Publikacja ukazała się dzięki wsparciu finansowemu Miasta Łodzi. Redakcja: Karolina Kozera Dorota Urbanowicz. Projekt okładki: Maria Stefańska
|
|
- Magda Małecka
- 6 lat temu
- Przeglądów:
Transkrypt
1 1
2 Publikacja ukazała się dzięki wsparciu finansowemu Miasta Łodzi Redakcja: Karolina Kozera Dorota Urbanowicz Projekt okładki: Maria Stefańska Skład: Paweł Szewczyk Copyright by Krzysztof Stefański, Łódź 2009 Copyright by Księży Młyn Dom Wydawniczy, Łódź 2009 Wszelkie prawa autorskie i wydawnicze zastrzeżone. Wszelkiego rodzaju reprodukowanie, powielanie (łącznie z kserokopiowaniem), przenoszenie na inne nośniki bez pisemnej zgody Wydawcy jest traktowane jako naruszenie praw autorskich, łącznie z konsekwencjami przewidzianymi w Ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. nr 24 z r., poz. 83). ISBN KSIĘŻY MŁYN Dom Wydawniczy Michał Koliński Łódź, ul. Księży Młyn 14 tel./faks , , tel infolinia: (codziennie 8-22, także sms), gg biuro@ksiezy-mlyn.com.pl Łódź rok: ostatnia Wydanie I rzut: liczba 2
3 Spis treści Wstęp... 5 Kształtowanie się środowiska architektów i budowniczych Łodzi oraz jego rozwój do 1939 roku Leksykon architektów i budowniczych Bibliografia Zestawienie dawnych i obecnych nazw ulic
4 4
5 Wstęp Od lat obserwuje się rosnące zainteresowanie architekturą dawnej Łodzi, wyrażające się między innymi coraz większą liczbą wydawnictw poświęconych temu tematowi. Wobec powyższego coraz pilniejsza wydawała się potrzeba opracowania publikacji dotyczącej środowiska miejscowych architektów i budowniczych, tworzących w okresie do II wojny światowej ludzi, którym zawdzięczamy architektoniczny kształt zasadniczej części miasta. Już wcześniej w wielu wydawnictwach pojawiały się informacje na temat łódzkich architektów, kilku z nich doczekało się skrótowego omówienia twórczości bądź w formie artykułów, bądź haseł w leksykonach lub Polskim Słowniku Biografi cznym 1. Wiele zawartych tam informacji było jednak nieścisłych bądź fałszywych. Tym bardziej wydawało się konieczne stworzenie opracowania, w którym dokonano by rewizji dotychczasowego stanu badań na ten temat w oparciu o nowe ustalenia. W 1997 roku ukazała się publikacja Jacka Strzałkowskiego Architekci i budowniczowie w Łodzi do roku 1944, której zasadniczą część stanowił leksykon łódzkich twórców. Opracowanie to, choć przyniosło szereg nowych, cennych informacji, ze względu na niewielki nakład, broszurowe wydanie, a przede wszystkim z powodu licznych błędów faktograficznych, nie mogło spełnić zadania, jakim było by możliwie pełne ukazanie sylwetek łódzkich architektów i budowniczych działających w najważniejszych dla rozwoju miasta epokach. Autor jest przy tym historykiem biografistą, co zaowocowało uwypukleniem faktów biograficznych i powiązań rodzinnych poszczególnych postaci, z niewielkim tylko uwzględnieniem zagadnień dotyczących problematyki architektonicznej. Niniejsza publikacja koncentruje się na faktach najistotniejszych dla łódzkiej architektury. Prezentuje sylwetki 246 łódzkich architektów i budowniczych bądź firm budowlanych, działających w Łodzi od około roku 1820, poprzez epokę przemysłowego rozwoju, aż do wybuchu II wojny światowej. Rok 1939 zamyka najciekawszy okres dziejów łódzkiej architektury. Kolejne lata, już pod okupacją niemiecką, stanowią odrębną, szczególną epokę, będącą tematem osobnych opracowań. Okres po II wojnie światowej dopiero staje się tematem systematycznych badań i musi minąć jeszcze sporo czasu, nim będzie można podjąć próbę obiektywnego spojrzenia na przemiany urbanistyczno-architektoniczne, jakie przyniósł miastu w tym także na działalność tworzących w tym okresie architektów. Za zamkniętą uznaje się epokę, nazywaną umownie okresem dawnej Łodzi, kiedy to w ciągu XIX i na początku XX wieku, do wybuchu I wojny światowej, budowano miasto będące centrum przemysłu włókienniczego, a następnie, w latach międzywojennych, starano się ten pełen negatywnych cech organizm uzdrowić i unowocześnić. Ludźmi, którzy wcielali w życie koncepcje władz oraz prywatnych inwestorów, byli architekci i budowniczowie projektujący i wznoszący gmachy. Im właśnie poświęcona jest niniejsza publikacja. 1 Wyczerpującej monografii autorstwa, Justyny Brodzkiej, doczekał się jedynie Wiesław Lisowski. Bibliografia tematu podana jest na końcu publikacji. 5
6 W tym miejscu należy podjąć kwestię terminologii, związaną ze stosowaniem pojęć architekt i budowniczy, która pojawia się w podtytule książki. Jako architekta rozumiemy osobę wykonującą projekt, a więc działającą twórczo, niezależnie od tego, czy taki tytuł ona formalnie posiadała. Wiadomą rzeczą jest bowiem zmienność nomenklatury technicznej, np. częste zamienne stosowanie pojęć architekt i inżynier. Formalne tytuły zależały od zajmowanego stanowiska bądź wykształcenia: niektóre uczelnie nadawały tytuł architekta, inne jedynie inżyniera. I tak, stanowiący w Łodzi dużą grupę absolwenci petersburskiego Instytutu Inżynierów Cywilnych posiadali tytuł inżyniera cywilnego, ale w praktyce posługiwali się formułą inżynier architekt. Projektowaniem zajmowali się także absolwenci innych wydziałów niż budowlane mechanicznych i technologicznych. Posługiwali się oni z reguły formalnym tytułem inżyniera technologa. Charakterystycznym dla Łodzi zjawiskiem byli budowniczowie legitymujący się jedynie średnim wykształceniem technicznym bądź nie posiadający nawet takich kwalifikacji (nie znamy poziomu wykształcenia wielu łódzkich twórców). Niezależnie jednak od braku uprawnień, wykonywali oni plany, co pozwala nam użyć w stosunku do nich określenia architekt. Większe wątpliwości może budzić pojęcie budowniczy, przez które rozumiemy z reguły osobę realizującą plany, kierującą budową danego obiektu. Traktujemy ją raczej jako organizatora prac niż bezpośredniego wykonawcę. Budowniczymi są więc właściciele firm budowlanych lub budowlano-architektonicznych, wykonujący też kosztorysy, a niekiedy zdradzający ambicje twórcze. Budowniczymi w tym sensie byli też przedsiębiorcy z wcześniejszych dziesięcioleci rozwoju Łodzi, zwani enterprenerami (otrzymywali w wyniku licytacji zlecenie na realizację danego obiektu). Często byli to ludzie niewiele mający wspólnego z architekturą, a jedynie widzący w podjęciu się zadania realizacji danego gmachu szansę na wzbogacenie się. Ich rola polegała na podnajmowaniu wykonawców poszczególnych prac i nabywaniu materiałów budowlanych oczywiście za jak najniższą cenę, kosztem jakości obiektu. Ale określenie budowniczy sugeruje także bezpośredniego wykonawcę prac, fizycznie wznoszącego obiekt: chodzi tu o murarzy, cieśli i innych majstrów czynnie uczestniczących w budowie. Często właśnie tacy majstrowie murarscy (we wcześniejszej nomenklaturze mularze ) lub ciesielscy stawali się właścicielami firm budowlanych. W niniejszym opracowaniu majstrowie uwzględniani są jedynie w odniesieniu do najwcześniejszego okresu rozwoju miasta, z pierwszej połowy XIX wieku, gdy wobec małego jeszcze skomplikowania prac i braku jej mechanizacji odgrywali znaczniejszą rolę i w pewnym stopniu decydowali o ostatecznej formie obiektu. W ciągu II połowy XIX stulecia złożoność prac budowlanych i rosnąca specjalizacja sprawiała, że rola poszczególnych murarzy i cieśli malała, a na pierwszy plan wysuwali się przedsiębiorcy budowlani, właściciele firm. Dlatego zwykli majstrowie z tego okresu, jak i z pierwszych dekad XX wieku, czy też nawet właściciele mniejszych firm budowlanych, którzy nie zapisali na swoim koncie znaczniejszych realizacji, i o których niewiele wiemy, nie są w niniejszej publikacji uwzględniani. 6
7 Musimy przy tym pamiętać, że pojęciem budowniczy często umownie określa sie też architekta jako twórcę gmachu 2. W leksykonie starano się uwzględnić wszystkich architektów i budowniczych o istotnym dorobku działających w Łodzi do 1939 roku. W przypadku architektów niekiedy chodzi jedynie o działalność w sensie wykonania projektu, podczas gdy sam twórca nie mieszkał i niekiedy nawet nigdy nie pojawił się na terenie miasta. Dotyczy to wielu artystów niemieckich, których dzieła po dziś podziwiamy w Łodzi. W pewnych przypadkach wiąże się to z wykonaniem dla miasta projektu niezrealizowanego. Sytuacja taka ma miejsce w przypadku konkursów architektonicznych dotyczących planowanych łódzkich inwestycji. Przy okazji takiego zdarzenia pojawia się problem, czy umieszczać w leksykonie nazwiska wszystkich architektów biorących udział w konkursowych zmaganiach. Zdecydowano się na uwzględnianie jedynie zdobywców nagród i wyróżnień. Naturalnie, że w pewnych przypadkach zamieszczenie nazwiska danej postaci bądź nie uwzględnienie innej uznać należy za wybór subiektywny autora leksykonu. W publikacji znalazło się także kilku geometrów i urbanistów, których praca z całą pewnością lub jedynie przypuszczalnie nie ograniczała się tylko do wykonania planów istniejącego układu miasta, ale także do wytyczania przestrzeni miejskiej, projektowania siatki ulic i placów. Nim architekt i budowniczy rozpocznie swoją pracę, wcześniej urbanista projektuje, a geometra wytycza linie zabudowy. Tak więc i oni winni być traktowani jako twórcy zabudowy miasta. Na temat ich działalności w Łodzi w XIX wieku nie mamy jednak zbyt wielu pewnych informacji, a w okresie najbardziej intensywnego rozwoju miasta nie odegrali oni, niestety, znaczącej roli, co pociągnęło za sobą bardzo negatywne skutki. Epoką, w której znaczenie urbanistów wzrosło, były lata międzywojenne, choć większości ich postulatów nie zdołano wówczas urzeczywistnić. W leksykonie nie uwzględniono natomiast inżynierów tworzących infrastrukturę miejską budujących linie tramwajowe, sieć elektryczną i wodno-kanalizacyjną, choć i oni wnieśli swój wkład w powstanie Łodzi. Uznano jednak, że uwzględnienie ich nazwisk w zbyt istotny sposób zmieniłoby charakter opracowania. W leksykonie zamieszczono nazwiska kilku postaci, których z pewnością nie można zaliczyć w poczet budowniczych, architektów czy urbanistów, ale które wniosły wkład w kształt przestrzenny lub zabudowę miasta, jak choćby burmistrz Łodzi Antoni Czarkowski i prezes Komisji Województwa Mazowieckiego Rajmund Rembieliński. Do wyjątków należy również Zygmunt Kislański, który nie tworzył w Łodzi w sposób bezpośredni, ale z innych względów zasłużył na to, by znaleźć się w niniejszym opracowaniu. Zastosowany układ haseł ma na celu zapewnić czytelność i jasność przekazywanych informacji. Dane biograficzne sprowadzono przy tym do koniecznego minimum, koncentrując się na dorobku twórczym danej postaci. Należy zwrócić uwagę na liczne trudności, jakie towarzyszyły realizacji przyjętych w leksykonie założeń. Już sama forma nazwiska 2 Problemy te omawiane są w publikacji Architekt budowniczy majster murarski. Materiały z sesji naukowej Instytutu Sztuki PAN. Warszawa, listopada 2004 roku (red. Hanna Faryny-Paszkiewicz, Małgorzata Omilanowska i Jakub Sito), Warszawa
