Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo BIOSTRATEG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo BIOSTRATEG"

Transkrypt

1 NARODOWE CENTRUM BADAŃ I ROZWOJU Strategiczny program badań naukowych i prac rozwojowych Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo BIOSTRATEG Listopad 2013

2 Strategiczny program badań naukowych i prac rozwojowych Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo Spis treści 1 Wstęp i podstawa prawna Uzasadnienie programu Diagnoza sytuacji w obszarach nauki i gospodarki objętych Programem a. Bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo żywności b. Racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodnej c. Przeciwdziałanie i adaptacja do zmian klimatu, ze szczególnym uwzględnieniem rolnictwa d. Ochrona bioróżnorodności oraz zrównoważony rozwój rolniczej przestrzeni produkcyjnej e. Leśnictwo i przemysł drzewny Zakres tematyczny Programu a. Bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo żywności b. Racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodnej c. Przeciwdziałanie i adaptacja do zmian klimatu, ze szczególnym uwzględnieniem rolnictwa d. Ochrona bioróżnorodności i zrównoważony rozwój rolniczej przestrzeni produkcyjnej e. Leśnictwo i przemysł drzewny Określenie celu głównego i celów szczegółowych Programu Ustalenie sposobu monitorowania i oceny realizacji celów Programu a. Statystyki dotyczące wielkości i efektywności nakładów na badania (2011r) b. Docelowe wartości wskaźników Określenie ryzyka dla osiągnięcia celów Programu Sposób interwencji i warunki realizacji projektów w ramach Programu Harmonogram realizacji Programu Plan finansowy Programu, w tym źródła finansowania System realizacji i zarządzania Programem Matryca logiczna programu

3 1 Wstęp i podstawa prawna Strategicznym celem rozwoju polskiej nauki jest wykorzystanie jej do podniesienia poziomu cywilizacyjnego Polski, m.in. poprzez pełniejsze wdrożenie wyników badań w edukacji, gospodarce i kulturze. Szczególnie ważnym zadaniem polskiej nauki jest udział w zmniejszaniu luki cywilizacyjnej między Polską, a krajami gospodarczo wyżej rozwiniętymi oraz w poprawie jakości życia polskiego społeczeństwa, a także w realizacji aspiracji rozwojowych obecnego i przyszłych pokoleń, zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju. Jednym ze środków realizacji tak określonych celów jest Krajowy Program Badań (KPB) 1, ustanowiony uchwałą Rady Ministrów (art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o zasadach finansowania nauki Dz. U. Nr 96, poz. 615 z późn. zm.). Krajowy Program Badań pozwala na ukierunkowanie strumienia finansowania badań naukowych i prac rozwojowych na te dziedziny i dyscypliny naukowe, które mają największy wpływ na rozwój społeczny i gospodarczy kraju. Program ten jest instrumentem ułatwiającym prowadzenie polityki naukowej, naukowo-technicznej i innowacyjnej państwa, dostosowanej do europejskich i światowych standardów. Realizacja i okresowa ewaluacja KPB przyczynią się do efektywnego wykorzystania środków finansowych z budżetu państwa m.in. przez silniejsze powiązanie badań naukowych i prac rozwojowych z potrzebami polskiej gospodarki oraz ich koncentrację w jednostkach prowadzących priorytetową działalność naukową na najwyższym poziomie. Krajowy Program Badań określa strategiczne dla państwa kierunki badań naukowych i prac rozwojowych. Strategicznym kierunkiem badań naukowych i prac rozwojowych jest przedsięwzięcie o szerokiej problematyce, określające cele i założenia długoterminowej polityki naukowej, naukowotechnicznej i innowacyjnej państwa. Strategiczne kierunki badań naukowych i prac rozwojowych stanowią dla NCBR-u podstawę do sformułowania strategicznych programów badań naukowych i prac rozwojowych. Krajowy Program Badań obejmuje siedem niżej wymienionych strategicznych, interdyscyplinarnych kierunków badań naukowych i prac rozwojowych. 1. Nowe technologie w zakresie energetyki. 2. Choroby cywilizacyjne, nowe leki oraz medycyna regeneracyjna. 3. Zaawansowane technologie informacyjne, telekomunikacyjne i mechatroniczne. 4. Nowoczesne technologie materiałowe. 5. Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo. 6. Społeczny i gospodarczy rozwój Polski w warunkach globalizujących się rynków. 7. Bezpieczeństwo i obronność państwa. Zgodnie z ustawą z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (Dz. U. Nr 96, poz. 616 z późn. zm.) Rada NCBR przygotowuje i przedstawia Ministrowi Nauki i Szkolnictwa Wyższego do zatwierdzenia projekty strategicznych programów badań naukowych i prac rozwojowych wpisujące się w pierwsze sześć kierunków. Podstawą programową do sformułowania niniejszego programu jest zdefiniowany w KPB strategiczny kierunek badań naukowych i prac rozwojowych: Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo. 1 Krajowy Program Badań. Założenia polityki naukowo-technicznej i innowacyjnej państwa Załącznik do uchwały nr 164/2011 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 2011 r. 3

4 2 Uzasadnienie programu Krajowy Program Badań wskazuje stan środowiska przyrodniczego, dostępność i jakość żywności oraz czystej wody jako główne determinanty jakości życia ludzi w XXI wieku. Badania naukowe w tym obszarze winny być ukierunkowane m.in. na ocenę bieżącego stanu i przyszłych zagrożeń dla środowiska, zrównoważone użytkowanie zasobów naturalnych z użyciem bez- i małoodpadowych, technologii przyjaznych środowisku, efektywność eksploatacji i przetwórstwa, recycling oraz efektywność energetyczną jako metodę zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych. Na liście największych wyzwań dla zachowania stanu środowiska oraz zapewnienia ludności dostępu do bezpiecznej żywności i czystej wody znalazły się: adaptacja rolnictwa i leśnictwa do postępujących zmian klimatu, utrzymanie zrównoważonego rozwoju z poszanowaniem istniejącej bioróżnorodności oraz zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego i bezpieczeństwa żywności. Rozmiar wyzwań w tym zakresie ilustrują prognozy FAO, według których światowe rolnictwo będzie musiało w 2050 roku produkować o 50% żywności więcej niż obecnie, przy nie zmienionej powierzchni upraw. Niezbędnym warunkiem dla sprostania tym wyzwaniom jest rozwój nowych, innowacyjnych technologii produkcji oraz racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi, w tym zasobami wody i gleby, które decydują o potencjale produkcyjnym rolnictwa i leśnictwa, funkcjonowaniu środowiska przyrodniczego, jakości krajobrazu i w konsekwencji jakości życia. W dziedzinie ochrony środowiska do najważniejszych wyzwań w nadchodzących latach będzie należało zrównoważone, oszczędne i racjonalne, gospodarowanie zasobami naturalnymi. Każdy obywatel UE zużywa obecnie 16 ton surowców w ciągu roku, z czego 6 ton stanowią odpady, z których połowa trafia na składowiska. Dlatego konieczna jest zasadnicza zmiana polityki korzystania z zasobów, bez której światowe zapotrzebowanie na energię i wodę może wzrosnąć o 40% w ciągu następnych 20 lat. Jeśli nie udoskonalimy technologii stosowanych w takich sektorach jak przemysł, rolnictwo, leśnictwo itd. to do 2030 roku zapotrzebowanie na wodę będzie wyższe o 34-56%. W kontekście racjonalnego gospodarowania dostępnymi zasobami poważny problem stanowi ograniczenie marnotrawstwa żywności oraz w znacznie większym stopniu powtórne wykorzystywanie odpadów, w tym pochodzących z produkcji rolniczej, stanowiących cenne źródło biomasy. Zagwarantowanie możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zależy od podjęcia zdecydowanych działań mających na celu odwrócenie niekorzystnych trendów konsumpcji i produkcji Świat, Europa i Polska nie czekają biernie na rozwój wydarzeń, lecz przeznaczają coraz większe środki finansowe na badania naukowe z zakresu zarządzania środowiskiem, racjonalnego wykorzystania zasobów naturalnych i zwiększenia produkcji żywności. Na rosnące znaczenie zasobów biologicznych w rozwoju gospodarczym wskazała KE proponując strategię na rzecz zrównoważonej biogospodarki, obejmującej rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo, produkcję żywności i papieru oraz niektóre sektory przemysłu chemicznego, biotechnologicznego i energetycznego. Według danych KE unijne obroty w tym obszarze wynoszą już prawie 2 bln euro, a sektor zatrudnia ponad 22 mln osób, co stanowi 9 proc. łącznego zatrudnienia UE. Szacuje się, że do 2025 r. każde euro zainwestowane w badania naukowe i innowacje w tym dziale gospodarki przyniesie wartość dodaną w wysokości 10 euro. Jednym z głównych celów krajowej polityki naukowej objętej zakresem tematycznym programu, w tym dotyczącej biogospodarki 2 oraz rozwoju technologii środowiskowych, jest przygotowanie warunków umożliwiających polskim zespołom badawczym oraz przedsiębiorcom udział w unijnych inicjatywach i projektach badawczo-rozwojowych, prowadzonych w ramach programu Horyzont Obecna polska oferta zielonych technologii jest tak rozproszona, że nie spełnia wymagań stawianych w większości konkursów dotyczących kompleksowych tematów badawczych 2 Biogospodarka, zgodnie z ramowym programem w zakresie badań i innowacji na lata Horyzont 2020 obejmuje zagadnienia bezpieczeństwa żywnościowego, zrównoważonego rolnictwa i leśnictwa, badań mórz i wód śródlądowych. 4

5 i wdrożeniowych. Tylko poprzez rozwój sieci i konsorcjów tematycznych, tworzonych przez jednostki biznesu i nauki, oraz klastrów współdziałania przedsiębiorców, administracji i świata nauki, można stworzyć potencjał, który umożliwi powołanie nowych platform technologicznych, w tym z obszaru zielonej gospodarki, oraz wchodzenie w projekty z zakresu partnerstwa publiczno-prywatnego, w tym uruchamiane w ramach programu Horyzont Szacuje się, że innowacje są źródłem ok. 2/3 wzrostu gospodarek wysoko rozwiniętych. Przy czym innowacyjność nie polega na wprowadzaniu na rynek pojedynczych rozwiązań technologicznych lub produktów, ale jest ciągłym procesem zachodzącym wewnątrz organizacji oraz na styku miedzy biznesem a nauką, najczęściej na obszarach łączących różne specjalizacje. Obecny udział rozwiązań innowacyjnych, w tym ekoinnowacji w obszarze objętym zakresem programu, nie jest dostateczny. Jest to spowodowane istnieniem szeregu barier, takich jak: niepewność rynków, niewystarczające odzwierciedlenie korzyści i kosztów środowiskowych przez ceny rynkowe, ograniczenia związane z infrastrukturą i wzorcami zachowań oraz niedostatek wiedzy. Istotny wpływ na ograniczony udział ekoinnowacji w rynku ma też brak zaufania inwestorów do nowatorskich rozwiązań obarczonych ryzykiem niepewności. Dlatego konieczna jest budowa systemu zachęt i wsparcia, który stanie się akceleratorem ekoinnowacji i spowoduje zwiększenie środków finansowych (przede wszystkim prywatnych, choć wspomaganych przez środki publiczne) na badania i rozwój oraz tworzenie długoterminowych strategii rozwoju i wymiany dobrych praktyk. Szczególnie ważne w tym kontekście jest osiągnięcie efektu synergii polityk poprzez realizację zaproponowanego przez KE powiązania ekoinnowacji z innymi działaniami dotyczącymi biogospodarki, w ramach inicjatyw przewodnich Strategii Europa 2020 takimi jak: Unia innowacji i Europa efektywnie korzystająca z zasobów. Ekoinnowacje powinny stać się ważnym obszarem działań przedsiębiorstw i jednostek naukowych, wpisując się w realizację koncepcji biogospodarki oraz strategii inteligentnych specjalizacji. Przemysł tworzy ok. 20% PKB Unii Europejskiej i gwarantuje bardziej stabilne miejsca pracy niż powstające w sektorze usług. Należy więc dążyć do tego, aby wdrożenie wyników prac B+R prowadzonych w UE miały miejsce również na terenie UE, tworząc nowe miejsca pracy, w tym na obszarach wiejskich, i zapewniając wpływy podatkowe do krajowych budżetów. Należy też zwrócić uwagę na fakt, że ekoprzemysł jest jedną z pięciu najszybciej rozwijających się gałęzi gospodarki. Szacuje się, że do 2020 r. w Unii Europejskiej może powstać ok. 1,5 mln nowych miejsc pracy związanych z samym tylko sektorem energetyki odnawialnej. Finansowanie ze środków publicznych powinno przyśpieszyć ekoinnowacje w sektorze prywatnym, w szczególności w MŚP, wydatnie wspomagając środki prywatne. Jest to konieczne, gdyż potencjalni inwestorzy i instytucje finansowe traktują ekoinnowacje tak samo, jak inne rodzaje inwestycji, nie biorąc często pod uwagę wartości dodanej wynikającej ze zmniejszenia obciążeń dla środowiska, które nie jest należycie doceniane w decyzjach inwestycyjnych. Rosnąca rola innowacji w rozwoju rolnictwa i promowaniu pozytywnych zmian na obszarach wiejskich podkreślona została w Europejskim Partnerstwie Innowacji na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa, które zakłada ścisłą współpracę z naukowcami w celu wypracowywania innowacyjnych rozwiązań w rolnictwie. W programie postanowiono skoncentrować się na pięciu strategicznych obszarach problemowych, wynikających bezpośrednio z Krajowego Programu Badań oraz zgodnych z priorytetowymi kierunkami badań prowadzonych obecnie w Unii Europejskiej i na świecie. Obszarami tymi są: bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo żywności; racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodnej; przeciwdziałanie i adaptacja do zmian klimatu, ze szczególnym uwzględnieniem rolnictwa; ochrona bioróżnorodności oraz zrównoważony rozwój rolniczej przestrzeni produkcyjnej; leśnictwo i przemysł drzewny. 5

