DZIEJE MIEJSCOWOŚCI GMINY ZAMOŚĆ. Wiesław Bondyra Ewa Lorentz Ewa Prusicka Kołcon Mariusz Korzeniowski

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "DZIEJE MIEJSCOWOŚCI GMINY ZAMOŚĆ. Wiesław Bondyra Ewa Lorentz Ewa Prusicka Kołcon Mariusz Korzeniowski"

Transkrypt

1 1

2

3 DZIEJE MIEJSCOWOŚCI GMINY ZAMOŚĆ Wiesław Bondyra Ewa Lorentz Ewa Prusicka Kołcon Mariusz Korzeniowski Zamość 2010

4

5 Szanowni Państwo, Dzieje miejscowości Gminy Zamość są pierwszym dziełem, które w tak obszerny sposób opowiada o wydarzeniach i ludziach w nich uczestniczących, a które miały miejsce w ciągu wieków na terenach tworzących dziś Gminę Zamość. Cieszymy się jego powstaniem, możliwym dzięki pozyskaniu wsparcia ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego. Książka jest integralną częścią międzynarodowego projektu Zielone serca Europy promocja walorów kulturowych i turystycznych terenów Gminy Zamość. Nasz dorobek należy do skarbnicy wielkiego europejskiego dziedzictwa. Bogata historia 35 ciu miejscowości, wciąż napływające przekazy, materiały, relacje, prowadzone badania, skłaniają do kontynuowania dalszych prac nad rozszerzeniem wydawnictwa. Dziękuję autorom i wszystkim osobom, dzięki którym mogło powstać to dzieło. Zapraszam do lektury i włączenia się w kolejny etap odkrywania nieznanych kart z dziejów miejscowości Gminy Zamość. Ryszard Gliwiński Wójt Gminy Zamość

6

7 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Środowisko geograficzne Ogólny zarys dziejów na tle losów regionu Gmina Zamość dzisiaj Dzieje miejscowości Białobrzegi Białowola Borowina Sitaniecka Bortatycze Hubale Hyża (Chyża) Jatutów Kalinowice Lipsko Lipsko Kosobudy Lipsko Polesie Łapiguz Mokre Płoskie Pniówek Siedliska Sitaniec Sitaniec Błonie Sitaniec Kolonia Sitaniec Wolica Skaraszów Skokówka Szopinek Topornica Wieprzec Wierzchowiny Wólka Panieńska Wólka Wieprzecka Wychody Wysokie Zalesie Zarzecze Zawada Zwódne Żdanów Żdanówek KRAJOBRAZ KULTUROWY BIAŁOBRZEGI BIAŁOWOLA BOROWINA SITANIECKA BORTATYCZE I KOLONIA BORTATYCZE HUBALE HYŻA JATUTÓW KALINOWICE LIPSKO LIPSKO KOSOBUDY LIPSKO POLESIE ŁAPIGUZ MOKRE PŁOSKIE PNIÓWEK SIEDLISKA SITANIEC SITANIEC BŁONIE KOLONIA SITANIEC SITANIEC WOLICA SKARASZÓW SKOKÓWKA SZOPINEK TOPORNICA WIEPRZEC WIERZCHOWINY WÓLKA PANIEŃSKA WÓLKA WIEPRZECKA WYCHODY WYSOKIE ZALESIE ZARZECZE ZAWADA ZWÓDNE ŻDANÓW ŻDANÓWEK BIBLIOGRAFIA INDEKS OSÓB ANEKS MAPY

8

9 Wstęp Historia niniejszego wydawnictwa rozpoczęła się jeszcze w 1993 r., kiedy ówczesne władze Gminy Zamość wystąpiły z inicjatywą opracowania dziejów miejscowości, wchodzących do tej jednostki samorządowej. W pracach nad powstaniem wydawnictwa wzięli udział: E. Lorentz, E. Prusicka-Kołcon, M. Korzeniowski i W. Bondyra. Inicjatywa ta była ze wszech stron cenną, a na tamte czasy wręcz pionierską, przynajmniej na skalę regionu. Okazała się sensowna i konieczna, choćby ze względu na ówczesny brak poważniejszych historycznych monografii obszarów Zamojszczyzny 1, może poza bardzo ogólnym i hasłowym Słownikiem historycznym miejscowości woj. zamojskiego 2. Miała służyć popularyzacji i pogłębieniu wiedzy - w tym historycznej - o terenie obecnej Gminy i zamieszkującej ją społeczności (co ukrywa się pod tak modnym dziś pojęciem małej ojczyzny ). Miała być pomocna instytucjom koordynującym sprawy społeczne, a nade wszystko prezentacji Gminy na zewnątrz. Ponadto podjęcie takiej tematyki było potrzebne dla wyjaśnienia specyfiki regionu na etniczno kulturowym pograniczu polsko ruskim oraz dziejowych relacji z dawną Ordynacją Zamojską 3 i miastem Zamość. O ile o tym ostatnim wiemy stosunkowo dużo, to już o okolicznych wsiach częstokroć o historii daleko odleglejszej i bogatszej aniżeli samego Zamościa wiemy raczej niewiele, a o niektórych z nich zgoła nic. Naprawienie takiego stanu rzeczy stawiała sobie za cel właśnie ta publikacja. Okazało się, iż perspektywa tej edycji również spotkała się z życzliwością wśród społeczności Gminy, regionalistów oraz kręgów naukowych. Jakież więc było nasze zdziwienie i rozczarowanie, gdy ta publikacja w 1994 r. ukazała się, lecz zaledwie w postaci powielonego maszynopisu. W następnych latach ukazało się kilka kolejnych wydawnictw, zarówno popularnych, jak i popularno naukowych, o zbliżonej tematyce, a przy tym często wzorowanych na powyższej. Opisy we fragmentach pojawiły się także w prasie i w internecie. Ich autorzy co zrozumiałe czerpali z naszych ustaleń, niekiedy przepisując treści dosłownie, lecz co gorsza powielając niektóre ówczesne błędy i niedociągnięcia. W ostatnich dwóch latach nowe władze Gminy, na czele z Wójtem Ryszardem Gliwińskim, wystąpiły z nową inicjatywą reedycji pierwotnej publikacji, tym razem jako pozycji prawdziwie książkowej, poprawionej i poszerzonej, z bogatą szatą graficzną, z wykorzystaniem dostępnych dziś możliwości technicznych. Jej cele pozostały praktycznie te same, a prace nad nią podjęła trójka z dawnych autorów. W efekcie E. Prusicka-Kołcon opracowała znaleziska archeologiczne, środowisko geograficzne i dzieje powojenne, E. Lorentz opracowała krajobraz kulturowy, zaś W. Bondyra opracował ogólny zarys dziejów i dzieje poszczególnych miejscowości od początków do 1945 r. 4 W części poświęconej krajobrazowi kulturowemu Gminy Zamość, podjęta została próba zdefiniowania elementów składających się na tożsamość kulturową tego terenu. Na ukształtowanie krajobrazu kulturowego gminy wpłynęły warunki geograficzne, przyrodnicze oraz działalność człowieka. Dziedzictwo człowieka w tej konkretnej przestrzeni uzyskało swój wymiar materialny i niematerialny. Specyfika krajobrazu kulturowego otuliny Zamościa wiąże się z zagospodarowaniem tej okolicy przez rozbudowę wsi i założeń dworsko-folwarcznych Ordynacji Zamojskiej. Od funkcjonowania organizmu gospodarczego jakim była Ordynacja, uzależniona była sieć drożna, położenie i układ wsi, powiązania widokowe i funkcjonalne ośrodków dworskich i wiejskich z otaczającym terenem oraz stan zachowania architektury i zadrzewienia. Zmienność struktury materialnej krajobrazu kulturowego, dała o sobie znać zwłaszcza w okresie powojennym, który zapoczątkował proces degradacji wartości krajobrazowych i zabytkowych. Minione lata budownictwa socjalistycznego wytworzyły wśród mieszkańców wsi przeświadczenie, że spuścizny dawnego, zgrzebnego życia, należy się czym prędzej pozbyć i zastąpić ją cywilizowaną nowoczesnością. W krajach zachodnich w tym czasie, rolnicy dbali o stare domy, nie rezygnując z nowoczesności. Ta dbałość wynikała 1. Zamojszczyzna jest dziś pojęciem dość nieprecyzyjnym, zwykle kojarzonym z obszarem niedawnego województwa zamojskiego, sprzed reformy z 1999 r. 2. W. Bondyra, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin Zamość Poza Jatutowem i Wólką Panieńską, wszystkie pozostałe miejscowości Gminy ongiś wchodziły w skład Ordynacji Zamojskiej. 4. Dane archeologiczne i dzieje po 1945 r. w ogólnym zarysie dziejów uzupełniła E. Prusicka-Kołcon. Natomiast W. Bondyra w części właściwej rozszerzył faktografię dotyczącą XIX i I połowy XX stulecia, wcześniej opracowywaną przez M. Korzeniowskiego, a także poszerzył niektóre z opisów dawnych zabytków, zwłaszcza sakralnych. 7