8 i imienia często wzbudza kontrowersje wynika to ze specyficznego, wielonarodowościowego charakteru dawnej Łodzi oraz ze stosowania w urzędowych, zachowanych w łódzkim archiwum, dokumentach rosyjskiego zapisu cyrylicą. Każde imię i nazwisko podlegało więc transkrypcji, co przy ponownym przekładaniu ich na zapis łaciński powodowało (i nadal powoduje) zniekształcenia. Mieszanka narodowościowa niosła za sobą liczne brzmienia imion: Carl, Karl, Karol; Louis, Ludwik, Ludwig oraz nazwisk. Imiona niemieckie w polskich publikacjach, co zrozumiałe, podawane były w polsko brzmiącej wersji; w przypadku miejscowych twórców polsko brzmiące imię przyjęto jako obowiązujące. Wiele problemów przysparzały nazwiska obce, które nagminnie zniekształcano w prasie polskojęzycznej nazwiska niemieckie lub innego obcego pochodzenia były często przekręcane, np.: August Furuhjelm stawał się Furhjelmem, Furuhelmem, Furgielmem; Paweł (Paul) Riebensahm podawany był jako Rübensahm bądź Ribensahm. Szczególne problemy niosły ze sobą żydowskie imiona i nazwiska, których pisownia nie była do końca ustalona dobrym przykładem może tutaj być godność jednego z najbardziej znanych architektów łódzkich Adolfa Zeligsona, który występuje także jako: Seligsohn bądź Seligson. Imiona twórców pochodzenia żydowskiego często występują w różnych wersjach, co jest związane zazwyczaj z asymilacją i próbami wtopienia się w społeczność chrześcijańską. I tak Moryc stawał się Maurycym, Wolf Witoldem, Jezajasz, Izajasz Józefem. W przypadku wielu postaci, ze względu na braki w dokumentach archiwalnych, nie było możliwe precyzyjne ustalenie dat i miejsca urodzenia i śmierci (w takim przypadku autor niniejszego opracowania nie zamieścił tych informacji, w przypadku wątpliwości co do miejsca lub roku urodzenia albo śmierci pojawia się znak zapytania? ). Wysiłek odnalezienia tego typu danych w oparciu o księgi metrykalne bądź księgi ludności stałej Łodzi podjął wspominany już wcześniej Jacek Strzałkowski, ale z częściowym jedynie powodzeniem. Wielu architektów nie było zameldowanych w Łodzi na stałe, o wielu nawet znanych twórcach brak informacji dotyczących ostatnich lat życia, gdy przestali być już aktywni zawodowo bądź wyjechali z Łodzi. Niekiedy tylko przypadkowo odnaleziony w prasie nekrolog pozwala na ustalenie daty i miejsca śmierci. W przypadku wielu osób ciągle brak szczegółowych informacji, choć badania ostatnich kilkunastu lat wypełniły wiele luk. Przykładem może być Ludwik Schreiber, twórca planów kościoła ewangelicko-augsburskiego św. Jana, który przez Jacka Strzałkowskiego, a w ślad za nim przez innych badaczy, został uznany za postać nieistniejącą 3. Przeprowadzone w Berlinie badania archiwalne i biblioteczne pozwoliły zdobyć o nim szereg informacji i odtworzyć jego drogę twórczą. Niekiedy kontakt z potomkami danej postaci dostarcza wielu cennych wiadomości, jak stało się to w odniesieniu do Johannesa Wendego 4. 3 zob. Jan Dominikowski, Łódzkie witraże przełomu stuleci. Zagadnienia atrybucji i ikonografi i [w:] Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowniczej, Kraków 1998, s Krzysztof Stefański, Johannes Wende zapomniany budowniczy dawnej Łodzi, Tygiel Kultury 2008, nr 7-9, 8 s
9 Wiele wątpliwości pojawia się także w przypadku ustalania listy prac poszczególnych postaci. Z jednej strony wpływ na to mają, co jest w pełni zrozumiałe, często bardzo skromne materiały historyczne i archiwalne, z drugiej częstokroć już opisywany przypadek Hilarego Majewskiego (o czym szerzej w rozdziale dotyczącym środowiska architektów łódzkich): wprowadzająca w błąd atrybucja olbrzymiej liczby dzieł w dokumentach archiwalnych sprzed I wojny światowej. Łódź może się poszczycić olbrzymim zasobem archiwalnym kilkunastu tysięcy projektów architektonicznych. Jest to znakomity materiał dla badaczy, ale też ich przekleństwo. Duża część zawartych tam informacji na temat autorstwa poszczególnych budowli jest bowiem fałszywa wynikało to z obowiązujących urzędniczych procedur w rosyjskiej administracji. Owe projekty są w rzeczywistości kopiami wykonywanymi zgodnie z rosyjskimi przepisami dla władz gubernialnych w Piotrkowie Trybunalskim i podpisywanymi często nie przez właściwych autorów, którymi w wielu przypadkach byli nieposiadający uprawnień do projektowania na terenie Rosji architekci niemieccy, ale przez miejscowych twórców mających takie kompetencje. Chodzi tu głównie o architektów-urzędników piastujących stanowiska architektów miejskich czy też powiatowych, zwłaszcza wspomnianego Hilarego Majewskiego, ale także jego następców i innych wolno praktykujących łódzkich twórców (jak choćby Piotra Brukalskiego czy Leona Lubotynowicza). Zweryfikowanie zawartych w archiwach informacji i ustalenie właściwych autorów to zadanie trudne, często niewykonalne. Białych plam w historii łódzkich architektów i budowniczych ciągle jest wiele ich wypełnienie to zadanie dla następnych badaczy. Oddawany w ręce Czytelnika leksykon prezentuje aktualny stan badań, wykorzystujący wszelkie dostępne obecnie informacje. Jest efektem prowadzonych przez wiele lat badań prowadzonych w bibliotekach i archiwach Łodzi, Warszawy, Wrocławia, a także Berlina, Drezna, Sankt Petersburga czy Wiednia, wykorzystujących obszerne materiały źródłowe. Korzystano również ze wszelkich innych źródeł informacji, jak choćby z wiadomości pozyskiwanych drogą listowną bądź ustną od członków rodzin poszczególnych architektów czy też ze stron internetowych. Pozostaje mieć nadzieję, że mimo braków i zapewne błędów, które są nie do uniknięcia w tego typu opracowaniu, wypełni ono coraz mocniej w ciągu ostatnich lat odczuwalną lukę. Aby przybliżyć Czytelnikom obraz środowiska architektów i budowniczych naszego miasta, leksykon poprzedzono wstępnym szkicem, który prezentuje szereg ważnych zagadnień związanych z ich działalnością na terenie naszego miasta. Ukazuje specyficzne problemy omawianego środowiska oraz jego znaczenie i rolę w rozwijającym się dynamicznie mieście. Publikację wzbogaca blisko 300 ilustracji, a wśród nich kilkanaście wizerunków łódzkich architektów niestety, w odniesieniu do większości prezentowanych tutaj postaci brak ich portretów. Obok tego zamieszczono reprodukcje projektów i widoki licznych gmachów prac, które stanowią istotę zawodu architekta i budowniczego. O ich działalności i wysiłku najlepiej świadczą bowiem pozostawione przez nich budowle, tworzące architektoniczny krajobraz Łodzi, który wciąż, mimo wielu ubytków i zniszczeń, stanowi najcenniejsze dziedzictwo miasta. 9
10 Kształtowanie się środowiska architektów i budowniczych Łodzi oraz jego rozwój do 1939 roku Pierwsze informacje o działalności na terenie Łodzi profesjonalnych architektów, budowniczych, a także geometrów pochodzą z początków XIX wieku, z okresu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. W latach powstał pierwszy plan miasta, wykonany przez Franciszka de Johnneya Jeometrę JKXMości Księstwa warszawskiego i Jeometrę Dyrekcji Dóbr i Lasów Narodowych. Jest to najwcześniejszy i jedyny zachowany plan ukazujący zabudowę rolniczej Łodzi, jeszcze sprzed epoki rewolucji przemysłowej. Kolejny plan wykreślony został przez geometrę Plebanowskiego w 1819 roku i był związany z przedsięwziętymi wówczas przez rząd Królestwa Polskiego działaniami mającymi na celu uporządkowanie zabudowy polskich miast. Objęły także zaniedbaną Łódź. Zamierzenia te dotyczyły regulacji ulic, niwelacji terenu oraz projektów nowych domów, a także przebudowę starych. Zajmował się tym głównie budowniczy Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Bonifacy Witkowski, a na jednym z projektów znajdujemy podpis znanego architekta, profesora Uniwersytetu Warszawskiego, Hilarego Szpilowskiego. Łódź, od momentu zaliczenia jej w 1821 roku przez władze Królestwa Polskiego w poczet miast fabrycznych, rozwijała się jako ośrodek przemysłu włókienniczego pod protektoratem rządowym. Tym samym założenia urbanistyczne i architektura tworzonych osad: sukienniczej Nowe Miasto i tkacko-lnianej Łódka, podporządkowane zostały lansowanym odgórnie przez władze Królestwa wzorcom. Regulowały one w daleko idący sposób zabudowę miast rządowych, aż do takich szczegółów, jak kolor elewacji. Wzorce te realizowali budowniczowie-urzędnicy na rządowych posadach: budowniczowie obwodowi (później powiatowi), wojewódzcy i rządowi. W przypadku Łodzi decydującą rolę w pierwszym okresie jej rozwoju odgrywali: budowniczy obwodu (a następnie powiatu) łęczyckiego, na którego terenie leżało miasto, Krzysztof Wilhelm Dürring i jego zastępca (podbudowniczy) Józef Maliszewski. Byli oni twórcami projektów typowych domów rękodzielniczych, które powielane wielokrotnie wytworzyły charakterystyczną dla wcześniejszego okresu rozwoju miasta monotonną zabudowę parterowymi domami na planie wydłużonego prostokąta, z podziałem na część mieszkalną i pomieszczenie przeznaczone na warsztat, nakrytych masywnymi dachami. Mało znanym epizodem jest wykonanie 16 projektów typowych domów dla kolonistów przez jednego z najciekawszych twórców polskich wczesnego historyzmu, Adama Idźkowskiego, pełniącego wówczas funkcję budowniczego Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych projekty te nie zostały jednak zaakceptowane przez władze. Przestrzeń nowych osad przemysłowych wytyczali geometrzy: w pierwszej fazie Filip de Viebig jego praca wzbudziła jednak liczne zastrzeżenia i wskutek tego został zwolniony ze stanowiska, a później Jan Leśniewski. Nie ma jednak pewności, kto zaprojektował urbanistyczny kształt nowych części Łodzi. Wiemy, że bezpośredni wpływ na to miał Rajmund Rembieliński, prezes Komisji Województwa Mazowieckiego. 10
11 Ponad niską zabudowę wyrastały, nieliczne jeszcze w początkowym okresie rozwoju miasta, większe budynki przemysłowe (fabryka K.F. Wendischa z 1827 roku, tzw. Bielnik Kopischa z 1828 r., ) oraz wystawione przy Nowym Rynku (zwanym także Rynkiem Nowego Miasta) gmachy ratusza i kościoła ewangelicko-augsburskiego św. Trójcy. Utrzymane w ujednoliconym, klasycystycznym kształcie architektonicznym ratusz i kościół tworzyły reprezentacyjną bramę do głównej arterii Łodzi ulicy Piotrkowskiej. Budowle te zaprojektował w 1826 roku Bonifacy Witkowski, pełniący od 1821 roku funkcję adiunkta Komisji Województwa Mazowieckiego. Budynki wznosili miejscowi bądź pochodzący z okolicznych miejscowości: Nowosolnej, Konstantynowa czy Tuszyna murarze (według ówczesnej nomenklatury mularze) oraz cieśle. Wiele tych nazwisk zachowało się w dokumentach, niewiele jednak wiemy o samych osobach. W 1828 roku mieszkało w mieście 28 cieśli i 30 murarzy. W 1841 roku stworzyli własny cech zawodowy: Zgromadzenie Mularsko-Ciesielskie, którego starszym został Krystian Kunkel. Zgromadzenie liczyło 16 cieśli i 29 murarzy. Murarze stanowili więc już wówczas większość, co świadczyło o tym, że wzrastała liczba budowli murowanych. W 1850 roku nastąpił rozdział zgromadzenia na dwa osobne: murarzy i cieśli w tym czasie było 16 majstrów murarskich oraz 11 ciesielskich. Obydwie organizacje pełniły istotną rolę w łódzkim budownictwie aż do końca okresu międzywojennego 5. W latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku główną rolę na terenie Łodzi odgrywał budowniczy powiatu łęczyckiego Ludwik Bethier, którego nazwać można pierwszym łódzkim architektem. Choć piastował urząd związany ze stolicą powiatu, Łęczycą, to na stałe mieszkał w Zgierzu, a następnie osiadł w Łodzi, gdzie z pewnością miał najwięcej pracy. Projektował kolejne domy tkaczy, ale także bardziej okazały dom farbiarza Karola Gebhardta przy ul. Piotrkowskiej 268, jatki piekarsko-rzeźnicze na Rynku Nowego Miasta oraz niezrealizowaną kaplicę katolicką na terenie osady Łódka. W latach został w Łodzi wzniesiony pierwszy budynek zaprojektowany przez zagranicznego architekta. Był to największy ówcześnie gmach fabryczny miasta zakłady Ludwika Geyera. Właściciel zakładów poinformował władze, że budynek zaprojektował sławny architekt zagraniczny, jednak do tej pory nie udało się ustalić jego nazwiska. Znamienne, że budowniczy powiatowy wstrzymał na pewien czas prace przy gmachu, uważając, że postępują one bez formalnego zatwierdzenia planów. W rzeczywistości chodziło zapewne o niewpuszczenie na łódzki rynek obcego architekta i złamanie tym samym monopolu miejscowych budowniczych rządowych. Pierwszy całościowy plan Łodzi (z 1839 roku) i projekt rozplanowania nowej, przyłączonej w 1840 roku części miasta, zwanej Nową Dzielnicą, oraz pierwszego parku miejskiego, wykonał w tym okresie geometra Antoni Brochocki. Kolejny budowniczy powiatowy Jan Karol Mertsching, piastujący swój urząd od stycznia 1848 roku, na stałe już mieszkał w Łodzi. Zaprojektował wiele domów mieszkalnych, wśród których było coraz więcej murowanych domów piętrowych. W 1848 roku wyko- 5 Eugeniusz Dębowski, Cech murarzy w Łodzi ( ), Łódź 1937; Eugeniusz Dębowski, Tadeusz Braun, Monografi a organizacji cechowych murarzy i cieśli w Łodzi , Łódź