6 W zaproponowanych obszarach będą finansowane projekty badawczo-rozwojowe, których realizacja ma przynieść społeczeństwu wymierne i realne korzyści w średnim i długim horyzoncie czasowym oraz przyczyni się do zwiększenia udziału polskich zespołów badawczych w projektach i inicjatywach realizowanych w ramach programu Horyzont Szczególny nacisk przy wyborze projektów oraz w trakcie zarządzania programem będzie położony na uzyskanie systemowych rozwiązań trwale mobilizujących potencjał polskiej nauki na użytek zrównoważonego rozwoju środowiska przyrodniczego kraju oraz zmniejszania negatywnych skutków zjawisk cywilizacyjnych i zmian klimatu. Program będzie stymulował wzrost innowacyjności i konkurencyjności polskiej gospodarki, w tym zwłaszcza w rolnictwie, leśnictwie i powiązanych z nimi przemysłach: rolno-spożywczym i drzewnym. Wynikiem realizowanych w ramach programu projektów będzie opracowanie i przygotowanie wdrożenia nowych produktów, technik i technologii oraz całej gamy innych rozwiązań mających zastosowanie w dziedzinach objętych zakresem tematycznym programu. Kadra naukowa polskich jednostek naukowo-badawczych jest dobrze przygotowana do realizacji programu. Badania naukowe i prace rozwojowe w obszarze programu są prowadzone w wielu wydziałach uniwersyteckich, licznych instytutach badawczych oraz w niektórych placówkach PAN. 3 Diagnoza sytuacji w obszarach nauki i gospodarki objętych Programem 3a. Bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo żywności Rozwój rolnictwa i branż pokrewnych napędzany był i jest koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego (food security), przez które rozumie się oddalenie klęsk głodu i niedożywienia, oraz bezpieczeństwa żywności (food safety), która powinna zapewnić prawidłowe funkcjonowanie organizmu człowieka. Podstawami koncepcji bezpieczeństwa żywnościowego jest fizyczna i ekonomiczna dostępność żywności, a także jej jakość, prozdrowotne funkcje i optymalny skład racji pokarmowej. Pod względem wartości produkcji Polska jest szóstym producentem żywności w UE. W latach średnioroczne tempo wzrostu produkcji żywności w polskim przemyśle spożywczym wyniosło 4,7% i należało najwyższych w spośród wszystkich dziedzin gospodarki 3. Polski przemysł spożywczy systematycznie zmniejsza dystans do najbardziej rozwiniętych krajów, a polscy producenci żywności z powodzeniem konkurują z renomowanymi firmami zachodnimi. Utrzymanie tak wysokiej pozycji na coraz bardziej zglobalizowanym rynku jest ogromnym wyzwaniem dla całego polskiego rolnictwa, przetwórstwa, przemysłu rolno-żywnościowego oraz innych przemysłów ściśle powiązanych z produkcją rolniczą. Wyzwanie to wymaga ciągłych poszukiwań nowych, innowacyjnych rozwiązań technicznych, technologicznych i organizacyjnych, bazujących na najnowszych wynikach prowadzonych na wysokim poziomie prac badawczo-wdrożeniowych. Rozwiązania te poza zwiększoną opłacalnością i związaną z tym efektywnością ekonomiczną, muszą także uwzględniać oczekiwania społeczne, ochronę środowiska i dobrostan zwierząt hodowlanych i ryb. Jednym z kluczowych elementów zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego, jest zachowanie bioróżnorodności produkcji zwierzęcej i roślinnej. Konieczne jest udoskonalenie i opracowanie nowych metod tworzenia postępu biologicznego zarówno zwierząt, jak i roślin, oraz wykorzystanie najnowszych osiągnięć biotechnologii w genetycznym doskonaleniu cech produkcyjnych i funkcjonalnych roślin uprawnych i zwierząt gospodarskich, w tym także ryb. 3 Procesy dostosowawcze polskiego przemysłu spożywczego do zmieniającego się otoczenia rynkowego (wybrane zagadnienia), R. Mroczek: 6

7 W celu zapewnienia bezpieczeństwa żywności oraz rosnącego zapotrzebowania na biomasę, wykorzystywaną także na cele nieżywnościowe, konieczne jest uwzględnienie wszystkich elementów łańcucha produkcji żywności: od produkcji podstawowej i wytwarzania pasz, aż po dostawy żywności do konsumenta i efektu, jaki na niego wywiera po spożyciu. W szczególny sposób należy zwrócić uwagę na takie zagadnienia jak: zagrożenia zdrowotne wynikające ze spożycia skażonej żywności, pozostałości substancji szkodliwych w tym środków ochrony roślin, zdrowie i dobrostan zwierząt oraz produkcja i dystrybucja żywności. Zagadnienie to ma szczególną rangę w krajach członkowskich UE, o czym świadczy fakt licznych regulacji prawnych dotyczących tej problematyki, jak też powołanie specjalnego organu tj. Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA). Jednocześnie istniejące przepisy podkreślają prawo do niezależności żywieniowej, zdefiniowanej jako zdolność kraju czy regionu do demokratycznego wdrażania własnej polityki rolnej i żywnościowej, włączając w to również starania o ochronę różnorodności. Każdy produkt spożywczy trafiający na rynek musi być bezpieczny dla konsumenta. Jednym z podstawowych działań zapewniających bezpieczeństwo żywności jest stała kontrola obecności w niej patogenów (wirusów, prionów, bakterii, grzybów, pasożytów itp.) i ocena występowania pozostałości chemicznych, w tym szczególnie metali ciężkich. Konieczne jest ciągłe monitorowanie sytuacji, poszerzanie zakresu analiz oraz wprowadzanie nowych metod badawczych. Istotna jest także ocena stanu zanieczyszczeń mikrobiologicznych związanych z ewentualnym występowaniem chorobotwórczych czynników zoonotycznych czyli takich patogenów, które są przenoszone ze zwierząt na człowieka m.in. za pośrednictwem żywności. Również w tym aspekcie istnieje potrzeba poszerzania zakresu identyfikowanych czynników zoonotycznych i obecności innych drobnoustrojów w żywności, w oparciu o dokładniejsze i szybsze metody biologii molekularnej. Istotne są także prace nad metodami umożliwiającymi wieloskładnikową analizę substancji chemicznych w jednej próbce badanego produktu. Elementem niezbędnym do zapewnienia bezpieczeństwa żywności jest także właściwa kontrola pasz m.in. pod kątem obecności dioksyn i związków pokrewnych, przetworzonego białka zwierzęcego oraz wskazaniem i właściwym oznaczeniem organizmów genetycznie zmodyfikowanych (GMO). W celu zagwarantowania bezpieczeństwa produkcji zwierzęcej i roślinnej wskazane są działania mające na celu zapewnianie wystarczającej ilości źródeł białka. Jakość żywności oraz pasz zależy od wypełnienia norm bezpieczeństwa także w produkcji roślinnej. Konieczne jest zapewnienie właściwego reżimu zdrowia roślin związanego ze stosowaniem zasad zintegrowanej ochrony roślin i metod rolnictwa ekologicznego, a w szczególności ograniczaniem zagrożeń związanych ze stosowaniem chemicznych środków produkcji. Zagadnienie bezpieczeństwa żywności jest ściśle powiązane z naukami medycznymi. Wyniki badań epidemiologicznych, badań klinicznych oraz prac, które były wykonane na zwierzętach, jednoznacznie wskazują, że styl życia rozumiany jako suma sposobu odżywiania się i aktywności fizycznej, aż w 50% ma wpływ na stan zdrowia człowieka. Pokazuje to ogromną siłę prewencji drzemiącą w żywności, której wpływ na zdrowie konsumenta jest wypadkową działania wszystkich jej składników. Zmiany w sposobie odżywiania (polegające głównie na nadmiernej konsumpcji żywności wysokoenergetycznej) i stylu życia, zwłaszcza ograniczenie aktywności fizycznej i przewaga siedzącego trybu życia, uważane są za dwa podstawowe czynniki wpływające na stan zdrowia społeczeństwa i obserwowanej epidemii przewlekłych chorób niezakaźnych, powszechnie nazywanych dietozależnymi (otyłość, cukrzyca typu 2, choroby układu nerwowego, układu krążenia, osteoporoza). Według prognoz WHO, do 2020 r choroby te będą przyczyną niemal trzech czwartych zgonów na świecie. Przyczyną schorzeń dietozależnych są złe nawyki zdrowotne społeczeństwa, nieumiejętne zarządzanie ryzykiem związanym z bezpieczeństwem żywności, a także popełniane od dzieciństwa błędy żywieniowe, które należą do najważniejszych czynników ryzyka zwiększających zachorowalność. Trend ten będzie się nasilał i związany będzie z procesem starzenia się społeczeństwa (wzrost kosztów opieki medycznej i kosztów pośrednich). Ograniczeniu tego zjawiska może służyć identyfikacja czynników ryzyka tych schorzeń oraz stałe monitorowanie sposobu i stanu odżywienia grup populacyjnych. Stąd potrzeba 7

