Możliwość intensyfikacji procesu fermentacji beztlenowej osadów ściekowych poprzez dezintegrację osadu czynnego w procesie kawitacji mechanicznej.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Możliwość intensyfikacji procesu fermentacji beztlenowej osadów ściekowych poprzez dezintegrację osadu czynnego w procesie kawitacji mechanicznej."

Transkrypt

1 Możliwość intensyfikacji procesu fermentacji beztlenowej osadów ściekowych poprzez dezintegrację osadu czynnego w procesie kawitacji mechanicznej. Jan Suschka, Klaudiusz Grübel i Alicja Machnicka *) Abstrakt Podstawowym celem przeróbki osadów jest mineralizacja związków organicznych, prowadząca do stabilizacji osadów oraz zmniejszenia ich objętości, co osiąga się w procesach odwadniania oraz suszenia. Artykuł przedstawia możliwość zastosowania i skuteczność procesu dezintegracji osadu czynnego dla intensyfikacji produkcji biogazu w procesie fermentacji beztlenowej. Zwiększenie produkcji biogazu posiada bezpośredni skutek ekonomiczny wyrażający się wzrostem produkcji energii cieplnej lub elektrycznej. Proces dezintegracji osadu realizowano z zastosowaniem własnej konstrukcji dysz kawitacyjnych, ponieważ cechuje się prostotą, skutecznością oraz niskimi wskaźnikami zużycia energii. Wstęp Podstawowym celem przeróbki osadów jest mineralizacja związków organicznych prowadząca do stabilizacji osadów, a także do zmniejszenia ich objętości. Fermentacja jest procesem wielofazowym, w którym w fazie I bakterie hydrolityczne za pomocą enzymów zewnątrzkomórkowych rozkładają nierozpuszczalne związki organiczne osadów do związków rozpuszczalnych w wodzie, takich jak kwasy tłuszczowe, alkohole, amoniak itd. W fazie II (tzw. fermentacja kwaśna) bakterie kwasowe rozkładają powstałe związki rozpuszczalne do prostych kwasów organicznych, wodoru i dwutlenku węgla. Produkty fermentacji kwaśnej są substratem fazy III dla bakterii heterotroficznych oraz dla autotroficznych bakterii metanowych. Produktem metabolizmu bakterii metanowych jest metan, dwutlenek węgla i woda. Faza hydrolityczna jest etapem limitującym fermentację beztlenową, przez co dostarczenie na tym etapie łatwo rozkładalnych produktów wpływa na przyspieszenie tej fazy oraz intensyfikuje cały proces fermentacji. Otrzymanie i dostarczenie łatwo przyswajalnych związków osiągnąć można np. poprzez zastosowanie procesu dezintegracji osadu czynnego. Proces ten powoduje zniszczenie struktury kłaczków, rozerwanie i lizę komórek mikroorganizmów, uwalniając tym samym łatwo rozkładalne produkty. Wśród obecnie *) prof. dr hab. inż. Jan Suschka, mgr inż. Klaudiusz Grübel, dr Alicja Machnicka Akademia Techniczno-Humanistyczna, Instytut Ochrony i Inżynierii Środowiska, ul. Willowa 2, Bielsko-Biała.