12 nał projekt pierwszego murowanego kościoła katolickiego w Łodzi o formach neogotyckich, który nie doczekał się jednak realizacji. Więcej szczęścia miał jego plan pierwszej murowanej synagogi z zastosowaniem motywów mauretańskich, którą zaczęto budować w 1859 roku. Dla Łodzi pracowali również rządowi architekci warszawscy. Czołowy twórca warszawski połowy ubiegłego stulecia Henryk Marconi jest autorem projektu jatek rzeźniczo-piekarskich wystawionych w 1841 roku przy Rynku Starego Miasta oraz szpitala św. Aleksandra, budowanego w latach przy udziale warszawskiego architekta gubernialnego Stefana Balińskiego. Następca Balińskiego na stanowisku architekta gubernialnego, Franciszek Tournelle, zaprojektował pierwszy murowany katolicki kościół Łodzi o formach neoromańskich, którego budowa rozpoczęła się w 1860 roku, eliminując tym samym wcześniejsze neogotycke plany Mertschinga. Rozwój miasta sprawił, że na początku lat sześćdziesiątych, gdy Łódź liczyła już ponad 30 tys. mieszkańców, władze poczuły się zobligowane do stworzenia miejsca pracy dla architekta miejskiego. W 1864 roku został nim mianowany Jan Bojankowski. Architekt ten znany jest głównie jako autor zespołu domów robotniczych zakładów Karola Scheiblera, wzniesionych na Wodnym Rynku. Nie było mu dane zaprojektować żadnego większego gmachu. Zmarł w 1870 roku, a zastąpił go Mertsching, który również wkrótce, w 1872 roku, odszedł z tego świata. W tymże roku stanowisko architekta miejskiego Łodzi otrzymał Hilary Majewski, absolwent petersburskiej Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych. Okres piastowania przez niego tej funkcji otwiera w dziejach rozwoju łódzkiej architektury nowy rozdział. Łódź w końcu lat sześćdziesiątych i przeciągu następnej dekady weszła w okres przyspieszonego rozwoju przemysłowego i przekształciła się w prężny ośrodek miejski. Miasto zaczęło się zabudowywać kamienicami, których wysokość wzrosła z jednego do dwóch, trzech, a niekiedy i czterech pięter, wypierającymi dominujące jeszcze do niedawna niskie domy tkaczy i sukienników. Wyrastały też coraz liczniejsze budynki przemysłowe. Procesy te nasiliły się w ciągu lat osiemdziesiątych, gdy Łódź, licząca przeszło sto tysięcy mieszkańców, w pełni weszła już w okres wielkomiejskiego rozwoju. Stwarzało to duże zapotrzebowanie na prace architektoniczne. Wykorzystywał to Hilary Majewski, który jako architekt miejski wykonywał dużą liczbę zleceń i już w 1879 roku, po siedmiu latach sprawowania owej funkcji, mógł pochwalić się zaprojektowaniem 546 obiektów. Rzeczywisty jego dorobek o czym będzie mowa poniżej budzi duże wątpliwości. Obok niego w latach siedemdziesiątych XIX wieku na terenie Łodzi działał Ignacy Markiewicz, od 1870 roku architekt powiatu łódzkiego, absolwent warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, który także zapisał na swoim koncie projekty szeregu budynków mieszkalnych i fabrycznych, oraz Wincenty Stebelski, również wykształcony w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, który od 1872 roku pełnił funkcję budowniczego Łódzkiego Towarzystwa Kredytowego, zajmując się tym samym nie tyle projektowaniem, co wyceną wartości budowli. 12
13 Do początku lat osiemdziesiątych trudno więc mówić o istnieniu w Łodzi środowiska architektów. Tworzyli tutaj jedynie budowniczowie obwodowi, powiatowi bądź wojewódzcy (później gubernialni), architekci-urzędnicy na państwowych posadach, pozbawieni większej indywidualności i realizujący zgodnie ze swoimi umiejętnościami zlecone zadania. W tej sytuacji rzadkie były dzieła o ciekawszej formie architektonicznej do wyjątków należał zespół, jaki tworzyły: ratusz i kościół św. Trójcy, fabryka Geyera (jedyne znane dzieło twórcy zagranicznego z wcześniejszego okresu), kościół Podwyższenia św. Krzyża, także synagoga przy ul. Wolborskiej, choć nigdy w pełni nieukończona. Hilary Majewski w pierwszym okresie swojej działalności nie miał okazji stworzyć dzieł wybitniejszych. Sytuacja zaczęła się zmieniać na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku. Rozwój miasta i nagromadzenie przez miejscowych przedsiębiorców większe zasoby pieniężne sprawiły, że możliwe się stało wznoszenie większej liczby bardziej okazałych i ciekawszych architektonicznie gmachów. W ciągu lat siedemdziesiątych powstał zespół urbanistyczno-architektoniczny zakładów Karola Scheiblera, obejmujący olbrzymi gmach przędzalni, długości 207 metrów, willę Herbstów i osiedle robotnicze. W latach wzniósł swoją równie monumentalną przędzalnię Izrael K. Poznański. W 1878 roku rozpoczęła się budowa siedziby Łódzkiego Towarzystwa Kredytowego, a rok później kamienicy Karola Scheiblera przy ul. Piotrkowskiej 11, w 1880 roku kościoła ewangelicko-augsburskiego św. Jana i cerkwi św. Aleksandra Newskiego, a w 1881 roku synagogi Żydów postępowych. Na podstawie materiałów zachowanych w Archiwum Państwowym w Łodzi i Rosyjskim Państwowym Archiwum Historycznym w Sankt Petersburgu oraz tzw. Teki Majewskiego albumu zdjęć i reprodukcji projektów wszystkie te gmachy przypisywano łódzkiemu architektowi miejskiemu Hilaremu Majewskiemu. Inne wszakże źródła wskazują, że wiele z tych budynków projektowali w rzeczywistości zagraniczni budowniczowie, a Majewski wykonywał jedynie kopie planów zgodnie z obowiązującymi na terenie Rosji przepisami i podpisywał jako architekt miejski, co ułatwiało zatwierdzanie przez władze gubernialne. Nie obywało się przy tym zapewne bez odpowiedniej gratyfikacji pieniężnej 6. Jako autor projektu synagogi postępowej w materiałach prasowych z epoki podawany jest w rzeczywistości architekt ze Stuttgartu Adolf Wolff. Wydawnictwo parafii ewangelicko-augsburskiej jako autora kościoła św. Jana wymienia przybyłego z Berlina budowniczego Ludwika Schreibera. Wiele cennych informacji dostarczają notatki prasowe. W prasie jako autorzy kamienicy scheiblerowskiej wymieniani są budowniczowie zagraniczni. Gazetowa publikacja wskazuje, że autorem wielu dzieł przypisywanych Majewskiemu był związany z zakładami Poznańskiego Juliusz Jung. Warszawski architekt i publicysta Zygmunt Kiślański w 1882 roku na łamach Przeglądu Technicznego poda- 6 por. Krzysztof Stefański, Legenda Hilarego Majewskiego, Tygiel Kultury 1997, nr 3, s ; Jacek Strzałkowski, Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1944 roku, Łódź 1997, s
14 je, że domy prywatne w Łodzi budowane są przeważnie podług planów wykonywanych w Berlinie i Wrocławiu 7. Autorstwo Hilarego Majewskiego pewne jest w odniesieniu do cerkwi oraz gmachu Towarzystwa Kredytowego (projekt łódzkiego architekta miejskiego wyparł propozycje architektów warszawskich Bronisława Żochowskiego i Michała E. Błotnickiego). Określenie właściwych rozmiarów dorobku twórczego Hilarego Majewskiego stanowi wszakże odrębne zagadnienie i nie wydaje się w pełni możliwe. Na pewno zweryfikowaniu ulec musi podawana w publikacjach z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku liczba jego dzieł, określana w setkach obiektów. Jeżeli twórca ten zaprojektował choćby 10 procent z nich, to i tak było by to wiele. Tym samym uznać należy, że z szeregu najbardziej reprezentacyjnych gmachów powstałych w mieście na początku lat osiemdziesiątych XIX wieku dużą część projektowali twórcy obcy, wywodzący się spoza Łodzi. Było to zrozumiałe w sytuacji, gdy nie istniało miejscowe środowisko architektów, a Hilary Majewski, architekt-urzędnik, nie cieszył się zapewne zbytnim zaufaniem prywatnych inwestorów. Potwierdzają to także inne wyróżniające się dzieła architektoniczne powstałe w Łodzi w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Rodzina Scheiblerów, pragnąc upamiętnić zmarłego w 1881 roku twórcę finansowej potęgi rodu, Karola Scheiblera, postanowiła wznieść na jego cześć kaplicę-mauzoleum. Szukano autora projektu, organizując ogólnopolski konkurs. Hilaremu Majewskiemu powierzono jego organizację, ale nagrody zdobywali architekci warszawscy. Ostatecznie zaprojektowanie kaplicy zlecono warszawskim twórcom: Edwardowi Lilpopowi i Józefowi P. Dziekońskiemu. Pierwszy z nich, spokrewniony z Anną Scheibler, z domu Werner, był także twórcą rozbudowy pałacu Scheiblerów. Łódzcy katolicy, planując wzniesienie nowej, okazałej świątyni, o wykonanie projektu poprosili w 1886 roku znanego architekta warszawskiego, a jednocześnie budowniczego diecezji kujawskiej, Konstantego Wojciechowskiego. Na terenie Łodzi od początku lat osiemdziesiątych zaczynają pojawiać się kolejni budowniczowie. Była już mowa o Ludwiku Schreiberze, który w końcu lat siedemdziesiątych pracował dla Karola Scheiblera. W 1883 roku w przedsiębiorstwie Izraela K. Poznańskiego zatrudniony został przybysz z Niemiec, Juliusz Jung. Pracował przy odbudowie spalonej przędzalni przy ul. Ogrodowej, nadając jej obecny kształt, następnie zaprojektował, według informacji prasowych, tak ważne dla miasta gmachy, jak kamienica Konstadta przy ul. Piotrkowskiej 57, dom Ludwika Geyera, szpital żydowski im. małżonków Poznańskich, pałac Jakuba Hertza 8. Być może jest on też pomysłodawcą i autorem tak ważnego założenia urbanistyczno-architektonicznego, jakim był pasaż Meyera z willami 7 Zygmunt Kiślański, Kronika bieżąca. Ruch budowlany w Królestwie, Przegląd Techniczny 1882, z. V, s W przypadku tej ostatniej budowli, przypisywanej wcześniej Hilaremu Majewskiemu, autorstwo Junga potwierdza w swoich wspomnieniach malarz Antoni Piotrowski, dekorujący wnętrza budowli kilka lat po jej wzniesieniu stwierdza on mianowicie, że architekt Niemiec żądał, abym swoim plafonem podniósł pozornie wysokość plafonu, czyli poprawił jego błędy architektoniczne ; podane za: Urszula Leszczyńska, Antoni Piotrowski i jego związki z Bułgarią Tygiel Kultury 2001, nr 4-6, s