8 wprowadzania nowoczesnych technologii zachowujących bioaktywne składniki żywności wykazujące profilaktyczne działanie w tych chorobach, głównie w odniesieniu do grup ludności szczególnie wrażliwych na czynniki żywieniowe (dzieci i osoby starsze). Żywność o funkcjach pozaodżywczych, o dodatkowym działaniu fizjologicznym, staje się częścią zindywidualizowanej diety. Rozwój tego kierunku produkcji zależy od szybkości rozwoju nutrigenomiki, proteomiki i metabolomiki. Zrozumienie roli dostarczania konsumentowi odpowiednich składników żywności w zależności od jego indywidualnych potrzeb otwiera olbrzymie pole do konkurowania przedsiębiorstw. Unowocześnienie produkcji wiąże się z optymalizacją procesów technologicznych i ich parametrów, w celu minimalizowania strat labilnych składników, kontroli ich bioprzyswajalności i zachowania atrakcyjnych cech sensorycznych. Konieczne też jest prowadzenie badań i prac wdrożeniowych nad bezpiecznymi opakowaniami żywności. 3b. Racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodnej Podstawowymi zasobami naturalnymi, decydującymi w sposób zasadniczy o jakości życia ludności są woda, powietrze i gleba. Woda i gleba stanowią jednocześnie podstawę produkcji żywności dla ludzi, pasz dla zwierząt, surowców dla przemysłu oraz surowców energetycznych. Woda jest zasobem o ograniczonym zakresie odnawialności. Dostępność wody jest jednym z podstawowych czynników decydujących o utrzymaniu życia na ziemi. Istnieją uzasadnione obawy, że w perspektywie niewielu lat może zabraknąć wody dla produkcji rolniczej, przemysłu i celów socjalno-bytowych ciągle powiększającej się populacji. Wielu specjalistów uważa, że już dzisiaj jest za mało wody, aby zaspokoić potrzeby żywnościowe całej ludności świata na poziomie występującym w bogatych krajach europejskich. Dlatego podstawowym założeniem współczesnego gospodarowania wodą, ujętym w dyrektywach UE, jest ochrona jakości i racjonalne wykorzystanie zasobów wodnych. Polska posiada małe zasoby wody pitnej w stosunku do innych krajów europejskich (mniejszą roczną dostępność wody na osobę w Europie ma tylko Malta, Cypr, Dania, Czechy, Belgia i Rumunia) 4. Nie grozi z tego powodu brak wody dla celów komunalnych, a okresowe lokalne niedobory wynikają głównie z niedofinansowania ujęć lub niedoskonałości systemów wodociągowych. Realnym zagrożeniem jest niedostatek wody dla produkcji rolnej i przemysłu rolno-spożywczego, związany z terytorialną nierównomiernością opadów i niedostatkami infrastruktury umożliwiającej regulację odpływu wody ze zlewni. O skali problemu może świadczyć fakt, że ponad 70% opadów atmosferycznych wykorzystują rośliny, z czego prawie połowę pobierają rośliny uprawne. Nierównomierność czasowa i przestrzenna opadów, która jeszcze ulegnie pogłębieniu w wyniku postępujących globalnych zmian klimatu oraz przewaga gleb o małym potencjale retencyjnym budzi obawy czy możliwe będzie w niedalekiej przyszłości zaspokojenie potrzeb rolnictwa i zachowanie walorów przyrodniczych krajobrazu wiejskiego. Tak więc, strategicznym wyzwaniem dla polskiej nauki jest wypracowanie metod racjonalnego gospodarowania wodą w przemyśle, rolnictwie i na obszarach wiejskich, ograniczających negatywny wpływ zmniejszających się potencjalnych zasobów wody na produkcję, w szczególności rolniczą oraz środowisko przyrodnicze i bytowanie człowieka. Istotnym problemem jest nie tylko niedostatek wody, ale również jej jakość. Jakość wód małych cieków wiejskich, jak również wód gruntowych w obszarze gospodarstw wiejskich i ich najbliższym otoczeniu, są słabo poznane, gdyż wody te nie są objęte systematycznym monitoringiem. Istniejące badania wydają się wykazywać, że te zasoby wodne charakteryzują się dużym zróżnicowaniem jakości. Studnie kopane posiadają wodę zanieczyszczoną związkami azotu oraz innymi związkami pochodzenia antropogenicznego (ksenobiotyki) niebezpiecznymi dla zdrowia ludzi i zwierząt. Niekiedy zasoby wodne, zwłaszcza wód powierzchniowych zanieczyszczone są również pestycydami, związkami fosforu i potasu oraz są skażone bakteriami. Dalszych badań wymaga także wpływ zanieczyszczeń obszarowych z rolnictwa i punktowych z obszarów wiejskich (komunalna gospodarka 4 Środowisko Europy 2005: Stan i prognozy (część A), Europejska Agencja Środowiska. 8

9 wodno-ściekowa) na jakość wód podziemnych i cieków wodnych. Znaczenie tych badań wynika także z faktu wskazywania polskiego rolnictwa jako głównego źródła zanieczyszczenia pierwiastkami biogennymi (N i P) Morza Bałtyckiego. Ścieki z przetwórstwa spożywczego prawie w całości (95%) są oczyszczane, lecz tylko 27% ze związków azotu i fosforu. Przemysł ten zużywa ciągle zbyt dużych ilości wody (w 2010 r. ok. 75 tys. m 3 wody, tyle co rolnictwo do nawodnień). Zużycie wody może ulec zmniejszeniu, lecz konieczne są wodooszczędne technologie przetwórstwa i zamknięte obiegi wody. Również jakość powietrza istotnie wpływa na stan ekosystemów i zdrowie ludzi. Zanieczyszczenia powietrza mogą powodować wiele dolegliwości układu oddechowego i krwionośnego. Największy wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie ludzi i zwierząt obserwuje się w rejonach przemysłowych i zurbanizowanych. Zanieczyszczone powietrze obniża również trwałość wielu materiałów (np. korozja metali). Ze względu na niekorzystne oddziaływania zanieczyszczeń, corocznie dokonuje się oceny jakości powietrza pod kątem jego zanieczyszczenia dwutlenkiem siarki, dwutlenkiem azotu, tlenkiem węgla, benzenem, ozonem oraz pyłem zawieszonym PM10 i zanieczyszczeniami oznaczanymi w pyle PM10: ołowiem, arsenem, kadmem, niklem i benzo(a)pirenem. Pomimo systematycznej poprawy jakości powietrza w Polsce istotnym problemem nadal pozostają: w sezonie letnim zbyt wysokie stężenia ozonu troposferycznego, a w sezonie zimowym ponadnormatywne stężenia pyłu zawieszonego PM10 oraz benzo(a)piranu. Gleby na terenie Polski oceniane są jako słabe i mało żyzne, o małych właściwościach buforowych, skutkiem czego często są degradowane zarówno przez działalność przemysłową, jak i w wyniku nieprawidłowej działalności rolniczej. Gleby, podobnie jak wody są bardzo podatne na zanieczyszczenia. Istnieje poważne zagrożenie, że małe i nierównomierne zasoby wodne naszego kraju, w znacznym stopniu zanieczyszczone oraz degradacja gleb mogą okazać się czynnikami uniemożliwiającym produkcję rolną na oczekiwanie wysokim i stabilnym poziomie, a w niektórych przypadkach mogą stanowić barierę ograniczającą tę produkcję. Obowiązujące obecnie w naszym kraju zasady gospodarowania zasobami glebowymi i wodnymi w niedostatecznym stopniu uwzględniają wymagania zrównoważonego rozwoju. Są one słabo wspierane wynikami kompleksowych i interdyscyplinarnych badań naukowych i prac rozwojowych. Jest to przynajmniej częściowo przyczyną nadmiernego zakwaszania gleb polskich, degradacji hydrooksygenicznej (podtopieniom), zubożania masy organicznej (próchnicy), zagęszczania, erozji wodnej i wietrznej oraz nadmiernej kumulacji rozpuszczalnych związków chemicznych. Wynikiem tych procesów jest wiele bardzo niekorzystnych zjawisk i procesów wtórnych, m.in. eutrofizacja wód, zanik gleb organicznych (torfowisk), spadek żyzności gleb i ich urodzajności, wzrost kosztów uprawy, niekorzystne oddziaływanie na różnorodność biologiczną, wzrost skutków ekstremalnych zjawisk pogodowych (susze, powodzie, podtopienia). Szczególnie to ostatnie zagadnienie powinno być przedmiotem zainteresowania nauki ze względu na istotne zagrożenia dla gospodarki i niekiedy śmiertelne zagrożenie dla ludzi i zwierząt, czego przykładem jest powódź w 1997 roku. Jedną z przyczyn niepożądanych, ekstremalnych zjawisk hydrometeorologicznych, jest niedostatek utrzymywanych w sprawności urządzeń melioracyjnych i niewystarczające umiejętności ich użytkowania. Tym też tłumaczy się fakt, że suszom praktycznie nie towarzyszą nawodnienia, pomimo istnienia systemów nawodniających (w połowie lat osiemdziesiątych poprzedniego wieku do nawodnień zużywano około 500 mln m 3 wody, zaś obecnie niecałe 100 mln m 3 ) 5. Dla przeciwdziałania tym niedostatkom powinny zostać podjęte prace rozwojowe, zmierzające do opracowania innowacyjnych metod melioracji oraz opracowania procedur prowadzenia nawodnień, odwodnień i dystrybucji (rozrządu) wody. Warunkiem powodzenia prac jest rozpoznanie problemów bilansowania zasobów wodnych, z uwzględnieniem przemieszczania zanieczyszczeń i zmian w środowisku przyrodniczym. Niezbędne jest opracowanie nowych metod postępowania i technologii dotyczących m.in.: gromadzenia (retencjonowania) wód opadowych, sposobu ich wykorzystania, 5 Ochrona Środowiska. Informacje i opracowania statystyczne. GUS. Warszawa. (lata ). 9

10 rekultywacji gleb, odbudowy dobrego stanu ekologicznego wód, ochrony i renaturyzacji mokradeł, wyjaśnienie roli ekosystemów wodnych w krajobrazie rolniczym itp. Tylko zintegrowane działania w wielu dziedzinach objętych obszarem biogospodarki, związane z rozwojem nowych strategii i struktur zarządzania z uwzględnieniem całego łańcuch dostaw (w zakresie energetyki, ograniczenia emisji zanieczyszczeń, badań i innowacji, przemysłu, rybołówstwa oraz uwzględniania efektywności środowiskowej produktów w cyklu życia produktów i organizacji) ukierunkowanych na ograniczenie powstawania odpadów, ograniczenie zanieczyszczeń odprowadzanych do wód, większe wykorzystanie ekoinnowacji oraz ściślejsze powiązanie badań naukowych i potrzeb rynkowych w zakresie technologii i rozwiązań środowiskowych mogą dać szansę realizacji ambitnych celów dotyczących efektywnego wykorzystania zasobów. Wszystkie zasoby, począwszy od surowców kopalnych tj. paliw i minerałów, poprzez wodę, powietrze, różnorodność biologiczną, powierzchnię ziemi, powinny być wykorzystywane w sposób zrównoważony. Efektywne zarządzanie zasobami może zapewnić europejskiej gospodarce większą konkurencyjność oraz nowe źródła wzrostu i zatrudnienia, pod warunkiem, że działania w tym kierunku będą prowadzone w sposób efektywny kosztowo, z uwzględnieniem globalnego wpływu planowanych działań na środowisko, w tym m.in. na stan ekosystemów i poziom emisji gazów cieplarnianych. Zmniejszenie zużycia zasobów i ograniczenie negatywnego oddziaływania człowieka na środowisko nie będzie możliwe bez szybkiego rozwoju technologicznego, promocji zrównoważonych wzorców produkcji i konsumpcji, promocji odpowiedniego modelu żywienia oraz kształcenia młodego pokolenia w kierunkach przyrodniczo-technicznych jak również istnienia efektywnej kosztowo, uniwersalnej, porównywalnej i adekwatnej metodologii obliczania wpływu produktów na stan środowiska. Wdrożenie podstawowych wymogów w zakresie ekoprojektowania oraz dobrowolnego uwzględnienia metod pomiaru efektywności środowiskowej w cyklu życia produktów i organizacji w szerszej grupie produktów może stanowić przyczynek do zmian w zachowaniach producentów i konsumentów. 3c. Przeciwdziałanie i adaptacja do zmian klimatu, ze szczególnym uwzględnieniem rolnictwa W ostatnim 50-leciu zaobserwowano znaczące zmiany klimatu ocieplenie w skali przestrzennej (globalnej, kontynentalnej, regionalnej i lokalnej), zmiany ilości i rozkładu opadów atmosferycznych (ekstrema pogodowe), kurczenie się kriosfery i wzrost poziomu morza. Jedną z przyczyn ocieplenia jest prawdopodobnie wzrost ilości gazów cieplarnianych w atmosferze, wywołany przez człowieka 6. Rolnictwo silnie zależy od warunków klimatycznych, ale też wpływa na klimat. Klimat warunkuje przede wszystkim produkcyjność rolnictwa, zaś produkcja rolnicza wzmaga zmiany klimatu poprzez emisję gazów cieplarnianych (8,8% globalnej emisji gazów cieplarnianych w Polsce), głównie metanu (CH 4 ) i podtlenku azotu (N 2 O). Z drugiej strony, rolnictwo przyczynia się do pochłaniania gazów cieplarnianych w procesie asymilacji dwutlenku węgla przez rośliny oraz wiązanie (sekwestrację) węgla organicznego w glebach. Wypadkową tych przeciwstawnych procesów jest emisja gazów cieplarnianych netto, która sprawia, że rolnictwo, w odróżnieniu od leśnictwa, nigdy nie będzie sektorem "zero-emisyjnym". Oznacza to, że rolnictwo w Polsce, jak również w Europie, będzie zawsze emiterem netto gazów cieplarnianych, co przyczyniać się będzie do dalszego ocieplania klimatu. W naszym kraju obserwuje się w ostatnich latach wzrost temperatury o 0,3 o C na dekadę i niewielki wzrost sum opadów atmosferycznych w okresie zimowym oraz zmniejszenie ich w okresie letnim. Częściej niż w normie klimatycznej lat , w klimacie Polski występują takie niekorzystne zjawiska pogodowe dla rolnictwa jak: fale upałów, intensywne opady, powodzie, silne wiatry, większe nasilenie występowania patogenów roślin uprawnych powodujące straty w produkcji. Do końca XXI wieku można się spodziewać w Polsce dalszego wzrostu temperatury o 1,5C do 3C oraz zmian cyklu 6 Kundzewicz Z., Kozyra J., Ograniczanie wpływu zagrożeń klimatycznych w odniesieniu do rolnictwa i obszarów wiejskich. Polish Journal of Agronomy, 7,