10 jednak przede wszystkim z faktu, że znali wartość czysto dochodową tych obiektów. W atmosferze tych autentycznych, wiejskich siedzib można gościć turystów, zwabionych możliwością spędzenia ciekawego urlopu. Nasz krajobraz kulturowy z pewnością wyglądałby inaczej, gdybyśmy potrafili respektować proste prawo szacunku dla przyrody i otoczenia. Drewniane domy mają to do siebie, że żyją: jak ludzie starzeją się i umierają. Tym właśnie przemijaniem domy z drewna upodabniają się do otaczającej je przyrody. Drewno w miarę starzenia się zmienia swój koloryt, starzejące się belki domu pokrywają się siecią drobnych pęknięć podobnych do zmarszczek na twarzy człowieka. Z biegiem lat pogłębiają się ślady używania drzwi, podłóg, progów. Zniszczone upływem czasu, wyglądają szlachetnie i stanowią o tożsamości danego miejsca. Krajobraz kulturowy to nie tylko architektura. To także drogi, łąki, pola. Tożsamość miejsca istnieje i trwa w przestrzeni, ale także w ludziach, którzy w tej przestrzeni żyją. Warto znaleźć pomysł na tę tożsamość obecnie, odsłonić ją, wyróżnić. Nikt nie będzie potrafił zrobić tego lepiej od samych mieszkańców, jeżeli tylko nie ulegną modom i pomysłom z zewnątrz, natomiast odkryją to co własne, swoje, zawsze w jakiś sposób unikalne. Naszą intencją jest, aby napisana przez nas książka miała swój udział w odkrywaniu tożsamości regionu przez mieszkańców gminy Zamość. Zachowanie zagrożonego dziedzictwa kultury wymaga bowiem czynnego udziału lokalnych społeczności. Zależy nam, jako autorom, na uświadomieniu wartości, jaką w krajobrazie mają odniesienia do dziedzictwa kulturowego, do jego sfery historycznej. Nie zawsze jest to historia Wielka. Stare, drewniane domy mają swoje historie, mniejsze, skromniejsze, ale często przejmująco prawdziwe. Miejsca wartościowe tworzą się tam, gdzie są ludzie, którzy odczuwają taką symboliczną potrzebę. Ta bardzo ludzka potrzeba uruchamia się tam, gdzie istnieje otwartość na pamięć i dziedzictwo miejsca. Budowaniu tej otwartości i wrażliwości na krajobraz kulturowy ma służyć nasza książka. Promowanie ochrony krajobrazu, gospodarowanie nim i jego planowanie mają podstawowe znaczenie w zrównoważonym rozwoju gmin 5. Toteż rozpoznanie przedmiotu ochrony jest pierwszym i niezbędnym krokiem w tym kierunku. Taki cel ma niniejsze opracowanie. Ważnym etapem pracy nad tematem, była konfrontacja źródeł historycznych z badaniami terenowymi. Ten podniesiony przed laty postulat badawczy, przynajmniej po części staramy się zrealizować 6. Prezentacja krajobrazu kulturowego w niniejszej książce jest pierwszą próbą porównania wyników badań terenowych ze źródłami archiwalnymi. Pomimo, że nie wyczerpuje całości problematyki, daje to w efekcie czytelny obraz stanu zachowania krajobrazu kulturowego gminy, co w przyszłości pomoże w opracowaniu programu jego ochrony. Walory estetyczne zachowanej architektury dawnych chałup nie zawsze są łatwe do zauważenia dla przeciętnego obserwatora. Większość zabudowy wiejskiej nie należy już do klasycznych chat. Są to głównie domy budowane w latach międzywojennych, a ich stan techniczny bywa jeszcze zupełnie dobry. Drewniane budynki mieszkalne i gospodarcze wykonane są w sposób bardzo prosty. Ich piękno tkwi właśnie w tej prostocie i nieukrywaniu elementów konstrukcyjnych. Tradycyjne w formie, niewielkie w skali, wyposażone w najprostszy detal, chałupy oceniane z osobna jako efekt pracy wiejskiego cieśli, wyróżniają się doskonale dobranymi proporcjami. Razem, tworzą niepowtarzalną całość krajobrazu wsi. Stanowią specyficzne zespoły harmonijnie powiązane z otaczającą przyrodą, a czasem wręcz wtopione w krajobraz. Dzięki nim zabudowa każdej wsi, ma swoją spoistość i tożsamość. Istotną wartością krajobrazu kulturowego gminy jest zachowana proporcja, między terenami zielonymi a zabudową. Czytelne są granice wsi. Są to nadal wsie rolnicze. Zbudowane wzdłuż rzek, na osnowie dróg ordynackich, stanowią tylko część malowniczego pejzażu pól, łąk i zieleni wysokiej. Dlatego teren Gminy Zamość można określić mianem zielonego pierścienia wokół miasta. Z tym niezmienionym od wieków charakterem wsi, wiąże się autentyzm zachowanej dawnej architektury. Literatura przedmiotu jedynie z pozoru wydaje się bardzo bogata, ponieważ w rzeczywistości większość wykorzystanych materiałów traktuje omawiane miejscowości zupełnie marginesowo. Do najistotniejszych i najbardziej przydatnych niewątpliwie należą prace K. Sochaniewicza, A. Tarnawskiego, R. Orłowskiego, Z. Klukowskiego oraz znakomite, dotychczas nie wydane drukiem dzieło ordynackiego archiwisty M. Stworzyńskiego 7. W pewnym stopniu korzystano z opracowań M. Stankowej, A. Janeczka, J. Kasperka, W. Śladkowskiego, L. Głowackiego i wielu innych. Ponadto uwzględniliśmy obfitą literaturę z dziedziny archeologii, 5. Zobowiązuje do tych działań Ustawa o Ochronie Zabytków z dnia 23 lipca 2003 r. oraz ratyfikowana przez Polskę w dniu 27 września 2004 r. Europejska Konwencja Krajobrazowa. 6. A. Pawłowska, Materiały do zagadnień etnograficznych w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie, Archeion, t. XC: 1992, s Biblioteka Narodowa, Biblioteka Ordynacji Zamojskiej, sygn [M. Stworzyński, Opisanie statystyczno historyczne dóbr Ordynacji Zamojskiej, z 1834 r.]. Pełne opisy pozostałych prac znajdują się w Bibliografii. 8

11 historii architektury, zabytków i przyrody. Nie stroniliśmy także od popularnych publikacji w lokalnej prasie, jednak z zastrzeżeniem potencjalnej ich niepełnej wiarygodności, z braku oparcia w źródłach. Oczywiście nie mogliśmy pominąć rękopiśmiennych i kartograficznych zbiorów archiwalnych. Wprawdzie znaczna część najstarszych i zapewne najcenniejszych dokumentów uległa zagładzie podczas minionych zawieruch wojennych i pożarów, np. zamków w Szczebrzeszynie w 1583 i Krasnymstawie w 1648 r. oraz kościołów w Żdanowie w 1656 i Sitańcu w 1915 r. Jednak cennych materiałów głównie o charakterze gospodarczym dostarczyły nam lubelskie zbiory rękopiśmienne i kartograficzne dawnej Ordynacji Zamojskiej. Wykorzystano również inne rozproszone źródła w zbiorach w Warszawie, Krakowie, Zamościu oraz we Lwowie. Wielce pomocną była także dokumentacja przechowywana w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie Delegatura w Zamościu i Regionalnego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Lublinie. Zamieszczone w układzie słownikowym opisy poszczególnych miejscowości składają się z kilku członów. W części historycznej pierwszy człon ma za zadanie ułatwić Czytelnikowi odnalezienie danej wsi na mapie współczesnej Gminy. W większości przypadków podjęto też próbę wyjaśnienia pochodzenie nazwy miejscowości, w miarę możliwości podając je we wszystkich ongiś występujących formach. Później następuje właściwy szkic dziejów do czasów obecnych, ułożonych chronologicznie i problemowo. Zawiera on także informacje o istotniejszych znaleziskach archeologicznych. Zamieszczone tabele obrazują zmiany w liczbie domostw i mieszkańców na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci. Odrębną część stanowi omówienie tzw. krajobrazu kulturowego, czyli zabytków architektury (również dziś nie istniejących), sztuki i przyrody oraz etnografię. Integralną częścią pracy są załączone reprodukcje, fotografie, plany i mapy, niejednokrotnie niezmiernie ciekawe i cenne. * Pragnęlibyśmy podziękować tym wszystkim, dzięki którym dokonano opracowania i edycji niniejszej publikacji. W szczególności dziękujemy: Muzeum Zamojskiemu w Zamościu, Archiwum Państwowemu w Zamościu, Archiwum Państwowemu w Lublinie oraz Mieszkańcom Gminy Zamość, którzy udostępnili posiadane fotografie, materiały i poświęcili nam swój czas. Autorzy 9

12

13 WYKAZ SKRÓTÓW a - armia AGAD - Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie AJZ - Archiwum Jana Zamojskiego... AK - Armia Krajowa AK Zamojszczyzna - J. Jóźwiakowski, Armia Krajowa na Zamojszczyźnie. AOZ - Archiwum Ordynacji Zamoyskich ze Zwierzyńca APL - Archiwum Państwowe w Lublinie APZam. - Archiwum Państwowe w Zamościu ark. - arkusz ASK - Archiwum Skarbu Koronnego AZP - Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski BCh - Bataliony Chłopskie BK - brygada kawalerii Boniecki - A. Boniecki, Herbarz polski CBel. - Castrensia Belzensia (Księgi Grodzkie Bełskie) CCrasnost. - Castrensia Crasnostaviensia (Księgi Grodzkie Krasnostawskie) CGraboviec. - Castrensia Graboviecensia (Księgi Grodzkie Grabowieckie) ChKg-k - Chełmski Konsystorz Greckokatolicki CPAH - Centralne Państwowe Archiwum Historyczne we Lwowie cz. - część DP - dywizja piechoty Dz.U. - Dziennik Ustaw Fijałkowski-Kseniak - D. Fijałkowski, M. Kseniak, Parki wiejskie Lubelszczyzny Inscript. - Inscriptiones (Zapisy) Janeczek - A. Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego... k. - karta Kasperek - J. Kasperek, Gospodarka folwarczna w Ordynacji Zamojskiej w II połowie XVIII w. Kozicki - Wypisy ks. Z. Kozickiego z ksiąg grodzkich i ziemskich chełmskich i krasnostawskich w Bibliotece PAN w Krakowie ks. - księga (w przypisach) LBN ANU - Lwowska Biblioteka Naukowa Akademii Nauk Ukrainy mjr - major mps - maszynopis MRPS - Matricularum Regni Poloniae Summaria Nosek - S. Nosek, Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu oprac. - opracowanie p. - pars (część) Pol.XVI w. - Źródła Dziejowe. Polska XVI wieku pod wzgledem geograficzno--statystycznym Por. - porównaj pp - pułk piechoty ppor. - podporucznik PPS - Polska Partia Socjalistyczna ps. - pseudonim PSOZ - Państwowa Służba Ochrony Zabytków R. - rocznik red. - redakcja Relat. - Relationes (Relacje) rkps - rękopis SDKPiL - Socjal-Demokracja Królestwa Polskiego i Litwy SG - Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego... Skorowidz... - Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej SL - Stronnictwo Ludowe stan. - stanowisko Stankowa - M. Stankowa, Dawny powiat szczebrzeski w XIV-XVIII w. Statuta - Statuta Ordynacyi Zamoyskiey Stworzyński - M. Stworzyński, Opisanie statystyczno-historyczne dóbr Ordynacji Zamojskiej Tabella... - Tabella miast, wsi i osad z 1827 r. tabl. - tablica Tarnawski - A.Tarnawski, Działalność gospodarcza Jana Zamoyskiego Ter.Bel. - Terrestria Belzensia (Księgi Ziemskie Bełskie) Ter.Crasnost. - Terrestria Crasnostaviensia (Księgi Ziemskie Krasnostawskie) v. - verso WiN - Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość właśc. - właściciel ZDM - Zbiór dokumentów małopolskich... Zob. - zobacz ZWZ - Związek Walki Zbrojnej 11