15 do wynajęcia 9. Już wcześniej, w końcu lat siedemdziesiątych, Juliusz Heinzel sprowadził z Wrocławia budowniczego Otto Gehliga, który zbudował jego pałac przy ul. Piotrkowskiej. Gehlig był majstrem ciesielskim, który prowadził także prace budowlane i z czasem założył własne przedsiębiorstwo, zajmujące się także projektowaniem. Swoje prace prezentował na warszawskiej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej w 1885 roku, spotykając się z wysoką ich oceną. W 1889 roku wykonał projekt nowego kościoła ewangelicko-augsburskiego św. Trójcy. Kariera Gehliga jako projektanta na łódzkim gruncie była znamienna dla tutejszej sytuacji braku dobrze wykształconych architektów. W tym samym czasie, około 1880 roku, przy okazji budowy kaplicy batystów, przybył do Łodzi z Warszawy Edward Creuzburg, pierwszy na łódzkim gruncie budowniczy, który reklamował się jako wolno praktykujący ( technik prywatny ), nie zajmujący żadnej państwowej ani fabrycznej posady. Związany był z tutejszymi przedsiębiorcami, wykonywał dla nich liczne projekty domów mieszkalnych i budynków fabrycznych. Powyżej wymienieni budowniczowie podobnie jak wcześniej wzmiankowani architekci-urzędnicy nie byli w stanie stworzyć środowiska zawodowego we właściwym rozumieniu tego słowa. Byli związani z posadami fabrycznymi (poza Creuzburgiem), a przy tym posiadali jedynie wykształcenie techniczne. Obce pochodzenie wpływało także na to, że często nie mieli odpowiednich uprawnień budowlanych obowiązujących na terenie Rosji i nie mogli oficjalnie figurować jako autorzy projektów. Wykonane przez nich plany, można się domyślać, podpisywał architekt miejski lub powiatowy. Zalążek interesującego nas środowiska stworzyła w latach osiemdziesiątych grupa absolwentów łódzkiej Wyższej Szkoły Rzemieślniczej, którzy studiowali z reguły później w petersburskim Instytucie Inżynierów Cywilnych. Byli to: Gustaw Landau, Kazimierz Stebelski (syn Wincentego, o którym była mowa wcześniej), Ignacy Stebelski (brak informacji o pokrewieństwie z poprzednimi), Adolf Zeligson, Dawid Landé, Franciszek Chełmiński. Łódzka Wyższa Szkoła Rzemieślnicza (mieszcząca się w budynku przy Nowym Rynku, obecnie, po rozbudowie, pełniącym funkcję Muzeum Etnograficznego i Archeologicznego przy pl. Wolności), choć stworzona głównie w celu kształcenia specjalistów w dziedzinie włókiennictwa, stała się prawdziwą wylęgarnią budowniczych i architektów. Niektórzy z nich po ukończeniu Instytutu Inżynierów Cywilnych pracowali gdzie indziej, np. Aleksander Zachert, inżynier powiatu w guberni siedleckiej, i Władysław Stachlewski, inżynier powiatu konińskiego. Inny absolwent szkoły, Józef Dittrich (Dietrich; ), urodzony w Sochaczewie, studiował w petersburskiej Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych, którą ukończył w 1885 roku ze złotym medalem i stypendium umożliwiającym uzupełnienie wykształcenia w Belgii i we Francji (po powrocie wykładał w Instytucie Technologicznym w Sankt Petersburgu i pełnił tam funkcję budowniczego miejskiego) 10. O kilku innych absolwentach, którzy następnie studiowali w Instytucie Technologicznym 9 Krzysztof Stefański, Łódź, Stuttgart i Juliusz Jung, Kronika Miasta Łodzi 2003, nr 3-4, s Stanisław Łoza, Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954, s
16 A Albrecht Stanisław (ur. 1910, Wrzeszczewice zm. 1975, Warszawa) Architekt. Absolwent Gimnazjum im. M. Kopernika w Łodzi, studiował na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej ( ; dyplom uzyskał w 1933 r.) W latach był członkiem Zarządu Oddziału Łódzkiego SARP. Po 1945 r. pracował aktywnie w Biurze Odbudowy Stolicy, zajmując się dziedziną urbanistyki i propagandy. Albrecht Stanisław Prace w Łodzi: *I nagr. w konkursie na ukształtowanie pl. H. Dąbrowskiego oraz projekt gmachu Urzędu Wojewódzkiego, 1938, wspólnie z Januszem Alchimowiczem projekt o śmiałych modernistycznych rozwiązaniach, niezrealizowany. Bibliogr.: Konkursy; Minorski; Olenderek J. 2004; Strzałkowski; Walczak; Warszawska Szkoła. Alchimowicz Janusz Albrecht Stanisław Arndt Aleksander (ur. 1869, Łódź zm. 1929, Łódź) Majster murarski, właściciel firmy budowlanej założonej w 1909 r., która mieściła się przy ul. Senatorskiej 23. W 1928 r. ogłoszono jej upadłość. Prace w Łodzi: budowa: *Resursy Rzemieślniczej przy ul. Widzewskiej 117, , wg projektu A.R. Furuhjelma, późniejsze kino Stylowe, następnie klub Cube przy ul. J. Kilińskiego 123; *Szkoły Powszechnej przy ul. Cegielnianej, , wg projektu W. Lisowskiego, ob. Gimnazjum nr 2 przy ul. S. Jaracza 26; *łaźni miejskiej przy ul. Nawrot, róg Wodnej, , wg projektu W. Lisowskiego, ob. budynek biurowy. Wzniósł także budynek z narożną wieżą mieszczący szkołę i kościół w majątku Bąki, fundacji Jana Kijaka, Bibliogr.: Brodzka 2008; Strzałkowski. A S. Albrecht i J. Alchimowicz, projekt konkursowy ukształtowania pl. H. Dąbrowskiego, 1938 wg AiB, 1938 A. Arndt, łaźnia miejska wg projektu W. Lisowskiego, Fot. K. Stefański 27
17 A Balcke Alfred Julian B Balcke Alfred Julian (ur. 1857, Berlin zm. 1909, Berlin) Architekt berliński, absolwent tamtejszej Bauakademie, piastował funkcję Hon.-Assistent na Politechnice w Berlinie-Charlottenburgu. Do najważniejszych jego dzieł w Berlinie należało wnętrze Sali Reprezentacyjnej Wielkiej Berlińskiej Wystawy Sztuki na dworcu Lehrter Bahnhof (1903 r.) oraz dom Kempińskiego przy Leipzigerstrasse (1906 r.). Specjalizował się w wiejskich i podmiejskich rezydencjach, określanych w terminologii niemieckiej jako Landhaus, które projektował w malowniczym stylu niemieckiego renesansu : m.in. dom Cornelie Andrenits (1901 r.), dom w Altenhoff (1904 r.). Prace w Łodzi: *dom braci Karola i Emila Steinertów przy ul. Piotrkowskiej 272 a i b, (podwójny dom o charakterze rezydencji o formach niemieckiego renesansu, budowany przez firmę Wende i Klause ); projekt obiektu prezentowany był w 1909 r. na Wielkiej Berlińskiej Wystawie Sztuki (zachowany w zbiorach Technische Hochschule Berlin-Charlottenhof), zastąpił wcześniejszy plan o formach neogotyckich wykonany przez L. Lubotynowicza. Nie można też wykluczyć jego autorstwa w przypadku willi R. Richtera przy ul. Placowej 6/8, proj r., przypisywanej I.S. Stebelskiemu. Bibliogr.: Kusztelski 1978; Laurentowicz-Granas; Saur, Bd 6; Stefański 1991; Stefański ; Stefański 2001; Stefański ; Stefański ; Stefański 2007; Thieme-Becker, Bd. II. Baliński Stefan (ur zm. 1872) Architekt warszawski, ukończył Gimnazjum Wołyńskie w Krzemieńcu, a następnie studia architektoniczne na Uniwersytecie Warszawskim. Od 1820 r. budowniczy Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, w latach budowniczy województwa sandomierskiego, budowniczy guberni warszawskiej. Profesor architektury i perspektywy warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Liczne prace budowlane w Warszawie i Radomiu. Prace w Łodzi: *dom B. Lebelta przy ul. Brzezińskiej, 1842; * współautor projektu szpitala miejskiego św. Aleksandra, , przebudowany po I wojnie światowej na seminarium duchowne; *dokonał zmian w projekcie szpitala dla Łęczycy autorstwa H. Marconiego, dostosowując go do po- A.J. Balcke, projekt domu braci Steinertów przy ul. Piotrkowskiej, 1909 ze zbiorów TU Berlin-Charlottenburg 28
18 Begale Antoni Bibliogr.: Fijałek-Indulski; Łoza1954; Popławska 1992; Rynkowska 1970; Saur, Bd 6; Stefański A S. Baliński (z L. Bethierem), dom K. Gebhardta, następnie L. Fesslera przy ul. Piotrkowskiej, wg Flatt trzeb łódzkich, zwiększając jego pojemność do 50 łóżek oraz wykonał kosztorys prac (1842 r.). Zatwierdzał również projekty, a być może był ich współautorem: *dom Karola Gebhardta przy ul. Piotrkowskiej 1 (ob. 268), , z L. Bethierem, obiekt o formach klasycznych, należący do najelegantszych budowli Łodzi, zakupiony następnie przez Leonarda Fesslera, przekształcony później na pałac Scheiblerów; * budynek gospodarczy przy Rynku Bielnikowym, ; *zatwierdzał też w 1847 r. odbiór Domu Zgromadzenia Majstrów Tkackich ( Meisterhaus ) przy ul. Piotrkowskiej (ob. 100), wybudowany wg projektu L. Bethiera i B. Witkowskiego. Banasz Edward (ur. 1881, Łódź) Inż. budownictwa, brak bliższych danych biograficznych i informacji o wykształceniu. Działał w Łodzi od ok r., w 1913 r. mieszkał przy ul. Nawrot 8. W 1920 r. był członkiem Stowarzyszenia Techników. Prace w Łodzi: *projekt przebudowy Victoria Skating Palast przy ul. Piotrkowskiej 67 ( A. Jankau), dawnego teatru Victoria, na kinematograf, 1911, ob. kino Bałtyk. Bibliogr.: Stefański ; Strzałkowski. Begale Antoni (ur. 1886, Rozdrażew w Wielkopolsce zm. 1962, Łódź) Architekt, studiował na politechnice w Monachium ( ). W latach 20. XX w. był członkiem łódzkiego Koła Architektów i Budowniczych, delegatem na zjeździe Delegacji Architektów Polskich w Łodzi (1927 r.) oraz na Zjazdach Delegatów Związku Stowarzyszeń Architektów Polskich w Warszawie w 1932 i 1933 r. (był członkiem Rady tegoż Związku). Uczestniczył także w zjeździe nadzwyczajnym w 1933 r., zapocząt- E. Banasz, teatr Victoria przebudowany na kino Casino, 1911 ze zbiorów autora 29
19 A Diettmar Ważniejsze prace w Łodzi: *hala sportowa dla wojska przy ul. Łąkowej (na skraju parku im. ks. J. Poniatowskiego), , ob. hala filmowa Opus Film; *dom własny przy ul. Narutowicza 128, róg ul. L. Krzywickiego, 1936, rozbudowa początkowo piętrowy, później nadbudowa 2 piętra i poddasza; *przekształcenie projektu domu mieszkalnego Towarzystwa Lokator przy ul. Łącznej, 1931, pierwotny projekt A. Goldberg 3-piętrowy budynek o wydłużonej, załamującej się bryle, formach umiarkowanego modernizmu z akcentami ekspresjonistycznymi; *kamienica przy ul. Gdańskiej 116, róg L. Zamenhofa, kamienica o uskokowo zakomponowanym narożniku, łącząca cechy ekspresjonistyczne z rodzącym się stylem 1937 r.. Ponadto projekt domu wypoczynkowego dla podoficerów w Gałkówku, Bibliogr.: Minorski; Olenderek J. 2004; Strzałkowski; Sumorok ; Warszawska Szkoła; Wysznacki; informacje i materiały archiwalne uzyskane od syna architekta, prof. J. Derkowskiego. Diettmar Architekt. Brak bliższych danych biograficznych. Pracował dla warszawskiego oddziału niemieckiej firmy Siemens & Halske. Prace w Łodzi: *projekt hali turbin pierwszej łódzkiej elektrowni przy ul. Targowej 1/3, 1905, realizacja , później rozbudowywana, ob. EC-1 Wschód, własność Fundacji Sztuki Świata budowla o formach wczesnomodernistycznych z secesyjnym detalem we wnętrzu. Dobrowolski-Odyniec Stanisław (ur. 1899, Warszawa zm. 1968, Warszawa) Architekt warszawski. Absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej ( ). Brał udział w wielu konkursach architektonicznych w latach międzywojennych, specjalizował się w projektach gmachów użyteczności publicznej. Prace w Łodzi: *I nagr. w konkursie na projekt szkoły przy ul. Rokicińskiej 41, 1929, wspólnie ze S. Marzyńskim; *I nagr. w konkursie na projekt szpitala wojskowego przy ul. S. Żeromskiego, 1934 obiekt zrealizowany do 1937 (uroczyście otwarty 18 X), nadano mu imię gen. F. Sławoja- -Składkowskiego. Budynek o dynamicznej, modernistycznej formie, należy do najlepszych realizacji szpitalnych w Polsce międzywojennej, ob. Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 2 im. Wojskowej Akademii Medycznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Centralny Szpital Weteranów. Usytuowany pierwotnie na skraju parku im. ks. J. Poniatowskiego, oddzielony został od niego w latach Diettmar, elektrownia-hala turbin, fot. K. Stefański 48
