połowie realizacji projektu Mid-term meeting of the TIARA-PL Group. Koordynatorami prac TIARA-PL są prof. Piotr Malecki i dr M.Bocian z IFJ PAN. Spotkanie TIARA Mid-term Meeting odbyło się w Instytucie CIEMAT w Madrycie w dniach czerwca Akceleratory dla społeczeństwa? Czy na pewno? Akceleratory cząstek są wykorzystywane w różnych dziedzinach życia społecznego [1 4]. Początkowo były rozwijane w celu prowadzenia badań podstawowych. Obecnie są używane także w szeregu aplikacjach, rozciągających się od ochrony zdrowia, poprzez wytwarzanie krzemowych układów scalonych, po redukcję zanieczyszczenia środowiska. Maszyny do badań podstawowych pracują w układzie zderzacza. Przyspieszane są cząstki naładowane do bardzo wielkich energii i przeciwsobnie propagowane pakiety (zgęstki) są doprowadzane do kolizji. Wynikowe cząstki produkowane w takich kolizjach podlegają detekcji i analizie, w celu odkrycia struktury materii. W dzisiejszych czasach akceleratory odgrywają ważną rolę w społeczeństwie i przemyśle. Ten wpływ nowych technologii akceleratorowych na społeczeństwo i jego życie codzienne jest bardzo ważny, choć często jest niewidoczny. Obecnie większość działających akceleratorów nie jest używana w badaniach podstawowych ale w zastosowaniach przemysłowych i w innych nowoczesnych dziedzinach społecznych. Najbardziej znane i korzystne aplikacje obejmują: elektronikę, cięcie i spawanie przy pomocy wiązki elektronowej, utwardzanie materiałów, diagnostyka medyczna, terapia nowotworowa, monitorowanie zanieczyszczenia powietrza oraz zmian klimatu, badanie i datowanie dzieł sztuki oraz obiektów starożytnych, sterylizowanie żywności i przedmiotów medycznych, skanowanie towarów masowych. Inne przyszłościowe zastosowania są rozwijane, np. związane z alternatywnymi źródłami energii, a także

2 z energetyką jądrową. Możliwość dalszego rozwoju szerokich zastosowań techniki akceleratorowej jest związana z prowadzonymi badaniami nad rozwojem tych, na ogół dużych, maszyn. Są to istotne koszty, gdyż akceleratory wymagają często znacznej infrastruktury towarzyszącej. Koszty te muszą być ponoszone w nowoczesnym społeczeństwie. Wydatki na akceleratory i inne wysokie technologie zwracają się po jakimś czasie z nadmiarem, poprawiając jakość życia jednostek i społeczeństw. W ciągu roku, akceleratory przemysłowe, w skali globalnej całego świata, biorą udział w wytwarzaniu produktów przemysłowych, medycznych, sterylizują obiekty, prześwietlają, badają jakość produktów, diagnozują technicznie, itp., całość o wartości bliskiej 2 biliony zł. W czasie ostatnich 60 lat, kiedy technika akceleratorowa osiągnęła dojrzałość techniczną, wyprodukowano w skali globalnej ok. 25 tysięcy akceleratorów. Akceleratory te, wytwarzające wiązki cząstek naładowanych, znalazły liczne zastosowania przemysłowe. Dodatkowo, oprócz tych 25 tysięcy akceleratorów przemysłowych, wyprodukowano w tym czasie ponad 11 tysięcy akceleratorów elektronowych, jonowych, protonowych i neutronowych, oraz rentgenowskich, wyłącznie do zastosowań medycznych. Do chwili obecnej (koniec 2012), ok. 25 tysięcy pacjentów poddano terapii hadronowej w Europie. W skali świata ta liczba terapii hydronowych wynosi ponad 75 tysięcy. Wyłącznie do badań naukowych używanych jest obecnie około 200 akceleratorów, o szacunkowej zagregowanej wartości ich działań wynoszącej ponad 4 miliardy złotych. Największym akceleratorem świata jest obecnie LHC Wielki Zderzacz Hadronów, podziemny. nadprzewdzący akcelerator kołowy o długości 27 km i docelowej energii wiązki protonowej 7TeV (14 TeV w zderzeniu), oraz wiązki jonów ołowiu o energii ok 600 TeV (w zderzeniu 1,2 PeV). Akcelerator ten odkrył w 2012 r. nową cząstkę o masie ok.126 GeV/c 2, kandydata na bozon Higgsa. Czy można w ogóle myśleć o jakichkolwiek potencjalnych zastosowaniach praktycznych tego odkrycia? Skalarne pole Higgsa przenika cały wszechświat i posiada wszędzie jednakową wartość. Jeśli byłoby kiedykolwiek możliwe ekranowanie tego pola lub kontrola jego lokalnej wielkości to możliwa byłaby kontrola bezwładności, np. przyspieszanie/hamowanie obiektów materialnych do wielkich prędkości w bardzo krótkim czasie bez ich uszkadzania spowodowanego przeciążeniem. Rozpędzanie i hamowanie musiałoby się odbywać w obszarach o minimalnym polu Higgsa. Ruch idealnie jednostajny mógłby się prawdopodobnie odbywać w polu Higgsa, choć chyba nie do końca wiadomo jak by wpłynęło na duży obiekt materialny (np. statek kosmiczny) przejście granicy obszarów zerowego i niezerowego pola Higgsa. Prawdopodobnie byłoby to przejście destrukcyjne. Takie rozpędzane obiekty musiałyby chyba jednak podróżować cały czas w kanale o zerowym/zmniejszonym polu Higgsa. Gdyby znalazły się poza kanałem, natychmiast dopadłaby je bezwładność. Zastosowania akceleratorów o których na ogół mało wiemy W badaniach materiałowych wiązki fotonowe (światło synchrotronowe), neutronowe, elektronowe i mionowe, a także protonowe i jonowe są podstawowymi narzędziami do odkrywania struktury opracowywanych nowych materiałów na poziomie atomowym. Nowe materiały są potrzebne do rozwoju wielu dziedzin przemysłu i techniki. Przy pomocy wiązek nie tylko badana jest struktura materiału, ale także można tworzyć nowe materiały, modyfikować warstwy powierzchniowe i głębsze. Tworzone są warstwy i struktury nanometrowe, w ilościach setek a nawet tysięcy, układane naprzemiennie. Jeśli np. układamy kolejno z użyciem wiązki jonowej warstwy materiału miękkiej osnowy oraz ultra-twarde materiałów które w inny sposób nie mogą być połączone, to tworzony jest zupełnie nowy materiał a w zasadzie meta-materiał o niespotykanych właściwościach łączących elastyczność oraz twardość, ze znaczną redukcją kruchości. W innych przypadkach tworzone są materiały wyjątkowo odporne na oddziaływania termiczne, np. w postaci szoków termo-mechanicznych. Badanie struktury i modelowanie materiałów biologicznych w tym białek jest niemożliwe bez udziału światła synchrotronowego. Synchrotrony i lasery na swobodnych elektronach umożliwiają tworzenie trójwymiarowych modeli złożonych cząstek i struktur biologicznych, takich jak np. DNA wirusów. Niewiele jest alternatywnych metod które tak dokładnie oddawałyby bardzo skomplikowaną strukturę przestrzenną cząstek biologicznych oraz ewolucję tej struktury podczas reakcji biochemicznych. Poznanie mechanizmów takich reakcji pozwala na opracowywanie nowych leków przeciwnowotworowych, immunologicznych oraz genetycznych. Akceleratory są używane w obszarze energii i środowiska np. do czyszczenia gazów spalinowych węglowych elektrowni termicznych. Pilotowe instalacje kominowe używają wiązki elektronowej do kontroli bardzo szkodliwej emisji siarki (odsiarczanie gazów spalinowych) i tenków azotu NO x. Obecnie SO 2 jest usuwany z gazów spalinowych obligatoryjnie różnymi metodami: odpadowymi, półodpadowymi i bezodpadowymi, dodatkowo w odmianach mokrych i suchych. Metoda akceleratorowa, jedna z najnowocześniejszych, jest bezodpadowa, w której sorbenty są regenerowane i zwracane do procesu, a odzyskany dwutlenek siarki jest poddawany konwersji na produkty użyteczne, np. siarkę. Kilka fundamentalnych aplikacji akceleratorów związanych jest ze zdrowiem i medycyną- terapia nowotworów oraz obrazowanie medyczne. Metody terapii hadronowej stosują wiązki protonowe lub jonowe do niszczenia nowotworów usytuowanych głęboko w organizmie człowieka, tam gdzie stosowanie noża gamma jest znacznie mniej skuteczne. Pozytronowa tomografia emisyjna PET-CT jest na ogół połączeniem technik radioizotopowych PET oraz skaningowej tomografii komputerowej rentgenowskiej CT X. Technika PET jest też łączona z techniką MRI (NMRI, MRT) obrazowania metodą rezonansu magnetycznego. Radioizotopy o krótkim czasie życia stosowane w technice PET są wykonywane metodami akceleratorowymi. Grupa zastosowań przemysłowych obejmuje np.: implantację jonów dl elektroniki, utwardzanie powierzchni, utwardzanie materiałów, spawanie i cięcie, przetwarzanie odpadów, przetwarzanie materiałów medycznych, sterylizację, wytwarzanie materiałów z pamięcią kształtu, i wiele innych. Ultraszybkie giga i terahercowe tranzystory, układy scalone i inne elementy elektroniczne i optoelektroniczne są wykonywane technikami implantacji jonów. Implantowane jony zmieniają skład pierwiastkowy bombardowanego materiału. Oprócz tego wprowadzają znaczne zmiany chemiczne, fizyczne i strukturalne poprzez transfer momentu pędu elektronom i jądrom atomowym materiału osnowy. Struktura krystaliczna materiału ulega zmianie, modyfikacji, uszkodzeniu lub zniszczeniu przez generowane kaskady kolizyjne. Jeśli jony implantowane są podobnej masy co jony osnowy, przy energiach jonów padających rzędu dziesiątek MeV, to jony osnowy mogą podlegać translacji we własnej sieci krystalicznej w inne położenia stabilne lub meta-stabilne. Jeśli energia jonów padających jest dostatecznie duża aby pokonać barierę Coulomba, to może dochodzić do transmutacji jądrowej. Akceleratory do implantacji dzielimy na słabo (µa-ma) i silno prądowe (dziesiątki maa), oraz wysokoenergetyczne (energia jonów w zakresie 200 kev 10 MeV) i wysoko dawkowe (powyżej jonów/cm 2 ). Dla energii jonów w zakresie pojedynczych kev dochodzi do ich osadzania na powierzchni materiału modyfikowanego podłoża. Najbardziej popularną aplikacją implantacji jonów jest domieszkowanie półprzewodników borem, fosforem,arsenem. Poziomem domieszkowania regulowany jest próg w tranzystorach MOSFET. Implantacja jonów jest używana do produkcji złączy p-n w elementach fotowoltaicznych. Technologia mezotaksji (w odróżnieniu od powierzchniowej epitaksji) wykorzystuje implantacje jonów do budowy struktur zagrzebanych. Inne zastosowania implantacji jonów to: utwardzanie stalowych narzędzi skrawających, wykańczanie powierzchni, mieszanie wiązek jonowych, niszczenie krystalograficzne, morfizacja materiału, napylanie wiązką akceleratorową, kanałowanie jonowe, trawienie jonowe, itp. 109