2 stosowanych procesów dezintegracji można wymienić metody mechaniczne (młyny, homogenizatory, ultradźwięki itp.) i metody niemechaniczne (fizyczne np. zamrażanie/rozmrażanie; chemiczne np. zakwaszanie, utlenianie ozonem; biologiczne np. rozkład enzymatyczny). W artykule przedstawiono jeden ze sposobów dezintegracji osadów metodę dezintegracji mechanicznej z użyciem dysz kawitacyjnych. Kawitację definiuje się jako zjawisko wywołane zmiennym polem ciśnień cieczy, polegające na tworzeniu się, powiększaniu i zanikaniu pęcherzyków lub innych obszarów zamkniętych (kawern) zawierających parę danej cieczy, gaz lub mieszaninę parowo-gazową. Pęcherzyki zwiększają swoją objętość (rozwijają się) w obszarach obniżonego ciśnienia, poniżej jego krytycznej wartości i gwałtownie zmniejszają objętość (zanikają, implodują) w obszarach podwyższonego ciśnienia, powyżej wartości krytycznej. Wartość ciśnienia krytycznego jest zbliżona do ciśnienia pary nasyconej; zależy ona od rodzaju i stanu cieczy oraz od obecności ośrodków (zarodków) kawitacji [PN-86/H-04426]. Kawitacja znajduje obecnie zastosowanie w biotechnologii oczyszczania ścieków. Przeprowadzane badania dotyczące przeróbki osadów do tej pory skupiały się jedynie na możliwości zastosowania tego zjawiska do procesów odwadniania osadów [Bień, 2000], jako źródło łatwo przyswajalnego węgla organicznego dla procesu denitryfikacji, w sytuacji jego niedoboru w dopływających ściekach do reaktora osadu czynnego oraz dla ograniczenia zjawiska puchnięcia osadu w procesach oczyszczania ścieków [Żeglin i in, 2003]. Badania własne dotyczące dezintegracji osadu czynnego w procesie kawitacji wskazały na możliwość wykorzystania tego zjawiska do intensyfikacji produkcji biogazu. Metoda badawcza Materiałem do badań był osad czynny recyrkulowany (OCR) pobierany z oczyszczalni ścieków, stosującej zaawansowane procesy biologicznego oczyszczania ścieków, polegające na równoczesnym usuwaniem związków organicznych oraz związków azotu i fosforu. Próby osadu czynnego podawano przy pomocy pompy ślimakowej (rys. 1) pod ciśnieniem 12 barów do zaprojektowanej i wykonanej dyszy kawitacyjnej u wylotu, której tworzyła się tzw. mgła kawitacyjna (fot. 1). 2

3 3 1-pompa ślimakowa 2-manometr 3-przewód giętki 4-dysza kawitacyjna 5-zbiornik Rys. 1. Schemat instalacji do dezintegracji osadu czynnego i/lub piany przy pomocy kawitacji. Fot. 1. Zjawisko kawitacji mgła kawitacyjna na wylocie z dyszy. Badania wpływu procesu dezintegracji mechanicznej na efekt fermentacji beztlenowej nadmiaru osadu czynnego prowadzone były z wykorzystaniem termostatowanych (33 o C) komór doświadczalnych. Komory wypełniono osadem czynnym recyrkulowanym oraz osadem czynnym recyrkulowanym z dodatkiem osadu (20% i 40%) po 60 minutach dezintegracji. W ciągu okresu fermentacji (18 dni) mierzono jeden raz w ciągu doby objętość powstającego gazu. 3

4 Próby osadu czynnego recyrkulowanego nie poddawanego procesowi dezintegracji jak i po procesie analizowano chemicznie i mikroskopowo. Wszystkie oznaczenia chemiczne wykonano w oparciu o metodykę zawartą w Standard Methods for Examination of Water and Wastewater 19 th, wykorzystując Spektrofotometr firmy HACH DR Analizy mikrobiologiczne wykonano z zastosowaniem mikroskopu jasnego pola - Nikon Alphaphot 2 YS wyposażonego w kamerę Panasonic GP KR 222 oraz program do komputerowej obróbki obrazu Lucia ScMeas Version Próby do obserwacji mikroskopowych przygotowano w oparciu o barwienie metodą Neisser a. Wyniki badań Zmiany biologiczne Przeprowadzone analizy mikroskopowe wykazały, że proces mechanicznej dezintegracji z użyciem dysz kawitacyjnych powodował destrukcję kłaczków osadu czynnego oraz niszczenie uporządkowanych układów morfologicznych mikroorganizmów filamentacyjnych. Osad czynny niepoddany dezintegracji oraz osad czynny po 60 minutowej dezintegracji mechanicznej z wykorzystaniem dyszy kawitacyjnej przedstawiają fot. 2 i 3. Fot. 2. Osad czynny recyrkulowany (bez procesu dezintegracji). Obraz widziany w jasnym polu widzenia mikroskopu. Fot. 3. Osad czynny po procesie 60 minutowej dezintegracji. Obraz barwiony metodą Neissera, widziany w jasnym polu widzenia mikroskopu. 4