20 Dobrzyńska Jadwiga A S. Dobrowolski-Odyniec, projekt konkursowy szpitala wojskowego, 1935 wg AiB, 1935 S. Dobrowolski-Odyniec, szpital wojskowy, Ze zbiorów M. Kolińskiego 70. XX w. wskutek przebicia dwujezdniowej trasy szybkiego ruchu (al. A. Mickiewicza). Bibliogr.: Bednarkiewicz; Konkursy; Minorski; Olenderek J. 2004; Stefański 2000; Warszawska Szkoła; Walczak. Dobrzyńska Jadwiga (ur. 1898, zm. lata II wojny światowej) Absolwentka Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej ( ), jedna z dwóch pierwszych dyplomowanych kobiet-architektów w Polsce, określona w ówczesnej prasie jako pierwsza polska architektoniczka. Współpracowała stale z mężem Z. Łobodą, biorąc z nim udział w okresie międzywojennym. Wielu konkursach architektonicznych, zdobywając liczne nagrody i wyróżnienia. Do ich najważniejszych realizacji należy sanatorium dziecięce w Istebnej ( ), jedno z czołowych dzieł modernistycznych lat międzywojennych. Prace w Łodzi: udział z Z. Łobodą w konkursach na projekty *szkoły przy ul. Łęczyckiej, I nagr. projekt niezrealizowany, 1925; *szkoły na Karolewie prz ul. Krzemienieckiej, I nagr. projekt niezrealizowany, 1925; *szkoły na Brusie u zbiegu ulic Krzemienieckiej i Konstantynowskiej, I nagr. projekt niezrealizowany, 1925; *Seminarium Na- 49
21 Domaniewski Czesław A J. Dobrzyńska (z Z. Łobodą), projekt konkursowy Domu Ludowego, 1926 wg AiB, 1926 uczycielskiego przy ul. Wysokiej, II nagr., 1925; *Domu Ludowego na pl. gen. H. Dąbrowskiego, III nagr., 1926;*kolonii mieszkaniowych na Nowym Rokiciu, 1928, III nagr.; *szpitala wojskowego przy ul. S. Żeromskiego, 1934, II nagr. *Także projekt sanatorium w Skotnikach pod Łodzią, III nagr. Bibliogr.: Konkursy; Minorski; Olenderek J. 2004; Walczak; Warszawska Szkoła; Wisłocka. Domaniewski Czesław (ur. 1861, Gronkówek k. Sieradza zm. 1936, Warszawa) Architekt warszawski, absolwent Cesarskiej Akademii Sztuki w Sankt Petersburgu (1889 r.). Po studiach osiadł w Warszawie, gdzie współpracował początkowo z J.P. Dziekońskim. Następnie pracował jako architekt kolei warszawsko-wiedeńskiej, a później także i kaliskiej, projektując szereg dworców i innych budowli kolejowych, m.in. w Kaliszu, Zawierciu, Ciechocinku. Jeden z organizatrów Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, a następnie jego wykładowca. Prace w Łodzi: *dworzec kolejowy Łódź Kaliska, 1902, zburzony ok rzadki przykład zastosowania motywów secesyjnych w budowli dworcowej. Bibliogr.: Łoza 1954; Minorski; Stefański 2000; Stefański 2001; Warszawska Szkoła. C. Domaniewski, dworzec kolejowy Łódź Kaliska, 1902 ze zbiorów autora Doński Lew [Lewek, Leon] (ur. ok. 1880, Radomsko Inż. budowniczy. Studiował na Politechnice Warszawskiej (?), działał w Łodzi aktywnie od ok r. Od 1912 r. prowadził firmę Ojkos z H. Goldbergiem. Brak śladów działalności po 1918 r. 50
22 Dziekoński Józef A L. Doński, kamienica na rogu ob. ulic Nawrot i H. Sienkiewicza, 1913 fot. B. Szafrańska K. W. Dürring, domy rękodzielnicze przy ul. Piotrkowskiej ze zbiorów autora Prace w Łodzi: *budowa tkalni i przebudowa ofi - cyny na posesji J. Szmulewicza przy ul. Piotrkowskiej 80, proj. 1910, 1912, wspólnie z G. Landau-Gutentegerem; *nadbudowa kamienicy T. Steigerta przy ul. Piotrkowskiej 133, proj. 1911; *kamienica O. Szulca przy ul. Piotrkowskiej 175a, proj. 1911; *przybudówka w kamienicy L. Fiszera przy ul. Piotrkowskiej 47, proj. 1912; *kamienica na rogu ul. Nawrot i Mikołajewskiej, 1913 jeden z najciekawszych przykładów monumentalnych kamienic budowanych tuż przed 1914, z motywami klasycznymi w elewacjach; *II nagr. w konkursie Sekcji Budowlanej przy Komitecie Robót Publicznych na projekt gmachu dla 4 szkół początkowych, 1915, wspólnie z H. Goldbergiem. Bibliogr.: Architektura Piotrkowskiej; Popławska 1992; Stefański 2001; Strzałkowski. Dürring Krzysztof Wilhelm (ur. Malterdingen w Wlk. Ks. Badeńskim) Architekt. Brak informacji o wykształceniu. W Polsce od 1805 r., od 1810 r. był konduktorem budowniczym w Warszawie, od 1815 r. budowniczym Izby Administracyjnej Dochodów Koronnych. W latach pełnił funkcję budowniczego obwodu łęczyckiego, następnie do 1841 r. obwodu stanisławowskiego. Jako budowniczy obwodu łęczyckiego, w granicach którego znajdowała się Łódź, odegrał znaczącą rolę w powstawaniu przemysłowej osady w Łodzi. W większym stopniu zaangażowany był jednak w latach 20. XIX w. w tworzenie osady przemysłowej w Zgierzu, a sprawami łódzkimi zajmował się głównie jego pomocnik J. Maliszewski. Ważniejsze prace w Łodzi: *typowe projekty domów rękodzielniczych w pierwszym okresie tworzenia osad przemysłowych Łodzi, , *projekt zakładu bielnikowego przy ul. św. Emilii, wspólnie z hydrotechnikiem wojewódzkim Wilhelmem Thomasem; *nadzór nad budową ratusza, i kościoła ewang.-augsb. św. Trójcy, , przy Nowym Rynku wg projektu B. Witkowskiego. Bibliogr.: Łoza 1954; Raciborski; Popławska 1973; Popławska 1992; Rynkowska 1951; Rynkowska 1970; Stefański ; Stefański 2000; Stefański Dziekoński Józef Pius (ur. 1844, Płock zm. 1927, Warszawa) Architekt warszawski, absolwent Szkoły Realnej w Warszawie (1860 r.) oraz tamtejszej Szkoły Sztuk Pięknych (1866 r.). Studia uzupełniał w Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu (1871 r.). Jeden z najwybitniejszych architektów polskich przełomu XIX i XX w., czołowy neogotycysta na ziemiach zaboru rosyjskiego, specjalizujący się w architekturze sakralnej. W swoich dziełach, zwłaszcza powstałych na początku XX w., stosował motywy renesansowe i barokowe. Autor takich wybitnych dzieł, jak kościoły św. Floriana na Pradze ( ) Zbawiciela ( ) w Warszawie, Wniebowzięcia NMP w Białymstoku ( ), Opieki NMP w Radomiu ( ), także kościoła w Kazimierzu nad Nerem k. Łodzi oraz współautor (wraz z Z. Mą- 51
23 A Manasterski Stefan Normalnego, 1824 r. kosztorys wykonał L. Bethier; *projekt typowy domu prządków lnu przy ul. Wólczańskiej i Zarzewskiej, 1825 parterowe proste domy o konstrukcji ryglowej; żaden z nich się nie zachował. Bibliogr.: Łoza 1954; Popławska ; Popławska 1992; Rynkowska 1951; Rynkowska 1970; Stefański Manasterski [Monasterski] Stefan Architekt warszawski. Brak bliższych danych biograficznych i informacji o wykształceniu. S. Manasterski, projekt konkursowy kolonii mieszkaniowej na Polesiu Konstantynowskim, 1928 wg AiB, 1928 Prace w Łodzi: *I nagr. w konkursie na kolonię mieszkalną na Polesiu Konstantynowskim, 1928 wspólnie z Remigiuszem Ostoja-Chodkowskim. Bibliogr.: Konkursy; Minorski; Olenderek J. 1990; Olenderek J. 2004; Walczak. Marconi Henryk (ur. 1792, Rzym zm. 1863, Warszawa) Architekt warszawski, wybitny przedstawiciel polskiego historyzmu, twórca o olbrzymim dorobku. Do Polski przybył w 1822 r. wezwany przez gen. Ludwika Paca dla ukończenie jego neogotyckiego pałacu w Dowspudzie. W późniejszym czasie wzniósł dziesiątki dzieł zarówno w Warszawie, jak i wielu innych miejscowościach na terenie całego kraju. Pracował na zlecenia prywatne, ale także jako architekt rządowy, pełniąc funkcje budowniczego Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych oraz Rady Ogólnej Budowniczej Królestwa Polskiego. W latach wykładał jako profesor architektury i perspektywy warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych. W swoich dziełach preferował formy klasyczno- -renesansowe, ale znany był także jako twórca biegły w stosowaniu motywów neogotyckich. Część swoich prac opublikował w zeszytach Zbiór projektów..., Warszawa Był autorem kilku rozpraw z dziedziny architektury. Do najważniejszych jego dzieł należą: pałac L. Paca w Dowspudzie (zachowany w ruinie) i w Warszawie przy ul. Miodowej, dworzec kolei warszawsko-wiedeńskiej w Warszawie (nie istnieje), kościoły św. Karola Boromeusza i Wszystkich Świętych w Warszawie, kościół św. Anny i mauzoleum Potockich w Wilanowie. Prace w Łodzi: *tzw. jatki rzeźniczo-piekarnicze przy ul. Nowomiejskiej, w zach. pierzei Starego Rynku, zwane jatkami Marconiego, założenia na planie prostokąta z dziedzińcem wewnętrznym otoczonym sklepami, z arkadową ścianą frontową od strony Rynku; zburzone w 1948; *szpital św. Aleksandra przy Rynku Fabrycznym (później plac Szpitalny), 1845 wybudowany wg planu szpitala dla Łęczycy adaptowa- H. Marconi, projekt jatek piekarniczo-rzeźniczych na Starym Rynku, wg H. Marconi, Zbiór projektów architektonicznych..., Warszawa
24 nego do łódzkich potrzeb przez S. Balińskiego; piętrowy budynek o uproszczonych formach neorenesansowych, rozbudowany później o nowe skrzydło ( I. Markiewicz). Obecnie po gruntownej przebudowie i rozbudowie ( J. Kaban) mieści się tam seminarium duchowne przy ul. św. Stanisława Kostki. Bibliogr.: Fijałek-Indulski; Łoza 1954; PSB, t. XXI; Rynkowska 1970; Stefański ; Stefański 2001; Strałkowski. Marconi Władysław (ur. 1848, Warszawa zm. 1915, Warszawa) Warszawski architekt i konserwator, syn H. Marconiego i spolonizowanej Szkotki Małgorzaty z Heitonów; był wychowywany przez matkę w wierze ewang.-reform. (kalwińskiej). Absolwent Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Sankt Petersburgu (1874 r.). Jest autorem wielu dzieł w Warszawie, m.in. hotelu Bristol (1902 r.), licznych kamienic. Budował gmach Towarzystwa Ubezpieczeniowego Rosja przy ul. Marszałkowskiej (1901 r.) wg konkursowego projektu łódzkich architektów O. Gehliga i P. Brukalskiego. Margulies Jezajasz Jako członek kościoła kalwińskiego projektował obiekty związane z tym wyznaniem, m.in. kościół w Kucowie koło Bełchatowa (1896 r.; zburzony). Aktywnie działał również na polu społecznym i kulturalnym, był jednym ze współzałożycieli Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości i warszawskiego Koła Architektów. Prace w Łodzi: *niezrealizowany projekt kościoła ewang.-reform. na rogu ulic Pańskiej i Radwańskiej, 1913 z zastosowaniem motywów renesansowych o charakterze rodzimym. Bibliogr.: Łoza 1954; PSB, t. XXI; Rudowska; Stefański Margulies Jezajasz [Izajasz, Szaja, Józef] (ur. 1864, Zamość) Inż. technolog, absolwent Wydziału Mechanicznego Politechniki w Rydze ( ). W latach pracował przy budowie papierni na Lubelszczyźnie. W latach zatrudniony był w zakładach Markusa Silbersteina. Od 1908 r. prowadził praktykę prywatną, posiadał biuro techniczne przy ul. Nawrot 8. W 1909 r. sprawował nadzór nad budową 15 obiektów, zajmował się także zakładaniem instalacji elektrycznych. A W. Marconi, projekt kościoła ewang.-reform., 1913 ze zbiorów parafii ewang.-reform. w Łodzi 121
25 Piwowarczyk Stefan A Piwowarczyk Stefan (ur zm. 1957) Architekt krakowski. Studia ukończył w 1924 r. Prace w Łodzi: *II nagroda (ex aequo z J. Dobrzyńską i Z. Łobodą) w konkursie na projekt Domu Ludowego, Bibliogr.: Konkursy; Minorski; Walczak. S. Piwowarczyk, projekt konkursowy Domu Ludowego, 1926 wg PT, 1926 Płoszko Józef (ur. 1867) Architekt, inż. cywilny. Kształcił się Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych, a następnie w Instytucie Inżynierów Cywilnych w Sankt Petersburgu. W latach pracował w Kijowie, po czym został zaproszony przez Józefa Gosławskiego do Baku, gdzie objął posadę architekta dzielnicowego. Od 1906 r. był architektem miejskim Baku. Jest autorem J. Płoszko, dawny Hotel Garnizonowy przy ul. Legionów 81, fot. K. Stefański J. Płoszko, Prokuratura Garnizonowa przy ob. ul. Legionów 83, ok fot. K. Stefański wielu wzniesionych tam budowli, m.in. gmachu muzułmańskiego Towarzystwa Dobroczynności Ismailie w stylu gotyku weneckiego ( ), hotelu Nowa Europa (1909 r.), polskiego kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP o formach katedralnego gotyku ( ; zburzony w 1931 r. przez bolszewików), wielu domów mieszkalnych. Od 1925 r. przebywał w Polsce, gdzie pracował dla Wojska Polskiego. Później wyjechał do Francji. Prace w Łodzi: *Prokuratura Garnizonowa przy ul. Konstantynowskiej 83, ok budynek o cechach klasycyzmu akademickiego; *Hotel Garnizonowy przy ul. Konstantynowskiej 81, , ob. Hotel Reymont forma zmodernizowana z elementami art déco; *domy ofi cerskie przy ul. św. Jerzego, Bibliogr.: Fatułłajew-Figarow; Fatułłajew-Sejfułła; Olenderek J Popławski Wacław Mistrz murarski, budowniczy zajmujący się także projektowaniem. Brak bliższych danych o jego życiu i wykształceniu. Na początku XX w. prowadził firmę budowlaną w Warszawie. 142