3 Utwardzanie i modyfikacja materiałów wiązką jonową lub promieniowaniem rentgenowskim posiada wiele aspektów technologicznych. Blachy stalowe mogą być obecnie zastępowane w wielu zastosowaniach przez wzmacniane/wygrzewane promieniowaniem rentgenowskim kompozyty węglowe. Takie materiały, przy wytrzymałości podobnej lub lepszej od stali, są znacznie lżejsze i zawierają mniejszą objętość. Związane jest to np. z mniejszym zużyciem paliwa przy zastosowani takich materiałów w pojazdach spalinowych. Ocenia się oszczędność na paliwie ponad 50%. Kraty tworzone z takich materiałów wykazują się znaczną sztywnością mogą z nich być budowane z powodzeniem bardzo lekkie i wytrzymałe karoserie nowoczesnych samochodów. Testowanie nieniszczące materiałów z użyciem akceleratorów znajduje zastosowanie w diagnostyce technicznej, kryminalistyce, obszarach kultury i sztuki oraz dziedzictwa kulturowego do autentykacji a także do skanowania towarów wewnątrz kontenerów na statkach, samolotach, samochodach ciężarowych, np. na granicach. Wiązki cząsteczkowe są używane do nieniszczących analiz dzieł sztuki i obiektów kultury starożytnej. Określane są materiału farb, klejów, podłoża, kolejnych warstw, itp. Całkiem bezpieczna energia jądrowa jest pożądana w energetyce przyszłości. W tym obszarze technika akceleratorowa, także w połączeniu z techniką laserową i technologiami plazmowymi (tokamaki i stellaratory) ma wielką przyszłość. Reakcje termojądrowe, podobne do zachodzących w słońcu, inicjowane w hybrydowych urządzeniach akceleratorowych mogą stanowić w przyszłości wydajne i bezpieczne źródła energii. Obecnie prowadzone są prace nad rozwiązaniami prototypowymi takich urządzeń JET w Culham, ITER w Cardarache. Akceleratory są wykorzystywane do bezpiecznego przetwarzania niebezpiecznych i długo żyjących odpadów jądrowych. Akceleratory są stosowane do poprawy bezpieczeństwa reaktorów jądrowych tym bardziej, ze większość tych reaktorów pracujących w Europie posiada wiek zbliżony do 50 lat. Rozwój akceleratorów i diagnostyka wiązek cząsteczkowych Obserwowane trendy rozwojowe akceleratorów są następujące. Maszyny o wielkich energiach są coraz większe. Zderzacz SSC był projektowany na ok. 90 km długości, ale zdaje się wyprzedzał swoją epokę. LHC został zbudowany w poprzednim tunelu LEP o długości 28 km. Będzie modernizowany do postaci początkowo HL-LHC a następnie HE-LHC. Maszyny ILC i/lub CLICK będą miały ok. 50 km długości. Maszyny wysoko-prądowe dysponują coraz większą mocą. Budowane są źródła neutronowe, gdzie źródłem energii jest wiązka protonowa o dużym natężeniu: SNS (US), ESS (Szwecja), CSNS (Chiny), IFMIF (Japonia). Podobne maszyny zmierzają w kierunku fabryki neutrin: T2K (JPARC, Japonia), NuMI/Nova (FNAL, US), CNGS (CERN), Project-X (FNAL, US). Kompleksy akceleratorowe dążą do uzyskania jak największej jasności zarówno wiązki cząsteczkowej jak i fotonowej w laserze na swobodnych elektronach: FLASH/European- XFEL (DESY, Hamburg), LCLS (SLAC, US), a także planowany w Polsce w NCBJ POLFEL, bazujący na technologii TESLA o częstotliwości pola przyspieszającego 1,3 GHz. Maszyny kompaktowe dążą do zmniejszenia rozmiarów do postaci table-top, czyli mieszczącej się na stole laboratoryjnym. Maszyny kompaktowe są używane jako źródła promieniowania gamma a także do produkcji radioizotopów medycznych i przemysłowych. Wyraźną tendencją jest budowa maszyn specjalnych, określanych w literaturze często terminem egzotyczne. Maszyny egzotyczne produkują rzadkie izotopy radioaktywne: FAIR (GSI, Darmstadt), HIE-ISOLDE (CERN). Maszyny egzotyczne są także używane do produkcji anty-materii, a w szczególności anty-protonów i antywodoru ELENA (CERN), FAIR (GSI, Darmstadt). Wiązki cząsteczek naładowanych propagowane w akceleratorach są otoczone aparaturą pomiarową i diagnostyczną. Obserwowane jest ciągle zachowanie wiązki. Wiązka przenosi znaczną energię więc musi być odpowiednio zabezpieczona. Wiązka jest 110 obiektem dynamicznym, więc dla celów badawczych powinna być wysoce stabilna. Badanych i dokumentowanych jest szereg parametrów wiązki akceleratorowej. Pozycja wiązki jest mierzona w celu dokładnego określenia jej pozycji w rurze próżniowej akceleratora. Natężenie wiązki jest mierzone w celu określenia sprawności operacyjnej akceleratora. Straty wiązki podlegają monitoringowi w celu zapewnienia bezpiecznego działania. Mierzone i obserwowane są profile wiązki poprzeczne i podłużne, w celu optymalizacji działania akceleratora. Systemy diagnostyczne akceleratorów i ich wiązek podlegają ciągłemu rozwojowi aby nadążyć za wzrastającą mocą akceleratorów i zwiększonymi wymaganiami dotyczącymi dokładności ich pracy. Jedną z odstawowych metod diagnostyki wiązki cząsteczkowej jest Monitor Prądu Ścianowego WCM (Wall Current Monitor). Prądowi naładowanej wiązki cząsteczkowej rozprzestrzeniającej się w próżniowej rurze akceleratora towarzyszy jego obraz prądowy prąd zwierciadlany, przepływający w przeciwnym kierunku w ściance próżniowej rury metalowej. W celu pomiaru tego prądu obrazu wiązki, w rurze tworzona jest szczelina połączona rezystorami, na których odkłada się napięcie proporcjonalne do prądu wiązki. Szczelina w rurze jest zamknięta pudełkiem metalowym w celu uniknięcia istnienia sekcji rury akceleratora o pływającym potencjale. Pudełko jest wypełnione ferrytem, i pełni rolę filtru. Wypełnienie ferrytowe zmusza prąd zwierciadlany wiązki wysokiej częstotliwości do przepływu przez rezystory. Niskie komponenty częstotliwościowe przepływają przez metalową ściankę pudełka zamykającego szczelinę w rurze akceleratora. Inne czujniki prądu wiązki obejmują: szybki transformator prądu wiązki FBCT, oraz transformator składowej stałej prądu wiązki DCBCT. Oba czujniki pracują w układzie transformatora Faradaya. Ważnym czujnikiem jest monitor pozycji wiązki BPM. BPM posiada w rurze akceleratora cztery elektrody o znacznych powierzchniach odizolowane od ścianek rury. Zmiana pozycji wiązki zmienia rozkład potencjałów pomiędzy elektrodami. Profil poprzeczny wiązki może być mierzony metodami optycznymi. W to wiązki wprowadzane są cienkie przesłony pełniące rolę konwerterów w światło i ekranów. Ekrany te są obserwowane przez kamery CCD. Skośne ustawienie ekranu wobec wiązki powoduje wzmocnienie ewentualnych rozbieżności wiązki od kształtu kołowego. Wiązka cząsteczkowa jest rozbieżna w kierunku poprzecznym do propagacji. Cząstki rozbieżne wiązki powoduję emisję wtórną. Emisja wtórna jest mierzona przy pomocy siatek pomiarowych (siatek emisji wtórnej SEG) obejmujących cały przekrój poprzeczny rury akceleratora. Profil wzdłużny zgęstki cząstek (czasowy) jest mierzony przy pomocy czujnika skanera drutowego WS. Straty wiązki są mierzone przy pomocy komory jonizacyjnej IC. Przyrządy, czujniki i systemy pomiarowe wiązki, tzw. instrumentacja wiązki, wymagają bardzo wysokiej precyzji wykonania i pomiarów. Pozycjonowanie elementów konstrukcyjnych akceleratora i elementów prowadzenia wiązki, przy ich wymiarach od centymetrów do dziesiątków metrów wymaga precyzji poniżej mikrometra. Akceleratory wytwarzają coraz więcej danych. Precyzja wiązki decyduje o jakości tych danych. O precyzji wiązki decyduje możliwość pomiaru i sterowania z rozdzielczością do pojedynczej zgęstki. Mierzone są obecnie wszystkie parametry wiązki dla każdej zgęstki osobno. Wiązka przenosi dużą moc. Z tym związane jest stosowanie odpowiednich metod pomiarowych nie narażających sprzętu na oddziaływanie niszczące. Stosowane techniki pomiarowe powinny mieć charakter nieinwazyjny. Oprócz tego niektóre elementy aparatury pomiarowej powinny być odporne na warunki środowiskowe istniejące w bezpośrednim otoczeniu wiązki. W takich warunkach pracy elementy te powinny wykazywać znaczny i ściśle określony, poziom niezawodności. Dodatkowo, maszyna jest otoczona systemem zabezpieczeń. Aparatura pomiarowa wiązki musi być zdolna do pomiaru zjawisk femtosekundowych w skali czasu, mikro i nanometrowych w skali przestrzeni, nanoamperowych w skali natężenie prądu i od kilowoltowych do mikrowoltowych w skali napięcia.

