DZIEJE MIEJSCOWOŚCI GMINY ZAMOŚĆ. Wiesław Bondyra Ewa Lorentz Ewa Prusicka Kołcon Mariusz Korzeniowski

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "DZIEJE MIEJSCOWOŚCI GMINY ZAMOŚĆ. Wiesław Bondyra Ewa Lorentz Ewa Prusicka Kołcon Mariusz Korzeniowski"

Transkrypt

1 1

2

3 DZIEJE MIEJSCOWOŚCI GMINY ZAMOŚĆ Wiesław Bondyra Ewa Lorentz Ewa Prusicka Kołcon Mariusz Korzeniowski Zamość 2010

4

5 Szanowni Państwo, Dzieje miejscowości Gminy Zamość są pierwszym dziełem, które w tak obszerny sposób opowiada o wydarzeniach i ludziach w nich uczestniczących, a które miały miejsce w ciągu wieków na terenach tworzących dziś Gminę Zamość. Cieszymy się jego powstaniem, możliwym dzięki pozyskaniu wsparcia ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego. Książka jest integralną częścią międzynarodowego projektu Zielone serca Europy promocja walorów kulturowych i turystycznych terenów Gminy Zamość. Nasz dorobek należy do skarbnicy wielkiego europejskiego dziedzictwa. Bogata historia 35 ciu miejscowości, wciąż napływające przekazy, materiały, relacje, prowadzone badania, skłaniają do kontynuowania dalszych prac nad rozszerzeniem wydawnictwa. Dziękuję autorom i wszystkim osobom, dzięki którym mogło powstać to dzieło. Zapraszam do lektury i włączenia się w kolejny etap odkrywania nieznanych kart z dziejów miejscowości Gminy Zamość. Ryszard Gliwiński Wójt Gminy Zamość

6

7 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Środowisko geograficzne Ogólny zarys dziejów na tle losów regionu Gmina Zamość dzisiaj Dzieje miejscowości Białobrzegi Białowola Borowina Sitaniecka Bortatycze Hubale Hyża (Chyża) Jatutów Kalinowice Lipsko Lipsko Kosobudy Lipsko Polesie Łapiguz Mokre Płoskie Pniówek Siedliska Sitaniec Sitaniec Błonie Sitaniec Kolonia Sitaniec Wolica Skaraszów Skokówka Szopinek Topornica Wieprzec Wierzchowiny Wólka Panieńska Wólka Wieprzecka Wychody Wysokie Zalesie Zarzecze Zawada Zwódne Żdanów Żdanówek KRAJOBRAZ KULTUROWY BIAŁOBRZEGI BIAŁOWOLA BOROWINA SITANIECKA BORTATYCZE I KOLONIA BORTATYCZE HUBALE HYŻA JATUTÓW KALINOWICE LIPSKO LIPSKO KOSOBUDY LIPSKO POLESIE ŁAPIGUZ MOKRE PŁOSKIE PNIÓWEK SIEDLISKA SITANIEC SITANIEC BŁONIE KOLONIA SITANIEC SITANIEC WOLICA SKARASZÓW SKOKÓWKA SZOPINEK TOPORNICA WIEPRZEC WIERZCHOWINY WÓLKA PANIEŃSKA WÓLKA WIEPRZECKA WYCHODY WYSOKIE ZALESIE ZARZECZE ZAWADA ZWÓDNE ŻDANÓW ŻDANÓWEK BIBLIOGRAFIA INDEKS OSÓB ANEKS MAPY