14

15 Środowisko geograficzne Gmina Zamość położona jest w południowej części Wyżyny Lubelskiej, w obrębie jej najrozleglejszego obniżenia zwanego Padołem Zamojskim. Południowy skrawek gminy w okolicach Lipska-Polesia, zajmuje Roztocze Środkowe. Ukształtowanie rzeźby Padołu Zamojskiego nastąpiło ostatecznie w okresie czwartorzędu. Jest to teren równinny, miejscami podmokły. Jego podłoże stanowią mało odporne margle górnokredowe i kreda pisząca. Na nich zalegają dość zróżnicowane gleby: brunatne nalessowe, rędziny, bielicoziemne na piaskach, a na znacznych powierzchniach o szerokich dolinach rzek urodzajne zalewowe mady. Charakterystyczne w krajobrazie są niewysokie garby wznoszące się do m ponad doliny rzek, zbudowane z opok marglistych, odporniejszych od kredy na niszczenie przez wodę. Pomiędzy takimi garbami potworzyły się często bezodpływowe zagłębienia, rozlewiska i torfowiska 8. Sieć hydrograficzną bardzo ważny element dla rozwoju środowiska przyrodniczego tworzy na terenie gminy rzeka Łabuńka - prawy dopływy Wieprza. Lewy dopływ Łabuńki, Topornica, łączy się z nią na terenie miasta Zamościa. Szerokie, niegdyś silnie zabagnione doliny obu rzek, stanowiły zabezpieczenie obronne dla miasta i twierdzy. Mniejszy dopływ Łabuńki to Czarny Potok, nieuregulowana struga o niedużym przepływie, która łączy się z Łabuńką na terenie Sitańca -Wolicy. W Wólce Wieprzeckiej swoje źródła ma niewielka rzeczka Wieprzec, prawy dopływ Topornicy 9. Klimat tego terenu jest typowy dla klimatu kontynentalnego, charakteryzującego się mroźnymi zimami i gorącym latem. Opady atmosferyczne należą do stosunkowo dużych i wynoszą w ciągu roku ok. 600 milimetrów. Wklęsłość Padołu w stosunku do obszarów sąsiadujących, wpływa na kształtowanie się ciekawych zjawisk klimatycznych. Napływające tu masy powietrza niezbyt łatwo mogą wydostać się z nieckowatego terenu, co w efekcie przynosi pogłębienie temperatur: w przypadku mrozów jest tu zwykle co najmniej pół stopnia mroźniej niż na sąsiadujących obszarach Wyżyny Lubelskiej i Roztocza, zaś w przypadku temperatur plusowych jest o około jeden stopień, a nawet więcej, cieplej 10. Roztocze Środkowe, wchodzące nieznacznie od południa na tereny gminy Zamość, to obszar pozbawiony pokrywy lessowej. Spoczywające na płaskiej antyklinie kredowej płaty piaskowców i wapieni mioceńskich, zbudowały tu kulminacje powyżej 300 m n.p.m. Obszar Roztocza Środkowego, w przeciwieństw do Padołu Zamojskiego, jest dość silnie zalesiony 11. Bardzo urozmaicony krajobraz w okolicach Lipska i Lipska-Polesia jest najbardziej malowniczą częścią gminy. Na terenie Roztocza, w okolicach Zwierzyńca, utworzony został Roztoczański Park Narodowy z cennymi borami jodłowymi i buczyną karpacką oraz niezwykle ciekawym światem roślin i zwierząt. Południowo-zachodnie tereny gminy Zamość leżą na obszarze tzw. otuliny, czyli strefy ochronnej Parku. 8. J. Kondracki, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1998, s. 12; H. Maruszczak, Geologiczno-morfologiczne warunki rozwoju gospodarczego Zamojszczyzny [w:] Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, red. K. Myśliński, Zamość 1969, s E. Muszyńska, Charakterystyka hydrograficzna [w:] Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, s W. Zinkiewicz, Klimat [w:] Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, s J. Kondracki, op. cit., s

16 Ogólny zarys dziejów na tle losów regionu Po raz pierwszy człowiek pojawił się na terenie Zamojszczyzny 12 w schyłkowym paleolicie, tj. około XI tysięclecia przed naszą erą. Wówczas klimat po zlodowaceniach zaczął się stopniowo ocieplać, stwarzając dogodne warunki do osiedlania się. Ślady pobytu człowieka w schyłkowym paleolicie znamy głównie z terenów wschodniej Zamojszczyzny ( Gródek Nadbużny, Masłomęcz). Niedawno zarejestrowano je również na terenie dzisiejszej gminy Zamość w Sitańcu-Wolicy. Są to narzędzia krzemienne przypisywane kulturom: lyngbijskiej i świderskiej. Około 8300 lat p.n.e. rozpoczął się następny okres w dziejach, nazwany środkową epoką kamienia (mezolitem). Wówczas po ostatecznym ustąpieniu zlodowacenia tzw. podlaskiego (Günz), nastąpiło dalsze ocieplenie klimatu i w związku z tym przeobrażenie gospodarki ówczesnych społeczeństw. Duże zwierzęta albo wywędrowały na północ (renifer) albo wymarły (mamut), a ich miejsce zajęły zwierzęta mniejsze, lecz za to liczniejsze. Zdobywanie pożywienia stało się łatwiejsze, a tryb życia bardziej osiadły. Stosunkowo gęsta sieć rzek i bagien na tym obszarze umożliwiła rozprzestrzenienie się osadnictwa, związanego ze zbieractwem, łowiectwem i rybołówstwem. Osady występowały wówczas na terenach piaszczystych i wydmowych w pobliżu rzek. Z terenu gminy Zamość znamy pozostałości obozowisk mezolitycznych w Wólce Wieprzeckiej i Topornicy. Późniejsze chronologicznie zabytki archeologiczne pochodzą z neolitu - młodszej epoki kamienia (około lat p.n.e.). Jest to okres zapoczątkowany licznymi przeobrażeniami, które miały miejsce na początku VI tysiąclecia p.n.e. nad środkowym Dunajem. Przybyłe z Półwyspu Bałkańskiego grupy ludności przyniosły ze sobą umiejętność hodowli zwierząt (wcześniej udomowionych), uprawę roli, produkcji udoskonalonych narzędzi kamiennych oraz lepienia i wypalania naczyń z gliny. Od tej ostatniej umiejętności, tj. lepienia naczyń glinianych, ich form i sposobu zdobienia, przybyłe i osiadłe na dzisiejszych ziemiach polskich społeczności otrzymały, nadane przez archeologów, nazwy: kultury ceramiki wstęgowej rytej, lubelsko-wołyńskiej 13, pucharów lejkowatych, amfor kulistych, ceramiki sznurowej. Na interesujących nas terenach gminy Zamość pozostałości osadnictwa tych grup odkryto: w Białobrzegach, Białowoli, Borowinie Sitanieckiej, Bortatyczach, Hubalach, Hyżej, Lipsku -Kosobudach, Lipsku-Polesiu, Łapiguzie, Pniówku, Sitańcu-Błoniu i Wolicy, Szopinku, Wieprzcu, Wysokiem i Zarzeczu. Szczególne miejsce wśród zarejestrowanych stanowisk neolitycznych zajmuje cmentarzysko kultury lubelsko-wołyńskiej w Topornicy. Około 2200 r. p.n.e. ziemie dzisiejszej Zamojszczyzny weszły w nową erę dziejową. Za sprawą kaukaskich i bliskowschodnich ośrodków metalurgicznych zaczęły stopniowo napływać nowe idee kulturowe, których nośnikiem był nowy metal brąz. Na terenach dzisiejszej gminy Zamość wczesna epoka brązu ( r. p.n.e.) reprezentowana jest przez sporą ilość zabytków, wśród których udało się wyróżnić przede wszystkim materiały związane z kulturą trzciniecką: w Białowoli, Hubalach, Hyżej, Lipsku, Lipsku-Kosobudach, Lipsku-Polesiu, Pniówku, Sitańcu-Błoniach, Szopinku, Topornicy, Wieprzcu, Wólce Wieprzeckiej, Wysokiem, Zarzeczu, Żdanowie i Zwódnem; z kulturą strzyżowską: w Bortatyczach, Łapiguzie i Hyżej oraz z kulturą mierzanowicką w Pniówku. Na uwagę zasługuje odkrycie w czasie prac wykopaliskowych na terenie dawnego browaru ordynackiego w Żdanowie dwóch obiektów grobowych kultury mierzanowickiej. Liczniejsze prehistoryczne znaleziska w dolinie górnego biegu rzeczki Łabuńki pochodzą z okresu stosunkowo późnego, bo dopiero z czasów kultury łużyckiej (ok lat p.n.e.). Ludy tej kultury powszechnie już użytkowały wyroby z brązu, później także z żelaza, a podstawą utrzymania było rolnictwo. Największe zmiany dokonały się w tym czasie w sferze wierzeń. Naczelnym bóstwem stało się słońce, a konsekwencją tego był kult ognia jako siły oczyszczającej. Ludność kultury łużyckiej swoich zmarłych paliła na stosie, a spalone szczątki wkładała najczęściej do naczyń glinianych, zwanych popielnicami (groby popielnicowe) lub rzadziej bezpośrednio do ziemi (groby jamowe). Cmentarzyska zakładano na stokach wzniesień, często w pobliżu cieków wodnych. Ciałopalne cmentarzyska łużyckie odkryte zostały: w Pniówku, Topornicy i Wieprzcu. Bliżej nieokreślone chronologicznie cmentarzyska, przypuszczalnie związane z epoką brązu, znajdują się w Białobrzegach i Bortatyczach. 12. Nazwa umowna, zwykle utożsamiana z byłym województwem zamojskim. 13. Kultura ta w dotychczasowej literaturze fachowej zwana była kulturą wołyńsko-lubelskiej ceramiki malowanej. Nowe ustalenia badaczy w ostatnich latach wpłynęły na zmianę nazwy tej jednostki kulturowej i obecnie używany jest termin kultura lubelsko-wołyńska. 14