4 Akcelerator LHC posiada ponad 1000 urządzeń BPM mierzących pozycję wiązki. Planowany akcelerator liniowy CLIC, do pełnej kontroli wiązki o jednokrotnym przejściu (a nie wielokrotnym jak w akceleratorze kołówym LHC) będzie musiał mieć 40 tysięcy unitów BPM. Wymaga to takiego projektu, który przy bardzo precyzyjnym wykonaniu posiada niski koszt. Cechy wymaganej elektroniki odczytowo-kontrolno-diagnostycznej unitów BPM to prostota, odporność, niezawodność, i bardzo dobre parametry sygnałowe. Sygnały pomiarowe z BPM muszą podlegać cyfryzacji jak najbliżej unitu. Czujniki i stopnie wejściowe elektroniki muszą być odporne na promieniowanie jonizujące. Takie podejście, w porównaniu z rozwiązaniami poprzedniej generacji, minimalizuje okablowanie, ale wymaga stosowania redundancji sprzętowej i programistycznej oraz metod mitygacyjnych. Nowo budowane akceleratory, jak np. maszyna akceleratorowo laserowa, elektronowo-fotonowa E-XFEL wymagają znacznie zwiększonej rozdzielczości pomiaru przestrzennego wiązki i zgęstki, znacznie poniżej 1 mikrometra. Akceleratory następnej generacji wymagają jeszcze dokładniejszych pomiarów i określenia pozycji wiązki. Standardowe rozwiązania czujników BPM dają na wyjściu sygnały natężeniowe. Odejmowanie tych sygnałów parami daje sygnały różnicowe proporcjonalne do położenia wiązki. Gdy wartość różnicowa sygnału jest mała, to dokładność pomiaru jest niewielka. Rozwiązaniem na polepszenie dokładności pomiaru jest zastosowanie zamiast kwadrupolowych elektrod, osobnych wnęk rezonansowych dedykowanych pomiarowi BPM. W ten sposób z rozkładu pola EM można uzyskać rozdzielczość pomiaru submikrometrową, zamiast submilimetrowej. Mierzony jest bezpośrednio sygnał różnicowy, bez mierzenia sygnałów natężeniowych. Mod dipolowy TM 11 w pomiarowej wnęce rezonansowej jest proporcjonalny do pozycji. Jest on przesunięty w dziedzinie częstotliwości względem modu monopolowego, jednobiegunowego. Wymagania na BPM dla maszyny ILC w dziedzinie rozdzielczości pozycjonowania wiązki wynoszą ok. 2 nanometry, przy wymiarach rury akceleratorowej 6 12 mm. W chwili obecnej (koniec 2012) największa uzyskana rozdzielczość pomiaru pozycji wiązki akceleratorowej wynosi ok. 8nm w eksperymencie ATF2 w laboratorium KEK w Japonii. Działania i operacje w warunkach bardzo dużej mocy wiązki wymagają nieinwazyjnych technik pomiarowych. Mierzony jest wymiar wiązki cząsteczkowej o dużej mocy, w takcih maszynach jak akceleratory elektronowe, protonowe i jonowe dużej mocy, jak np. LHC. Pomiar odbywa się poprzez diagnostykę światła synchrotronowego. Światło synchrotronowe jest zbierane na zakrzywieniu wiązki cząsteczkowej, kolimowane i przez optyczną linię opóźniającą podawane jest na szereg detektorów jak AGM (Abort Gap Monitor), LDM (Long Density Monitor) oraz kamery wolną i szybką. Układ pomiarowy jest synchronizowany zegarem akceleratora, synchronicznie ze zgęstkami akcelerowanych cząsteczek. Inną metodą nieinwazyjną jest zastosowanie skanera drutowego. Wiązka elektronowa lub H - jest skanowana ortogonalnie V-H, przechodzi przez deflektor, skaner drutowy i następny deflektor. Deflektory oddzielają e, H -, H o, p. Jeszcze inną metodą nieinwazyjną jest wykorzystanie fluorescencji indukowanej wiązką. W optycznej, odizolowanej od reszty toru, czarnej komorze pomiarowej ułożonej wzdłuż toru wiązki stosuje się N 2 gaz fluorescencyjny, równomiernie rozłożony. Fluorescencyjnie rozświetlony tor wiązki jest obserwowany przez obiektyw, wzmacniacz obrazu i kamerę CCD. Znaczna moc wiązki wymaga stosowania różnych metod monitoringu utraty wiązki. W nowych rozwiązaniach systemów pomiarowych utraty wiązki stosuje się detektory diamentowe. Charakteryzują się one dużą szybkością działania i czułością. W maszynie LHC są stosowane do monitoringu strat dla pojedynczych następujących po sobie zgęstek. Takie detektory powinny mieć zdolność pracy warunkach kriogenicznych. Femtosekundowa skala czasowa zjawisk w wiązce akceleratora wymaga stosowania szybkich układów pomiarowych. Maszyny FEL i LC (lasery na swobodnych elektronach i zderzacze liniowe) stosują bardzo krótkie impulsy (femtosekundowej, i nawet attosekundowe) w celu zwiększenia jasności i poprawienia mocy promieniowania. Obecnie mierzy się impulsy ultrakrótkie stosując wnęki rezonansowe, które pracują jako deflektory poprzeczne. Jest to metoda destrukcyjna dla wiązki. Długość zgęstek (czas trwania) w niektórych akceleratorach wynosi w fs: LCLS-75, E-XFEl-80, CLIC-130, ILC-500, SNS-100ps, LHC-250ps. Metoda niedestrukcyjna wykorzystuje próbkowanie elektro-optyczne z dekodowaniem informacji pomiarowej w dziedzinie czasu lub w dziedzinie częstotliwości (spektralnej). Impuls z lasera femtosenkundowego jest rozciągany optycznie w czasie. W komórce elektrooptycznej ZnTe oddziaływuje z wiązką cząsteczkową, i następnie podawany jest na spektroskop siatkowy (dziedzina częstotliwości). W metodzie czasowej, wiązka lasera femtosekundowego jest rozdzielana na dwie. Jedna podlega stałemu opóźnieniu. Druga jest optycznie czasowo rozciągana i oddziaływuje z wiązką cząsteczkową, jak w metodzie spektralnej. Obie wiązki są podawane na kryształ BBO gdzie podlegają mieszaniu. Obraz jest obserwowany przez kamerę CCD. Instrumentacja wiązki akceleratorowej wymaga pomiarów bardzo małych prądów. Wykorzystywane są techniki pomiarowe z czujnikiem SQUID i konfiguracją zero-przepływową. Jest to metoda podobna do techniki DCCT, gdzie SQUID jest używany do detekcji bardzo małych wartości pola magnetycznego. System pozwala na pomiar prądów wiązki rzędu na. Cewka pomiarowa przez którą przechodzi wiązka jest połączona z cewką wejściową sprzężoną e elementem SQUID. SQUID jest sprzężony z trzema cewkami: pomiarową, sprzężenia zwrotnego oraz modulacyjną. Sygnał wyjściowy ze SQUID jest podawany na detektor synchroniczny, do którego doprowadzony jest także sygnał z generatora modulacyjnego. Europejskie Konsorcjum i projekt TIARA odgrywają bardzo ważną rolę w strukturyzacji i rozwoju obszaru badawczego nauki i techniki akceleratorowej. W szczególności stymulują krajowe wysiłki w pozyskaniu środków na budowę własnej dużej infrastruktury akceleratorowej o skali Europejskiej. Posiadanie takiej infrastruktury może przyczynić się do rozwoju szeregu gałęzi przemysłu o wysoce innowacyjnym charakterze. Akceleratory i maszyny FEL przyczyniają się do rozwoju badań materiałowych, przemysłowych, medycznych, oraz umożliwiają kształcenie własnej kadry dla różnych nowoczesnych dziedzin gospodarki narodowej. W kraju prowadzonych jest szereg prac badawczych nad rozwojem elementów akceleratorów, we współpracy z wieloma ośrodkami zagranicznymi dysponującymi dużą infrastrukturą eksperymentalną [5 56]. Literatura [1] TIARA [www.eu-tiara.eu]; Konferencja krajowa TIARA, Kraków 2012; ESGARD [www.esgard.org]; EuCARD [cern.ch/eucard] [2] TIARA-PP Accelerating Knowledge and Innovation, EU 7FP Accelerators for Society; Bulletin, CERN Communication Group [3] R.W. Hamm, M.E. Hamm, Introduction to the beam business: Industrial accelerators and their applications, World Scientific, Singapore 2012, ISBN [4] PTCOG: Particle Therapy Co-Operative Group [ptcog.web.psi.ch] [5] D. Wiącek, I. Kudła, K. Poźniak, K. Buńkowski, R. Romaniuk, Bazodanowy i interaktywny system monitoringu elektronicznego trygera mionowego RPC w CMS, Elektronika nr 1, 2005, str [6] W. Koprek, P. Kaleta, J. Szewiński, K.T. Poźniak, T. Czarski, R. Romaniuk, Oprogramowanie dla systemu kontrolno-pomiarowego akceleratora TESLA, Elektronika, nr 1, 2005, str [7] K.T. Poźniak, R.S. Romaniuk, W. Jałmużna, K. Ołowski, K. Perkuszewski, J. Zieliński, K. Kierzkowski, Gigabitowy moduł optoelektroniczny dla systemu LLRF TESLA, Elektronika, nr 7, 2005, str