8

9 Wstęp Historia niniejszego wydawnictwa rozpoczęła się jeszcze w 1993 r., kiedy ówczesne władze Gminy Zamość wystąpiły z inicjatywą opracowania dziejów miejscowości, wchodzących do tej jednostki samorządowej. W pracach nad powstaniem wydawnictwa wzięli udział: E. Lorentz, E. Prusicka-Kołcon, M. Korzeniowski i W. Bondyra. Inicjatywa ta była ze wszech stron cenną, a na tamte czasy wręcz pionierską, przynajmniej na skalę regionu. Okazała się sensowna i konieczna, choćby ze względu na ówczesny brak poważniejszych historycznych monografii obszarów Zamojszczyzny 1, może poza bardzo ogólnym i hasłowym Słownikiem historycznym miejscowości woj. zamojskiego 2. Miała służyć popularyzacji i pogłębieniu wiedzy - w tym historycznej - o terenie obecnej Gminy i zamieszkującej ją społeczności (co ukrywa się pod tak modnym dziś pojęciem małej ojczyzny ). Miała być pomocna instytucjom koordynującym sprawy społeczne, a nade wszystko prezentacji Gminy na zewnątrz. Ponadto podjęcie takiej tematyki było potrzebne dla wyjaśnienia specyfiki regionu na etniczno kulturowym pograniczu polsko ruskim oraz dziejowych relacji z dawną Ordynacją Zamojską 3 i miastem Zamość. O ile o tym ostatnim wiemy stosunkowo dużo, to już o okolicznych wsiach częstokroć o historii daleko odleglejszej i bogatszej aniżeli samego Zamościa wiemy raczej niewiele, a o niektórych z nich zgoła nic. Naprawienie takiego stanu rzeczy stawiała sobie za cel właśnie ta publikacja. Okazało się, iż perspektywa tej edycji również spotkała się z życzliwością wśród społeczności Gminy, regionalistów oraz kręgów naukowych. Jakież więc było nasze zdziwienie i rozczarowanie, gdy ta publikacja w 1994 r. ukazała się, lecz zaledwie w postaci powielonego maszynopisu. W następnych latach ukazało się kilka kolejnych wydawnictw, zarówno popularnych, jak i popularno naukowych, o zbliżonej tematyce, a przy tym często wzorowanych na powyższej. Opisy we fragmentach pojawiły się także w prasie i w internecie. Ich autorzy co zrozumiałe czerpali z naszych ustaleń, niekiedy przepisując treści dosłownie, lecz co gorsza powielając niektóre ówczesne błędy i niedociągnięcia. W ostatnich dwóch latach nowe władze Gminy, na czele z Wójtem Ryszardem Gliwińskim, wystąpiły z nową inicjatywą reedycji pierwotnej publikacji, tym razem jako pozycji prawdziwie książkowej, poprawionej i poszerzonej, z bogatą szatą graficzną, z wykorzystaniem dostępnych dziś możliwości technicznych. Jej cele pozostały praktycznie te same, a prace nad nią podjęła trójka z dawnych autorów. W efekcie E. Prusicka-Kołcon opracowała znaleziska archeologiczne, środowisko geograficzne i dzieje powojenne, E. Lorentz opracowała krajobraz kulturowy, zaś W. Bondyra opracował ogólny zarys dziejów i dzieje poszczególnych miejscowości od początków do 1945 r. 4 W części poświęconej krajobrazowi kulturowemu Gminy Zamość, podjęta została próba zdefiniowania elementów składających się na tożsamość kulturową tego terenu. Na ukształtowanie krajobrazu kulturowego gminy wpłynęły warunki geograficzne, przyrodnicze oraz działalność człowieka. Dziedzictwo człowieka w tej konkretnej przestrzeni uzyskało swój wymiar materialny i niematerialny. Specyfika krajobrazu kulturowego otuliny Zamościa wiąże się z zagospodarowaniem tej okolicy przez rozbudowę wsi i założeń dworsko-folwarcznych Ordynacji Zamojskiej. Od funkcjonowania organizmu gospodarczego jakim była Ordynacja, uzależniona była sieć drożna, położenie i układ wsi, powiązania widokowe i funkcjonalne ośrodków dworskich i wiejskich z otaczającym terenem oraz stan zachowania architektury i zadrzewienia. Zmienność struktury materialnej krajobrazu kulturowego, dała o sobie znać zwłaszcza w okresie powojennym, który zapoczątkował proces degradacji wartości krajobrazowych i zabytkowych. Minione lata budownictwa socjalistycznego wytworzyły wśród mieszkańców wsi przeświadczenie, że spuścizny dawnego, zgrzebnego życia, należy się czym prędzej pozbyć i zastąpić ją cywilizowaną nowoczesnością. W krajach zachodnich w tym czasie, rolnicy dbali o stare domy, nie rezygnując z nowoczesności. Ta dbałość wynikała 1. Zamojszczyzna jest dziś pojęciem dość nieprecyzyjnym, zwykle kojarzonym z obszarem niedawnego województwa zamojskiego, sprzed reformy z 1999 r. 2. W. Bondyra, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin Zamość Poza Jatutowem i Wólką Panieńską, wszystkie pozostałe miejscowości Gminy ongiś wchodziły w skład Ordynacji Zamojskiej. 4. Dane archeologiczne i dzieje po 1945 r. w ogólnym zarysie dziejów uzupełniła E. Prusicka-Kołcon. Natomiast W. Bondyra w części właściwej rozszerzył faktografię dotyczącą XIX i I połowy XX stulecia, wcześniej opracowywaną przez M. Korzeniowskiego, a także poszerzył niektóre z opisów dawnych zabytków, zwłaszcza sakralnych. 7