17 W kolejnych stuleciach osadnictwo na terenach dzisiej gminy Zamość postępowało nieustannie, co miało związek z wpływami najpierw celtyckimi (400 r. p.n.e. pocz. n.e.), a później rzymskimi (pocz. n.e. V w.). Oddziaływanie Celtów na ziemie polskie przyczyniło się do powstania kultury przeworskiej. Najstarsze znalezisko tej kultury z terenów Zamojszczyzny datowane jest już na II w. p.n.e. i pochodzi z Lipska. Wśród zabytków rzymskich należy wyróżnić pojedyncze znaleziska monet: w Bortatyczach, Topornicy i Sitańcu ( Mogiła Chmielnickiego ). Na szczególną uwagę zasługuje odkrycie w Wieprzcu grobu kultury wielbarskiej z III-IV w. (dokładnie faza C 2 okresu wpływów rzymskich), który stanowi najdalej wysunięte na południe pewne stanowisko tej kultury w Polsce. Rozwoju osadnictwa nie zahamował chaos wielkich wędrówek ludów koczowniczych w V-VI stuleciu n.e. W wiekach VII-IX n.e. przybywało wiecej osad, wiązanych często z zachodniosłowiańskim plemieniem Lędzian (Lędziców), Wiślan oraz wschodniosłowiańskimi Dulebami-Wołynianami. Obok bardziej znanych znalezisk w Sąsiadce (gród Sutiejsk), Czermnie (domniemany gród Czerwień) i Gródku Nadbużnym (domniemany gród Wołyń), możemy tu wymienić także ślady grodzisk w Guciowie i w Lipsku-Polesiu (Feliksówce). Być może stanowiły one prapoczątek wczesnośredniowiecznych, słynnych i zarazem tajemniczych Grodów Czerwieńskich, poświadczonych w licznych przekazach latopisów ruskich. Położone na zachodnich rubieżach państwa kijowskiego, ustawicznie były terenem spornym pomiędzy Polską i Rusią. Wchodziły nawet w skład państwa piastowskiego do roku 972/981 i w latach Kres ich istnieniu położył wielki najazd mongolski Batuchana w 1240/41 roku. Po tym ciosie Grody Czerwieńskie już nigdy nie podniosły się z upadku. Czternaste stulecie zapoczątkowało zupełnie nową erę w dziejach obszarów dzisiejszej Zamojszczyzny. Dotychczas pozostające pod panowaniem ruskich książąt halicko-włodzimierskich z dynastii Romanowiczów-Rurykowiczów, po ich wymarciu w 1323 (1340) r., stały się areną zaciętych i długotrwałych ( ) walk polsko-litewskich. W 1366 r. ostatecznie zawładnęła nimi Polska, swe nowe nabytki (ziemie chełmska, bełska, lwowska, przemyska, halicka, sanocka) określająca później mianem Rusi Czerwonej. Po przejściowym obcym zarządzie, w latach w końcu spacyfikowano księstwo chełmsko-bełskie (w skład którego wchodziło terytorium dzisiejszej gminy Zamość), ziemię chełmską z powiatem szczebrzeskim wcielając bezpośrednio do Korony Królestwa Polskiego, zaś księstwo bełskie ówczesny król Władysław Jagiełło nadał w dziedziczne lenne władanie księciu płocko-rawskiemu Ziemowitowi (Siemowitowi) IV jako wiano jego żony Aleksandry, siostry Jagiełły. W rękach potomków Ziemowita pozostawało ono do 1462 r., kiedy także i te dzielnice inkorporowano do Korony. Właśnie z epoki wczesnojagiellońskiej posiadamy pierwsze wzmianki historyczne o istniejacych tu miejscowościach. Przypuszczać należy, iż część z nich (mianowicie Bortatycze, Hyża, Mokre, Płoskie, Pniówek, Wieprzec, Żdanów) istniały już dużo wcześniej i były pierwotnie osadami organicznie należącymi do włości (okręgu) ruskiego grodu Grabowiec, reprezentując - wg K. Sochaniewicza - pospolity w tych okolicach typ osad rybacko-pasterskich. Pozostałe miejscowości najpewniej powstały już w czasach przynależności do państwa polskiego. Peryferyjnie położone ziemie Rusi Czerwonej były podówczas stosunkowo słabo zaludnione (w II poł. XVI w. gęstość zaludnienia w ziemi chełmskiej wynosiła 6,68 osób na 1 km 2 ; dla porównania gęstość zaludnienia dla całej ówczesnej Korony sprzed unii lubelskiej wynosiła 9,2 osoby na 1 km 2, zaś na najbardziej zaludnionym Mazowszu aż 21,4 osoby na 1 km 2 ). Ciągłe niepokoje i częste najazdy tatarskie nie sprzyjały większemu rozwojowi krainy. Aktywizacja osadnictwa rozpoczęła się wraz z masowym napływem szlachty, zwłaszcza mazowieckiej, do ówczesnego księstwa bełskiego. Wkraczająca tu głównie średnia własność ziemska była bowiem głównym nośnikiem cywilizacyjnej akcji osadniczej i gospodarczej. Napływowa szlachta szybko wciągnęła nieliczną miejscową szlachtę ruską w orbitę swych wpływów, powodujac rychło jej całkowitą polonizację. W dalece mniejszym stopniu polska kolonizacja wpłynęła na tutejszą tzw. rusińską 14, rdzenną ludność chłopską. Znaczna część obszarów dzisiejszej gminy Zamość do linii rzeki Łabuńki (m.in. Bortatycze, Hyża, Lipsko, Mokre, Płoskie, Pniówek, Wieprzec, Żdanów) w XIV-XV stuleciu należała do prywatnego powiatu szczebrzeskiego, który z czasem - jako prywatny - zatracił swe administracyjne i sądownicze znaczenie na rzecz 14. Ludności tzw. rusińskiej (ruskiej) nie należy tu utożsamiać z ukraińską. Początki ukraińskiej świadomości narodowej to bowiem sprawa dopiero XIX stulecia. Por. S. Gawlas, H. Grala, Nie masz Rusi w Rusi. W sprawie ukraińskiej świadomości narodowej w XVII w. (W związku z książką T. Chynczewskiej-Hennel, Świadomość narodowa szlachty ukraińskiej i Kozaczyzny od schyłku XVI do połowy XVII w., Warszawa 1985), Przegląd Historyczny, t. LXXVII:1986, z. 2, s