11 opadów atmosferycznych. Obserwowana zmiana warunków agroklimatycznych i prognozowane dalsze zmiany klimatu zmuszają do przygotowania działań zmierzających do dostosowania praktyk rolniczych do zmieniającego się klimatu. Celem nadrzędnym tych działań powinno być utrzymanie produktywności rolnictwa w Polsce, zaś wybór tych działań powinien uwzględniać postulat ograniczenia emisji gazów cieplarnianych z rolnictwa. Zmiany klimatu wpływają na systemy produkcji podstawowej (rolnictwo, rybołówstwo i akwakultura oraz leśnictwo) w sposób bezpośredni i pośredni. Wpływ bezpośredni wynika ze zmian warunków klimatycznych determinujących produktywność upraw (zmiany termiczne przestrzennego i czasowego rozkładu opadów atmosferycznych oraz częstości i intensywności ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak susze, ulewy, powodzie, fale upałów, późne przymrozki). Wpływ pośredni zmian klimatu na produktywność wynika z różnych reakcji roślin na uprawę, nawożenie, występowanie i nasilenie chwastów, chorób i szkodników, wywołane zmianami klimatu. Obserwowane zmiany klimatu modyfikują również oddziaływanie rolnictwa na środowisko (np. poprzez zwiększoną erozję w warunkach częstszych i silniejszych opadów o dużej intensywności, czy degradację materii organicznej gleb). Wzrost stężenia dwutlenku węgla w atmosferze oraz ozonu w dolnej warstwie troposfery wpływa również na zmiany produkcyjności upraw. Potrzeba przeciwdziałania i adaptacji do zmian klimatu stawia przed rolnictwem dwa zadania: ograniczenia emisji gazów cieplarnianych oraz podjęcie działań w celu utrzymania lub zwiększenia produkcji żywności z zachowaniem konkurencyjności polskiego rolnictwa. Ograniczania emisji gazów cieplarnianych w rolnictwie (mitygacja) zachodziło dotąd, w Europie i w Polsce, głównie poprzez wymuszone ekonomicznie lub politycznie ograniczanie wielkości stosowanych dawek nawozów, zwłaszcza azotowych oraz ograniczenie pogłowia bydła. W dalszej perspektywie czasowej wymagane będą inne celowe działania, które mogą, jak się prognozuje, doprowadzić do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych z rolnictwa w Polsce nawet o 34% 7. Istotnym jest więc szczegółowe określenie, jakie praktyki rolnicze zapewnią uzyskanie optymalnych ograniczeń emisji gazów cieplarnianych. Ograniczenia te, na tyle, na ile jest to możliwe, nie powinny wpływać na pogorszenie produktywności i konkurencyjności rodzimego rolnictwa. Skłaniać to winno, do poszukiwania nowych technologii i metod postępowania możliwych do zastosowania w praktyce, przy niskich kosztach i wysokiej naukowej ufności co do spełnienia zakładanych celów. Najefektywniej ekonomicznie cele te można osiągnąć w rolniczej produkcji roślinnej poprzez dobór właściwych systemów uprawy, zwiększenie produkcyjności roślin poprzez optymalizację nawożenia i wprowadzanie nowych odmian (o zwiększonej jakości i wydajności plonowania oraz odporności na choroby i szkodniki), poprawę efektywności wykorzystywania wody oraz unikanie melioracji gleb podmokłych. W produkcji zwierzęcej postępy w ograniczaniu emisji gazów cieplarnianych są możliwe do osiągnięcia, ale wymagać będą znacznie większych nakładów ekonomicznych, dlatego należy je traktować wtórnie w stosunku do potencjalnych możliwości ograniczeń emisji w produkcji roślinnej. Nauki rolnicze w Polsce wpisują się w międzynarodowe wysiłki nad rozwinięciem naukowych podstaw przeciwdziałania i adaptacji do zmian klimatu, poprzez uczestnictwo w projektach finansowanych ze źródeł polskich i UE oraz udział w ważnych międzynarodowych publikacjach. Jednak mimo zgromadzonej w Polsce wiedzy istnieje wysoka niepewność ocen zmian klimatu i ich konsekwencji. Aby zredukować zakres niepewności dotyczącej zmian klimatu i ich skutków dla rolnictwa oraz zwiększyć możliwości mitygacji i adaptacji, należy prowadzić intensywne i ukierunkowane badania naukowe w tych obszarach. Konieczne jest podjęcie intensywnych prac zmierzających do doskonalenia scenariuszy zmian klimatu. Nowe, bardziej wiarygodne scenariusze, powinny stworzyć możliwości lepszego oszacowania spodziewanych zmian w rolniczej produkcji roślinnej, która ma znaczenie surowcowe dla produkcji zwierzęcej. Należy podjąć szeroko zakrojone prace nad oceną proponowanych działań adaptacyjnych, które będą miały tak charakter eksperymentów polowych, jak modelowych. 7 McKinsey&Company, Assessment of Greenhouse Gas Emissions Abatement Potential in Poland by

12 Poza rolnictwem zagadnienie przeciwdziałania i adaptacji do zmian klimatycznych dotyczy także innych sektorów naszej gospodarki w tym budownictwa i transportu. Wzmocnienie istniejących działań w zakresie promowania efektywności energetycznej, szerszego zastosowania energii odnawialnej w budynkach oraz uzupełnienie ich o strategie efektywnego wykorzystania zasobów, które odnoszą się do całego cyklu życia budynków i infrastruktury, uwzględniając koszty całkowitej eksploatacji (nie tylko koszty początkowe), są działaniami bardzo ważnymi. Warta podkreślenia jest kluczowa rola działań w zakresie zmniejszenia zużycia energii, w tym poprzez efektywne zarządzanie budynkami. Zdecydowany priorytet należy nadać działaniom związanym z efektywnością energetyczną, jako pozwalającym na jednoczesne ograniczenie emisji do środowiska i zużycia zasobów naturalnych. Lepsze projektownie, trwałe materiały, poprawa procesów związanych ze zużyciem zasobów i energii w całym cyklu życia budynków, a także zwiększenia ilości odpadów budowlanych oraz rozbiórkowych poddanych recyklingowi jest drogą do powstania konkurencyjnego sektora budownictwa. 3d. Ochrona bioróżnorodności oraz zrównoważony rozwój rolniczej przestrzeni produkcyjnej Zróżnicowana rzeźba terenu, różnorodność warunków glebowych, wodnych i klimatycznych sprawia, że w Polsce występuje wyjątkowo duże, na tle Europy, urozmaicenie siedlisk i krajobrazów. Rolnictwo i akwakultura pełnią bardzo ważną rolę w ochronie walorów środowiskowych obszarów wiejskich, o czym świadczy fakt, że blisko połowa typów zespołów roślinnych w Polsce występuje na obszarach rolniczych. Główną ostoją różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich Polski są ekstensywne łąki kośne i pastwiska, przy czym łąki kośne zajmują 8,4%, a pastwiska trwałe 2,1% powierzchni kraju 8. Charakter półnaturalny zachowało 48,4% łąk, charakter naturalny i półnaturalny zachowały siedliska błotne i torfowiskowe, ekstensywne łąki i pastwiska zlokalizowane w dolinach rzecznych, zakrzewienia śródpolne, murawy górskie i kserotermiczne z wieloma gatunkami endemicznymi. Krajowe bogactwo bioróżnorodności obszarów wiejskich ma charakter unikatowy w skali Europy. Świadczy o tym fakt, iż na 76 siedlisk przyrodniczych z listy Dyrektywy Siedliskowej, występujących na terenie Polski, 15 jest ściśle związanych z terenami rolniczymi (stan kolejnych 13 zależy od sposobu gospodarowania rolniczego w ich otoczeniu), a wśród 44 gatunków roślin występujących na terenie Polski, które znalazły się na tej liście, aż 25 gatunków występuje na obszarach rolniczych. Poza bogactwem flory, na obszarach rolniczych Polski występuje około 700 gatunków kręgowców, w tym ponad 100 gatunków ptaków. Wiele gatunków ptaków charakterystycznych dla krajobrazu rolniczego jest wciąż szeroko rozpowszechnionych, a ich populacja jest wyraźnie liczniejsza niż w większości krajów Unii Europejskiej. Wśród 123 gatunków ptaków znajdujących się na liście Dyrektywy Ptasiej i występujących w Polsce, 34 można uznać za związane ściśle z terenami użytkowanymi rolniczo. Wzmagająca się w ostatnich latach intensyfikacja rolnictwa powodowana naciskiem na wzrost produkcji rolniczej wywiera coraz większy, negatywny wpływ na bioróżnorodność biologiczną krajobrazu rolniczego. Cechą charakterystyczną dla terenów intensywnie użytkowanych rolniczo, obserwowaną w całej Europie, jest znaczące i postępujące zubożenie różnorodności biologicznej. W wyniku intensyfikacji metod uprawy roślin i hodowli zwierząt postępuje stopniowa utrata cennych siedlisk wykorzystywanych przez wiele gatunków. W intensywnie użytkowanym krajobrazie rolniczym w zasadzie nie występują zadrzewienia śródpolne, oczka wodne, ugory, pastwiska i łąki. Są to tereny o niskiej wartości ekonomicznej dla rolników, natomiast o znacznej wartości biologicznej. Zanik tych terenów powoduje drastyczne obniżenie poziomu bioróżnorodności. Negatywne efekty tych procesów były do niedawna szczególnie widoczne w krajach Europy Zachodniej, ale od pewnego czasu problematyka ta stała się także bardzo istotna także w Polsce. Utrata różnorodności biologicznej może osłabić funkcjonowanie ekosystemów, których odtwarzanie jeśli w ogóle możliwe jest bardzo kosztowne (kosztowniejsze niż ochrona). Zmiany w środowisku 8 Rocznik statystyczny rolnictwa