5 Zmiany fizykochemiczne Zniszczenie (w tym przypadku mechaniczne zniszczenie) komórek bakteryjnych prowadzi do uwolnienia wprowadzenia do roztworu (otaczającej cieczy) nagromadzonych związków organicznych, których uwalnianie wykazano na podstawie zmian ChZT, azotu amonowego i fosforanów w cieczy zdezintegrowanego osadu czynnego. Podczas dezintegracji osadu czynnego wykazano zwiększające się wartości ChZT w zależności od czasu dezintegracji. Dezintegracja 60 minutowa doprowadziła do gwałtownego wzrostu wartości ChZT z ok. 77 do wartości ponad 386 mg O 2 /dm 3 (rys. 2). Wydłużając czas dezintegracji o kolejne 30 minut wartość ChZT osiągnęła 407 mg O 2 /dm 3 (uzyskany wzrost stężenia w przedłużonym czasie dezintegracji nie był już tak znaczący jak w czasie pierwszych 60 minut). ChZTCr [mg O2/dm 3 ] Czas dezintegracji [min] Rys. 2. Zmiany wartości ChZT w cieczy osadu czynnego w zależności od czasu dezintegracji. Na skutek niszczenia struktur komórek następuje uwalnianie enzymów znajdujących się w protoplaście. Powodują one hydrolityczny rozkład organicznych związków fosforowych i azotowych, przez co dochodzi do wzrostu stężeń azotu amonowego i fosforanów w cieczy. Analogicznie do wzrostu wartości ChZT nastąpiło znaczące uwolnienie N-NH 4 i PO4 podczas pierwszych 60 minut dezintegracji (rys. 3). 5

6 Azot amonowy [mg N-NH 4/dm 3 ] N-NH PO4 Czas dezintegracji [min] Fosforany [mg PO4/dm 3 ] Rys. 3. Zmiany stężenia azotu amonowego i fosforanów w cieczy osadu czynnego recyrkulowanego w zależności od czasu dezintegracji. Wpływ dezintegracji na wydajność produkcji biogazu Miarą efektywności procesu fermentacji jest intensywność produkcji biogazu, a także wydatek wyrażający się ilością wyprodukowanego gazu z jednostki masy usuniętych substancji organicznych. Znacznie większe wartości ChZT w osadzie zdezintegrowanym doprowadziły do uzyskania zdecydowanie większej produkcji biogazu. Na rys. 4 pokazano różnicę w produkcji biogazu, po 18 dniach fermentacji, pomiędzy próbą niepoddaną dezintegracji i próbą po mechanicznym rozdrabnianiu. Z próby osadu czynnego niepoddawanego dezintegracji powstało o 41% mniej biogazu w porównaniu do objętości powstałego biogazu z próby osadu zdezintegrowanego. 6

7 Ilość gazu [dm 3 /kg s.m.org. *d] 0,25 0,20 0,15 0,10 0,23 0,16 0,05 0, Czas fermentacji [d] OCR (Osad Czynny Recyrkulowany) OCR po dezintegracji Rys. 4. Wpływ dezintegracji osadu czynnego na produkcję biogazu. Badania dezintegracji mechanicznej z wykorzystaniem dyszy kawitacyjnej zmierzały do oceny możliwości intensyfikacji procesu fermentacji beztlenowej osadu czynnego przez dodatek pewnej ilości osadu dezintegrowanego. Założono dodatek bardzo ograniczonej ilości dezintegrowanego osadu (po 60 minutach dezintegracji), celem ewentualnego ograniczenia negatywnego wpływu rozdrobnienia osadu na dalsze procesy odwadniania osadów przefermentowanych. Ponadto, do badanych prób doprowadzono stałą objętość osadu przefermentowanego (20% objętościowych WKF w każdej próbie) celem wprowadzenia zaadoptowanej flory mikrobiologicznej. Rysunek 5 przedstawia zmiany produkcji biogazu po 18 dobach fermentacji w próbach ze stałym udziałem osadu z WKF (przefermentowanym) oraz zmienną objętością osadu poddanego dezintegracji. Porównując otrzymane wyniki z próbami bez udziału osadu przefermentowanego (rys. 4) można zauważyć, że wprowadzenie zaadoptowanych bakterii metanowych przyczyniło się do wzrostu produkcji biogazu o 0,018 dm 3 /kg s.m.org. (z 0,163 dm 3 /kg s.m.org. do 0,181 dm 3 /kg s.m.org.) w próbie osadu czynnego niedezintegrowanego i o 0,039 dm 3 /kg s.m.org. (z 0,235 dm 3 /kg s.m.org. do 0,274 dm 3 /kg s.m.org. ) w próbie osadu poddanego dezintegracji. 7