18 królewskiego Krasnegostawu. W 1379 roku 15 król Ludwik Węgierski nadał go Dymitrowi z Klecia, Goraja i Kraśnika, marszałkowi Królestwa, z prawem zwierzchności nad miejscową lenną szlachtą. Kompleks dóbr ziemskich Dymitra, złożony z włości szczebrzeskiej, gorajskiej, turobińskiej i kraśnickiej, był największym dominium szlacheckim na tym obszarze, otoczonym przez królewszczyzny oraz dobra szlachty średniej i drobnej. W związku z tym, że sam Dymitr nie miał synów, jego wielkie posiadłości w 1400/05 r. rozdzielono pomiędzy jego córki i bratanków, synów Iwonii ze Stojanic. Bratankowie, otrzymawszy w dziale włość szczebrzeską i część gorajskiej, początkowo zarządzali nimi wspólnie. Jednakże wkrótce potem doszło do podziału: Andrzej Cyryl (Czuryło) objął Stojanice w ziemi przemyskiej, Mikołaj objął Lipsko, Aleksander - Goraj, zaś Prokop (Proć) przejął Szczebrzeszyn. Po Prokopie włością szczebrzeską rządził syn - Zygmunt Prokop, a po nim od około 1457 r. jego małoletnia córka Zygmunta, która w 1471 r. wniosła Szczebrzeszyn w wianie swemu mężowi Janowi Amorowi Tarnowskiemu, późniejszemu kasztelanowi krakowskiemu. Po licznych sporach spadkowych w latach ostatecznie dobra szczebrzeskie przypadły Piotrowi Kmicie, późniejszemu marszałkowi wielkiemu koronnemu, a po bezpotomnej śmierci tegoż w 1553 r., dekret sejmowy z 1555 r. zasądził je wielkopolskim Górkom. W roku 1593 bracia Czarnkowscy, dziedziczący po swym - zmarłym w 1592 r. - wuju Stanisławie Górce, ostatnim przedstawicielu możnego rodu, ostatecznie odstąpili mocno zadłużoną włość szczebrzeską kanclerzowi Janowi Zamoyskiemu, który niemal natychmiast włączył ją do swej niedawno powstałej Ordynacji Zamoyskiej 16. Pozostałe miejscowości dzisiejszej gminy Zamość, na północ od linii rzeki Łabuńki (m.in. wsie Sitaniec i Szopinek), na przełomie XIV i XV stulecia przynależały do księstwa bełskiego Ziemowita IV Mazowieckiego. Około 1412 r., w nieznanych bliżej okolicznościach, granice posiadłości książąt bełsko-mazowieckich przesunęły się na zachód, wcinając się wgłąb włości szczebrzeskiej Gorayskich (wsie Bortatycze, Janowice, Płoskie, Siedliska, Kulików, a być może nawet i Wielącza). Dopiero 27 stycznia 1430 r. pod naciskiem Jagiełły zawarto akt graniczny, odbierający księstwu bełskiemu wszystkie (poza Szopinkiem) sporne tereny i włączający je do ziemi chełmskiej, później powiatu krasnostawskiego tej ziemi. Na tych obszarach w XV-XVI w. dominowała zrazu gniazdowa szlachta średnia i cząstkowa: Sitańscy, Chomęccy, Snopkowscy, Stabrowscy, Niemierzowie-Ostrowscy, Jan(i)owscy, Łabuńscy (po nich Oleśniccy herbu Radwan) i Horyszowscy. Zdominowana przez sąsiadów - panów na zamku w Szczebrzeszynie - nie odgrywała poważniejszej roli, dopóki w potęgę nie wzrośli przybysze z ziemi łęczyckiej - Zamoyscy herbu Jelita vel Koźlerogi. Pojawili się oni tu w I połowie XV w. Jak pisał w następnym stuleciu heraldyk B. Paprocki, w 1443 r....tomasz z Łaźnina w onym kraju [tj. Rusi Czerwonej] dostał u Andrzeja Piwo Zamościa Starego i Wierzbia [w pow. grabowieckim ziemi bełskiej], za które dał pewną summę pieniędzy, a utwierdzając kontrakt zamianą, jako naonczas był obyczaj, pewne części we wsi swej Wżdżarach, w ziemi łęczyckiej [...] Tegoż Tomasza po wsi Zamościu, Ruś Zamośckim przezwała.... Odtąd włości Zamoyskich nieustannie się rozrastały. Tu szczególne zasługi dla rodu położył Mikołaj Zamoyski ( ), kanonik krakowski i referendarz duchowny koronny. Już w 1554 r. dobra ziemskie wszystkich linii Zamoyskich obejmowały: Skokówkę cum fortalicio, Żdanów, Kalinowice, pół Pniowa, Tworyczów, Łętownię (Kitow), Stary Zamość, Wierzbę, części w Chomęciskach i Tarzymiechach, a także Ruskie Piaski, Krasne, Żuków i Niewirków. Jednak właściwe podstawy potęgi rodu stworzył dopiero Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, człowiek niewątpliwie wybitny i zdolny, ale także bardzo ambitny i bezwzględny w dążeniu do wyznaczonego sobie celu, jakim była rozbudowa własnego majątku. Konsekwentnie działając, w latach potrafił skupić w swym ręku większość obszarów dzisiejszej Zamojszczyzny (a miejscowości dzisiejszej gminy 15. Tak twierdzi K. Myśliński (Dzieje kariery politycznej w średniowiecznej Polsce. Dymitr z Goraja , Lublin 1981, s ,220). Podobnie M. Stankowa (Dawny powiat szczebrzeski..., s. 20) i L. Bieńkowski (Działalność organizacyjna biskupa Jana Biskupca w diecezji chełmskiej , Roczniki Humanistyczne KUL, t. VII:1958, s. 248), ustalając ten fakt na ok r. Natomiast S. Arnold (Dymitr z Goraja, Teka Zamojska, R. 4:1921, s. 45) wyznacza nadanie włości i powiatu szczebrzeskiego na 1388/89 r., a więc już za panowania Władysława Jagiełły. Znamiennym przy tym jest, że Dymitr był jedynym wówczas Rusinem (poza Iwanem Kustrą z Krzeszowa i Leżajska), który uzyskał tak duże nadanie ziemskie na Rusi Czerwonej. 16. Akt nabycia włości szczebrzeskiej z 19 czerwca 1593 r. wymieniał obok miasta Szczebrzeszyna także wsie: Michalów, Błonie, Rozłopy, Deszkowice, Złocień (Złojec), Zarudzie, Wszepsy, Wysokie, Bortatycze, Białobrzegi, Siedliska, Niedzieliska, Wielącza, Bodaczów, Bród Stary, Bród Wołoski z Wólką Nową, Żurawnica, Wywłoczyca, Topólcza, Kawęczyn, Kosobudy, Obrocz, Wólka przy Hucie, Górecko z Wólką, Wola Wieprzecka i część wsi Wieprzec. Ponadto uwzględniono także nabyte wsie lenne: Topornica, Sułowiec, Powałka, Źrebce, Nielisz, Radecznica i pół Pniowa. Ogółem 27 i ½ wsi poddanych oraz 6 i ½ wsi lennych. APL, Acta Castrensia Szczebrzeszynensia, sygn.1, k Uderza brak w tym zestawieniu wsi Płoskie i Hyża. 16

19 Zamość leżały wówczas na północno-wschodnim krańcu jego latyfundium). Ukoronowaniem starań w tej mierze było utworzenie w 1589 r. Ordynacji Zamojskiej, swoistego państwa w państwie, z własną administracją, własnym ośrodkiem kulturalno-oświatowym i gospodarczym, własnym wojskiem, prawem i sądownictwem. Dzięki inicjatywie kanclerza, w mniejszym stopniu także jego nastepców, rozbudowa Ordynacji przebiegała bardzo szybko. Z chwilą utworzenia liczyła ona 3 miasta i 39 wsi, zaś w chwili śmierci twórcy w 1605 roku już 6 miast, 149 wsi, 42 folwarki na obszarze 3.830,2 km 2. Miała łanów ziemi uprawnej. W 1688 r. na prawie tym samym obszarze (doszły tu tylko dobra lipskie, włączone po 1631 r.) było już 9 miast, 168 wsi i 60 folwarków; zaś w końcu XVIII stulecia - 10 miast, 221 wsi i osad stałych oraz 97 folwarków, z ludnością (w 1798 r.) 103 tysięcy osób, w tym 83,2 % ludności chłopskiej. Konstytucja sejmu z 1589 r., zezwalająca na utworzenie Ordynacji Zamojskiej. (Volumina Legum, t. II, Warszawa 1783, s. 1282). Pod względem gospodarczym Ordynacja przeżyła swą świetność po raz pierwszy za życia twórcy, po raz wtóry dopiero w II połowie XVIII w., za rządów Andrzeja Zamoyskiego. Mimo prób ustanawiania sprawnego bezpośredniego zarządu, zdecydowana większość majątków ordynackich tradycyjnie oddawana była w dzierżawę osobom z zewnątrz. Szybko postępującej akcji osiedleńczej i gospodarczej towarzyszyły duże jej zaburzenia. Położone na południowo-wschodnich kresach ówczesnej Rzeczypospolitej, tereny owe były narażone na częste rabunkowe najazdy tatarskie. Klęski połowy XVII stulecia i niszczycielskie wyprawy kozackie B. Chmielnickiego w 1648 r., moskiewsko-kozackie w 1655 r., szwedzkie Karola Gustawa w 1656 r., siedmiogrodzkie Jerzego Rakoczego w 1657 r., szwedzkie, saskie, rosyjskie i kozackie (Mazepy) w dobie wojny północnej , oraz przemarsze własnych niepłatnych i niekarnych wojsk, doprowadziły do tego, iż przez długie lata wsie i miasteczka ordynackie nie mogły wydźwignąć się z wielkiego upadku. Ruinę gospodarczą powodowały też gorszące konflikty zbrojne i zajazdy pomiędzy pretendentami do zarządu Ordynacją w latach i Jeśli dodamy do tego zwykle wiernie towarzyszące wojnom zarazy i głód oraz pożary w znakomitej większości drewnianych budowli, to otrzymamy dość niemiły obraz tych czasów, tuż przed upadkiem szlacheckiej Rzeczypospolitej. Herb Jelita rodu Zamoyskich (K. Niesiecki, Herbarz polski, Lipsk 1839, s. 482). 17

20 18 W wyniku pierwszego i trzeciego rozbioru (w 1772 i 1795) tereny dzisiejszej Zamojszczyzny zostały zagarnięte przez Austrię. Austriacy zaprowadzili tu własne porządki. Między innymi ordynatom zamojskim zakazano utrzymywania prywatnych wojsk nadwornych, a ich miejsce w Zamościu zajął garnizon austriacki. Zgodnie z linią polityki tzw. józefińskiej (absolutyzmu oświeconego cesarza Józefa II), instytucjom kościelnym odebrano większość posiadanych dotychczas majątków, a nowe austriackie sądownictwo rządowe poczęło wypierać dominialne ordynackie. W 1809 r., po krótkiej zwycięskiej wojnie z Austrią i pokoju w Schönbrunn, tereny Zamojszczyzny w większości weszły w skład wasalnego wobec Napoleona Księstwa Warszawskiego, po 1815 r. zamienionego w Królestwo Polskie, przyłączone do carskiej Rosji. Jedynie południowe skrawki pozostały przy Austrii, w obrębie tzw. Galicji i Lodomerii. Zarówno podczas konfederacji i powstań XVIII stulecia, jak również i w powstaniach narodowych XIX wieku, Ordynacja wzięła udział znikomy. Najwidoczniej nieaktywna postawa ordynatów wynikała z tego, iż mieli oni zbyt wiele do stracenia, aby ryzykować pełne uczestnictwo w niepewnych, a właściwie z góry skazanych na niepowodzenie przedsięwzięciach. Najistotniejszą wówczas rolę odgrywała ciągle twierdza zamojska, ważny obiekt strategiczny w skali całego kraju. O panowanie nad nią zabiegały wszystkie opcje polityczne i militarne tego okresu. Dlatego po 1772 r. rychło zajęli ją Austriacy (choć początkowo planowali likwidację twierdzy), po wojska Księstwa Warszawskiego, w Rosjanie, a po 1815 r. wojska Królestwa Polskiego. W końcu, w roku 1821, na żądanie wielkiego księcia Konstantego Romanowa, miasto i twierdza zostały wykupione od ordynatów przez skarb kongresowego Królestwa Polskiego. W 1823 r. Ordynacja otrzymała w zamian 2 całe wsie i 5 części wsi oraz pałac w Warszawie. Od tego czasu twierdza była nieustannie rozbudowywana, a życie okolicznych wsi zostało jej podporzadkowane. Między innymi w latach w związku z nowym rozplanowaniem fortecy i wytyczeniem szerokiego na 1,2 km pasa przedpola fortyfikacji - zlikwidowano w tym obrębie wszystkie zabudowania, przenosząc nawet całe osady (np. Janowice czy Przedmieścia Lwowskie i Hrubieszowskie). Upadek znaczenia twierdzy zamojskiej nadszedł w II połowie XIX w., wraz z rozwojem wielkokalibrowej broni palnej. Twierdza okazała się przestarzała i dekret carski z 1866 r. zadecydował o jej likwidacji oraz częściowym wyburzeniu fortyfikacji. Rezygnacja z militarno-strategicznego znaczenia Zamościa zmieniła nie tylko życie miasta, lecz także i okolicznych wsi. Jednakże w tym samym czasie rozpoczęły sie znaczne niepokoje na wsi. Sytuacja tu komplikowała się coraz bardziej. Wprawdzie już w II polowie XVIII stulecia próbowano w Ordynacji zaprowadzić gospodarkę czynszową w miejsce pańszczyźnianej, lecz gdy okazało się to niekorzystne dla prac w folwarkach, natychmiast z tego zrezygnowano. Jeszcze raz gospodarkę czynszową zaprowadzono w latach (od 1833 r. dobrowolną w formie okupu, od obowiązkową), lecz i wówczas często okazywało się, iż było to bardziej niekorzystne dla chłopów, niźli dawny system. Dopiero carski ukaz uwłaszczeniowy rozwiązywał - zdawało się - problem chłopski. Reforma uwłaszczeniowa z 19 lutego 1864 r. znosiła wprawdzie ostatecznie system pańszczyźniany, ale nie likwidowała ciągłych zależności wsi od dworu. Przysłowiową kością niezgody pomiędzy chłopami a dworem pozostały bowiem tzw. prawa serwitutowe. Ponadto chłopi za otrzymane na własność grunty zmuszeni byli do spłat pieniężnych, rozłożonych na dłuższy okres czasu. Choć początkowo sytuacja w okolicach Zamościa nie była najgorsza, ponieważ w 1870 r. przeważały tu gospodarstwa duże (powyżej 15 mórg, czyli 8,4 ha, stanowiące ok. 54 % ogółu gospodarstw) i średnie (od 3 do 15 mórg, ok. 37 % ogółu). Jednakowoż postępujące przeludnienie wsi i niemożność znalezienia pracy w słabo pod względem przemysłowym rozwiniętym rejonie, powodowało rozdrabnianie gospodarstw. W wyniku tego do 1904 r. zmniejszyła się liczba gospodarstw dużych (do 15,5 %), a wzrosła liczba gospodarstw średnich (do 79,2 %). Bezrolni chłopi mogli znaleźć zatrudnienie tylko jako najemni robotnicy w majątkach ziemskich, najczęściej ordynackich, na warunkach korzystnych dla właścicieli, którzy zdawali sobie sprawę z nikłej podaży pracy. Dodatkowo ciągłe napięcia istniały na tle niezrealizowania przez Ordynację serwitutów, głównie leśnych (do roku 1912 w pow. zamojskim tylko w 90 na 194 wszystkich wsi i osiedli uregulowano prawa serwitutowe). Napięcia owe znajdowały swe ujście w masowych wystąpieniach chłopskich. Postulatów wiejskich - wskutek oporu Ordynacji - nie zrealizowano w pełni, mimo obietnic, także w okresie międzywojennym. Sytuację załagodzono dopiero po reformie rolnej z 6 września 1944 r., choć wówczas - pomimo innego stanowiska chłopów - upaństwowiono wszystkie lasy ordynackie, a zamiast dużych pełnowartościowych gospodarstw, dla doraź-