13 mają ogromny wpływ na zdrowie i życie ludzi oraz działanie większości gałęzi gospodarki. Dlatego włączenie kwestii ochrony różnorodności biologicznej i ochrony ekosystemów, w tym powiązanych usług ekosystemowych, do strategii działania państwa, ze szczególnym uwzględnieniem rolnictwa i rybołówstwa, jest zadaniem priorytetowym. Szczególną uwagę należy zwrócić na działania promujące zrównoważoną i przyjazną dla środowiska działalność gospodarczą na terenach przyrodniczo cennych. Negatywny wpływ na bioróżnorodność mają również inwazje obcych gatunków zwierząt i roślin, będące skutkiem intensyfikacji upraw roślin i hodowli zwierząt. Obecność tych gatunków wywołuje również bardzo istotne straty ekonomiczne, sięgające w Europie co najmniej 12 mld rocznie (w Polsce nie przeprowadzono dotychczas oceny tego parametru). W związku z presją rolnictwa i pojawianiem się nowych czynników chorobotwórczych, bardzo poważnym wyzwaniem ostatnich lat staje się ochrona siedlisk oraz populacji owadów zapylających (około 80% gatunków roślin do wydania owoców i nasion wymaga zapylenia przez owady). Niezmiernie ważnym zagadnieniem wchodzącym w zakres ochrony bioróżnorodności jest także ochrona zasobów genetycznych starych gatunków i odmian roślin uprawnych oraz rodzimych ras zwierząt gospodarskich objętych programami ochrony zasobów genetycznych. Zasoby te są niezbędne do kreowania efektywnego postępu biologicznego w rolnictwie. Ponadto, stare odmiany roślin oraz rasy rodzime są wykorzystywane w ekstensywnym systemie produkcji oraz w warunkach rolnictwa ekologicznego, a także mogą stanowić istotny element ochrony tradycyjnego krajobrazu. W ostatnich latach coraz większą uwagę zwraca się na wprowadzenie w życie skutecznej i efektywnej ekonomicznie strategii ochrony ex situ. Działania ex situ są komplementarne w stosunku do ochrony metodami in situ. Stąd też potrzebna jest rozbudowa krajowej infrastruktury, polegająca na stworzeniu możliwości kriokonserwacji w bankach genów. Ważne także jest opracowanie procedur, umożliwiających użycie materiału genetycznego zgromadzonego w bankach genów ex situ oraz zapewnienie jego pozyskiwania, przechowywania i wykorzystania. Poza przyrodą ożywioną również wiejska zabudowa i tradycyjne formy użytkowania ziemi tworzą swoisty krajobraz kulturowy, który szybko ulega degradacji. Wynika to z niedostatku skutecznych mechanizmów prawnych pozwalających na ich ochronę i kształtowanie. W efekcie narasta nieład przestrzenny i chaos architektoniczny na obszarach wiejskich, obserwowany szczególnie w Polsce południowej. W tym aspekcie należy położyć nacisk na prace badawczo-wdrożeniowe mające na celu poszukiwanie nowych technik i technologii dla rolnictwa ekologicznego, towarowej produkcji roślin niszowych o dużych walorach prozdrowotnych oraz rozwój i promowanie przetwórstwa przydomowego, aby umożliwić zwiększenie przychodów małym gospodarstwom. Utrzymanie tak cennych zasobów środowiskowych i bioróżnorodności na obszarach wiejskich wiąże się z zachowaniem istniejących form ochrony przyrody, rozwojem zrównoważonego rolnictwa, zachowaniem tradycyjnych roślin uprawnych i odmian zwierząt hodowlanych oraz zachowaniem mozaikowości terenów wiejskich stwarzającej dogodne warunki dla bytowania wielu gatunków. Konieczność doskonalenia metodyki zarządzania środowiskiem została wyraźnie zapisana w Krajowej Strategii Bioróżnorodności. Jednakże jest ona realizowana w niedostatecznym stopniu i wynika głównie z braku długofalowych rozwiązań organizacyjnych, metodycznych i finansowych, w tym niedofinansowaniu prac badawczo-wdrożeniowych. Stan ten niekorzystnie zwiększa dystans między poziomem wiedzy z zakresu ochrony i zarządzania środowiskiem naturalnym w Polsce i na świecie. 3e. Leśnictwo i przemysł drzewny W Polsce lasy i zasoby drzewne oraz cały przemysł drzewny można i powinno się traktować jako obszary strategiczne, o czym decyduje wielkość powierzchni lasów, zasobna baza surowca drzewnego (czwarte miejsce w Unii Europejskiej), duża produkcja drewna (miejsce piąte) i znaczenie powiązanego z tym przemysłu. Występuje też specyfika rynku surowca drzewnego, polegająca na dominacji lasów własności państwowej (ok. 79% powierzchni lasów, 85% zasobów drzewnych i 95% 13

14 pozyskania), niedużym aktualnie znaczeniu lasów prywatnych oraz marginalnym znaczeniu innych źródeł surowca (uprawy plantacyjne w lasach i rolnictwie, drewno poużytkowe itp.). Zrównoważona gospodarka leśna, wdrażająca osiągnięcia wielu dyscyplin naukowych, korzystnie zmieniła w okresie powojennym stan lasów w Polsce. Wyrazem tych zmian jest wzrost lesistości kraju z 20,8% w 1946 r. do 29,2% w 2011 r., dynamiczny wzrost wielkości zasobów drzewnych z 0,9 do 2,4 mld m 3, poprawa struktury gatunkowej lasów, poprawa struktury wiekowej drzewostanów oraz zwiększanie ich różnorodności biologicznej. Wzrosło również użytkowanie polskich lasów - około 2,5- krotny wzrost podaży drewna w okresie powojennym do obecnych 37 mln m 3. 9 Polskie leśnictwo zajmuje w Europie wiodącą pozycję pod względem ochrony zasobów leśnych, ich różnorodności biologicznej i zasobności, zrównoważonego użytkowania i racjonalnego zarządzania. Ekosystemy leśne stanowią w Polsce najcenniejszy i jednocześnie największy obszar wszystkich form ochrony przyrody - w 2011 r. 48,3% lasów to lasy ochronne (wraz z rezerwatami) 10. Będąc najbardziej naturalną formacją przyrodniczą, lasy są równocześnie silnie narażone na zagrożenia, zarówno o charakterze globalnym, jak i lokalnym. Zagrożenia te wynikają z lokalizacji Polski w kilku strefach klimatycznych o zmiennych warunkach pogodowych, uproszczonej struktury siedliskowej (dominacja siedlisk borowych) determinującej skład gatunkowy (70% składu gatunkowego polskich lasów stanowi sosny) oraz osłabienia drzewostanów przez transgraniczne zanieczyszczenia powietrza, wody i gleby. Dlatego też w obszarach leśnych często mamy do czynienia z licznymi pożarami oraz masowym występowaniem fitofagów o wyjątkowo dużej różnorodności i cykliczności pojawu. Ze względu na zmieniający się klimat, coraz częściej polskie lasy narażone są na występowanie huraganów, okiści i powodzi. Coraz bardziej istotne staje się także oddziaływanie na środowisko leśne zaburzonej bioróżnorodności ekosystemów leśnych, które mogą być poważnie naruszone przez skutki dynamicznie wzrastających liczebności różnych gatunków zwierząt, w tym obcych. Polskie leśnictwo i powiązany z nim sektor drzewny łącznie kreują ponad 3% produkcji. Sektor drzewny dostarcza ponad 9% wartości produkcji sprzedanej przetwórstwa przemysłowego (trzecie miejsce w Polsce), koncentruje 14% zatrudnionych (miejsce drugie) i 19% firm (miejsce pierwsze). W eksporcie zajmuje miejsce czwarte, dzięki czemu Polska od wielu lat znajduje się w czołówce głównych europejskich eksporterów wyrobów drzewnych. Jako jeden z nielicznych w Polsce, sektor drzewny od wielu lat wykazuje dodatnie saldo wymiany wyrobami drzewnymi, pełniąc istotną rolę w łagodzeniu deficytu kraju w handlu zagranicznym. Około 70% drewna jest eksportowane w postaci wyrobów o dużej wartości dodanej (meble, wyroby papiernicze). Blisko 80% wartości eksportu trafia na wymagające rynki unijne, co świadczy o relatywnie wysokiej konkurencyjności polskich wyrobów drzewnych, choć jest to głównie przewaga kosztowo-cenowa, a nie - w sferze innowacyjności. Zgodnie z trendem światowym, postęp techniczny w polskim przemyśle bazującym na drewnie polega głównie na poprawie metod wytwarzania, stosowaniu ekologicznych dodatków, oszczędności surowców, materiałów i energii, zwiększaniu udziału technologii bezodpadowych i z powtórnym wykorzystaniem zużytych wyrobów, wykorzystaniu surowców alternatywnych wobec drzewna z lasu (produkcyjne i poużytkowe odpady drzewne, użycie włókna roślin szybkorosnących i jednorocznych). Generalnie jednak, nowoczesność większości produkowanych w Polsce materiałów i wyrobów drzewnych lokuje się poniżej lub na średnim poziomie europejskim, a tylko niewielka część reprezentuje poziom światowy. Na ogół korzystniejsza sytuacja występuje w firmach będących w rękach kapitału zagranicznego (wielkie korporacje w branży płyt drewnopochodnych i celulozowopapierniczej), a w stosunkowo małym stopniu w przedsiębiorstwach krajowych, zwłaszcza małych i średnich, (szczególnie w początkowych fazach przerobu drewna, tj. tartacznictwie). Brakuje też polskiej specjalności eksportowej (dominacja sprzedaży typu no name products). 9 T. Borecki, E. Stępień, R. Wójcik, D. Pieniak, Urządzanie lasu - kreowanie funkcji lasu a podaż drewna (2012). 10 Programem Natura 2000 objęte jest ok. 20% powierzchni kraju (2011 r.), przy czym na tereny leśne przypada prawie 60% powierzchni tego obszaru. Pigan M., Błasiak J., Problemy ochrony przyrody w Lasach Państwowych 14

15 Lasy i przemysł bazujący na drewnie ze swej natury są silnie powiązane ze środowiskiem naturalnym. Ich atutem jest nieustanna, choć powolna, odnawialność zasobów oraz ekologiczny charakter produkcji na każdym etapie od pozyskania drewna po ostateczną utylizację. Sprzyja to wzrostowi zapotrzebowania, zarówno na zaawansowane technologie jego przerobu, jak i na powstające na jego bazie, stale doskonalone, innowacyjne produkty. W ostatnich latach pojawił się dodatkowy kierunek wykorzystywania drewna jako źródła energii odnawialnej który zrodził nowe problemy praktyczne i badawcze (technologie i produkty, metody pomiaru, oceny wpływu na środowisko). Co istotne, lasy w Polsce w większym stopniu niż średnio w Europie i na świecie, spełniają standardy dotyczące zrównoważonego zarządzania 11. Systematycznie wzrasta liczba producentów wyrobów drzewnych posiadających certyfikaty potwierdzające przetwarzanie surowca pochodzącego z dobrze zarządzanych lasów, zgodnie z zasadami gospodarki proekologicznej" i sprzyjające kształtowaniu prośrodowiskowej świadomości konsumentów. Firmy drzewne w dużym stopniu realizują ideę czystej produkcji", co przejawia się w dążeniu do zrównoważonego wykorzystywania surowca, materiałów, wody i energii. Coraz bardziej upowszechnia się też koncepcja zielonych" produktów ( zielone" budownictwo, zielone" nośniki energii). W ostatnich latach obserwuje się też powolną zmianę sposobu myślenia od koncepcji high-tech do eco-tech. Coraz powszechniejsza staje się również idea kaskadowego zużycia drewna (praktycznie wszystkie odpady drzewne są ponownie wykorzystywane przede wszystkim na cele produkcyjne, a dopiero w dalszej kolejności poprzez ich ekologiczne spalanie zielone certyfikaty ). Mimo zaawansowania powyższych procesów, pożądane jest ich wyraźne przyśpieszenie. Kluczowym zadaniem polskiego i europejskiego leśnictwa w XXI wieku jest optymalizacja udziału społecznych, gospodarczych i kulturowych funkcji lasu w trwały i zrównoważony rozwój gospodarczy i społeczeństwa, przy zachowaniu odnawialności jego zasobów i ochrony środowiska. Spełnienie takiej roli przez leśnictwo i związany z nim przemysł oparty na drewnie, wymaga silnego i dynamicznego sektora, wykreowanego w wyniku badań naukowych i rozwoju technologicznego, dywersyfikacji, wdrażania innowacji oraz inwestowania w jakość pracy i kapitał ludzki. 4 Zakres tematyczny Programu Badania prowadzone w strategicznym programie "Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo" będą skoncentrowane w pięciu strategicznych obszarach problemowych, określonych w rozdz. 2. Dla każdego z tych obszarów zdefiniowano szereg zagadnień badawczych, wynikających z diagnozy sytuacji nakreślonej w rozdz.3. Zdefiniowana tu lista zagadnień nie jest jednak zamkniętym katalogiem problemów badawczych, które mają być podjęte w realizowanych projektach, a jedynie sposobem opisania merytorycznego zakresu programu. Przyjęty sposób opisu programu nie ogranicza zakresu poszczególnych konkursów oraz wyłonionych w ich wyniku projektów badawczych do zagadnień należących do pojedynczego obszaru. Wręcz przeciwnie, sprostanie wielkim wyzwaniom społecznym wymaga, aby konkursy oraz wyłaniane w nich projekty promowały ideę interdyscyplinarności i wielowymiarowości badań. Realizacja tego celu będzie jednym z zadań Komitetu Sterującego programu. 4a. Bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo żywności Zastosowanie genetyki molekularnej i biotechnologii w kreowaniu postępu biologicznego w produkcji roślinnej i zwierzęcej, w tym ryb. 11 Certyfikacją w systemie FSC (Forest Stewarship Council) objętych jest 77% powierzchni lasów w Polsce, natomiast PEFC (Programme for the Endorsement of Forest Certification Schemes) - 56%. Poland - Statement on the wood market review and prospects, 15