8 Ilość gazu [dm 3 /kg s.m.org. *d] 0,35 0,30 0,25 0,20 0,15 0,292 0,286 0,274 0,181 0,10 0,05 0, %OCR + 20%WKF Czas fermentacji [d] 80%OCR po dezintegracji + 20%WKF 60%OCR + 20%OCR po dezintegracji + 20%WKF 40%OCR + 40%OCR po dezintegracji + 20%WKF Rys. 5. Wpływ udziału objętościowego OCR (Osadu Czynnego Recyrkulowanego) po dezintegracji na produkcję biogazu. Doprowadzając do próby 20% objętościowych dezintegrowanego osadu (60%OCR + 20%OCR po dezintegracji + 20%WKF) produkcja gazu wzrosła do 0,253 dm 3 /kg s.m.org. po 18 dobach fermentacji. Jest to, więc prawie o 0,09 dm 3 /kg s.m.org. większa produkcja biogazu od uzyskiwanej przy fermentacji wyłącznie osadu czynnego niezdezintegrowanego. Dezintegracja osadu czynnego na wskutek kawitacji przyczyniła się, więc do zdecydowanie intensywniejszej produkcji biogazu w porównaniu do produkcji biogazu z prób bez zdezintegrowanego osadu. Z kolei objętości powstałego biogazu z próby z dodatkiem 20% i 40% dezintegrowanego osadu czynnego, były prawie na tym samym poziomie. Sugerować to może, że wystarczający jest udział zaledwie 20% objętościowych osadu zdezintegrowanego. Wydatek gazu wyrażony w dm 3 /kg s.m.org. usuniętej (ze względu na skalę laboratoryjną), a nie w przyjętych m 3 /kg s.m.org. usuniętej, wzrasta wraz z udziałem objętościowym osadu czynnego recyrkulowanego w próbach (rys. 6). W przypadku samego osadu recyrkulowanego wydatek wyniósł 0,598 dm 3 /kg s.m.org. usuniętej, a w przypadku osadu poddanego dezintegracji wzrósł o 95% (z 0,598 do 0,975 dm 3 /kg s.m.org. usuniętej ). Z kolei, przy stałym udziale zaadoptowanej flory mikrobiologicznej z procesów fermentacji (20% WKF) i zmiennym udziale osadu dezintegrowanego odnotowano jeszcze większy wzrost wydatku gazu. Przy udziale 20% osadu dezintegrowanego wydatek wyniósł 1,179 dm 3 /kg s.m.org. usuniętej, a przy udziale 40% - 1,273 dm 3 /kg s.m.org. usuniętej. Zwiększając udział osadu recyrkulowanego 8