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

Gawrony. 1.1. Dawne nazwy wsi.

Gawrony. 1.1. Dawne nazwy wsi. Gawrony 1.1. Dawne nazwy wsi. Gaffarum 1499 r., Gaffarn 1511 r., Gafern 1550 r., Gaffron 1555 r., Groß Gabern 1670 r., Groß Gafren 1679 r., Groß Gaffron- 1687/88 r., Gafffron i Groß Gaffron 1787 r., 1818

Bardziej szczegółowo

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki.

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. Studzionki 1.1. Dawne nazwy miejscowości. Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. 1.2. Etymologia nazwy wsi. Etymologia nazwy wsi bliżej nieznana. 1.3. Historia

Bardziej szczegółowo

Program Edukacyjny. Muzeum Twierdzy Kostrzyn. dla uczniów. Szkół Podstawowych

Program Edukacyjny. Muzeum Twierdzy Kostrzyn. dla uczniów. Szkół Podstawowych Program Edukacyjny Muzeum Twierdzy Kostrzyn dla uczniów Szkół Podstawowych Wykonał: Jerzy Dreger 1. Założenia Podstawowym celem działalności edukacyjnej Muzeum Twierdzy Kostrzyn jest przybliżanie wiedzy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE Załącznik do Uchwały Rady Gminy nr XXII/170/2004, z dnia 24.06.2004 r. Gmina Michałowice PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA GMINY

Bardziej szczegółowo

Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi. Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski

Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi. Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski Rekomendacje dla odnowy wsi, jako metody rozwoju: budowanie specjalizacji, łączenie potencjałów

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach)

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Ewa Wojtoń Instytut Dziedzictwa Europejskiego, Międzynarodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Irena Niedźwiecka-Filipiak UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU Instytut Architektury Krajobrazu Forum Debaty Publicznej Sieć Najciekawszych Wsi sposób na zachowanie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXV/371/2013 RADY MIEJSKIEJ W KOZIENICACH. z dnia 26 września 2013 r.

UCHWAŁA NR XXXV/371/2013 RADY MIEJSKIEJ W KOZIENICACH. z dnia 26 września 2013 r. UCHWAŁA NR XXXV/371/2013 RADY MIEJSKIEJ W KOZIENICACH z dnia 26 września 2013 r. w sprawie nadania imienia Muzeum Regionalnemu w Kozienicach i nadania nowego statutu Na podstawie art. 18 ust. 2, pkt. 9,

Bardziej szczegółowo

Mikroregion Jeziora Legińskiego

Mikroregion Jeziora Legińskiego Mikroregion Jeziora Legińskiego fundacja im. Jerzego Okulicza-Kozaryna dajna weryfikacja i inwentaryzacja zabytków archeologicznych Projekt dofinansowany przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Bardziej szczegółowo

Źródła do dziejów Chełma i ziemi chełmskiej w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie

Źródła do dziejów Chełma i ziemi chełmskiej w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie Źródła do dziejów Chełma i ziemi chełmskiej w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie ARCHIWUM PAŃSTWOWE W LUBLINIE Lokalizacja Archiwum Państwowe w Lublinie, ul. Jezuicka 13 strona www: http://lublin.ap.gov.pl/

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja projektowa. tras do uprawiania. Nordic Walking. na terenie Gminy Zamość

Dokumentacja projektowa. tras do uprawiania. Nordic Walking. na terenie Gminy Zamość Dokumentacja projektowa tras do uprawiania Nordic Walking na terenie Gminy Zamość Szczebrzeszyn, kwiecień 2013r. Projekt i opracowanie tras: TRAMP Zofia Kapecka Szczebrzeszyn Leśna tel. 600 423 828, 602

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Turystyka zrównoważona na Podlasiu

Turystyka zrównoważona na Podlasiu Turystyka zrównoważona na Podlasiu Eugeniusz Wiśniewski Podlaskie Stowarzyszenie Agroturystyczne Z uwagi na cenne walory przyrodnicze, kulturowe i etniczne, turystyka stała sięważnądziedzinągospodarki

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA Informacje ogólne Numer KDG: 2316 1. Nazwa obiektu: Wąwóz lessowy Jedliczny Dół w Turzyńcu 2. Typ obiektu geostanowiska: elementy rzeźby - formy denudacyjne 3. Współrzędne (WGS84): Długość: 50 38' 09,180

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE Uczeń przedstawia zadania muzeum wyjaśnia związki rodzinne na przykładzie swojej rodziny wyjaśnia znaczenie pojęcia: pamiątka rodzinna pokazuje na

Bardziej szczegółowo

Rozdział II. Interpretacje historii Mazowsza... 22 Specyfika historyczna Mazowsza... 22 Kwestia zacofania Mazowsza w literaturze historycznej...

Rozdział II. Interpretacje historii Mazowsza... 22 Specyfika historyczna Mazowsza... 22 Kwestia zacofania Mazowsza w literaturze historycznej... Spis treści Wstęp..................................................... 11 Rozdział I. Wprowadzenie................................... 15 Uwagi metodologiczne..................................... 15 O stanie

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Henryk Rutkowski Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Przedmiotem zainteresowania jest terytorium województwa kaliskiego na dawnych mapach, z których tylko późniejsze przedstawiają

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 1 kwietnia 2003 r. (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.)

ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 1 kwietnia 2003 r. (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.) Dz.U.03.65.599 ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 1 kwietnia 2003 r. w sprawie Tatrzańskiego Parku Narodowego (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.) Na podstawie art.14 ust. 7 ustawy z dnia 16 października

Bardziej szczegółowo

Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN. Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r.

Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN. Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r. Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r. Pracownia UKD rozpoczęła prace nad nowym wydaniem Tablic skróconych

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY

GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY Dragon Partners Sp. z o.o., Lipiec 2013 1 Spis treści I. Podstawowe informacje...3 A. Dane teleadresowe...3 B. Charakterystyka Emitenta...3 II. Program emisji obligacji...5

Bardziej szczegółowo

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Kraków 27 stycznia 2010 r. Źródła prawa Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (2003); Ustawa o ochronie przyrody

Bardziej szczegółowo

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE 4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE W skład gminy wchodzą miasto Kolonowskie osiedle Fosowskie i 3 sołectwa: Spórok, Staniszcze Małe, Staniszcze Wielkie 4.1. OGÓLNA

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Polska po II wojnie światowej

Polska po II wojnie światowej Polska po II wojnie światowej w latach 1945-1947 Rafał Nowicki źródła - Internet, (http://historia-polski.klp.pl/a-6269.html) obrazki - Wikipedia TERYTORIUM GRANICE - LUDNOŚĆ Obszar Polski po II wojnie

Bardziej szczegółowo

Rozdział 03. Ogólny opis gminy

Rozdział 03. Ogólny opis gminy ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA DDĘĘBBIICCAA Rozdział 03 Ogólny opis gminy X-2796.03

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW. z dnia 23 grudnia 2015 r.

Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW. z dnia 23 grudnia 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW z dnia 23 grudnia 2015 r. w sprawie ustanowienia zespołu przyrodniczo

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXIV.235.2014 RADY GMINY ZABÓR. z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie ustanowienia użytków ekologicznych na terenie Gminy Zabór.