16 Modyfikacje lub opracowanie nowych, innowacyjnych metod produkcji zwierzęcej, w celu wydłużenia czasu i efektywności użytkowania, utrzymania zdrowotności i płodności, dobrostanu zwierząt, zachowania bioróżnorodności oraz uwzględniających ochronę środowiska rolniczego. Rozwój inteligentnych technik rolnictwa precyzyjnego w zrównoważonej produkcji roślinnej. Rozwój nowych technologii wytwarzania nawozów naturalnych i mineralnych oraz ich zeroemisyjnych metod stosowania. Nowe możliwości ograniczania negatywnych skutków (produkcyjnych i środowiskowych) stosowania uproszczeń w uprawie i zmianowaniu roślin. Kompleksowa kontrola bezpieczeństwa łańcucha żywnościowego: opracowanie kryteriów granicznych, rozwój metod identyfikacji oraz analizy skażeń chemicznych, toksykologicznych, pozostałości pestycydów, substancji farmaceutycznych i leków weterynaryjnych, zanieczyszczeń mikrobiologicznych, naturalnie występujących substancji anty-żywieniowych oraz występowania organizmów genetycznie zmodyfikowanych. Opracowanie, rozwój i wdrożenie nowych metod związanych z diagnostyką i monitorowaniem występowania chorób odzwierzęcych oraz ich czynników etiologicznych ze szczególnym uwzględnieniem metod molekularnych. Opracowanie niezawodnych systemów śledzenia i odnajdywania surowca/produktu w łańcuchu produkcji i dystrybucji dla zapewnienia jego bezpieczeństwa i gwarantowania pochodzenia. Opracowanie, rozwój i wdrożenie bezpiecznych metod i technologii wytwarzania oraz kontroli żywności tradycyjnej i żywności wytwarzanej metodami rolnictwa ekologicznego. Opracowanie i rozwój nowych metod i technologii pozyskiwania i przetwarzania nieodżywczych surowców z produktów i odpadów rolniczych. Rozwój innowacyjnych technologii wytwarzania żywności o projektowanych funkcjach prozdrowotnych (żywności specjalnego przeznaczenia, żywności dla wybranych grup konsumentów, żywności funkcjonalnej itp.). Identyfikowanie czynników ryzyka schorzeń dietozależnych. Rozwój nowatorskich, przyjaznych środowisku i bezodpadowych technologii przetwarzania żywności w sektorze rolno-spożywczym. Opracowanie metod i rozwiązań organizacyjnych sprzyjających redukcji strat produktów rolnych i żywnościowych na poszczególnych etapach łańcucha żywnościowego, w tym poprzez skracanie łańcucha dostaw i konserwację żywności. Rozwój innowacyjnych technologii magazynowania, przechowywania i wytwarzania bezpiecznych opakowań dla produktów żywnościowych. 4b. Racjonalne gospodarowanie zasobami naturalnymi ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodnej Badania nad rolą retencji powierzchniowej i glebowej w zintegrowanej ochronie przed powodzią i erozją oraz przeciwdziałaniu skutkom suszy. Wypracowanie kompleksowych metod analizy stanu zasobów wodnych oraz możliwych metod ich poprawy. Opracowanie metod oceny stanu technicznego urządzeń melioracji wodnych oraz ekologicznie akceptowalnych technologii utrzymywania ich w sprawności. 16

17 Opracowanie innowacyjnych metod i technologii melioracji i regulacji stosunków powietrznowodnych gleb oraz nawodnień grawitacyjnych trwałych użytków zielonych. Rozwój metod kontroli i pomiaru rozrządu wody oraz technologii dla systemu wspomagania gospodarowania wodą w zmeliorowanej zlewni rzecznej. Rozwój metod badania jakości wód gruntowych w gospodarstwach indywidualnych i na ujęciach wody do picia oraz opracowanie technologii poprawy ich jakości. Opracowanie komputerowych modeli wpływu gospodarstw rolnych i struktury użytkowania powierzchni zlewni na zanieczyszczenie wód powierzchniowych i gruntowych związkami azotu, fosforu i pestycydami. Opracowanie wodooszczędnych technologii produkcji, metod usuwania związków biogennych ze ścieków oraz nowych technologii oczyszczania powietrza (dezodoryzacja i dezynfekcja) dla wybranych rodzajów hodowli i przetwórstwa spożywczego. Opracowanie standardów działań z zakresu renaturyzacji i rewitalizacji, prowadzących do poprawy stanu ekologicznego zdegradowanych rzek, ekosystemów wodnych i od wód zależnych. Rozwój metod zapobiegania degradacji gleb oraz mikrobiologicznej stymulacji ich żyzności i urodzajności. Analiza stanu oraz opracowanie kompleksowych metod oczyszczenia gleby, ze szczególnym uwzględnieniem zanieczyszczeń poprzemysłowych oraz związanych z działalnością rolną. Rozwój metod zagospodarowania/utylizacji osadów dennych gromadzonych przed zaporami na rzekach (elektrownie wodne). Opracowanie nowych technologii w zakresie zrównoważonego gospodarowania zasobami, w tym opracowanie kompleksowych programów zwiększania efektywności wykorzystania zasobów w Jednostkach Samorządu Terytorialnego, przedsiębiorstwach i gospodarstwach domowych z uwzględnieniem możliwości wykonania pomiaru efektywności środowiskowej nowych rozwiązań oraz ich wpływu na środowiskowe aspekty cyklu życia produktu oraz łańcucha dostaw. Rozwój metod i technologii przekształcania produktów i procesów przemysłowych w zasobooszczędne i energooszczędne bioprodukty i bioprocesy wraz z optymalizacją wykorzystania biomasy z produkcji podstawowej, bioodpadów i produktów ubocznych bioprzemysłu z uwzględnieniem możliwości wykonania pomiaru efektywności środowiskowej nowych rozwiązań oraz ich wpływu na środowiskowe aspekty cyklu życia produktu oraz łańcucha dostaw. Opracowanie innowacyjnych metod oczyszczania powietrza oraz ograniczania emisji zanieczyszczeń w sektorze przemysłu i rolnictwa. 4c. Przeciwdziałanie i adaptacja do zmian klimatu, ze szczególnym uwzględnieniem rolnictwa Opracowanie bądź adaptacja modeli umożliwiających symulowanie wpływu zmian klimatu na produkcyjność roślin uprawnych, emisję gazów cieplarnianych i sekwestrację węgla w różnych skalach organizacji rolnictwa. Opracowanie metod i technologii obniżania emisji gazów cieplarnianych powstających w produkcji roślinnej i zwierzęcej. Opracowanie kompleksowych analiz stanu, technologii i metod polepszenia stanu powietrza na danym obszarze oraz obniżenia emisji i poprawy stanu klimatu. 17

18 Badanie empiryczne istniejących praktyk i miar przeciwdziałania i adaptacji do zmian klimatu, dla obecnych i perspektywicznych systemów produkcji rolniczej. Opracowanie zasad oraz systemu monitorowania wpływu zmian klimatu na uwarunkowania produkcyjne, ekonomiczne i społeczne funkcjonowania rolnictwa oraz rozwoju wsi. Badania obecnego stanu spełnienia i perspektywicznych możliwości zastosowania praktyk i miar adaptacyjnych i mitygacyjnych w reprezentatywnej próbie gospodarstw w Polsce. Oszacowanie śladu węglowego i wodnego dla podstawowego koszyka produktów żywnościowych oraz opracowanie metod i technologii jego obniżenia. Opracowanie bilansu strat i korzyści powodowanych zmianami klimatu w rolnictwie polskim, znalezienie możliwości kompensacji niekorzystnych następstw tych zmian oraz zarys średnioi długoterminowej perspektywy badawczo-rozwojowej zapewnianiającej dalszy zrównoważony rozwój rolnictwa i wsi. Opracowanie metod oceny i poprawy stanu środowiska naturalnego w różnych lokalizacjach geograficznych sprzyjające realizacji celów klimatycznych w skali globalnej. Opracowanie innowacyjnych rozwiązań w zakresie edukacji, łączącej wiedzę techniczną i ekonomiczną, przeznaczonych dla obszaru ochrony środowiska, rolnictwa i leśnictwa. 4d. Ochrona bioróżnorodności i zrównoważony rozwój rolniczej przestrzeni produkcyjnej Opracowanie podstaw metodycznych hodowli bazującej na starych źródłach zmienności genetycznej i biotechnologii dla najważniejszych gatunków roślin uprawnych. Rozwój metod ochrony potencjału rozrodczego zagrożonych gatunków i ras zwierząt gospodarskich, oraz ryb z zastosowaniem najnowszych osiągnięć biotechniki i biotechnologii. Opracowanie nowoczesnych metod przechowywania, monitorowania i waloryzacji materiałów w bankach genów bazujących na kriobiologii, biotechnologii i bioinformatyce. Badania wpływu różnych czynników na stan populacji owadów zapylających oraz doskonalenie zasad ich monitoringu. Opracowanie zasad monitoringu stanu środowiska wykorzystującego wiarygodne wskaźniki biologiczne. Badania dotyczące dobrostanu zwierząt oraz ryb i jego wpływu na efekty produkcyjne i środowisko. Poszukiwanie i doskonalenie tradycyjnych technologii i technik stosowanych w przetwórstwie żywnościowym na małą skalę. Badania dotyczące oceny aktualnego stanu i zagrożenia różnorodności biologicznej obszarów wiejskich. Badania wpływu różnych systemów gospodarowania na zagrożenie ze strony inwazji obcych gatunków roślin i zwierząt, opracowanie metod zapobiegania i ograniczenia obecności obcych gatunków roślin i zwierząt na obszarach rolniczych i leśnych. Opracowanie metod wyceny ekonomicznej różnorodności biologicznej i usług ekosystemowych. 4e. Leśnictwo i przemysł drzewny Doskonalenie systemu monitorowania i prognozowania zagrożeń środowiskowych dla różnych ekosystemów leśnych, z wykorzystaniem nowoczesnych metod i narzędzi (geomatyka, bioinformatyka). 18