5 [8] W. Giergusiewicz, W. Jałmużna, K.T. Poźniak, R.S. Romaniuk, Ośmiokanałowy system sterowania modułem akcelerator ESLA, Elektronika, nr 7, 2005, str [9] W. Zabołotny, P. Roszkowski, A. Kwiatkowski, K. Poźniak, R. Romaniuk, Wbudowany system komputerowy jako sterownik płyt pomiarowych do sterowania LLRF w akceleratorze, Elektronika, nr 7, 2005, str [10] W. Koprek, P. Pucyk, T. Czarski, K.T. Poźniak, R.S. Romaniuk, Konfiguracja i pomiary systemu SIMCON ver.2.1.,elektronika, nr 7, 2005, str [11] K. Poźniak, R. Romaniuk, K. Kierzkowski: Modularna platforma do systemu sterowania akceleratorem TESLA, Elektronika, z. 7. ss [12] W. Koprek, T. Czarski, P. Kaleta, P. Pucyk, J. Szewiński, K. Poźniak, R. Romaniuk: Sterowanie oraz akwizycja danych w systemie SIMCON 2.1, Elektronika, z. 7. ss [11] K.T. Poźniak, T.W. Czarski, R.S. Romaniuk, System pomiarowokontrolny dla nadprzewodzącej, mikrofalowej wnęki rezonansowej akceleratora TESLA i europejskiego laseraxfel, Kwartalnik Elektroniki i Telekomunikacji PAN, vol. 51, z. 1, str , [14] P. Strzałkowski, W. Koprek, K.T. Poźniak, R.S. Romaniuk, Uniwersalny moduł sterowania LLRF do akceleratora liniowego FLASH, Elektronika, vol.48, nr 7, str , [15] K. Bujnowski, A. Siemionczyk, P. Pucyk, I. Szewiński, K.T. Poźniak, R.S. Romaniuk, Konwerter skryptu MatLab na kod C do procesorów osadzonych w systemie LLRF akceleratora liniowego FLASH, Elektronika, vol. 48, nr 6, str , [16] R. Romaniuk, POLFEL laser na swobodnych elektronach w Polsce, Elektronika nr 4, 2010, str [17] R. Romaniuk, EuCARD Technika akceleratorowa w Europie, Elektronika, nr 07, 2010, str [18] R.S. Romaniuk, Rozwój techniki akceleratorowej w Europie EuCARD 2012, Elektronika, vol.53, Nr 9, 2012, str [19] R.S. Romaniuk, Technika akceleratorowa i eksperymenty fizyki wysokich energii, Wilga 2012, Elektronika, vol. 53, Nr 9, 2012, str [20] R.S. Romaniuk, Fizyka fotonu i badania plazmy, Wilga 2012, Elektronika, vol. 53, nr 9, 2012, str [21] A. Zagozdzinska, R.S. Romaniuk, K. Pozniak, P. Zalewski, TRI- DAQ systems in HEP experiments at LHC accelerator, Proc. SPIE 8698, art.no.86980o (2012). [22] R.S. Romaniuk, Review of EuCARD project on accelerator infrastructure in Europe, Proc.SPIE 8698, art.no.86980q (2012) [23] R.S. Romaniuk, Free electron infrastructure in Europe 2012, Proc.SPIE 8702, art.no M (2013). [24] R. Romaniuk, EuCARD 2010 accelerator technology in Europe, International Journal of Electronics and Telecommunications 56 (4), pp (2010). [25] R.Romaniuk, Accelerator infrastructure in Europe EuCARD 2011, International Journal of Electronics and Telecommunications 57 (3), pp (2011). [26] R. Romaniuk, et al., Optical network and fpga/dsp based control system for free electon laser, Bulletin of the Polish Academy of Sciences: Technical Sciences 53 (2), pp (2005). [27] R. Romaniuk, et al., Metrological aspects of accelerator technology and high energy physics experiments, Measurement Science and Technology, 18 (8), art. no. E01 (2008). [28] P. Fąfara, et al., FPGA-based implementation of a cavity field controller for FLASH and X-FEL, Measurement Science and Technology, 18 (8), pp (2008). [29] T. Czarski, et al., Superconducting cavity driving with fpga controller, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research A, 568 (2), pp (2006). [30] T. Czarski, et al., TESLA cavity modeling and digital implementation in fpga technology for control system development, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research A, 556 (2), pp (2006). [31] T. Czarski, et al., Cavity parameters identification for TESLA control system development, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research A, 548 (3), pp (2005). [32] R. Romaniuk, POLFEL A free electron laser in Poland, Photonics Letters of Poland, 1 (3), pp (2009). [33] CMS Collaboration, K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Commissioning of the CMS experiment and the cosmic run at four tesla, Journal of Instrumentation, vol. 5, no. 3, 2010, T [34] K. Poźniak, R. Romaniuk, W.Zabołotny, et al., Performance of the CMS Level-1 trigger during commissioning with cosmic ray muons and LHC beams, JINST, vol. 5, no. 3, T [35] K. Poźniak, R. Romaniuk, W.Zabołotny, et al., Performance of the CMS drift-tube chamber local trigger with cosmic rays, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [36] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Fine synchronization of the CMS muon drift-tube local trigger using cosmic rays, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [37] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Commissioning of the CMS High-Level Trigger with cosmic rays, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T03005 [38] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., CMS data processing workflows during an extended cosmic ray run, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [39] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Commissioning and performance of the CMS pixel tracker with cosmic ray muons, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [40] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Commissioning and performance of the CMS silicon strip tracker with cosmic ray muons, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T03008 [41] K. Poźniak, R. Romaniuk, W.Zabołotny, et al., Alignment of the CMS silicon tracker during commissioning with cosmic rays, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [42] K. Poźniak, R. Romaniuk, W.Zabołotny, et al., Performance and operation of the CMS electromagnetic calorimeter, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [43] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Measurement of the muon stopping power in lead tungstate, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, P03007 [44] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Time reconstruction and performance of the CMS electromagnetic calorimeter, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [45] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Performance of the CMS hadron calorimeter with cosmic ray muons and LHC beam data CMS Collaboration, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [46] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Performance of CMS hadron calorimeter timing and synchronization using test beam, cosmic ray, and LHC beam data, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [47] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Identification and filtering of uncharacteristic noise in the CMS hadron calorimeter, JINST, vol. 5, no. 3, 2010, T [48] K.Poźniak, R.Romaniuk, W.Zabołotny, et al., Identification and filtering of uncharacteristic noise in the CMS hadron calorimeter, JINST, vol.5, no. 3, 2010, T [49] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Performance of the CMS drift tube chambers with cosmic rays, Journal of Instrumentation, vol. 5, no. 3, 2010, T [50] K.Poźniak, R.Romaniuk, W.Zabołotny, et al., Calibration of the CMS drift tube chambers and measurement of the drift velocity with cosmic rays, Journal of Instrumentation, vol.5, no. 3, 2010, T [51] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Performance study of the CMS barrel resistive plate chambers with cosmic rays, Journal of Instrumentation, vol. 5, no. 3, 2010, T [52] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Performance of the CMS cathode strip chambers with cosmic rays, Journal of Instrumentation, vol. 5, no. 3, 2010, T [53] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Aligning the CMS muon chambers with the muon alignment system during an extended cosmic ray run, Journal of Instrumentation, vol.5, no. 3, 2010, T [54] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Alignment of the CMS muon system with cosmic-ray and beam-halo muons, Journal of Instrumentation, vol. 5, no. 3, 2010, T [55] K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Precise mapping of the magnetic field in the CMS barrel yoke using cosmic rays, Journal of Instrumentation, vol. 5, no. 3, 2010, T [56] CMS Collaboration, K. Poźniak, R. Romaniuk, W. Zabołotny, et al., Performance of CMS muon reconstruction in cosmic-ray events, Journal of Instrumentation, vol. 5, no. 3, March 2010, paper T03022, 49 pages, doi: / /5/03/t03022, arxiv:

PUBLICATION. Accelerators for Society - TIARA 2012 Test Infrastructure and Accelerator Research Area (in Polish)

PUBLICATION. Accelerators for Society - TIARA 2012 Test Infrastructure and Accelerator Research Area (in Polish) EuCARD-PUB-2013-007 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Accelerators for Society - TIARA 2012 Test Infrastructure and Accelerator Research Area (in Polish) Romaniuk,

Bardziej szczegółowo

PUBLICATION. Accelerators for Society - TIARA 2012 Test Infrastructure and Accelerator Research Area (in Polish)

PUBLICATION. Accelerators for Society - TIARA 2012 Test Infrastructure and Accelerator Research Area (in Polish) EuCARD-PUB-2013-007 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Accelerators for Society - TIARA 2012 Test Infrastructure and Accelerator Research Area (in Polish) Romaniuk,

Bardziej szczegółowo

Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej. Centrum Cyklotronowe Bronowice

Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej. Centrum Cyklotronowe Bronowice 1 Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej Centrum Cyklotronowe Bronowice Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk ul. Radzikowskiego 152, 31-342 Kraków www.ifj.edu.pl

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 8 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Współczesne eksperymenty Wprowadzenie Akceleratory Zderzacze Detektory LHC Mapa drogowa Współczesne

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Zastosowanie: Akceleratory wysokiego napięcia Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 Pierścienie miedziane L = 560 mm D = 350 mm Produkcja

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych 5.07.2013 Grzegorz Wrochna 1 Wielkie urządzenia badawcze Wielkie urządzenia badawcze są dziś niezbędne do badania materii na wszystkich poziomach: od wnętrza

Bardziej szczegółowo

OPTOELEKTRONIKA. Katedra Metrologii i Optoelektroniki. Dołącz do najlepszych!

OPTOELEKTRONIKA. Katedra Metrologii i Optoelektroniki. Dołącz do najlepszych! OPTOELEKTRONIKA Katedra Metrologii i Optoelektroniki Dołącz do najlepszych! Oferta dydaktyczna Wykładane przedmioty Elementy i układy optoelektroniczne Optyczne techniki pomiarowe Optyczna transmisja i

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział: BMiZ Kierunek: MiBM / KMiU Prowadzący: dr hab. Tomasz Stręk Przygotował: Adrian Norek Plan prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Chłodzenie największego na świecie magnesu w CERN

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Zastosowanie: Zaginanie toru cząstki w akceleratorze Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 L = 1350 mm D = 320 mm Produkcja Friatec Na całym świecie

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych

Jak działają detektory. Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych Jak działają detektory Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych LHC# Wiązka to pociąg ok. 2800 paczek protonowych Każda paczka składa się. z ok. 100 mln protonów 160km/h

Bardziej szczegółowo

Akceleratory elektronów przeznaczone do sterylizacji radiacyjnej. Jerzy Stanikowski

Akceleratory elektronów przeznaczone do sterylizacji radiacyjnej. Jerzy Stanikowski Akceleratory elektronów przeznaczone do sterylizacji radiacyjnej Jerzy Stanikowski Instytut Chemii i Techniki Jadrowej Zakład Chemii i Techniki Radiacyjnej Pracownia Akceleratorów Źródła promieniowania

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych Seweryn Kowalski Listopad 2007 Akceleratory Co to jest akcelerator Każde urządzenie zdolne do przyspieszania cząstek, jonów naładowanych do wysokich

Bardziej szczegółowo

CEL 4. Natalia Golnik

CEL 4. Natalia Golnik Etap 15 Etap 16 Etap 17 Etap 18 CEL 4 OPRACOWANIE NOWYCH LUB UDOSKONALENIE PRZYRZĄDÓW DO POMIARÓW RADIOMETRYCZNYCH Natalia Golnik Narodowe Centrum Badań Jądrowych UWARUNKOWANIA WYBORU Rynek przyrządów

Bardziej szczegółowo

EuCARD-PUB-2009-012. European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION

EuCARD-PUB-2009-012. European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION EuCARD-PUB-2009-012 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Nowa seria wydawnicza Politechniki Warszawskiej Technika Akceleratorowa (New editorial series on Accelerator

Bardziej szczegółowo

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Spotkanie 3 Porównanie modeli rozpraszania do pomiarów na Wielkim Zderzaczu Hadronów LHC i przyszłość fizyki cząstek Rafał Staszewski Maciej Trzebiński

Bardziej szczegółowo

Formularz informacyjny dotyczący propozycji projektu infrastruktury badawczej w związku z aktualizacją Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury Badawczej

Formularz informacyjny dotyczący propozycji projektu infrastruktury badawczej w związku z aktualizacją Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury Badawczej Formularz informacyjny dotyczący propozycji projektu infrastruktury badawczej w związku z aktualizacją Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury Badawczej (Proszę o wpisanie wymaganych informacji w puste pola;

Bardziej szczegółowo

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita Niezwykłe światło ultrakrótkie impulsy laserowe Laboratorium Procesów Ultraszybkich Zakład Optyki Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Światło Fala elektromagnetyczna Dla światła widzialnego długość

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman

Jak działają detektory. Julia Hoffman Jak działają detektory Julia Hoffman wielki Hadronowy zderzacz Wiązka to pociąg ok. 2800 wagonów - paczek protonowych Każdy wagon wiezie ok.100 mln protonów Energia chemiczna: 80 kg TNT lub 16 kg czekolady

Bardziej szczegółowo

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są Czujniki Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do przetwarzania interesującej

Bardziej szczegółowo

I rocznica utworzenia Narodowego Centrum Badań Jądrowych

I rocznica utworzenia Narodowego Centrum Badań Jądrowych I rocznica utworzenia Narodowego Centrum Badań Jądrowych Grzegorz Wrochna dyrektor NCBJ www.ncbj.gov.pl 13.09.2012 G.Wrochna, NCBJ 1 ncbj@ncbj.gov.pl www.ncbj.gov.pl reaktor Maria Świerk 44 ha terenu 25

Bardziej szczegółowo

FUZJA LASEROWA JAKO PRZYSZŁE ŹRÓDŁO ENERGII

FUZJA LASEROWA JAKO PRZYSZŁE ŹRÓDŁO ENERGII Konferencja naukowo-techniczna NAUKA I TECHNIKA WOBEC WYZWANIA BUDOWY ELEKTROWNI JĄDROWEJ MĄDRALIN 2013 Warszawa, 13-15 lutego 2013 roku. Instytut Techniki Cieplnej Politechniki Warszawskiej FUZJA LASEROWA

Bardziej szczegółowo

Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską. Agnieszka Wilk Dolnośląska Izba Rzemieślnicza we Wrocławiu Marzec 2015.

Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską. Agnieszka Wilk Dolnośląska Izba Rzemieślnicza we Wrocławiu Marzec 2015. DOSKONALENIE UMIEJĘTNOŚCI W ZIELONEJ GOSPODARCE ZA POMOCĄ ZAAWANSOWANEGO PROGRAMU SZKOLENIOWEGO CRADLE TO CRADLE - OD KOŁYSKI DO KOŁYSKI W MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Projekt jest współfinansowany

Bardziej szczegółowo

h λ= mv h - stała Plancka (4.14x10-15 ev s)

h λ= mv h - stała Plancka (4.14x10-15 ev s) Twórcy podstaw optyki elektronowej: De Broglie LV. 1924 hipoteza: każde ciało poruszające się ma przyporządkowaną falę a jej długość jest ilorazem stałej Plancka i pędu. Elektrony powinny więc mieć naturę

Bardziej szczegółowo

Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS

Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS Artur Kalinowski Wydział Fizyki Uniwersytet Warszawski Warszawa, 7 grudnia 2012 DETEKTOR CMS DETEKTOR CMS Masa całkowita : 14

Bardziej szczegółowo

Czujniki podczerwieni do bezkontaktowego pomiaru temperatury. Czujniki stacjonarne.

Czujniki podczerwieni do bezkontaktowego pomiaru temperatury. Czujniki stacjonarne. Czujniki podczerwieni do bezkontaktowego pomiaru temperatury Niemiecka firma Micro-Epsilon, której WObit jest wyłącznym przedstawicielem w Polsce, uzupełniła swoją ofertę sensorów o czujniki podczerwieni

Bardziej szczegółowo

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA Koncern Delphi opracował nowy, wielofunkcyjny, elektronicznie skanujący radar (ESR). Dzięki wykorzystaniu pozbawionej ruchomych części i sprawdzonej technologii monolitycznej, radar ESR zapewnia najlepsze

Bardziej szczegółowo

E K O N O M I C Z N E R O Z W I Ą Z A N I E. W Y D A J N Y I N I E Z AW O D N Y.