9 dezintegrowanego do 80% objętościowych spowodował wzrost wydatku biogazu do wartości 1,819 dm 3 /kg s.m.org. usuniętej. Wydatek [dm 3 /kg s.m. organicznej usuniętej ] 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 0,598 OCR 0,975 OCR po dezintegracji 1,5h 1,179 60% OCR + 20% OCR po dezintegracji + 20% WKF 1,273 40% OCR + 40% OCR po dezintegracji + 20% WKF 1,819 80% OCR po dezintegracji + 20% WKF Rys. 6. Produkcja biogazu z 1kg suchej masy organicznej (usuniętej). Poddając dezintegracji pianę (kożuch) pływającą na bioreaktorach i wprowadzając do wydzielonych komór fermentacji (WKF) można uzyskać dalsze zwiększenie produkcji metanu, eliminując jednocześnie pianę także w WKF-ach. Wnioski 1. W wyniku procesu kawitacji mechanicznej na skutek destrukcji mikroorganizmów następuje wprowadzenie do cieczy substancji organicznych. 2. Dostępność materii organicznej w fazie hydrolizy wpływa na intensyfikację procesu fermentacji beztlenowej, czego skutkiem jest wzrost produkcji biogazu. 3. Znaczącym czynnikiem intensyfikującym proces produkcji biogazu jest już dodatek części dezintegrowanego osadu oraz wprowadzenie zaadoptowanej mikroflory. 4. Mechaniczna kawitacja zastosowana do dezintegracji osadu czynnego jest skutecznym narzędziem intensyfikującym produkcję biogazu. Literatura Bagieński J. (1998). Kawitacja w urządzeniach wodociągowych i ciepłowniczych. Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań. 9

10 Burka E.S. (2001). Zagadnienia fizyki kawitacji. Zeszyty Naukowe Politechniki Białostockiej. Budowa i Eksploatacja Maszyn. z. 8, pp Machnicka A., Suschka J. i Grübel K. (2005). The intensification of sewage sludge anaerobic digestion by partial disintegration of surplus activated sludge and foam. Integration and optimisation of urban sanitation systems, Raport no 13, s Machnicka A., Suschka J. i Grübel K. (2004). Phosphorous uptake by filamentous bacteria. 4 th IWA World Water Congress and Exhibition, Marrakech, September. Mitosek M. (2002). Zjawisko kawitacji zaczątkowej. Prace Naukowe Politechniki Warszawskiej. Inżynieria Środowiska. z. 42, pp Wójs K. (2004). Kawitacja w cieczach o różnych właściwościach reologicznych. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław. Żeglin-Kurbiel K., Banaś J. i Cimochowicz-Rybicka M. (2003). Nowe biotechnologie i kontrola osadów ściekowych do spełnienia wymagań przepisów Unii Europejskiej. Czasopismo Techniczne. Środowisko. R. 100, z. 4-Ś, pp Polska Norma, PN-86/H Erozja kawitacyjna. Nazwy, określenia i symbole. 10

Możliwość zastosowania techniki LCA do oceny wpływu na środowisko odpadów przemysłowych i energetycznych

Możliwość zastosowania techniki LCA do oceny wpływu na środowisko odpadów przemysłowych i energetycznych Inżynieria i Ochrona Środowiska 2014, t. 17, nr 4, s. 597-617 Maciej KURZYDŁO Politechnika Częstochowska, Wydział Inżynierii Środowiska i Biotechnologii Instytut Zaawansowanych Technologii Energetycznych

Bardziej szczegółowo

Możliwość opalania kotłów energetycznych roztworem wodnym mieszanek oleju rzepakowego z olejami ropopochodnymi

Możliwość opalania kotłów energetycznych roztworem wodnym mieszanek oleju rzepakowego z olejami ropopochodnymi Henryk Karcz, Politechnika Wrocławska, Instytut Techniki Cieplnej i Mechaniki Płynów Agnieszka Kosiorek, ZBUS Combustion Jan Butmankiewicz, Dariusz Maciejak, TKW Combustion Możliwość opalania kotłów energetycznych

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie. Oznaczanie podstawowych parametrów fizykochemicznych różnych rodzajów wód naturalnych.

Ćwiczenie. Oznaczanie podstawowych parametrów fizykochemicznych różnych rodzajów wód naturalnych. Ćwiczenie Oznaczanie podstawowych parametrów fizykochemicznych różnych rodzajów wód naturalnych. Wody naturalne występujące w przyrodzie dzielimy na wody: morskie, rzeczne (wody powierzchniowe), podziemne,

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Kłosowski*, Dorota Macko*, Dawid Mikulski*

Grzegorz Kłosowski*, Dorota Macko*, Dawid Mikulski* Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 45, 2010 r. Grzegorz Kłosowski*, Dorota Macko*, Dawid Mikulski* Rozwój metod biotechnologicznych produkcji biopaliw ze źródeł odnawialnych Development of biotechnological