26 Czynny w Łodzi i regionie od końca XIX wieku do lat 20. XX w. W latach pracował przy budowie kościoła ewang.-augsb. w Tomaszowie Mazowieckim prowadzonej przez J. Wende. Prace w Łodzi: *budowa Teatru Polskiego przy ul. Cegielnianej, ob. po przebudowach Teatr im. S. Jaracza przy ul. S. Jaracza, 1909 wg projektu D. Landego; *projekt willi Kestenbergów przy ul. G. Narutowicza 59, 1923 o formach polskiego renesansu, następnie zamieniony na projekt w stylu klasycyzującym, jednak w sierpniu 1923 r., już w trakcie budowy, jego plany zastąpione zostały nowym projektem autorstwa J. Münza. Przypuszczalnie tożsamy z autorem rozbudowy gotyckiego kościoła w Końskich w latach w stylu neogotyckim. Bibliogr.: Stefański ; Strzałkowski; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. III, z. 5. H. Prawitz, dawny Sängerhaus, ob. Teatr Powszechny przy ul. Legionów, 1933 fot. K. Stefański Przybylski Czesław Prawitz Hermann (ur. 1896, Łódź zm. lata II wojny światowej) Architekt. Ukończył szkołę średnią w Łodzi, od 1912 r. pracował w biurze budowlanym ojca, Alfonsa, w latach w firmie Wende i Klause, w firmie A. Arndta. W latach odbył służbę wojskową. W 1922 r. pracował w biurze W. Lisowskiego, biorąc udział w projektowaniu szkół. W latach studiował na Politechnice Gdańskiej, natomiast w latach dla kolei w Gdańsku. W latach oraz został zatrudniony w Łodzi w Inspekcji Budowlanej. Należał do Towarzystwa Śpiewaczego przy ewang.- augsb. parafii św. Trójcy, dla którego zaprojektował siedzibę. Prace w Łodzi: * Saengerhaus parafii ewang.- augsb. św. Trójcy przy ul. 11-go Listopada 21, 1933, a ob. Teatr Powszechny przy ul. Legionów. Bibilogr.: Strzałkowski. Prokofiew Mikołaj Architekt rosyjski, inż. cywilny. Absolwent Instytutu Inżynierów Cywilnych w Sankt Petersburgu, od 1879 r. na służbie rządowej w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, architekt miejski w Rosji. W latach pełnił funkcję architekta gubernialnego pomocnika inżyniera guberni piotrkowskiej J. Nowackiego. Prace w Łodzi: *wykonał urzędowe kopie planów kościoła ewang.-augsb. św. Trójcy w Łodzi, 1889 wg projektu O. Gehliga, wysłane do zatwierdzenie w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Sankt Petersburgu. Miało to przyspieszyć akceptację projektu wobec faktu, że Gehlig nie posiadał odpowiednich uprawnień do projektowania na terenie Rosji. Bibliogr.: Stefański Przedpełski Stefan Brak informacji biograficznych i danych o wykształceniu. Zapewne na przełomie XIX i XX w. zatrudniony był w zakładach L. Geyera. Prace w Łodzi: *budynki przemysłowe zakładów L. Geyera przy ul. Piotrkowskiej 278 i 297/301, proj obiekty po stronie nieparzystej ul. Piotrkowskiej w większości wyburzone w 2008 r. Bibliogr.: Architektura Piotrkowskiej. Przybylski Czesław (ur. 1880, Warszawa zm. 1936, Warszawa) Architekt warszawski, jeden z najwybitniejszych twórców polskich I poł. XX w. Absolwent Politechniki Warszawskiej, wykształcenie uzupełniał w paryskiej École des Beaux-Arts i w Karlsruhe. Po I wojnie światowej był profesorem Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Autor wielu reprezentacyjnych gmachów w Warszawie, należących do nurtu klasycyzmu akademickiego i klasycyzmu zmodernizowanego (tzw. półmodernizm), m.in. Teatr Polski (1912 r.), Teatr Narodowy (1924 r.), Ministerstwo Spraw Wojskowych (1924 r.), gmach Funduszu Kwaterun- A 143
27 Przybylski Czesław A C. Przybylski, projekt Teatru Miejskiego, 1924 wg AiB, 1936 C. Przybylski, projekt konkursowy Gmachu Reprezentacyjnego, 1927 wg AiB,
28 ku Wojskowego przy Krakowskim Przedmieściu (1933 r.). Prace w Łodzi: *projekt Teatru Miejskiego, 1924 monumentalny gmach o uproszczonych formach klasycznych, niezrealizowany miał stanąć na terenie obecnego parku im. S. Moniuszki, naprzeciw dworca Łódź Fabryczna, rozpoczęto już kopanie jego fundamentów, lecz prace przerwano z powodu braku odpowiednich funduszy; *I nagr. w konkursie na Gmach Reprezentacyjny Urzędu Miasta Łodzi, 1927 lekka, dynamiczna forma o charakterze modernistycznym z wieżą jako akcentem wertykalnym; niezrealizowany budynek miał być rozbudową siedziby Magistratu przy pl. Wolności, ob. gmach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego przerzuconą ponad ul. Pomorską. Błędnie przypisywano mu projekt budynku Zarządu Miejskiego przy ul. W. Lindleya 1/3 ( A. Leszczyński). Bibliogr.: Łoza 1954; Minorski; Olenderek J. 2004; Olszewski; PSB, t. XXVI; Wisłocka. R. Puciata, kamienica na rogu ob. ul. Gdańskiej i Legionów, 1911 fot. K. Stefański Puciata Ryszard (ur. 1852, Warszawa) Inż.-technolog. Absolwent Instytutu Technologicznego w Sankt Petersburgu (1878 r.). Od 1881 r. działał na terenie guberni piotrkowskiej, w 1899 r. został zatrudniony w Wydziale Budownictwa w Warszawie. W Łodzi działał ok r.. W 1913 r. opublikował w Nowej Gazecie Łódzkiej krytyczny artykuł na temat sytuacji panującej w łódzkim budownictwie. Prace w Łodzi: *ofi cyna mieszkalno-gospodarcza na posesji K. Olszowskiego przy ul. Piotrkowskiej 92, proj. 1911; *kamienica Sz. Bernhajma przy ul. Konstantynowskiej, róg ul. Długiej, proj duża narożna kamienica z detalem secesyjnym w elewacjach; *dom przy Radwańskiej 51, Bibliogr.: Architektura Piotrkowskiej; Jordan; Księga; Stefański 2001; Strzałkowski; Wawrykiewicz. Putowski Stefan (ur. 1903, Warszawa zm. 1985, Warszawa) Architekt i urbanista warszawski. Absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej ( ). Był współautorem planu generalnego Warszawy, planu zagospodarowania doliny Wisły, a po 1945 r. współprojektantem Domu Słowa Polskiego i kina Moskwa. Prace w Łodzi: *III nagr. w konkursie na projekt Wolnej Wszechnicy Polskiej, 1937 wspólnie z Tadeuszem Kaszubskim. Bibliogr.: Konkursy; Minorski; Walczak. R Ranck Christopher Ranck Christopher (ur. 1869, Stade zm. 1951, Hamburg) Inż. dr, niemiecki architekt i urbanista, naczelnik Wydziału Budownictwa w Hamburgu. Autor wielu realizacji architektonicznych w tym mieście, zarówno przed, jak i po I wojnie światowej, a także publikacji naukowych, w tym pracy Das Hamburger Bürgerhaus. Seine Bau- und Kunstgeschichte, Hamburg 1911 (wspólnie z Albertem Erbe). W 1916 r. został zaproszony do Łodzi przez niemieckie władze okupacyjne, do 1918 r. pełnił funkcję radcy budowlanego w łódzkim Magistracie. Prace w Łodzi: *opracowanie Planu zabudowania dla miasta Łodzi (po powiększeniu jego obszaru w 1915 r.), 1917; *zaopiniowanie planu regulacyjnego miasta autorstwa W. Michalskiego, Bibliogr.: Jaworowski-Walczak; Olenderek J. 2004; Stefański 2003; Strzałkowski; W sprawie... ; strona internetowa: kmkbuecholdt.de. A 145
Wstęp. Wejście główne do kościoła Najświętszego Zbawiciela
Wstęp Dawny kościół św. Pawła dziś katolicki kościół parafialny pw. Najświętszego Zbawiciela powstał w latach 1866 1869 dla gminy ewangelicko-luterańskiej pod tym samym wezwaniem. Przez współczesnych został
Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku
Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku Białystok 2011 SPIS TREŚCI OD REDAKTORA... 9 CZĘŚĆ I POLSKA SZKOŁA PLANOWANIA URBANISTYKI I ARCHITEKTURY Tadeusz Barucki Zapomniana architektura II Rzeczpospolitej...
ARCHITEKTURA II Rzeczypospolitej inspiracje do przygotowania konkursowego LAPBOOKA
ARCHITEKTURA II Rzeczypospolitej inspiracje do przygotowania konkursowego LAPBOOKA MODERNIZM Cechy architektury modernistycznej: FUNKCJONALIZM, czyli architektura dostosowana do potrzeb: dostęp do świeżego
ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO
ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO Rys historyczny, najważniejsze elementy struktury miasta Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych oraz secesyjnych kamienic
Trasa wycieczki: Zabytki Łodzi. czas trwania: 1 dzień, typ: piesza, liczba miejsc: 3, stopień trudności: łatwa
Trasa wycieczki: Zabytki Łodzi czas trwania: 1 dzień, typ: piesza, liczba miejsc: 3, stopień trudności: łatwa Opis wycieczki Plan intensywnego zwiedzania zabytków Łodzi. Jest miastem z ciekawostkami (stąd
Pomnik Historii. Łódź wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego.
Regulamin międzyszkolnego konkursu pod hasłem: Pomnik Historii. Łódź wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego. Patronat honorowy Tematyka konkursu: Organizatorzy: Osoby odpowiedzialne: zagadnienia
AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA
AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych i secesyjnych kamienic
Wystawa fotografii współczesnej architektury poprzemysłowej Żyrardowa
Wystawa fotografii współczesnej architektury poprzemysłowej Żyrardowa Realizatorem projektu jest nieformalna grupa Projekt dofinansowany ze środków Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich - Mazowsze Lokalnie
LX EDYCJA KONKURSU im. ks. dr Szczęsnego Dettloffa książka o ratuszu kaliskim nagrodzona
Makary Górzyński, 30. listopada 2015, materiał informacyjny; fot. archiwum SHS i Autora LX EDYCJA KONKURSU im. ks. dr Szczęsnego Dettloffa książka o ratuszu kaliskim nagrodzona W dniu 26. listopada 2015,
Genealogia żydowskich nazwisk rodowych. (Uwagi ogólne)
Genealogia żydowskich nazwisk rodowych. (Uwagi ogólne) Genealogia żydowskich nazwisk rodowych w myśl przepisów o księgach stanu cywilnego (w tym metrykalnych) nie jest tak odległa jak by się początkowo
Trasa wycieczki: Siemiatycze na Podlasiu. czas trwania: 3 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa
Trasa wycieczki: na Podlasiu czas trwania: 3 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki Zapraszamy Państwa do Siemiatycz, miasta powiatowego na Podlasiu. Historię
1. Grzegorz Bolek Lato w Podkowie Leśnej Absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie dyplom z wyróżnieniem. Uprawia malarstwo olejne, jest
1. Grzegorz Bolek Lato w Podkowie Leśnej Absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie dyplom z wyróżnieniem. Uprawia malarstwo olejne, jest znakomitym pedagogiem związanym z podkowiańską szkołą, gdzie
ARCHITEKTURA II Rzeczypospolitej inspiracje do przygotowania konkursowego LAPBOOKA
ARCHITEKTURA II Rzeczypospolitej inspiracje do przygotowania konkursowego LAPBOOKA Zbiór inspiracji przeznaczony jest dla nauczycieli i rodziców, którzy chcą wprowadzić dziecko w zagadnienia związane z
Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej
Początki Wydawnictwa Politechniki Poznańskiej (WPP) sięgają roku 1957, kiedy to powstała Redakcja Skryptów, kontynuująca powojenną działalność Stowarzyszenia Bratniej Pomocy Studentów i Studentek oraz
Samorząd gospodarczy. dr Karol Dąbrowski
Samorząd gospodarczy wykład nr 4 i 5: - instytucje samorządu gospodarczego na ziemiach polskich - zadania samorządu gospodarczego - geneza i ewolucja samorządu gospodarczego w Europie - modele izb handlowych
Kamienica przy ul. Jaracza 8
Kamienica przy ul. Jaracza 8 Remont konserwatorski fasady wykonany w 2018 r. przy dofinansowaniu z dotacji z budżetu Miasta Łodzi dla nieruchomości położonych na obszarze Specjalnej Strefy Rewitalizacji.