E K O N O M I C Z N E R O Z W I Ą Z A N I E. W Y D A J N Y I N I E Z AW O D N Y. FALCON. E K O N O M I C Z N E R O Z W I Ą Z A N I E. W Y D A J N Y I N I E Z AW O D N Y. FALCON. Optymalny stosunek kosztów do korzyści gwarantujący sukces. FALCON może być używany do cięcia plazmowego,

Bardziej szczegółowo

Spektrometr ICP-AES 2000

Spektrometr ICP-AES 2000 Spektrometr ICP-AES 2000 ICP-2000 to spektrometr optyczny (ICP-OES) ze wzbudzeniem w indukcyjnie sprzężonej plazmie (ICP). Wykorztystuje zjawisko emisji atomowej (ICP-AES). Umożliwia wykrywanie ok. 70

Bardziej szczegółowo

Wiązki Radioaktywne. wytwarzanie nuklidów dalekich od stabilności. Jan Kurcewicz CERN, PH-SME. 5 września 2013 transparencje: Marek Pfützner

Wiązki Radioaktywne. wytwarzanie nuklidów dalekich od stabilności. Jan Kurcewicz CERN, PH-SME. 5 września 2013 transparencje: Marek Pfützner Wiązki Radioaktywne wytwarzanie nuklidów dalekich od stabilności Jan Kurcewicz CERN, PH-SME 5 września 2013 transparencje: Marek Pfützner Wstęp Nuklidy nietrwałe Przykład: reakcja fuzji Fuzja (synteza,

Bardziej szczegółowo

Compact Muon Solenoid

Compact Muon Solenoid Compact Muon Solenoid (po co i jak) Piotr Traczyk CERN Compact ATLAS CMS 2 Muon Detektor CMS był projektowany pod kątem optymalnej detekcji mionów Miony stanowią stosunkowo czysty sygnał Pojawiają się

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski Witamy w CERN Co to jest CERN? CERN European Organization for Nuclear Research oryg. fr Conseil Europeén pour la Recherche Nucléaire Słowo nuclear (Jadrowy) czysto historyczne. W czasie, gdy zakładano

Bardziej szczegółowo

Źródła cząstek o wysokich energiach. Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek.

Źródła cząstek o wysokich energiach. Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek. Źródła cząstek o wysokich energiach II Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek. Świetlność LHC 1 Źródła cząstek o wysokich energiach I. PROMIENOWANIE

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

Zakład Eksperymentu ATLAS (NZ14)

Zakład Eksperymentu ATLAS (NZ14) Zakład Eksperymentu ATLAS (NZ14) Kierownik Zakładu: dr hab. prof. IFJ PAN Adam Trzupek Zadanie statutowe: Temat 1, zadanie 6: Eksperyment ATLAS na akceleratorze LHC w CERN Badania oddziaływań proton-proton

Bardziej szczegółowo

Metrologia wymiarowa dużych odległości oraz dla potrzeb mikro- i nanotechnologii

Metrologia wymiarowa dużych odległości oraz dla potrzeb mikro- i nanotechnologii Metrologia wymiarowa dużych odległości oraz dla potrzeb mikro- i nanotechnologii Grażyna Rudnicka Mariusz Wiśniewski, Dariusz Czułek, Robert Szumski, Piotr Sosinowski Główny Urząd Miar Mapy drogowe EURAMET

Bardziej szczegółowo

Kątowa rozdzielczość matrycy fotodetektorów

Kątowa rozdzielczość matrycy fotodetektorów WYKŁAD 24 SMK ANALIZUJĄCE PRZETWORNIKI OBRAZU Na podstawie: K. Booth, S. Hill, Optoelektronika, WKŁ, Warszawa 2001 1. Zakres dynamiczny, rozdzielczość przestrzenna miara dokładności rozróżniania szczegółów

Bardziej szczegółowo

PUBLICATION. European XFEL (in Polish)

PUBLICATION. European XFEL (in Polish) EuCARD-PUB-2013-002 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION European XFEL (in Polish) Romaniuk, R S (Warsaw University of Technology) 04 June 2013 The research leading

Bardziej szczegółowo

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Mechanika Strona 1 z 5 XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Odwrócona zasada: liniowy silnik ruch obrotowy System napędowy XTS firmy Beckhoff

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Pomiarów Dozymetrycznych Monitoring ośrodka i rozwój dozymetrii

Laboratorium Pomiarów Dozymetrycznych Monitoring ośrodka i rozwój dozymetrii Laboratorium Pomiarów Dozymetrycznych Monitoring ośrodka i rozwój dozymetrii Jakub Ośko Działalność LPD Ochrona radiologiczna ośrodka jądrowego Świerk (wymaganie Prawa atomowego) Prace naukowe, badawcze,

Bardziej szczegółowo

PL 203461 B1. Politechnika Warszawska,Warszawa,PL 15.12.2003 BUP 25/03. Mateusz Turkowski,Warszawa,PL Tadeusz Strzałkowski,Warszawa,PL

PL 203461 B1. Politechnika Warszawska,Warszawa,PL 15.12.2003 BUP 25/03. Mateusz Turkowski,Warszawa,PL Tadeusz Strzałkowski,Warszawa,PL RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 203461 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 354438 (51) Int.Cl. G01F 1/32 (2006.01) G01P 5/01 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data

Bardziej szczegółowo

Program Obliczeń Wielkich Wyzwań Nauki i Techniki (POWIEW)

Program Obliczeń Wielkich Wyzwań Nauki i Techniki (POWIEW) Program Obliczeń Wielkich Wyzwań Nauki i Techniki (POWIEW) Maciej Cytowski, Maciej Filocha, Maciej E. Marchwiany, Maciej Szpindler Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego

Bardziej szczegółowo

Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych. Sławomir Wronka

Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych. Sławomir Wronka Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych Szkoła Fizyki Akceleratorów Medycznych, Świerk 2007 Plan Niekonwencjonalne terapie wiązką e-/x Protony Ciężkie jony Neutrony 2 Tomotherapy 3 CyberKnife 4 Igła

Bardziej szczegółowo

Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1.

Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1. Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1.) Krzysztof Pytel, Rafał Prokopowicz Badanie wytrzymałości radiacyjnej

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl 1 Program przedmiotu Wprowadzenie definicja, cel i zastosowania mechatroniki Urządzenie mechatroniczne - przykłady

Bardziej szczegółowo

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Nanomateriałów Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa 27 80-233

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT NR 266 ds. Aparatury Jądrowej

PLAN DZIAŁANIA KT NR 266 ds. Aparatury Jądrowej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT NR 266 ds. Aparatury Jądrowej STRESZCZENIE W oparciu o akty prawne dotyczące bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej (zast. Prawo Atomowe oraz Nuclear Safety Standards)

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Przedmiot: BIOMATERIAŁY. Metody pasywacji powierzchni biomateriałów. Dr inż. Agnieszka Ossowska

Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Przedmiot: BIOMATERIAŁY. Metody pasywacji powierzchni biomateriałów. Dr inż. Agnieszka Ossowska BIOMATERIAŁY Metody pasywacji powierzchni biomateriałów Dr inż. Agnieszka Ossowska Gdańsk 2010 Korozja -Zagadnienia Podstawowe Korozja to proces niszczenia materiałów, wywołany poprzez czynniki środowiskowe,

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Aktory 1 Definicja aktora Aktor (ang. actuator) -elektronicznie sterowany człon wykonawczy. Aktor jest łącznikiem między urządzeniem przetwarzającym informację

Bardziej szczegółowo

Obrazowanie molekularne w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego

Obrazowanie molekularne w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego Obrazowanie molekularne w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego dr Zbigniew Rogulski Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Wydział Chemii, Uniwersytet Warszawski Obrazowanie molekularne

Bardziej szczegółowo

Gdy wzmacniacz dostarcz do obciążenia znaczącą moc, mówimy o wzmacniaczu mocy. Takim obciążeniem mogą być na przykład...

Gdy wzmacniacz dostarcz do obciążenia znaczącą moc, mówimy o wzmacniaczu mocy. Takim obciążeniem mogą być na przykład... Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Gdy wzmacniacz dostarcz do obciążenia znaczącą moc, mówimy

Bardziej szczegółowo

Skanery 3D firmy Z Corporation. 2009 Z Corporation

Skanery 3D firmy Z Corporation. 2009 Z Corporation 2009 Z Corporation Zasada działania Przylegające do powierzchni markery nakładane są w sposób losowy Kamery CCD śledzą punkty referencyjne i za pomocą triangulacji (rozłożenia powierzchni na zbiór trójkątów)

Bardziej szczegółowo

Gdańsk, 16 grudnia 2010

Gdańsk, 16 grudnia 2010 POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa 27 80-233 Gdańsk prof. dr hab. inż. Andrzej Zieliński tel. 58 348 63 57 fax. 58 347 14 15 Przewodniczący Rady Koordynator

Bardziej szczegółowo

PUBLICATION. Infrastruktura akceleratorowa w Europie - EuCARD 2011 (Accelerator infrastructure in Europe), Elektronika, vol.52, no 8/2011, pp.