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA MIASTA RZESZOWA NA LATA 2013-2016, Z UWZGLĘDNIENIEM ZADAŃ ZREALIZOWANYCH W 2013 ROKU ORAZ PERSPEKTYWĄ NA LATA 2017-2020

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA MIASTA RZESZOWA NA LATA 2013-2016, Z UWZGLĘDNIENIEM ZADAŃ ZREALIZOWANYCH W 2013 ROKU ORAZ PERSPEKTYWĄ NA LATA 2017-2020 Załącznik do uchwały Nr LXIII/1158/2013 Rady Miasta Rzeszowa z dnia 14 listopada 2013 r. PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA MIASTA RZESZOWA NA LATA 2013-2016, Z UWZGLĘDNIENIEM ZADAŃ ZREALIZOWANYCH W 2013 ROKU

Bardziej szczegółowo

Zasady GHP / GMP oraz system HACCP jako narz dzia zapewnienia bezpieczeƒstwa zdrowotnego ywnoêci Poradnik dla przedsi biorcy

Zasady GHP / GMP oraz system HACCP jako narz dzia zapewnienia bezpieczeƒstwa zdrowotnego ywnoêci Poradnik dla przedsi biorcy Halina Turlejska Zasady GHP / GMP oraz system HACCP jako narz dzia zapewnienia bezpieczeƒstwa zdrowotnego ywnoêci Poradnik dla przedsi biorcy Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi ul. Wspólna 30 02-930

Bardziej szczegółowo

Ocena możliwości ochrony jeziora Konin wraz z określeniem wykorzystania jeziora Konin pod względem rekreacyjnym

Ocena możliwości ochrony jeziora Konin wraz z określeniem wykorzystania jeziora Konin pod względem rekreacyjnym Ocena możliwości ochrony jeziora Konin wraz z określeniem wykorzystania jeziora Konin pod względem rekreacyjnym Zielona Góra, 30 listopada 2010 r. Dofinansowano ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony

Bardziej szczegółowo

CHEMIA (Klasy IV, V, VI i VII) PROGRAM NAUCZANIA

CHEMIA (Klasy IV, V, VI i VII) PROGRAM NAUCZANIA Szkoły Europejskie Biuro Sekretarza Generalnego Rady Nadzorczej Jednostka Pedagogiczna Nr.: 2004-D-72-pl-4 Oryg.: FR Wersja PL CHEMIA (Klasy IV, V, VI i VII) PROGRAM NAUCZANIA Rada Nadzorcza Szkół Europejskich

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO ŚRODOWISKA

MINISTERSTWO ŚRODOWISKA MINISTERSTWO ŚRODOWISKA STRATEGIA ROZWOJU ENERGETYKI ODNAWIALNEJ (realizacja obowiązku wynikającego z Rezolucji Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie wzrostu wykorzystania energii

Bardziej szczegółowo

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska STAN ŚRODOWISKA W POLSCE. Raport 2014

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska STAN ŚRODOWISKA W POLSCE. Raport 2014 Główny Inspektorat Ochrony Środowiska STAN ŚRODOWISKA W POLSCE Raport 2014 BIBLIOTEKA MONITORINGU ŚRODOWISKA Warszawa 2014 Główny Inspektorat Ochrony Środowiska STAN ŚRODOWISKA W POLSCE Raport 2014 BIBLIOTEKA

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 2001 Nr 62 poz. 627 USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1)

Dz.U. 2001 Nr 62 poz. 627 USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) Kancelaria Sejmu s. 1/277 Dz.U. 2001 Nr 62 poz. 627 USTAWA z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) Opracowano na podstawie: t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1232, 1238, z 2014 r. poz. 40, 47,

Bardziej szczegółowo

Narodowy Program Ochrony Infrastruktury Krytycznej. Narodowy Program Ochrony Infrastruktury Krytycznej

Narodowy Program Ochrony Infrastruktury Krytycznej. Narodowy Program Ochrony Infrastruktury Krytycznej 2013 Narodowy Program Ochrony Infrastruktury Krytycznej Narodowy Program Ochrony Infrastruktury Krytycznej 1 Spis treści Spis treści 2 Wprowadzenie 4 1. Zakres, cele, priorytety i zasady Programu 6 1.1.