UCHWAŁA NR XXXIV.235.2014 RADY GMINY ZABÓR. z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie ustanowienia użytków ekologicznych na terenie Gminy Zabór. UCHWAŁA NR XXXIV.235.2014 RADY GMINY ZABÓR z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie ustanowienia użytków ekologicznych na terenie Gminy Zabór. Na podstawie art. 44 ust. 1, 2 i 3a oraz art. 45 ust. 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Charakterystyka miejscowości, opis planowanych zadań inwestycyjnych, inwentaryzacja zasobów

Bardziej szczegółowo

PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ. mała wystawa o wielkiej rzeczy

PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ. mała wystawa o wielkiej rzeczy PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ mała wystawa o wielkiej rzeczy Od 26 listopada 2012 roku w sali wystaw Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, prezentowana jest wystawa pt. Pałac Dzieduszyckich

Bardziej szczegółowo

Wykaz stanowisk archeologicznych na terenie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego i w jego otoczeniu

Wykaz stanowisk archeologicznych na terenie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego i w jego otoczeniu Nr stanowiska na mapie Wykaz stanowisk archeologicznych na terenie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego i w jego otoczeniu Województwo Gmina Miejscowość Lokalizacja Nr stanowiska w ewid. Rodzaj stanowiska

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XIII/85/2008 Rady Miejskiej Brześcia Kujawskiego z dnia 1 lutego 2008 roku. w sprawie zatwierdzenia Planu Odnowy miejscowości Rzadka Wola.

Uchwała Nr XIII/85/2008 Rady Miejskiej Brześcia Kujawskiego z dnia 1 lutego 2008 roku. w sprawie zatwierdzenia Planu Odnowy miejscowości Rzadka Wola. Uchwała Nr XIII/85/2008 Rady Miejskiej Brześcia Kujawskiego z dnia 1 lutego 2008 roku w sprawie zatwierdzenia Planu Odnowy miejscowości Rzadka Wola. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

7.7 Ocena przewidywanego oddziaływania na krajobraz

7.7 Ocena przewidywanego oddziaływania na krajobraz 7.7 Ocena przewidywanego oddziaływania na krajobraz 7.7.1 Identyfikacja oddziaływań Oddziaływanie na krajobraz jakie należy rozpatrzyć dotyczy zmian w postrzeganiu krajobrazu przez ludzi, tj. zmian wizualnych

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Tematy lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca DZIAŁ 1. POŁOŻENIE I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Bardziej szczegółowo

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ Załącznik nr 1 Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ DLA CZĘŚCI TERENU W MIEJSCOWOŚCI CHUDOBCZYCE (tekst i rysunek zmiany studium) Kwilcz,

Bardziej szczegółowo

Kraków 09.03.2013 r. Prezentacja przygotowana przez Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych

Kraków 09.03.2013 r. Prezentacja przygotowana przez Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych Kraków 09.03.2013 r. Prezentacja przygotowana przez Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych Powstanie pierwszej instytucji statystycznej w Polsce W Krakowie, w 1882 r. powstała pierwsza Komisja Statystyczna

Bardziej szczegółowo

Nieruchomości: Kraśnik al. Niepodległości oraz ul. Komunalna

Nieruchomości: Kraśnik al. Niepodległości oraz ul. Komunalna L U T Y 2015 Nieruchomości: Kraśnik al. Niepodległości oraz ul. Komunalna Broszura Inwestycyjna Podsumowanie Atrakcyjna nieruchomość, zlokalizowana przy głównym trakcie komunikacyjnym miasta Kraśnik Podsumowanie:

Bardziej szczegółowo

GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY

GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY Dragon Partners Sp. z o.o., Listopad 2013 1 Spis treści I. Podstawowe informacje... 3 A. Dane teleadresowe... 3 B. Charakterystyka Emitenta... 3 II. Program emisji obligacji...

Bardziej szczegółowo

Lokalny Program Rewitalizacji terenów powojskowych m. Olsztyn

Lokalny Program Rewitalizacji terenów powojskowych m. Olsztyn _ TEREN D Strzelnica wojskowa w Lesie Miejskim 1. Identyfikacja obszaru Położenie w mieście Teren leży w południowej części miasta wewnątrz Lasu Miejskiego. Dojazd do terenu aleją Wojska Polskiego. Związki

Bardziej szczegółowo

Gmina Adamów. Lp. Nazwa Stowarzyszenia Siedziba. Gmina Grabowiec. Lp. Nazwa Stowarzyszenia Siedziba

Gmina Adamów. Lp. Nazwa Stowarzyszenia Siedziba. Gmina Grabowiec. Lp. Nazwa Stowarzyszenia Siedziba WYKAZ STOWARZYSZEŃ I ORGANIZACJI POARZĄDOWYCH NA TERENIE POWIATU ZAMOJSKIEGO Gmina Adamów Stowarzyszenie Derby Roztocza Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne gminy Adamów Adamów 47 22-442 Adamów 696 435

Bardziej szczegółowo

ODNOWA I ROZWÓJ WSI ZALESIE WIELKIE

ODNOWA I ROZWÓJ WSI ZALESIE WIELKIE ODNOWA I ROZWÓJ WSI ZALESIE WIELKIE PLAN ROZWOJU MIEJSCOWOŚCI ZALESIE WIELKIE 2011 2020 Wstęp Plan odnowy miejscowości stanowi istotną przesłankę pozytywnych zmian, ułatwiając władzy samorządowej podejmowanie

Bardziej szczegółowo

Gmina Bodzanów to obszar o wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Występują tu liczne pomniki przyrody, miejsca pamięci narodowej, różnorodny

Gmina Bodzanów to obszar o wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Występują tu liczne pomniki przyrody, miejsca pamięci narodowej, różnorodny Gmina Bodzanów Gmina Bodzanów to obszar o wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Występują tu liczne pomniki przyrody, miejsca pamięci narodowej, różnorodny drzewostany, grodziska średniowieczne, obiekty zabytkowe.

Bardziej szczegółowo

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek. Warsztaty historyczne KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Śladami Józefa Piłsudskiego Część 2: DAŁ POLSCE WOLNOŚĆ, GRANICE, MOC SZACUNEK Podczas studiów Józef zaangażował

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka Gminy Prudnik

Charakterystyka Gminy Prudnik AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE W GMINIE PRUDNIK Część 03 Charakterystyka Gminy Prudnik W 835.03 2/8 SPIS TREŚCI 3.1 Charakterystyka Gminy

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5.

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. Anna Korzycka Rok IV, gr.1 Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. 1. Na podstawie mapy Polska za Bolesława Chrobrego podaj miejscowości będące siedzibami arcybiskupa

Bardziej szczegółowo

Złoty Polski po I Wojnie Światowej.

Złoty Polski po I Wojnie Światowej. Złoty (skrót zł, lub aktualny kod ISO 4217 PLN), to podstawowa jednostka monetarna w Polsce, która dzieli się na 100 groszy. Nazwę polskiej jednostki monetarnej wprowadzono w 1919 roku, parytet złota określono

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI www.bilgoraj21.pl MIASTO NA SZLAKU KULTUR KRESOWYCH KRESOWYCH 2 KIM JESTEŚMY? lipca 2005 roku ustanowiona została aktem notarialnym Fundacja Obywatelska Przedsiębiorczość

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla województwa lubelskiego w latach 2007-2015

Fundusze unijne dla województwa lubelskiego w latach 2007-2015 MINISTERSTWO ROZWOJU REGIONALNEGO www.mrr.gov.pl tel. 022 461 31 45 media@mrr.gov.pl faks 022 461 33 10 Fundusze unijne dla województwa lubelskiego w latach 2007-2015 W latach 2007-2015 do województwa

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA I OCENA SYSTEMU TRANSPORTU

CHARAKTERYSTYKA I OCENA SYSTEMU TRANSPORTU Rozdział 3. CHARAKTERYSTYKA I OCENA SYSTEMU TRANSPORTU PASAŻERSKIEGO W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPO- MORSKIM 3.1. Specyfika społeczno-gospodarcza województwa zachodniopomorskiego Podjęcie próby opracowania

Bardziej szczegółowo

Powtórka przed egzaminem mapy

Powtórka przed egzaminem mapy Powtórka przed egzaminem mapy 1. Starożytność. a) Najstarsze starożytne cywilizacje. A Egipt, B Palestyna, Izrael, Jerozolima, C Mezopotamia, D Grecja b) Starożytna Grecja. A góra Olimp, B Ateny, C- Olimpia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT : TEORIA URBANISTYKI WSPÓŁCZESNEJ PROWADZĄCY : Prof. dr hab. inż. arch. KRZYSZTOF BIEDA OPRACOWANIE: KAROLINA ŁABĘCKA, ANETA GRZYMKOWSKA,

PRZEDMIOT : TEORIA URBANISTYKI WSPÓŁCZESNEJ PROWADZĄCY : Prof. dr hab. inż. arch. KRZYSZTOF BIEDA OPRACOWANIE: KAROLINA ŁABĘCKA, ANETA GRZYMKOWSKA, PRZEDMIOT : TEORIA URBANISTYKI WSPÓŁCZESNEJ PROWADZĄCY : Prof. dr hab. inż. arch. KRZYSZTOF BIEDA OPRACOWANIE: KAROLINA ŁABĘCKA, ANETA GRZYMKOWSKA, MAREK WĘGLARZ TEMAT: Zieleń jako 'tworzywo' w kompozycji

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Przestrzeń powierzchni ziemi widziana z pewnego punktu ( widok okolicy )

Bardziej szczegółowo

Rozdział 03. Ogólny opis gminy

Rozdział 03. Ogólny opis gminy ZZAAŁŁO śśeenniiaa DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE GMIINNYY SSTTRRZZEELLCCEE OPPOLLSSKIIEE Rozdział 03 Ogólny opis

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Wrocław, dnia 14 lutego 2014 r. Poz. 765 UCHWAŁA NR XXXIII.275.2014 RADY MIEJSKIEJ W TWARDOGÓRZE. z dnia 30 stycznia 2014 r.