PUBLICATION. Infrastruktura akceleratorowa w Europie - EuCARD 2011 (Accelerator infrastructure in Europe), Elektronika, vol.52, no 8/2011, pp. EuCARD-PUB-2011-012 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Infrastruktura akceleratorowa w Europie - EuCARD 2011 (Accelerator infrastructure in Europe), Elektronika,

Bardziej szczegółowo

FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA IZOLATOR DO ŹRÓDŁA JONÓW

FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA IZOLATOR DO ŹRÓDŁA JONÓW FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA IZOLATOR DO ŹRÓDŁA JONÓW Zastosowanie: Źródło ciężkich jonów Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99,7 Pierścienie metalowe z NiFeCo (Kovar / 1.3981) Elementy wykonane

Bardziej szczegółowo

Komputerowe systemy pomiarowe. Dr Zbigniew Kozioł - wykład Mgr Mariusz Woźny - laboratorium

Komputerowe systemy pomiarowe. Dr Zbigniew Kozioł - wykład Mgr Mariusz Woźny - laboratorium Komputerowe systemy pomiarowe Dr Zbigniew Kozioł - wykład Mgr Mariusz Woźny - laboratorium 1 - Cel zajęć - Orientacyjny plan wykładu - Zasady zaliczania przedmiotu - Literatura Klasyfikacja systemów pomiarowych

Bardziej szczegółowo

Sławomir Wronka, 13.06.2008r

Sławomir Wronka, 13.06.2008r Accelerators and medicine Akceleratory i medycyna Sławomir Wronka, 13.06.2008r Akceleratory zastosowania Badania naukowe, CERN Medycyna Medycyna Sterylizacja sprzętu Diagnostyka Terapia Radioterapia standardowa

Bardziej szczegółowo

Cele szczegółowe projektów realizowanych w ramach programu strategicznego pn. Nowe systemy uzbrojenia i obrony w zakresie energii skierowanej

Cele szczegółowe projektów realizowanych w ramach programu strategicznego pn. Nowe systemy uzbrojenia i obrony w zakresie energii skierowanej Cele szczegółowe projektów realizowanych w ramach programu strategicznego pn. Nowe systemy uzbrojenia i obrony w zakresie energii skierowanej Uwaga: 1. Projekty powinny być realizowane z uwzględnieniem

Bardziej szczegółowo

Adam Maj IFJ PAN Kraków. Adam.Maj@ifj.edu.pl www.adam-maj.pl Warszawa, FP7 Info Day, 2 czerwca 2009

Adam Maj IFJ PAN Kraków. Adam.Maj@ifj.edu.pl www.adam-maj.pl Warszawa, FP7 Info Day, 2 czerwca 2009 Projekt SPIRAL2 PP Adam Maj IFJ PAN Kraków Adam.Maj@ifj.edu.pl www.adam-maj.pl Warszawa, FP7 Info Day, 2 czerwca 2009 SPIRAL 2 na mapie drogowej ESFRI Bruksela, 19.10.2006 European Research Infrastructure

Bardziej szczegółowo

Sonochemia. Dźwięk. Fale dźwiękowe należą do fal mechanicznych, sprężystych. Fale poprzeczne i podłużne. Ciało stałe (sprężystość postaci)

Sonochemia. Dźwięk. Fale dźwiękowe należą do fal mechanicznych, sprężystych. Fale poprzeczne i podłużne. Ciało stałe (sprężystość postaci) Dźwięk 1 Fale dźwiękowe należą do fal mechanicznych, sprężystych Fale poprzeczne i podłużne Ciało stałe (sprężystość postaci) fale poprzeczne i podłużne Dźwięk 2 Właściwości fal podłużnych Prędkość dźwięku

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 8. do sprawozdania merytorycznego z realizacji projektu badawczego

Załącznik nr 8. do sprawozdania merytorycznego z realizacji projektu badawczego Załącznik nr 8 do sprawozdania merytorycznego z realizacji projektu badawczego Szybka nieliniowość fotorefrakcyjna w światłowodach półprzewodnikowych do zastosowań w elementach optoelektroniki zintegrowanej

Bardziej szczegółowo

Grafen perspektywy zastosowań

Grafen perspektywy zastosowań Grafen perspektywy zastosowań Paweł Szroeder 3 czerwca 2014 Spis treści 1 Wprowadzenie 1 2 Właściwości grafenu 2 3 Perspektywy zastosowań 2 3.1 Procesory... 2 3.2 Analogoweelementy... 3 3.3 Czujniki...

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER CHARATERYSTYA WIĄZI GENEROWANEJ PRZEZ LASER ształt wiązki lasera i jej widmo są rezultatem interferencji promieniowania we wnęce rezonansowej. W wyniku tego procesu powstają charakterystyczne rozkłady

Bardziej szczegółowo

Sprzęganie światłowodu z półprzewodnikowymi źródłami światła (stanowisko nr 5)

Sprzęganie światłowodu z półprzewodnikowymi źródłami światła (stanowisko nr 5) Wojciech Niwiński 30.03.2004 Bartosz Lassak Wojciech Zatorski gr.7lab Sprzęganie światłowodu z półprzewodnikowymi źródłami światła (stanowisko nr 5) Zadanie laboratoryjne miało na celu zaobserwowanie różnic

Bardziej szczegółowo

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept.

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. CERN - pierwsze globalne laboratorium Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. Menu Co to jest właściwie CERN? Kilku CERN-owskich Noblistów Co badamy? Obecne przyspieszacze Przykłady eksperymentów: cząstki elementarne

Bardziej szczegółowo

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Politechnika Gdańska WYDZIAŁ ELEKTRONIKI TELEKOMUNIKACJI I INFORMATYKI Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Instrukcja do ćwiczenia laboratoryjnego

Bardziej szczegółowo

Większe możliwości dzięki LabVIEW 2009: programowanie równoległe, technologie bezprzewodowe i funkcje matematyczne w systemach czasu rzeczywistego

Większe możliwości dzięki LabVIEW 2009: programowanie równoległe, technologie bezprzewodowe i funkcje matematyczne w systemach czasu rzeczywistego Większe możliwości dzięki LabVIEW 2009: programowanie równoległe, technologie bezprzewodowe i funkcje matematyczne w systemach czasu rzeczywistego Dziś bardziej niż kiedykolwiek narzędzia używane przez

Bardziej szczegółowo

Sławomir Wronka, 04.04.2008r

Sławomir Wronka, 04.04.2008r Accelerators and medicine Akceleratory i medycyna Sławomir Wronka, 04.04.2008r Akceleratory zastosowania Badania naukowe, CERN Md Medycyna Medycyna Sterylizacja sprzętu ę Diagnostyka Terapia Radioterapia

Bardziej szczegółowo

Grafen materiał XXI wieku!?

Grafen materiał XXI wieku!? Grafen materiał XXI wieku!? Badania grafenu w aspekcie jego zastosowań w sensoryce i metrologii Tadeusz Pustelny Plan prezentacji: 1. Wybrane właściwości fizyczne grafenu 2. Grafen materiał 21-go wieku?

Bardziej szczegółowo

Uniwersalna, sprawdzona waga kontrolna dynamiczna do lekkich produktów dla przemysłu spożywczego i opakowaniowego

Uniwersalna, sprawdzona waga kontrolna dynamiczna do lekkich produktów dla przemysłu spożywczego i opakowaniowego Waga kontrolna dynamiczna do lekkich produktów CW 3 1500L www.loma.com Uniwersalna, sprawdzona waga kontrolna dynamiczna do lekkich produktów dla przemysłu spożywczego i opakowaniowego Wszechstronna Sprawdza

Bardziej szczegółowo

PRZYRZĄDY POMIAROWE. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

PRZYRZĄDY POMIAROWE. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego PRZYRZĄDY POMIAROWE Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Przyrządy pomiarowe Ogólny podział: mierniki, rejestratory, detektory, charakterografy.

Bardziej szczegółowo

Konferencja Nauka.Infrastruktura.Biznes

Konferencja Nauka.Infrastruktura.Biznes Centrum Cyklotronowe Bronowice Paweł Olko Instytut Fizyki Jądrowej PAN Konferencja Nauka.Infrastruktura.Biznes 493 pracowników prof. 41, dr hab. 53, dr 121 88 doktorantów 5 oddziałów: 27 zakładów 4 laboratoria

Bardziej szczegółowo

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE LASERY I ICH ZASTOSOWANIE Laboratorium Instrukcja do ćwiczenia nr 13 Temat: Biostymulacja laserowa Istotą biostymulacji laserowej jest napromieniowanie punktów akupunkturowych ciągłym, monochromatycznym

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 4. Parametry statyczne tranzystorów polowych JFET i MOSFET

Ćwiczenie 4. Parametry statyczne tranzystorów polowych JFET i MOSFET Ćwiczenie 4 Parametry statyczne tranzystorów polowych JFET i MOSFET Cel ćwiczenia Podstawowym celem ćwiczenia jest poznanie charakterystyk statycznych tranzystorów polowych złączowych oraz z izolowaną

Bardziej szczegółowo

UMO-2011/01/B/ST7/06234

UMO-2011/01/B/ST7/06234 Załącznik nr 5 do sprawozdania merytorycznego z realizacji projektu badawczego Szybka nieliniowość fotorefrakcyjna w światłowodach półprzewodnikowych do zastosowań w elementach optoelektroniki zintegrowanej

Bardziej szczegółowo

Podstawy akceleratorowej spektrometrii mas. Techniki pomiarowe

Podstawy akceleratorowej spektrometrii mas. Techniki pomiarowe Podstawy akceleratorowej spektrometrii mas Techniki pomiarowe Podstawy spektrometrii mas Spektrometria mas jest narzędziem znajdującym szerokie zastosowanie w badaniach fizycznych i chemicznych. Umożliwia

Bardziej szczegółowo

dr inż. Piotr Wroczyński kierownik dr inż. Marcin Gnyba zca. kierownika Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych PG

dr inż. Piotr Wroczyński kierownik dr inż. Marcin Gnyba zca. kierownika Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych PG dr inż. Piotr Wroczyński kierownik dr inż. Marcin Gnyba zca. kierownika Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych PG POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa

Bardziej szczegółowo

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 dr inż. ALEKSANDER LISOWIEC dr hab. inż. ANDRZEJ NOWAKOWSKI Instytut Tele- i Radiotechniczny Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 W artykule przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Bałtyckie Centrum Badawczo-Wdrożeniowe Gospodarki Morskiej i jego rola we wzmacnianiu innowacyjności Pomorza Zachodniego.