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W GŁOGOWIE

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W GŁOGOWIE PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W GŁOGOWIE ERGONOMIA I BEZPIECZEŃSTWO PRACY OPRACOWAŁ: DARIUSZ SCZANIECKI LITERATURA: - BHP w praktyce Bogdan Rączkowski Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr Sp. z o.o.

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 2014 poz. 1101 USTAWA. z dnia 11 lipca 2014 r.

Dz.U. 2014 poz. 1101 USTAWA. z dnia 11 lipca 2014 r. Kancelaria Sejmu s. 1/55 Dz.U. 2014 poz. 1101 USTAWA z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy Prawo ochrony środowiska oraz niektórych innych ustaw 1),2) Art. 1. W ustawie z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo

Bardziej szczegółowo

Anna Warchoł, Iwona Maciejowska PROGRAM NAUCZANIA CHEMII. Szkoła ponadgimnazjalna zakres podstawowy

Anna Warchoł, Iwona Maciejowska PROGRAM NAUCZANIA CHEMII. Szkoła ponadgimnazjalna zakres podstawowy Anna Warchoł, Iwona Maciejowska PROGRAM NAUCZANIA CHEMII Szkoła ponadgimnazjalna zakres podstawowy Kraków 2012 Spis treści Wstęp... 3 I. Ogólne założenia programu... 4 II. Cele nauczania... 5 III. Treści

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka glomalin i oddziaływania różnych systemów uprawy na ich zawartość w glebie

Charakterystyka glomalin i oddziaływania różnych systemów uprawy na ich zawartość w glebie 75 Polish Journal of Agronomy 2013, 15, 75 82 Charakterystyka glomalin i oddziaływania różnych systemów uprawy na ich zawartość w glebie Anna Gałązka Zakład Mikrobiologii Rolniczej Instytut Uprawy Nawożenia

Bardziej szczegółowo

Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo BIOSTRATEG

Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo BIOSTRATEG NARODOWE CENTRUM BADAŃ I ROZWOJU Strategiczny program badań naukowych i prac rozwojowych Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo BIOSTRATEG Listopad 2013 Strategiczny program badań naukowych i prac

Bardziej szczegółowo

Diagnoza aktualnego stanu gospodarki wodnej

Diagnoza aktualnego stanu gospodarki wodnej Diagnoza aktualnego stanu gospodarki wodnej Załącznik 1 Do Projektu Polityki wodnej państwa 2030 (z uwzględnieniem etapu 2016) KRAJOWY ZARZĄD GOSPODARK WODNEJ 2010 SPS TREŚC. STAN ZASOBÓW WODNYCH ORAZ

Bardziej szczegółowo

Wybrane metody oceny użyteczności stron i aplikacji internetowych

Wybrane metody oceny użyteczności stron i aplikacji internetowych KRAINA BIZNESU Otoczenie przyjazne rozwojowi biznesu UX & Business Consulting Paweł Kopyść Wybrane metody oceny użyteczności stron i aplikacji internetowych Biała Księga Kraków 2014 Kraina Biznesu - UX

Bardziej szczegółowo

(Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA

(Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA 15.1.2011 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 12/1 II (Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 10/2011 z dnia 14 stycznia 2011 r. w sprawie materiałów i

Bardziej szczegółowo

zrównoważony rozwój zastosowania woda w mieście 2014 Fundacja Sendzimira

zrównoważony rozwój zastosowania woda w mieście 2014 Fundacja Sendzimira 5 zrównoważony rozwój zastosowania woda w mieście 2014 Fundacja Sendzimira woda w mieście 5 zrównoważony rozwój zastosowania Woda w mieście Seria wydawnicza: Zrównoważony Rozwój Zastosowania Redakcja naukowa

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJONALNE I ORGANIZACYJNE ASPEKTY ROZWOJU USŁUG POŚREDNICTWA FINANSOWEGO W POLSCE