Wrocław, dnia 14 lutego 2014 r. Poz. 765 UCHWAŁA NR XXXIII.275.2014 RADY MIEJSKIEJ W TWARDOGÓRZE. z dnia 30 stycznia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA DOLNOŚLĄSKIEGO Wrocław, dnia 14 lutego 2014 r. Poz. 765 UCHWAŁA NR XXXIII.275.2014 RADY MIEJSKIEJ W TWARDOGÓRZE z dnia 30 stycznia 2014 r. w sprawie uchwalenia miejscowego

Bardziej szczegółowo

Procesy Zachodzące w Agroturystyce

Procesy Zachodzące w Agroturystyce Procesy Zachodzące w Agroturystyce Agroturystyka jest to forma wypoczynku na obszarach wiejskich o charakterze rolniczym, oparta o bazę noclegową i aktywność rekreacyjną związaną z gospodarstwem rolnym

Bardziej szczegółowo

Gorzów Wielkopolski, dnia 26 marca 2013 r. Poz. 863 OGŁOSZENIE LUBUSKIEGO WOJEWÓDZKIEGO KONSERWATORA ZABYTKÓW W ZIELONEJ GÓRZE. z dnia 22 marca 2013r.

Gorzów Wielkopolski, dnia 26 marca 2013 r. Poz. 863 OGŁOSZENIE LUBUSKIEGO WOJEWÓDZKIEGO KONSERWATORA ZABYTKÓW W ZIELONEJ GÓRZE. z dnia 22 marca 2013r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO Gorzów Wielkopolski, dnia 26 marca 2013 r. Poz. 863 OGŁOSZENIE LUBUSKIEGO WOJEWÓDZKIEGO KONSERWATORA ZABYTKÓW W ZIELONEJ GÓRZE Na podstawie art. 9 ust. 6 ustawy

Bardziej szczegółowo

Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze

Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze Anna Hendel Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze Muzeum Archeologiczne Środkowego Nadodrza w Świdnicy, poza zabytkami związanymi z przeszłością

Bardziej szczegółowo

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Terytorium współczesnej Ukrainy zamieszkały przez liczne grupy nieukraińców Radziecki spadek - to spadek niepodległej Ukrainy i niepodległej Polski Ludność polska

Bardziej szczegółowo

PROBLEM SUBURBANIZACJI W KONTEKŚCIE ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO

PROBLEM SUBURBANIZACJI W KONTEKŚCIE ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO PROBLEM SUBURBANIZACJI W KONTEKŚCIE ROZWOJU ZRÓWNOWAŻONEGO Dr inż. arch. Natalia Przesmycka Katedra Architektury, Urbanistyki i Planowania Przestrzennego Wydział Budownictwa i Architektury Politechniki

Bardziej szczegółowo

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ Łukasz Leśniak IVti W początkowej fazie drugiej wojny światowej rząd polski w skutek działań wojennych musiał ewakuować się poza granice kraju. Po agresji sowieckiej

Bardziej szczegółowo

PRZEDMOWA...5 WSTĘP...7 ŚRODOWISKO GEOGRAFICZNE JAKO TŁO ROZWOJU GMINY WIERZCHLAS...9

PRZEDMOWA...5 WSTĘP...7 ŚRODOWISKO GEOGRAFICZNE JAKO TŁO ROZWOJU GMINY WIERZCHLAS...9 Spis Treści PRZEDMOWA...5 WSTĘP...7 Rozdział I Elżbieta Papińska ŚRODOWISKO GEOGRAFICZNE JAKO TŁO ROZWOJU GMINY WIERZCHLAS...9 1. Położenie geograficzne i administracyjne... 11 2. Etapy rozwoju paleogeograficznego

Bardziej szczegółowo

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 2. Przeczytaj poniższy tekst. Następnie zapisz w wyznaczonym miejscu odpowiedzi dwa

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o.

PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o. PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o. CZĘŚĆ OGÓLNA SZKOLENIA Lp. Przedmiot Zakres tematyczny przedmiotu

Bardziej szczegółowo

57. GRĘBAŁÓW-LUBOCZA JEDNOSTKA: 57 GREBAŁÓW LUBOCZA

57. GRĘBAŁÓW-LUBOCZA JEDNOSTKA: 57 GREBAŁÓW LUBOCZA 57. GRĘBAŁÓW-LUBOCZA JEDNOSTKA: 57 POWIERZCHNIA: NAZWA: 1155.89 ha GREBAŁÓW LUBOCZA KIERUNKI ZMIAN W STRUKTURZE PRZESTRZENNEJ Istniejąca zabudowa mieszkaniowa jednorodzinna do utrzymania i uzupełnienia;

Bardziej szczegółowo

Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie

Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie Katalog wystawy w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie Gniezno 2015 Publikacja towarzysząca wystawie Dawna wytwórczość na ziemiach polskich zorganizowanej w dniach 29 kwietnia 4 października 2015

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA RADY GMINY PIĄTNICA z dnia... 2010 r.

UCHWAŁA RADY GMINY PIĄTNICA z dnia... 2010 r. Projekt z dnia..., zgłoszony przez... UCHWAŁA RADY GMINY PIĄTNICA z dnia... 2010 r. w sprawie przyjęcia Programu opieki nad zabytkami Gminy Piątnica na lata 2010-2013 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 03 Charakterystyka miasta Katowice W-880.03 2/9 SPIS TREŚCI 3.1 Źródła informacji

Bardziej szczegółowo

VI Powiatowy Jurajski Konkurs Historyczny

VI Powiatowy Jurajski Konkurs Historyczny KOD UCZNIA VI Powiatowy Jurajski Konkurs Historyczny POLACY I ZIEMIE POLSKIE W OKRESIE 1918-1989 r. Informacja dla ucznia : ETAP POWIATOWY 2012/2013 1. Na stronie tytułowej arkusza w wyznaczonym miejscu

Bardziej szczegółowo

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Spis treści str. 10 str. 12.12 str. 20 sir. 21 Wprowadzenie Wstęp Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Struktura narodowościowa

Bardziej szczegółowo

Grabowiec Moja mała Ojczyzna

Grabowiec Moja mała Ojczyzna Grabowiec Moja mała Ojczyzna Projekt edukacyjny Grabowiec moja mała ojczyzna to cykl 4 prezentacji wykonanych przez uczniów klasy 2B i 3B. Prezentacja pierwsza wykonanie : Zieliński Norbert Piotr Malinowski

Bardziej szczegółowo

Tendencje rozwojowe pasma północnego Obszaru Metropolitalnego Warszawy

Tendencje rozwojowe pasma północnego Obszaru Metropolitalnego Warszawy Tendencje rozwojowe pasma północnego Obszaru Metropolitalnego Warszawy P R O F. D R H A B. I N Ż. A R C H. J A N M A C I E J C H M I E L E W S K I, M G R I N Ż. A G N I E S Z K A K A R D A Ś, M G R I N

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 22 października 2014 r. Poz. 1431 OBWIESZCZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW. z dnia 22 sierpnia 2014 r.

Warszawa, dnia 22 października 2014 r. Poz. 1431 OBWIESZCZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW. z dnia 22 sierpnia 2014 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 22 października 2014 r. Poz. 1431 OBWIESZCZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW z dnia 22 sierpnia 2014 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 15 stycznia 2014 r. Poz. 67

Warszawa, dnia 15 stycznia 2014 r. Poz. 67 Warszawa, dnia 15 stycznia 2014 r. Poz. 67 OBWIESZCZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW z dnia 14 listopada 2013 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie tarnobrzeskiej

Bardziej szczegółowo

Pytania z egzaminu ustnego dla kandydatów na przewodników terenowych po obszarze woj. mazowieckiego.

Pytania z egzaminu ustnego dla kandydatów na przewodników terenowych po obszarze woj. mazowieckiego. Pytania z egzaminu ustnego dla kandydatów na przewodników terenowych po obszarze woj. 1. Ważniejsze bitwy wojny obronnej 1939 roku. 2. Wymień formy ochrony przyrody w Polsce. 3. Literaci związani z Mazowszem.

Bardziej szczegółowo

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna.

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna. Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: a) wymienia nazwy polskich parków narodowych; definiuje pojęcia: park narodowy, park krajobrazowy, rezerwat; b) zna symbole poszczególnych parków narodowych;

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO ZESPÓŁ SZKÓŁ W SZUBINIE SZKOŁA PODSTAWOWA NR 2 Autorzy: Mariola Polańska Gabriela Sobczak Zasady oceniania 1. Ucznia ocenia nauczyciel historii i

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z geografii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów Opis wymagań

Bardziej szczegółowo

Jednostka zadaniowa: Z10 Sękówka, Siara

Jednostka zadaniowa: Z10 Sękówka, Siara Jednostka zadaniowa: Z10 Sękówka, Siara 122.65 [km 2 ] - łączna powierzchnia Z10 Sękówka, Siara jednostek zadaniowych Rzeka Sękówka to największy prawy dopływ Ropy; Długość: 24.7 km Rzeka Siarka to dopływ

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe

Wymagania programowe Wymagania programowe dla klasy IV szkoły podstawowej według programu Nowej Ery adana czynność uczniów 1 I. HISTORI WOKÓŁ NS wie, czym jest historia zna, kto tworzy historiê wie, co to s¹ Ÿród³a historyczne

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 05 ROKU STYCZEŃ 70 rocznica wyzwolenia hitlerowskiego obozu w Płaszowie 5.0 teren byłego obozu w Płaszowie Związek Kombatantów RP i Byłych Więźniów

Bardziej szczegółowo

1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny

1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny 1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości 1. Cele ogólne: a. Uczeń rozumie charakter wystąpień społecznych przeciw władzy w okresie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

GMINA ZAKRZÓWEK INFORMATOR PRZYRODNICZO-TURYSTYCZNY

GMINA ZAKRZÓWEK INFORMATOR PRZYRODNICZO-TURYSTYCZNY GMINA ZAKRZÓWEK INFORMATOR PRZYRODNICZO-TURYSTYCZNY Szanowni Państwo Mam przyjemność zaprosić Państwa do lektury publikacji prezentującej gminę Zakrzówek. Naszym potencjałem są żyzne gleby oraz położenie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Historia ziemi i powiatu tarnogórskiego

Historia ziemi i powiatu tarnogórskiego Historia ziemi i powiatu tarnogórskiego Najstarszą osadą w okolicy są Repty, o których wspomniano w bulli papieskiej z 1201 r. W 1327 r. księstwo bytomskie, wraz z okolicami dzisiejszych Tarnowskich Gór

Bardziej szczegółowo