Obiekty wpisane do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków
Obiekty wpisane do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków Lp. Obiekt Adres uwagi 1. budynek al. Najświętszej Maryi Panny 31 2. budynek al. Najświętszej Maryi Panny 37 3. budynek al. Najświętszej Maryi Panny 49
TEKA KOMISJI HISTORYCZNEJ ODDZIAŁ PAN W LUBLINIE COMMISSION OF HISTORICAL SCIENCES
KOMISJI HISTORYCZNEJ ODDZIAŁ PAN W LUBLINIE COMMISSION OF HISTORICAL SCIENCES POLISH ACADEMY OF SCIENCES BRANCH IN LUBLIN COMMISSION OF HISTORICAL SCIENCES Volume IX Lublin 2012 POLSKA AKADEMIA NAUK ODDZIAŁ
WYKAZ OBIEKTÓW UJĘTYCH W GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW
WYKAZ OBIEKTÓW UJĘTYCH W GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW 1. Historyczne obiekty kubaturowe: OBIEKT KOLONIA URZĘDNICZA I 1. BUDYNEK WIELORODZINNY UL. DWORCOWA 29 2. BUDYNEK WIELORODZINNY UL. DWORCOWA 30 3. BUDYNEK
ŚRÓDMIEŚCIE WARSZAWY w XX WIEKU
Krystyna Guranowska-Gruszecka ŚRÓDMIEŚCIE WARSZAWY w XX WIEKU Warszawa, lipiec 2013 Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego Spis treści STRESZCZENIE... 11 SUMMARY... 15 WPROWADZENIE... 19 CZĘŚĆ I EWOLUCJA
GOSTYŃSKIE RATUSZE. Robert Czub Grzegorz Skorupski
Robert Czub Grzegorz Skorupski GOSTYŃSKIE RATUSZE Ratusz (niem. Rathaus) dom rady, reprezentacyjny budynek użyteczności publicznej, tradycyjna siedziba samorządowych władz miejskich. Pojawił się w średniowiecznych
Modernistyczne Śródmieście decyzją Prezydenta RP Pomnikiem Historii
Modernistyczne Śródmieście decyzją Prezydenta RP Pomnikiem Historii Prezydent RP Bronisław Komorowski uznał układ urbanistyczny śródmieścia Gdyni za Pomnik Historii - to najwyższe krajowe wyróżnienie nadawane
PROGRAM WYCIECZEK PO ŁODZI Z EDUKACJĄ O REGIONIE DLA UCZESTNIKÓW PROJEKTU ZABIERAMY DZIECI Z BRAMY! W ROKU 2016
PROGRAM WYCIECZEK PO ŁODZI Z EDUKACJĄ O REGIONIE DLA UCZESTNIKÓW PROJEKTU ZABIERAMY DZIECI Z BRAMY! W ROKU 2016 Do wszystkich wycieczek niezbędne jest wygodne obuwie i odzież odpowiednia do panujących
Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2
Sianki Parafia greckokatolicka w miejscu, dekanat Wysoczański 1. Najstarsza wzmianka dotyczy cerkwi wykonanej w typie bojkowskim, zbudowanej w 1645 r. (ryc. 1). Cerkiew tą sprzedano w 1703 r. do wsi Kostrino
Zarządzenie nr 48/2013 Burmistrza Miasta Działdowo z dnia 22 maja 2013r. w sprawie: przyjęcia gminnej ewidencji zabytków miasta Działdowo
Zarządzenie nr 48/2013 Burmistrza Miasta Działdowo z dnia 22 maja 2013r. w sprawie: przyjęcia gminnej ewidencji zabytków miasta Działdowo Działając na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990r
Październik - listopad - Ossolińscy na Podlasiu (wystawa)
Październik - listopad - Ossolińscy na Podlasiu (wystawa) Ossolińscy na Podlasiu. Okruchy wspomnień to tytuł wystawy, która jest czynna od 27 października w Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w
Październik - listopad - Ossolińscy na Podlasiu (wystawa)
Październik - listopad - Ossolińscy na Podlasiu (wystawa) Ossolińscy na Podlasiu. Okruchy wspomnień to tytuł wystawy, która jest czynna od 27 października w Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w
Polskie Towarzystwo Turystyczno Krajoznawcze Oddział Ziemi Tarnowskiej ul. Żydowska Tarnów
1 Tarnów - Rynek 1 - Ratusz - pierwotnie gotycki, przebudowany w XVI w. przez włocha Jana Padovano. Posiada stylową attykę z maszkaronami i kamiennymi koszami naprzemian. Z wieży ozdobionej pogonią rozbrzmiewa
Nowe osiedla, centra biznesowe i hotel. Trasa WZ na nowo
04-09-19 1/7 Trasa WZ na nowo 28.06.2019 13:48 kategoria: Biznes Miasto Łódź Buduje Prawie 1,5 tysiąca mieszkań, nowoczesne biurowce i hotel w sercu Łodzi. Trasa WZ zmienia swoje oblicze i obrasta nowymi
Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży
Antoni Guzik Antoni Guzik Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Docent Antoni Guzik urodził się 7 kwietnia 1925 r. w Izydorówce, w dawnym województwie stanisławowskim. Szkołę
SPIS. Wstęp Pod trzema zaborami 13. Niepodległości 31
SPIS Wstęp Pod trzema zaborami 13 Sytuacja w Europie 13 Sytuacja w Polsce 15 Legislacja planistyczna 17 System planowania 18 Sytuacja w miastach 21 Konkurs na plan Krakowa 22 Konkurs na plan Kalisza 25
PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ. mała wystawa o wielkiej rzeczy
PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ mała wystawa o wielkiej rzeczy Od 26 listopada 2012 roku w sali wystaw Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, prezentowana jest wystawa pt. Pałac Dzieduszyckich
Konserwacja i kreacja architektury. Jan Tajchman i jego działalność
Konserwacja i kreacja architektury Jan Tajchman i jego działalność Justyna Brodzka Błażej Ciarkowski KONSERWACJA I KREACJA ARCHITEKTURY Jan Tajchman i jego działalność Wydawnictwo Tako Toruń 2014 Publikacja
Prof. dr hab. Adam Wrzosek organizator i Dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1920/ /1923
Prof. dr hab. Adam Wrzosek organizator i Dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1920/1921 1922/1923 Lekarz, patolog, historyk medycyny i antropolog. Urodził się 6 V 1875 r. w Zagórzu
Wokół myśli pedagogicznej Jana Władysława
KRONIKA NAUKOWA Acta Universitatis Nicolai Copernici Pedagogika XXX/2014 Nauki Humanistyczno-Społeczne Zeszyt 422 DOI: http://dx.doi.org/10.12775/aunc_ped.2014.011 Joanna Falkowska UMK Toruń Sprawozdanie
ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW
IKz6g123 ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Zagadka IKz6g123 ULICA LICZY SOBIE OKOŁO 240 LAT A JEJ NAZWA O POŁOWĘ MNIEJ. JEST ULICĄ W MIARĘ DŁUGĄ. ZABUDOWA KIEDYŚ I OBECNIE BARDZO RÓŻNORODNA, OD ZWARTYCH
Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!
Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.
Wincenty Kućma. światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII
Wincenty Kućma światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII Wincenty Kućma, urodzony 25 maja 1935 roku w Zbilutce (obecnie Zbelutka) na Kielecczyznie. W latach 1957-1962 studiował na Wydziale
KONKURS KONCEPCJA URBANISTYCZNO ARCHITEKTONICZNA POZNAŃSKIEJ ŚCIANY ZACHODNIEJ SKYLINE CHALLENGE
Załącznik nr 3 KONKURS KONCEPCJA URBANISTYCZNO ARCHITEKTONICZNA POZNAŃSKIEJ ŚCIANY ZACHODNIEJ SKYLINE CHALLENGE OGÓLNE ZALECENIA KONSERWATORSKIE DO KONKURSU: 1. Teren objęty granicami opracowania konkursu
1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim
SZKOŁA RZEMIEŚLNICZO-NIEDZIELNA W SANDOMIERZU
Piotr Sławiński SZKOŁA RZEMIEŚLNICZO-NIEDZIELNA W SANDOMIERZU W LATACH 1839-1906 Armoryka SZKOŁA RZEMIEŚLNICZO-NIEDZIELNA W SANDOMIERZU W LATACH 1839-1906 Piotr Sławiński SZKOŁA RZEMIEŚLNICZO-NIEDZIELNA
Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa
Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki Kazimierz, obecna dzielnica Krakowa, a niegdyś osobne miasto, został
ŚLADAMI MAZURKA DĄBROWSKIEGO
PRZEJMUJĄC DZIEDZICTWO POKOLEŃ POZNAJEMY PIEŚNI NARODOWE CZ.3 ŚLADAMI MAZURKA DĄBROWSKIEGO DOFINANSOWANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO PROJEKT REALIZOWANY PRZEZ FUNDACJĘ ROZBARK
MICHAIŁ DARAGAN. Życzliwy gubernator i jego dokonania
MICHAIŁ DARAGAN Życzliwy gubernator i jego dokonania RODZINA Szlachecka rodzina Daraganów bierze swój początek z dwóch ziem ukraińskich. Najstarszym znanym przodkiem gubernatora był jego pradziadek Iwan
Nazwa i opis przedmiotu
Przedwojenna fotografia przedstawiające płytę żorskiego rynku. 1. przedwojenna przedstawiająca portret zbiorowy komendantów żorskiej policji. 2. z ok XIX/XX wieku. Portret, sepia. 3. z ok XIX/XX wieku.
2 sierpnia 1983r. św. Maria Franciszka Kozłowska otrzymuje objawienia Dzieła Wielkiego Miłosierdzia, co staje się momentem zwrotnym w dziejach
2 sierpnia 1983r. św. Maria Franciszka Kozłowska otrzymuje objawienia Dzieła Wielkiego Miłosierdzia, co staje się momentem zwrotnym w dziejach Zgromadzenia Sióstr i początkiem Zgromadzenia Kapłanów Mariawitów
malarz, pedagog Nowozubkow, zdjęcie miasta z początków wieku 20.
Józef Jan Zimmerman malarz, pedagog Urodził się 2.3.1887 r. w Warszawie, w domu Jana (zarządzał zakładem garbarskim Temler i Szwede w Warszawie) i Cecyli Zimmermanów (matka z domu Pawłowska); zmarł 4.10.1954
RAMOWY PROGRAM DZIAŁANIA ODDZIAŁU WROCŁAWSKIEGO PZITB NA KADENCJĘ
RAMOWY PROGRAM DZIAŁANIA ODDZIAŁU WROCŁAWSKIEGO PZITB NA KADENCJĘ 2016-2020 Podstawę opracowania ramowego programu działania Oddziału Wrocławskiego PZITB na kadencję 2016 2020 stanowią: - statut PZITB;
załącznik nr 2 do GPOnZ miasta Kościerzyna na lata
załącznik nr 2 do GPOnZ miasta Kościerzyna na lata 2015-2018 Zestawienie zabytków nieruchomych wpisanych do Gminnej Ewidencji Zabytków miasta Kościerzyna wg adresów i dat powstania L.P. ULICA OBIEKT /
Historia szkoły Chełmno
Chełmno jest miastem, w którym muzyka od wieków zajmowała szczególne miejsce. Umiłowanie tej sztuki niewątpliwie było bodźcem do utworzenia tu szkoły artystycznej, która kształciłaby dzieci i młodzież,
Współpraca międzynarodowa miast województwa łódzkiego
WYŻSZA SZKOŁA STUDIÓW MIĘDZYNARODOWYCH W ŁODZI WYDZIAŁ STUDIÓW MIĘDZYNARODOWYCH I DYPLOMACJI Michał Adamski Współpraca międzynarodowa miast województwa łódzkiego Praca doktorska napisana pod kierunkiem
Nowoczesność i tradycja
Nowoczesność i tradycja program I konferencji naukowej poświęconej parkowi-pomnikowi w Żelazowej Woli Dom Urodzenia Fryderyka Chopina i Park w Żelazowej Woli 7-8 czerwca 2018 DZIEŃ I 7 czerwca 2018 Komitet
Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?
Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo
free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy
mini przewodnik free ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy 2 Na mapie: A Swoboda: Przydrożny krzyż We wsi Swoboda niedaleko Zgierza, na skraju lasu stoi stalowy krzyż. Z opowiadań
Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie.
C:\DOKUMENTY\RECENZJE\Recenzja M. Bryxa rynek.doc Recenzja opracowania M. Bryxa pt : Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. Rynek nieruchomości jest w Polsce stosunkowo nowym, lecz wzbudzającym
Lp. Adres Typ obiektu Uwagi 1. Agrestowa 3, 5, 7 dom 2. budynek I Liceum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Wielkiego
Wykaz obiektów wpisanych do gminnej ewidencji zabytków Miasta Zduńska Wola, w tym obiekty wpisane do rejestru zabytków (zaznaczone wytłuszczonym drukiem): Lp. Adres Typ obiektu Uwagi 1. Agrestowa 3, 5,
Trasa wycieczki: Biała Piska - małe mazurskie miasteczko. czas trwania: 3 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa
Trasa wycieczki: - małe mazurskie miasteczko czas trwania: 3 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki to małe miasteczko w powiecie piskim. Gdybyście byli
Odznaka Krajoznawcza im. Edyty Stein - - św. Teresy Benedykty od Krzyża
Szkic ulic Lublińca KSIĄŻECZKA ODZNAKI KRAJOZNAWCZEJ Odznaka Krajoznawcza im. Edyty Stein - - św. Teresy Benedykty od Krzyża Koło Terenowe PTTK w Lublińcu KSIĄŻECZKA ODZNAKI KRAJOZNAWCZEJ Potwierdzenie
GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA
GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA Lublin Lublin od wieków stanowił polska bramę na wschód i przez cały okres swego istnienia wielokrotnie wpisywał się w polskie kroniki. Początki osadnictwa na wzgórzach, które
As pancerny i projektant powojennej Łodzi. Sto lat temu urodził się Edmund Orlik
12-02-18 1/6 Łodzi. Sto lat temu urodził się Edmund 25.01.2018 15:31 Katarzyna Zielińska / BPKSiT kategoria: Sto lat niepodległości 100 lat temu urodził się Edmund, łodzianin, bohater wojenny oraz projektant
BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE W WOJEWÓDZTWIE WIELKOPOLSKIM W 2014 R.