19 Wypracowanie strategii i opracowanie niezbędnych działań w gospodarce leśnej, ukierunkowanych na zmniejszanie skutków postępujących zmian klimatu w tym opracowanie metod zapobiegania i ograniczania degradacji ekosystemów leśnych wywołanych zjawiskami naturalnymi o charakterze klęskowym oraz efektywne zagospodarowanie drewna poklęskowego. Opracowanie metod pomiaru węgla akumulowanego przez ekosystemy leśne. Badania nad wpływem ekosystemów leśnych na ochronę i bilansowanie zasobów wodnych kraju, w tym nad zwiększeniem retencji wodnej w siedliskach leśnych. Doskonalenie systemów monitoringu prognozowania i zagrożeń ze strony zaburzonej bioróżnorodności, z wykorzystaniem nowoczesnych metod i narzędzi (w tym, teledetekcja, geomatyka i bioinformatyka), w celu kontroli populacji zwierząt o potencjalnie negatywnym wpływie na ekosystemy leśne. Badania w zakresie rewitalizacji siedlisk leśnych i przebudowy drzewostanów. Zbadanie możliwości zwiększenia zasobów surowca drzewnego, jako ważnego źródła biomasy, w warunkach zrównoważonej gospodarki leśnej oraz postępujących zmian klimatu. Rozwój nowych technik i technologii recyklingu wyrobów drzewnych, utylizacji produktów ubocznych i drewna poużytkowego. Opracowanie nowych surowco- i energooszczędnych oraz biodegradowalnych kompozytów drzewnych i wyrobów z drewna litego dla budownictwa, meblarstwa i innych zastosowań. Opracowanie nowych technologii wytwarzania bioenergii, w tym biopaliw z drzewnych produktów ubocznych, odpadów (przemysłowych i poużytkowych) i innych rodzajów biomasy. 5 Określenie celu głównego i celów szczegółowych Programu Cel główny określa intencje programu i jego długofalowy wpływ na rozwój społeczno-gospodarczy kraju. Cele szczegółowe wyznaczają strategię osiągnięcia celu głównego przez określenie efektów, które powinny zaistnieć u bezpośrednich beneficjentów i których wystąpienie ma zapewnić osiągnięcie celu głównego. Celem głównym programu strategicznego w obszarach "Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo" jest: Rozwój wiedzy w obszarach Programu, prowadzący do wzrostu międzynarodowej pozycji Polski w badaniach naukowych i pracach rozwojowych w tej dziedzinie, oraz transfer do otoczenia społeczno-gospodarczego innowacyjnych rozwiązań opracowanych w ramach programu. Cele szczegółowe programu strategicznego są zdefiniowane następująco: 1. Rozwój współpracy jednostek badawczych z podmiotami zewnętrznymi. 2. Zwiększenie udziału polskich zespołów badawczych w europejskich programach w zakresie badań i innowacji w obszarach Programu. 3. Pobudzenie aktywności badawczej prywatnego sektora gospodarczego w obszarach Programu. 4. Przygotowanie wdrożenia innowacyjnych rozwiązań opracowanych w ramach Programu. 19

20 6 Ustalenie sposobu monitorowania i oceny realizacji celów Programu Monitorowanie i ocenę stopnia osiągania celów Programu realizuje się przez pomiar wskaźników charakteryzujących ilościowo uzyskane wyniki Programu (rys. 6.1). Wskaźniki Pomiar Cele programu Wskaźniki wpływu Cel główny programu Projekty realizowane w ramach programu Wskaźniki rezultatu Wskaźniki produktu Cele szczegółowe Cele operacyjne Rysunek 6.1. Logika interwencji programu strategicznego Wskaźniki wpływu (impact indicators) mierzą efekty programu w dłuższej perspektywie czasowej i pokazują trwałe zmiany, jakie program spowodował w otoczeniu społecznym i gospodarczym. Tym samym, wskaźniki wpływu można uważać za miernik stopnia realizacji celu głównego programu. W programie BIOSTRATEG wskaźniki wpływu będą mierzone w trakcie ewaluacji ex-post wykonanej 5 lat po zakończeniu Programu na podstawie ankiet dostarczonych przez wykonawców. Wykonawca będzie zobowiązany do dostarczenia ankiety zapisami umowy o dofinansowanie projektu. Wskaźniki rezultatu (result indicators) mierzą bezpośrednie efekty występujące u beneficjentów programu po jego zakończeniu. Wskaźniki rezultatu powinny być logicznie powiązane z szczegółowymi celami programu. W programie BIOSTRATEG wskaźniki rezultatu będą mierzone po zakończeniu programu, a przed upływem 5 lat, na podstawie ankiet dostarczonych przez wykonawców. Wykonawca będzie zobowiązany do dostarczenia ankiety zapisami umowy o dofinansowanie projektu. Wskaźniki produktu (output indicators) opisują produkty, które powstały w trakcie realizacji programu w rezultacie wydatkowania przyznanych środków. Opis wskaźników produktu nie powinien wykraczać poza przyjęty termin wdrożenia przedsięwzięcia. W Programie BIOSTRATEG wskaźniki produktu będą mierzone w trakcie i po zakończeniu realizacji projektu finansowanego w ramach Programu, na podstawie raportów okresowych oraz raportu końcowego dostarczonych przez wykonawców. Wykonawca będzie zobowiązany do dostarczenia raportów zapisami umowy o dofinansowanie projektu. Lista wskaźników monitorowania i oceny programu "Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo" jest przedstawiona w Tabelach w rozbiciu na wymienione trzy grupy wskaźników. Wskaźniki rezultatu są odniesione w tabeli 6.2 do celów szczegółowych Programu. Opis wskaźników, podany w tych tabelach, określa sposób pomiaru wyników Programu. Docelowe wartości wskaźników, określone w oparciu o statystyki dotyczące wielkości i efektywności wykorzystania środków na badania, zależą od wielkości budżetu Programu. Wartości podane w tabelach zostały określone przy założeniu budżetu programu o wartości 500 mln. zł. Taką wartość budżetu Programu przyjmowali eksperci i taką wartość przyjęto przy szacowaniu wartości wskaźników. 20

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej 1 Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej Seminarium naukowe Instytut Przedsiębiorstwa Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie Warszawa, 11 marca 2014r. Atrakcyjne miejsce dla 2 obecnych i przyszłych

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Przasnysz, 18 maja 2015 r. Komunikat Komisji Europejskiej WPR do 2020 r. Wyzwania Europa 2020 3 cele polityki

Bardziej szczegółowo

NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA

NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA NOWA PERSPEKTYWA FINANSOWA PO IiŚ 2014-2020 stan prac Joanna Miniewicz WFOŚiGW w Gdańsku Fundusze polityki spójności 2014-2020 Infrastruktura i Środowisko 27 513,90 Inteligentny Rozwój 8 614,10 Wiedza,

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ Zrównoważony rozwój w strategii woj. wielkopolskiego wprowadzenie do części warsztatowej Patrycja Romaniuk, Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć Poznań, 04.03.2013 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ

Bardziej szczegółowo

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 1 Mazowsze wobec wyzwań przyszłości Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 2 Strategia Rozwoju Województwa Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe URZĄD STATYSTYCZNY W BIAŁYMSTOKU MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe Dorota Wyszkowska Anna Rogalewska Białowieża, 4 6 grudzień 2013 Zielona gospodarka na forum międzynarodowym

Bardziej szczegółowo

Podkarpackie inteligentne specjalizacje

Podkarpackie inteligentne specjalizacje Podkarpackie inteligentne specjalizacje jako istotny czynnik wzmacniania konkurencyjności regionu. Leszek Woźniak EUROPA 2020 rozwój inteligentny, a więc rozwój gospodarki bazującej na wiedzy i innowacjach

Bardziej szczegółowo

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Ewa Szymborska, MRiRW Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Kluczbork 11-12.04.2012

Bardziej szczegółowo

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich WARSZAWA 4 kwietnia 2013 r. Prace nad projektem

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU maj-czerwiec, 2013 ul. Hoża 20 \ ul. Wspólna 1/3 \ 00-529 Warszawa \ tel. +48 (22) 529 27 18 \ fax +48 (22) 628 09 22 ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA

Bardziej szczegółowo

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH

LISTA PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH PLANOWANYCH DO DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA IGOSPODARKI WODNEJ W KATOWICACH NA 2015 ROK I. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach,

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Kujawsko-Pomorskiego Inteligentne specjalizaje

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Kujawsko-Pomorskiego Inteligentne specjalizaje Regionalna Strategia Innowacji Województwa Kujawsko-Pomorskiego Inteligentne specjalizaje Toruń, 13.12.2012 Co oznacza inteligentna specjalizacja? Inteligentna specjalizacja to: identyfikowanie wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

NARODOWE CENTRUM BADAŃ I ROZWOJU (NCBR)

NARODOWE CENTRUM BADAŃ I ROZWOJU (NCBR) 3 października 2014 1 NARODOWE CENTRUM BADAŃ I ROZWOJU (NCBR) agencja wykonawcza nadzorowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego powołana w lipcu 2007 w celu realizacji zadań z zakresu polityki

Bardziej szczegółowo

Początki początków - maj br.

Początki początków - maj br. Dotychczasowe doświadczenia w zakresie egzekwowania i ujmowania zagadnień klimatycznych w składanych dokumentach na etapie ooś w województwie kujawsko - pomorskim Rdoś Bydgoszcz Początki początków - maj

Bardziej szczegółowo

Spójność funduszy a spójność terytorialna koordynacja polityki spójności i polityki rozwoju obszarów wiejskich.

Spójność funduszy a spójność terytorialna koordynacja polityki spójności i polityki rozwoju obszarów wiejskich. Spójność funduszy a spójność terytorialna koordynacja polityki spójności i polityki rozwoju obszarów wiejskich. Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa, 8 stycznia

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

25 lat działalności NFOŚiGW

25 lat działalności NFOŚiGW 25 lat działalności NFOŚiGW Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej 25 lat doświadczenia w finansowaniu projektów z obszaru ochrony środowiska powołany w okresie zmian ustrojowych w 1989

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska Janina Kawałczewska 1. Wykorzystanie OZE jako przeciwdziałanie zmianom klimatu. OZE jak przeciwwaga dla surowców energetycznych (nieodnawialne źródła energii),

Bardziej szczegółowo

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Cel analizy: Uzyskanie odpowiedzi na pytania 1. Czy ogólne kształcenie

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Wydział Innowacyjności i Rozwoju Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Siedlce,

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM Dr inż. Anna Żornaczuk-Łuba Zastępca dyrektora Departamentu Leśnictwa i Ochrony Przyrody Ministerstwo Środowiska Polanica Zdrój 23 maja 2014 r.

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Agencja Rozwoju Innowacji SA

Agencja Rozwoju Innowacji SA Agencja Rozwoju Innowacji SA Zwiększenie szansy na sukces projektów innowacyjnych Czerwiec 2012 Europa 2020 W 2010 r. Komisja Europejska przyjęła nową strategię średniookresową: Europa 2020. Strategia

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r.

Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r. Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r. 1. Termin naboru wniosków od 02.04.2013 r. do 06.05.2013 r. 1. Konkurs ogłoszony w ośmiu kategoriach. 2. Całkowita

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego (Załącznik do uzupełnienia)

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego (Załącznik do uzupełnienia) Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego (Załącznik do uzupełnienia) Szczegółowe nakłady na realizację Programu Rozwoju Innowacji województwa lubuskiego. Dokument przedstawia

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004 KSZTAŁTOWANIE I REALIZACJA POLITYKI ENERGETYCZNEJ NA POZIOMIE WOJEWÓDZTWA STAN OBECNY, PRIORYTETY NA PRZYSZŁOŚĆ W KONTEKŚCIE PROWADZONEJ AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU WOJEWÓDZTWA. Wydział Programowania

Bardziej szczegółowo

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Michał Majcherek Agro Klaster Kujawy Stowarzyszenie Na Rzecz Innowacji i Rozwoju W dzisiejszych warunkach konkurencyjność

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania zadań inwestycyjnych z zakresu gospodarowania wodami opadowymi i roztopowymi

Możliwości finansowania zadań inwestycyjnych z zakresu gospodarowania wodami opadowymi i roztopowymi Możliwości finansowania zadań inwestycyjnych z zakresu gospodarowania wodami opadowymi i roztopowymi System finansowania ochrony środowiska w Polsce 50% 20% 40% 70% 10% 10% Nadwyżka 35% 100% 65% 2 Działalność

Bardziej szczegółowo

Gospodarka niskoemisyjna

Gospodarka niskoemisyjna Pracownia Badań Strategicznych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Gospodarka niskoemisyjna dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH, mgr Marcin Cholewa Kraków, 02.06.2015

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Szczegółowe nakłady na realizację Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego. Dokument przedstawia w formie tabelarycznej szacunkową

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r.