INSTYTUCJONALNE I ORGANIZACYJNE ASPEKTY ROZWOJU USŁUG POŚREDNICTWA FINANSOWEGO W POLSCE UNIWERSYTET W BIAŁYMSTOKU WYDZIAŁ EKONOMII I ZARZĄDZANIA KATEDRA EKONOMII POLITYCZNEJ Leszek Kropiwnicki INSTYTUCJONALNE I ORGANIZACYJNE ASPEKTY ROZWOJU USŁUG POŚREDNICTWA FINANSOWEGO W POLSCE Praca doktorska

Bardziej szczegółowo

Gaz niekonwencjonalny szansa dla Polski i Europy? Analiza i rekomendacje

Gaz niekonwencjonalny szansa dla Polski i Europy? Analiza i rekomendacje Gaz niekonwencjonalny szansa dla Polski i Europy? Analiza i rekomendacje Izabela Albrycht, Keith Boyfield, Jarosław M. Jankowski, Maciej Kaliski, Maciej Kołaczkowski, Marcin Krupa, Guy Lewis, Ziwase Ndhlovu,

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE DO OPERATÓW WODNOPRAWNYCH

WYTYCZNE DO OPERATÓW WODNOPRAWNYCH WYTYCZNE DO OPERATÓW WODNOPRAWNYCH Hauraton Polska Sp. z o.o. Ul. Kasztelańska 37 60-316 Poznań Tel.: 061/ 66 25 444 Fax: 061/ 66 25 440 e-mail: hauraton@hauraton.com.pl www.hauraton.com Stan prawny na

Bardziej szczegółowo

Jak zorganizować przegląd energetyczny szkoły i pomóc zespołowi ds. energii poznać jej sytuację energetyczną?

Jak zorganizować przegląd energetyczny szkoły i pomóc zespołowi ds. energii poznać jej sytuację energetyczną? Jak zorganizować przegląd energetyczny szkoły i pomóc zespołowi ds. energii poznać jej sytuację energetyczną? Poradnik dla szkolnych woźnych i/lub administratorów technicznych budynku Niniejszy poradnik

Bardziej szczegółowo

Wpływ temperatury oraz dodatku cementu na czas wiązania zawiesin popiołowo-wodnych

Wpływ temperatury oraz dodatku cementu na czas wiązania zawiesin popiołowo-wodnych MIDDLE POMERANIAN SCIENTIFIC SOCIETY OF THE ENVIRONMENT PROTECTION ŚRODKOWO-POMORSKIE TOWARZYSTWO NAUKOWE OCHRONY ŚRODOWISKA Annual Set The Environment Protection Rocznik Ochrona Środowiska Volume/Tom

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA DLA GMINY ZIELONA GÓRA NA LATA 2004-2011

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA DLA GMINY ZIELONA GÓRA NA LATA 2004-2011 WÓJT GMINY ZIELONA GÓRA PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA DLA GMINY ZIELONA GÓRA NA LATA 2004-2011 STAN ŚRODOWISKA GMINY ZIELONA GÓRA Wykonawca: Pracownia Ochrony Środowiska Ekorozwój 65-034 Zielona Góra ul.

Bardziej szczegółowo

Racjonalne gospodarowanie środowiskiem glebowym Polski

Racjonalne gospodarowanie środowiskiem glebowym Polski 43 Polish Journal of Agronomy 2011, 7, 43 58 Racjonalne gospodarowanie środowiskiem glebowym Polski 1 Stanisław Krasowicz, 1 Wiesław Oleszek, 2 Józef Horabik, 3 Ryszard Dębicki, 4 Janusz Jankowiak, 5 Tomasz

Bardziej szczegółowo

(Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA

(Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA 14.12.2012 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 342/1 II (Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 1194/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie wykonania dyrektywy

Bardziej szczegółowo

Stan równowagi chemicznej

Stan równowagi chemicznej Stan równowagi chemicznej Metodyka i praktyka szkolna Scenariusz lekcji chemii w szkole ponadgimnazjalnej Scenariusz ten uzyskał I nagrodę w konkursie, pod tym samym tytułem, ogłoszonym na łamach naszego

Bardziej szczegółowo