URZĄD STATYSTYCZNY W POZNANIU ul. Wojska Polskiego 27/29, 60 624 Poznań Opracowania sygnalne Data opracowania: czerwiec 2015 Kontakt: e-mail: uspoz@stat.gov.pl tel. 61 27 98 200, fax 61 27 98 100 http://poznan.stat.gov.pl/
Piękny gest 98-letniej łodzianki. Ufundowała Muzeum Miasta Łodzi obraz
06-07-19 1/5 Ufundowała Muzeum Miasta Łodzi 17.01.2019 15:17 Aleksandra Górska / BPKSiT kategoria: Aktualności kulturalne Pani Zofia Dachniewska napisała do magistratu, deklarując chęć przeznaczenia części
GMINNA EWIDENCJA ZABYTKÓW MIASTA BARTOSZYCE WYKAZ OBIEKTÓW ZABYTKOWYCH
L.p. Adres Obiekt Datowanie rejestr W- WEZ 1. układ urbanistyczny Starego Miasta z murami obronnymi i obszarem 50 m na zewnątrz od murów 2. Armii Krajowej 30 założenie dworskoparkowe z folwarkiem 3. Armii
Dom.pl Ciekawe projekty domów: dom piętrowy w stylu śródziemnomorskim
Ciekawe projekty domów: dom piętrowy w stylu śródziemnomorskim Dom piętrowy to idealna propozycja dla inwestorów posiadających niewielkie działki, a także dla tych, którzy cenią eleganckie, zrównoważone
Tym którzy odważnie realizują marzenia
Tym którzy odważnie realizują marzenia Ich praca ma pionierski charakter i trwale zapisała się w historii architektury i historii sztuki. Laureatami medalu honorowego Prezydenta Gdyni Civitas e Mari, za
Szkoła znana i nieznana. Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących w Sułkowicach
1 Szkoła znana i nieznana Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących w Sułkowicach 2 ocalić od zapomnienia K.I. Gałczyński 1894 - c.k. Szkoła Kowalska 2011 - Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących
Gdańsk. w perspektywie badań młodych naukowców. Redakcja Agnieszka Gębczyńska-Janowicz Dorota Kamrowska-Załuska
Gdańsk w perspektywie badań młodych naukowców Redakcja Agnieszka Gębczyńska-Janowicz Dorota Kamrowska-Załuska Gdańsk 2016 PRZEWODNICZĄCY KOMITETU REDAKCYJNEGO WYDAWNICTWA POLITECHNIKI GDAŃSKIEJ Janusz
Prof. dr hab. Leszek Woźniak IZBA PAMIĘCI AKADEMII MEDYCZNEJ W ŁODZI
Prof. dr hab. Leszek Woźniak IZBA PAMIĘCI AKADEMII MEDYCZNEJ W ŁODZI Stowarzyszenie Absolwentów Akademii Medycznej (obecnie Uniwersytetu Medycznego) w Łodzi od początku swego istnienia odczuwało brak własnego
T rzeba na nią było czekać ponad 200 lat, ale już jest. Najstarsza mapa województwa podlaskiego
T rzeba na nią było czekać ponad 200 lat, ale już jest. Najstarsza mapa województwa podlaskiego Kiedy w 1795 roku kartograf Karol de Perthées przekazywał królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu rękopis
instytut sztuk wizualnych
instytut sztuk wizualnych www.isw.uz.zgora.pl o instytutcie grafika malarstwo architektura wnętrz edukacja artystyczna rekrutacja http://rekrutacja.uz.zgora.pl O Instytucie Sztuk Wizualnych na WA UZ: Początki
Fot. 1. Pozdrowienia z Chełmży z wizerunkami: katedry, kościoła św. Mikołaja, cukrowni i budynku poczty. Pocztówka sprzed I wojny światowej.
Fot. 1. Pozdrowienia z Chełmży z wizerunkami: katedry, kościoła św. Mikołaja, cukrowni i budynku poczty. Pocztówka sprzed I wojny światowej. 15 Fot. 2. Katedra Chełmżyńska w okresie międzywojennym. 16
2.3. Analiza charakteru zabudowy
2.3. Analiza charakteru zabudowy Wieś ułożona jest na planie kwadratu z bocznymi rozgałęzieniami dróg. Większość zabudowy stanowią parterowe murowane budynki (80%) ustawione szczytowo do drogi, pozostałe
Dzieciństwo i młodość Ks. Bonawentury Metlera
Dzieciństwo i młodość Ks. Bonawentury Metlera Środowisko rodzinne Ks. Bonawentura Metler urodził się 7 lipca 1866r. we wsi Ciążeń w powiecie słupeckim w ziemi kaliskiej. Był synem Bernarda i Marii z domu
Warszawa, listopad 2013 BS/155/2013 WIEŚ POLSKA DWADZIEŚCIA LAT PRZEMIAN
Warszawa, listopad 20 BS/155/20 WIEŚ POLSKA DWADZIEŚCIA LAT PRZEMIAN Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 20 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej
PIĘKNO JEST W ŁODZI,
-0 Łódź ul. Sędziowska /0 Nr KRS 000000 tel. + PIĘKNO JEST W ŁODZI, PIĘKNO JEST W NAS -0 Łódź ul. Sędziowska /0 Nr KRS 000000 tel. + Pałac Poznańskiego - obecnie Muzeum Sztuki (wyk. Marcin Grattel) STYCZEŃ
Toruń. 2. W którym narożniku Rynku Staromiejskiego, był ustawiony pręgierz: a. połd-zach., b. półn-zach., c. półn-wsch., d. połd-wsch.
Egzamin dla kandydatów na przewodników miejskich Toruń 29.06.2006 r. część pisemna z oficjalnymi odpowiedziami 1. Którego króla Polski Elżbieta, urodziła na zamku dybowskim córkę Annę: a. K. Jagiellończyka,
SPOTKANIE Z PRZEDSTAWICIELAMI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ
SPOTKANIE Z PRZEDSTAWICIELAMI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ Dyrekcja Publicznego Gimnazjum im Papieża Jana Pawła II przy współpracy z Dyrekcją Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych im. Władysława Reymonta w Chorzelach
Tadeusza Kościuszki 65 Lipowa 81 Gdańska 107 Gdańska 75 Piaskowa 2 Grzegorza Piramowicza 3 Henryka Sienkiewicza 21 Rewolucji 1905 r.
[ Tadeusza Kościuszki 65 Lipowa 81 Gdańska 107 Gdańska 75 Piaskowa 2 Grzegorza Piramowicza 3 Henryka Sienkiewicza 21 Rewolucji 1905 r. 66 Wólczańska 90 HTTP://NIERUCHOMOSCI.UNI.LODZ.PL/PROPERTY/KOSCIUSZKI-65/
Szkoła Główna Handlowa w Warszawie
Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Kampus Szkoły Głównej Handlowej jako czynnik rozwoju lokalnego 12/11/2015 1 1 Historia SGH Kampus Szkoły Głównej Handlowej jako czynnik rozwoju lokalnego Analiza konkursów
Budynek mieszkalny Funduszu Emerytalnego Banku Gospodarstwa Krajowego
Budynek mieszkalny Funduszu Emerytalnego Banku Gospodarstwa Krajowego ul. 3 Maja 27-31 HISTORIA BUDYNKU Budynek zlokalizowany przy ul. 3 Maja, pomiędzy ul. 10 Lutego a ul. Batorego, zaprojektował inż.
z dnia r. przepisy wprowadzające ustawę o architektach oraz ustawę o inżynierach budownictwa 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne
Projekt z dnia 1 kwietnia 2019 r. U S T AWA z dnia. 2019 r. przepisy wprowadzające ustawę o architektach oraz ustawę o inżynierach budownictwa 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. Ustawa z dnia.. o architektach
WŁADYSŁAW KLIMEK. Pedagog, naukowiec, społecznik. Monika Markowska Wojewódzki Ośrodek Metodyczny w Gorzowie Wlkp.
WŁADYSŁAW KLIMEK Pedagog, naukowiec, społecznik Monika Markowska Wojewódzki Ośrodek Metodyczny w Gorzowie Wlkp. Władysław Edward Klimek urodził się 17 grudnia 1927 roku w Bakanowie koło Baranowicz. Tam
Komisja ds. Wydawnictw na posiedzeniu w dniu 20 kwietnia br. przyznała następujące dofinansowania
Komisja ds. Wydawnictw na posiedzeniu w dniu 20 kwietnia br. przyznała następujące dofinansowania Lp. Nazwa i adres podmiotu składającego ofertę Imię i nazwisko autora Tyuł Kwota przyznana 1 DIG Sp. Al.
W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z
W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z dofinansowaniem z funduszy unijnych. Dzięki umiejętnemu
Pani Janina Rogalska urodziła się 16 listopada 1915 roku w Alwerni. Przez prawie całe swoje dorosłe życie mieszkała w rodzinnej miejscowości w Rynku
Pani Janina Rogalska urodziła się 16 listopada 1915 roku w Alwerni. Przez prawie całe swoje dorosłe życie mieszkała w rodzinnej miejscowości w Rynku przy ulicy Korycińskiego. Była tutejszym nauczycielem,
Brzeg Praski; 1909; fot. Józef B. Ćwikiel; źródło Warszawa w Starej Fotografii, wyd. Bosz, str. 12. Narrator:
FORSZPAN Brzeg Praski; 1909; fot. Józef B. Ćwikiel; źródło Warszawa w Starej Fotografii, wyd. Bosz, str. 12 Narrator: Jaka to wioska? Co to za dziecko na tej wiejskiej ścieżce? Kim są trzej mężczyźni w
AGNIESZKA WOJCIECHOWSKA ŚRODKI EWIDENCYJNE W ARCHIWACH PAŃSTWOWYCH W POLSCE.
AGNIESZKA WOJCIECHOWSKA ŚRODKI EWIDENCYJNE W ARCHIWACH PAŃSTWOWYCH W POLSCE. PARYŻ, 9 MAJA 2005 Środki ewidencyjne znajdujące się w archiwach ułatwiają pracę naukową. W archiwach państwowych w Polsce sporządzane
WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PLASTYKI DLA KLASY I GIMNAZJUM
WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PLASTYKI DLA KLASY I GIMNAZJUM KRYTERIA WYPOWIEDZI ARTYSTYCZNEJ 1. Dopuszczający nieprawidłowe wykonanie, odbiegające od głównego tematu, brak logiki, nieprawidłowy dobór kompozycji,
Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Adam Mickiewicz. "Pan Tadeusz"
Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Adam Mickiewicz "Pan Tadeusz" Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa zastrzeżone.
Dom.pl Funkcjonalne i piękne projekty domów do budowy pod miastem
Funkcjonalne i piękne projekty domów do budowy pod miastem Polacy najchętniej decydują się na budowę domu na działkach na wsi lub w niewielkich miastach, których liczba nie przekracza 50 tysięcy mieszkańców.
Popularne projekty domów parterowych
Jeden projekt, dwa pomysły na realizację. Zobacz zdjęcia z budowy domów parterowych Gotowe projekty domów jednorodzinnych można dostosować do swoich potrzeb na etapie adaptacji. Poza obowiązkową jej częścią,
z dnia r. przepisy wprowadzające ustawę o architektach oraz ustawę o inżynierach budownictwa 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne
Projekt z dnia 1 lutego 2019 r. U S T AWA z dnia. 2019 r. przepisy wprowadzające ustawę o architektach oraz ustawę o inżynierach budownictwa 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. Ustawa z dnia.. o architektach
Franciszek Wójcik (1903-1984)
Franciszek Wójcik (1903-1984) wystawa: Pejzaże z Rzymu i Zakopanego 04.03.2011 18.03.2011 Connaisseur Salon Dzieł Sztuki Kraków, Rynek Główny 11 Franciszek Wójcik (1903-1984) Urodzony 2 stycznia 1903 r.
Od przeszłości do teraźniejszości. Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego
Od przeszłości do teraźniejszości Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego 1945 2015 Paula Gamus * Michał Kuna Starszy kustosz dyplomowany 1, z przerwami wicedyrektor BUŁ w latach 1959 1983. Urodził się 13 września
Prezentacja kandydata na patrona szkoły IGNACY WŁODZIMIERZ GARBOLEWSKI
IGNACY WŁODZIMIERZ GARBOLEWSKI Ignacy Włodzimierz Garbolewski (ur. 15 stycznia 1878 r. w Czerwonce, zm. 1 listopada 1933 r. w Sochaczewie). Właściciel dóbr czerwonkowskich. Od 14 listopada 1918 r. do 19
Zwiększenie dostępności do infrastruktury kultury poprzez modernizację budynku Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie
Zwiększenie dostępności do infrastruktury kultury poprzez modernizację budynku Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie od 1971 roku mieści się w zabytkowym
JUBILEUSZ 90-LECIA PROFESORA ZBIGNIEWA KĄCZKOWSKIEGO
JUBILEUSZ 90-LECIA PROFESORA ZBIGNIEWA KĄCZKOWSKIEGO W dniu 10 kwietnia 2011 r. Profesor Zbigniew Kączkowski ukończył 90 lat. Z tej okazji, w dniu 10 maja 2011 r., w Sali Senatu Politechniki Warszawskiej,
ADMINISTRACJA. Kierunek warty wyboru UCZELNIA KREATYWNYCH PROFESJONALISTÓW
Kierunek warty wyboru UCZELNIA KREATYWNYCH PROFESJONALISTÓW Administracja w WSPA to: Studia I stopnia (licencjackie) O profilu praktycznym Niestacjonarne, o wygodnych, dopasowanych dniach i godzinach zajęć
Zagadnienia i pytania do Konkursu Wiedzy o Solcu Kujawskim
Zagadnienia i pytania do Konkursu Wiedzy o Solcu Kujawskim 1. Wymień kilka wcześniejszych wariantów nazw naszego miasta. 2. Na jakim prawie lokowano Solec? 3. Co stało się z oryginalnym dokumentem lokacyjnym