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r. 1 Projekt PO RYBY 2014-2020 został opracowany w oparciu o: przepisy prawa UE: rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia

Bardziej szczegółowo

12.08.2014, Łódź. Szkolenie z zakresu krajowych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020

12.08.2014, Łódź. Szkolenie z zakresu krajowych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 12.08.2014, Łódź Szkolenie z zakresu krajowych Programów Operacyjnych na lata 2014-2020 Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 12.08.2014, Łódź PLAN PREZENTACJI 1. Opis Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

ZIELONA ENERGIA W POLSCE

ZIELONA ENERGIA W POLSCE ZIELONA ENERGIA W POLSCE Współczesny świat wymaga zmiany struktury wykorzystywanych źródeł energii pierwotnej. Wzrost popytu na surowce energetyczne, przy jednoczesnej rosnącej niestabilności warunków

Bardziej szczegółowo

Instrumenty finansowania w okresie programowania 2014-2020. Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych

Instrumenty finansowania w okresie programowania 2014-2020. Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych Instrumenty finansowania w okresie programowania 2014-2020 Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych Invest Expo, Katowice, 08.12.2014 Fundusze Europejskie 2014-2020 innowacje

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

N C B R - W s p ó l n i e k r e u j e m y p r z y s z ł ość

N C B R - W s p ó l n i e k r e u j e m y p r z y s z ł ość N C B R - W s p ó l n i e k r e u j e m y p r z y s z ł ość Hubert Gęsiarz Działalność NCBR NCBR w systemie finansowania B+R Finansowanie statutowe Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Badania podstawowe

Bardziej szczegółowo

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r.

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. Stanowisko Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. w sprawie ogłoszenia obszaru Województwa Kujawsko Pomorskiego strefą wolną od upraw genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO)

Bardziej szczegółowo

w zakresie: TRANSFERU WIEDZY DO GOSPODARKI PROJEKTÓW BADAWCZO-ROZWOJOWYCH

w zakresie: TRANSFERU WIEDZY DO GOSPODARKI PROJEKTÓW BADAWCZO-ROZWOJOWYCH 1 w zakresie: TRANSFERU WIEDZY DO GOSPODARKI PROJEKTÓW BADAWCZO-ROZWOJOWYCH 2 Fundusze zewnętrzne 2014 2020, (projekty programów operacyjnych) 1. REGIONALNY PROGRAM OPERACYJNY DLA WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Pytanie: Jak wykorzystać praktyczną wiedzę z zakresu wydawania decyzji środowiskowych w celu prawidłowej identyfikacji obszarów

Bardziej szczegółowo

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r.

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Agata Payne Dyrektoriat Środowisko Polityka spójności i ocen oddziaływania na

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 maja 2012 r. Tomasz Geodecki Piotr Kopyciński Łukasz Mamica Marcin Zawicki Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do

Bardziej szczegółowo

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska 7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska Podstawową zasadą realizacji Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Pińczowskiego powinna być zasada wykonywania

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE

WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE I GOSPODARKI WODNEJ W OLSZTYNIE Możliwości finansowania inwestycji w biomasę DZIAŁALNOŚĆ WFOŚIGW PRZYCHODY Przychody statutowe WF - ogółem Przychody z tytułu opłat za korzystanie ze środowiska WYDATKI

Bardziej szczegółowo

Cele klimatyczne Warszawy\ kierunki rozwoju Miasta. Leszek Drogosz, Dyrektor Biura Infrastruktury, Urząd m.st. Warszawy

Cele klimatyczne Warszawy\ kierunki rozwoju Miasta. Leszek Drogosz, Dyrektor Biura Infrastruktury, Urząd m.st. Warszawy Cele klimatyczne Warszawy\ kierunki rozwoju Miasta Leszek Drogosz, Dyrektor Biura Infrastruktury, Urząd m.st. Warszawy Wyzwania Warszawy związane z polityką klimatyczną Dostosowanie gospodarki do zaostrzających

Bardziej szczegółowo

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Konferencja Wiejska Polska 25 26 maja 2013 r. Konin/Licheń Krajowe podstawy strategiczne polityki

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno Społecznego i Komitetu Regionów Nasza polisa na życie, nasze

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno Społecznego i Komitetu Regionów Nasza polisa na życie, nasze Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno Społecznego i Komitetu Regionów Nasza polisa na życie, nasze dziedzictwo przyrodnicze: strategia różnorodności biologicznej

Bardziej szczegółowo

Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU. www.asm-poland.com.pl

Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU. www.asm-poland.com.pl Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU www.asm-poland.com.pl Więcej niż agencja badawcza ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ RYNKU ASM CENTRUM BADAŃ I ANALIZ

Bardziej szczegółowo

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Ewelina Kaatz-Drzeżdżon Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku marzec 2015 Nowy

Bardziej szczegółowo

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu

Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu Jerzy Majchrzak Dyrektor Departamentu Innowacji i Przemysłu AUTOEVENT 2014 2 PRZEMYSŁ MOTORYZACYJNY Jeden z największych producentów samochodów i komponentów motoryzacyjnych w regionie Europy Środkowo-Wschodniej.

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014 r. Cele PO IR Wspieranie innowacyjności

Bardziej szczegółowo

Na p Na ocząt ą e t k

Na p Na ocząt ą e t k Program Ochrony Jezior Polski Północnej prezentacja nowego programu Krzysztof Mączkowski Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Poznaniu Na początek Woda jest jednym z komponentów

Bardziej szczegółowo

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r.

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE POWIETRZE W POLSKICH AGLOMERACJACH? WYBRANEASPEKTYJAKOŚCI POWIETRZA WMIASTACH Artur Jerzy BADYDA 2 Problemy jakości powietrza PROBLEMYJAKOŚCIPOWIETRZA ozanieczyszczenie powietrza

Bardziej szczegółowo

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Agro-Centrum Innowacyjnych Technologii Unia Europejska zamierza do 2030 roku

Bardziej szczegółowo

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu www.sn-pl.eu Cele główne Ochrona i poprawa stanu środowiska, w tym: Poprawa ochrony przeciwpowodziowej Stworzenie ukierunkowanej

Bardziej szczegółowo

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne Paweł Połanecki Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne 1 Konflikt interesów wokół zastosowania technologii transgenicznych w rolnictwie naukowcy oraz instytucje eksperymentalno-przemysłowe

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie biomasy stałej w Europie

Wykorzystanie biomasy stałej w Europie Wykorzystanie biomasy stałej w Europie Rafał Pudełko POLSKIE Wykorzystanie biomasy stałej w Europie PLAN PREZENTACJI: Aktualne dane statystyczne Pierwsze pomysły dot. energetycznego wykorzystania biomasy

Bardziej szczegółowo

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501. POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016 uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.) Proces transformacji ustrojowej Polski nie uwzględniał w swoim planie

Bardziej szczegółowo

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r.

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Innowacje i Inteligentny Rozwój Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Wsparcie innowacyjności w latach 2014-2020 W perspektywie 2014-2020 wsparcie

Bardziej szczegółowo

Znaczenie statystyki publicznej w procesie monitorowania zrównoważonego rozwoju na przykładzie SRWP 2020

Znaczenie statystyki publicznej w procesie monitorowania zrównoważonego rozwoju na przykładzie SRWP 2020 Znaczenie statystyki publicznej w procesie monitorowania zrównoważonego rozwoju na przykładzie SRWP 2020 Augustów, 3-4 września 2015 r. 1 mgr Małgorzata Fiedorczuk mgr Maciej Muczyński Urząd Marszałkowski

Bardziej szczegółowo

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011 Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku Zespół ds. opracowania ramowego zintegrowanego programu regionalnego, 7 listopada, 2011 Cele bieżącej i przyszłej polityki: Nowa Polityka

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Daniel Szczechowski Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Opole, 13 listopada 2014 r. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020. Warszawa, 20 marca 2015 r.

Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020. Warszawa, 20 marca 2015 r. Wsparcie gospodarki niskoemisyjnej w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 Warszawa, 20 marca 2015 r. UMOWA PARTNERSTWA Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020. Warszawa, 14 października 2014 r.

Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020. Warszawa, 14 października 2014 r. Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020 Warszawa, 14 października 2014 r. 1 Cele tematyczne 2 Programy operacyjne na poziomie krajowym i regionalnym 3 Programy ramowe Unii Europejskiej Wsparcie

Bardziej szczegółowo

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001)

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) ROMAN KOŁODZIEJ IV Konferencja Naukowo-Techniczna,,Utrzymanie ruchu w przemyśle spożywczym Szczyrk, 26 kwietnia 2012 r. 1 PLAN

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o.

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. EKOS Poznań jako nazwa handlowa funkcjonuje na rynku od 1987. Głównymi obszarami działalności

Bardziej szczegółowo

inwestowanie w działania na rzecz klimatu inwestowanie w program LIFE

inwestowanie w działania na rzecz klimatu inwestowanie w program LIFE inwestowanie w działania na rzecz klimatu inwestowanie w program LIFE PRZEGLĄD NOWEGO PODPROGRAMU LIFE DOTYCZĄCEGO DZIAŁAŃ NA RZECZ KLIMATU NA LATA 2014 2020 Czym jest nowy podprogram LIFE dotyczący działań

Bardziej szczegółowo

Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu

Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu Rafał Rowiński, Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce Inwestycje w badania i rozwój są jednym ze sposobów wyjścia z kryzysu gospodarczego. Średni

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE PROJEKTÓW ENERGETYCZNYCH Z PROGRAMÓW EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ

FINANSOWANIE PROJEKTÓW ENERGETYCZNYCH Z PROGRAMÓW EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ ENERGETYCZNYCH Z PROGRAMÓW EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ POMORSKIE DNI ENERGII Ludwik Szakiel Kierownik Referatu Instrumentów Współpracy Terytorialnej Departament Rozwoju Regionalnego i Przestrzennego

Bardziej szczegółowo

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 -

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Ministerstwo Środowiska Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Zespół redakcyjny: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa 1. Doc. dr hab. Irena Duer 2. Prof.

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE

EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Uwarunkowania prawne wspierania instalacji fotowoltaicznych ze środków UE w latach 2014-2020 Wojewódzki Fundusz

Bardziej szczegółowo

www.cru.uni.lodz.pl HORIZON 2020

www.cru.uni.lodz.pl HORIZON 2020 HORIZON 2020 Program Ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji (2014-2020) CO TO JEST H2020? Największy program Komisji Europejskiej na badania i innowacje Budżet na lata 2014-2020 to prawie 80 mld

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania

Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania Wydział Zarządzania Regionalnym Programem Operacyjnym Nowa perspektywa finansowa UE nowe uwarunkowania UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ ROZWOJU REGIONALNEGO Rozporządzenie ogólne PE i Rady Ukierunkowanie

Bardziej szczegółowo

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Polityki Regionalnej W prezentacji przedstawione zostaną: Cele programu Interreg IVC Priorytety programu Typy działań

Bardziej szczegółowo

Wyzwania dla Podlasia Zielonej Krainy

Wyzwania dla Podlasia Zielonej Krainy Wyzwania dla Podlasia Zielonej Krainy Przemysław Nawrocki Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ 1 Województwo

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

Program rolnośrodowiskowy

Program rolnośrodowiskowy Program rolnośrodowiskowy Program rolnośrodowiskowy jest realizowany w ramach Osi II PROW 2007-2013 Poprawa środowiska naturalnego i obszarów wiejskich. Działanie to ma przyczynić się do zrównoważonego

Bardziej szczegółowo