Bałtyckie Centrum Badawczo-Wdrożeniowe Gospodarki Morskiej i jego rola we wzmacnianiu innowacyjności Pomorza Zachodniego. Bałtyckie Centrum Badawczo-Wdrożeniowe Gospodarki Morskiej i jego rola we wzmacnianiu innowacyjności Pomorza Zachodniego. KONCEPCJA STRUKTURY ORGANIZACYJNEJ CENTRUM Zakład b-r górnictwa morskiego Prowadzenie

Bardziej szczegółowo

teoria i praktyka Laboratorium wirtualne: 20 luty 2014 Remigiusz RAK, OKNO PW Warszawskie Seminarium Środowiskowe Postępy edukacji internetowej

teoria i praktyka Laboratorium wirtualne: 20 luty 2014 Remigiusz RAK, OKNO PW Warszawskie Seminarium Środowiskowe Postępy edukacji internetowej Laboratorium wirtualne: teoria i praktyka Remigiusz RAK, OKNO PW 20 luty 2014 Plan prezentacji: e-eksperyment Laboratorium wirtualne Przykłady ćwiczeń Podsumowanie Obserwacja przebiegu eksperymentu Symulacja

Bardziej szczegółowo

Wiązka elektronów: produkcja i transport. Sławomir Wronka

Wiązka elektronów: produkcja i transport. Sławomir Wronka Wiązka elektronów: produkcja i transport Szkoła Fizyki Akceleratorów Medycznych, Świerk 2007 Ruch cząstki w polu elektrycznym 2 Pole elektryczne powoduje zmianę energii kinetycznej mv 2 mv02 = q U 2 2

Bardziej szczegółowo

NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan

NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan Spis zagadnień Fizyczne podstawy zjawiska NMR Parametry widma NMR Procesy relaksacji jądrowej Metody obrazowania Fizyczne podstawy NMR Proton, neutron,

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY UKŁADÓW ENERGOELEKTRONICZNYCH

ELEMENTY UKŁADÓW ENERGOELEKTRONICZNYCH Politechnika Warszawska Wydział Elektryczny ELEMENTY UKŁADÓW ENERGOELEKTRONICZNYCH Piotr Grzejszczak Mieczysław Nowak P W Instytut Sterowania i Elektroniki Przemysłowej 2015 Wiadomości ogólne Tranzystor

Bardziej szczegółowo

DATAFLEX. Miernik momentu obrotowego DATAFLEX. Aktualizowany na bieżąco katalog dostępny na stronie www.ktr.com

DATAFLEX. Miernik momentu obrotowego DATAFLEX. Aktualizowany na bieżąco katalog dostępny na stronie www.ktr.com 307 Spis treści 307 Opis urządzenia 309 Typ 16/10, 16/30, 16/50 310 Akcesoria: RADEX -NC sprzęgło do serwonapędów 310 Typ 22/20, 22/50, 22/100 311 Akcesoria: RADEX -NC sprzęgło do serwonapędów 311 Typ

Bardziej szczegółowo

Trackery Leica Absolute

Trackery Leica Absolute BROSZURA PRODUKTU Trackery Leica Absolute Rozwiązania pomiarowe Leica Leica Absolute Tracker AT402 z sondą B-Probe Ultra przenośny system pomiarowy klasy podstawowej Leica B-Probe to ręczne i zasilane

Bardziej szczegółowo

Wysokowydajne falowniki wektorowe Micno KE300.

Wysokowydajne falowniki wektorowe Micno KE300. Wysokowydajne falowniki wektorowe Micno KE300. Firma Shenzhen Micno Electric Co. jest przedsiębiorstwem zajmującym się zaawansowanymi technologiami. Specjalizuje się w pracach badawczorozwojowych, produkcji,

Bardziej szczegółowo

Narodowe Centrum Badań Jądrowych

Narodowe Centrum Badań Jądrowych Narodowe Centrum Badań Jądrowych 8 International School on Nuclear Power Międzynarodowa Szkoła Energetyki Jądrowej Świerk Krzysztof Kurek Narodowe Centrum Badań Jądrowych 8 International School on Nuclear

Bardziej szczegółowo

The reliable brand! niezawodne systemy rozdrabniania dla bezpiecznego niszczenia dokumentów i danych

The reliable brand! niezawodne systemy rozdrabniania dla bezpiecznego niszczenia dokumentów i danych The reliable brand! niezawodne systemy rozdrabniania dla bezpiecznego niszczenia dokumentów i danych 1 Niezawodność od wielu lat Urządzenia do niszczenia danych firmy UNTHA można porównać do czerwonych

Bardziej szczegółowo

Wymiar: Forma: Semestr: 30 h wykład VII 30 h laboratoria VII

Wymiar: Forma: Semestr: 30 h wykład VII 30 h laboratoria VII Pomiary przemysłowe Wymiar: Forma: Semestr: 30 h wykład VII 30 h laboratoria VII Efekty kształcenia: Ma uporządkowaną i pogłębioną wiedzę z zakresu metod pomiarów wielkości fizycznych w przemyśle. Zna

Bardziej szczegółowo

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości Marek Pfützner Instytut Fizyki Doświadczalnej Uniwersytet Warszawski Tydzień Kultury w VIII LO im. Władysława IV, 13 XII 2005 Instytut Radowy w Paryżu

Bardziej szczegółowo

Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek

Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek i jeszcze kilka, których nie chcieliście wiedzieć, ale i tak się dowiecie mgr inż. Małgorzata Janik - majanik@cern.ch mgr inż.

Bardziej szczegółowo

EuCARD-PUB-2013-001. European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION

EuCARD-PUB-2013-001. European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION EuCARD-PUB-2013-001 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Advanced Photonic and Electronic Systems for HEP Experiments, Astroparticle Physics, Accelerator Technology,

Bardziej szczegółowo

Cyfrowy wzmacniacz AED dla przetworników tensometrycznych.

Cyfrowy wzmacniacz AED dla przetworników tensometrycznych. Cyfrowy wzmacniacz AED dla przetworników tensometrycznych. Zamień swoje analogowe przetworniki wagi na cyfrowe. AED sprawia, że wdrażanie systemów sterowania procesami jest łatwe i wygodne. AED przetwarza

Bardziej szczegółowo

Sekcja Mechaniki Materiałów. NbTi 316 L LHC/CERN

Sekcja Mechaniki Materiałów. NbTi 316 L LHC/CERN Sekcja Mechaniki Materiałów Komitetu Mechaniki PAN Edycja 2012 NbTi LHC/CERN 316 L Zakres prac SMM Poczynając od eksperymentu, poprzez identyfikację zjawisk zachodzących w materiałach już na poziomie atomowym,

Bardziej szczegółowo

ZAAWANSOWANE ROZWIĄZANIA TECHNICZNE I BADANIA EKSPLOATACYJNE MIEJSKIEGO SAMOCHODU OSOBOWEGO Z NAPĘDEM ELEKTRYCZNYM e-kit

ZAAWANSOWANE ROZWIĄZANIA TECHNICZNE I BADANIA EKSPLOATACYJNE MIEJSKIEGO SAMOCHODU OSOBOWEGO Z NAPĘDEM ELEKTRYCZNYM e-kit Instytut Napędów i Maszyn Elektrycznych KOMEL ZAAWANSOWANE ROZWIĄZANIA TECHNICZNE I BADANIA EKSPLOATACYJNE MIEJSKIEGO SAMOCHODU OSOBOWEGO Z NAPĘDEM ELEKTRYCZNYM e-kit dr hab. inż. Jakub Bernatt, prof.

Bardziej szczegółowo

Relacja: III Seminarium Naukowe Tomografia procesowa aplikacje, systemy pomiarowe i algorytmy numeryczne

Relacja: III Seminarium Naukowe Tomografia procesowa aplikacje, systemy pomiarowe i algorytmy numeryczne Relacja: III Seminarium Naukowe Tomografia procesowa aplikacje, systemy pomiarowe i algorytmy numeryczne W dniu 10.04.2015 odbyło się III Seminarium Naukowe Tomografia procesowa aplikacje, systemy pomiarowe

Bardziej szczegółowo

Znak CE dla akceleratorów medycznych. Jan Kopeć

Znak CE dla akceleratorów medycznych. Jan Kopeć Znak CE dla akceleratorów medycznych Szkoła Fizyki Akceleratorów Medycznych, Świerk 2007 Znaczenie znaku CE dla wyrobów medycznych Znak CE, który producent umieszcza na wyrobie medycznym oznacza spełnienie

Bardziej szczegółowo

Cyfrowy rejestrator parametrów lotu dla bezzałogowych statków powietrznych. Autor: Tomasz Gluziński

Cyfrowy rejestrator parametrów lotu dla bezzałogowych statków powietrznych. Autor: Tomasz Gluziński Cyfrowy rejestrator parametrów lotu dla bezzałogowych statków powietrznych Autor: Tomasz Gluziński Bezzałogowe Statki Powietrzne W dzisiejszych czasach jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się

Bardziej szczegółowo