10 jednak przede wszystkim z faktu, że znali wartość czysto dochodową tych obiektów. W atmosferze tych autentycznych, wiejskich siedzib można gościć turystów, zwabionych możliwością spędzenia ciekawego urlopu. Nasz krajobraz kulturowy z pewnością wyglądałby inaczej, gdybyśmy potrafili respektować proste prawo szacunku dla przyrody i otoczenia. Drewniane domy mają to do siebie, że żyją: jak ludzie starzeją się i umierają. Tym właśnie przemijaniem domy z drewna upodabniają się do otaczającej je przyrody. Drewno w miarę starzenia się zmienia swój koloryt, starzejące się belki domu pokrywają się siecią drobnych pęknięć podobnych do zmarszczek na twarzy człowieka. Z biegiem lat pogłębiają się ślady używania drzwi, podłóg, progów. Zniszczone upływem czasu, wyglądają szlachetnie i stanowią o tożsamości danego miejsca. Krajobraz kulturowy to nie tylko architektura. To także drogi, łąki, pola. Tożsamość miejsca istnieje i trwa w przestrzeni, ale także w ludziach, którzy w tej przestrzeni żyją. Warto znaleźć pomysł na tę tożsamość obecnie, odsłonić ją, wyróżnić. Nikt nie będzie potrafił zrobić tego lepiej od samych mieszkańców, jeżeli tylko nie ulegną modom i pomysłom z zewnątrz, natomiast odkryją to co własne, swoje, zawsze w jakiś sposób unikalne. Naszą intencją jest, aby napisana przez nas książka miała swój udział w odkrywaniu tożsamości regionu przez mieszkańców gminy Zamość. Zachowanie zagrożonego dziedzictwa kultury wymaga bowiem czynnego udziału lokalnych społeczności. Zależy nam, jako autorom, na uświadomieniu wartości, jaką w krajobrazie mają odniesienia do dziedzictwa kulturowego, do jego sfery historycznej. Nie zawsze jest to historia Wielka. Stare, drewniane domy mają swoje historie, mniejsze, skromniejsze, ale często przejmująco prawdziwe. Miejsca wartościowe tworzą się tam, gdzie są ludzie, którzy odczuwają taką symboliczną potrzebę. Ta bardzo ludzka potrzeba uruchamia się tam, gdzie istnieje otwartość na pamięć i dziedzictwo miejsca. Budowaniu tej otwartości i wrażliwości na krajobraz kulturowy ma służyć nasza książka. Promowanie ochrony krajobrazu, gospodarowanie nim i jego planowanie mają podstawowe znaczenie w zrównoważonym rozwoju gmin 5. Toteż rozpoznanie przedmiotu ochrony jest pierwszym i niezbędnym krokiem w tym kierunku. Taki cel ma niniejsze opracowanie. Ważnym etapem pracy nad tematem, była konfrontacja źródeł historycznych z badaniami terenowymi. Ten podniesiony przed laty postulat badawczy, przynajmniej po części staramy się zrealizować 6. Prezentacja krajobrazu kulturowego w niniejszej książce jest pierwszą próbą porównania wyników badań terenowych ze źródłami archiwalnymi. Pomimo, że nie wyczerpuje całości problematyki, daje to w efekcie czytelny obraz stanu zachowania krajobrazu kulturowego gminy, co w przyszłości pomoże w opracowaniu programu jego ochrony. Walory estetyczne zachowanej architektury dawnych chałup nie zawsze są łatwe do zauważenia dla przeciętnego obserwatora. Większość zabudowy wiejskiej nie należy już do klasycznych chat. Są to głównie domy budowane w latach międzywojennych, a ich stan techniczny bywa jeszcze zupełnie dobry. Drewniane budynki mieszkalne i gospodarcze wykonane są w sposób bardzo prosty. Ich piękno tkwi właśnie w tej prostocie i nieukrywaniu elementów konstrukcyjnych. Tradycyjne w formie, niewielkie w skali, wyposażone w najprostszy detal, chałupy oceniane z osobna jako efekt pracy wiejskiego cieśli, wyróżniają się doskonale dobranymi proporcjami. Razem, tworzą niepowtarzalną całość krajobrazu wsi. Stanowią specyficzne zespoły harmonijnie powiązane z otaczającą przyrodą, a czasem wręcz wtopione w krajobraz. Dzięki nim zabudowa każdej wsi, ma swoją spoistość i tożsamość. Istotną wartością krajobrazu kulturowego gminy jest zachowana proporcja, między terenami zielonymi a zabudową. Czytelne są granice wsi. Są to nadal wsie rolnicze. Zbudowane wzdłuż rzek, na osnowie dróg ordynackich, stanowią tylko część malowniczego pejzażu pól, łąk i zieleni wysokiej. Dlatego teren Gminy Zamość można określić mianem zielonego pierścienia wokół miasta. Z tym niezmienionym od wieków charakterem wsi, wiąże się autentyzm zachowanej dawnej architektury. Literatura przedmiotu jedynie z pozoru wydaje się bardzo bogata, ponieważ w rzeczywistości większość wykorzystanych materiałów traktuje omawiane miejscowości zupełnie marginesowo. Do najistotniejszych i najbardziej przydatnych niewątpliwie należą prace K. Sochaniewicza, A. Tarnawskiego, R. Orłowskiego, Z. Klukowskiego oraz znakomite, dotychczas nie wydane drukiem dzieło ordynackiego archiwisty M. Stworzyńskiego 7. W pewnym stopniu korzystano z opracowań M. Stankowej, A. Janeczka, J. Kasperka, W. Śladkowskiego, L. Głowackiego i wielu innych. Ponadto uwzględniliśmy obfitą literaturę z dziedziny archeologii, 5. Zobowiązuje do tych działań Ustawa o Ochronie Zabytków z dnia 23 lipca 2003 r. oraz ratyfikowana przez Polskę w dniu 27 września 2004 r. Europejska Konwencja Krajobrazowa. 6. A. Pawłowska, Materiały do zagadnień etnograficznych w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie, Archeion, t. XC: 1992, s Biblioteka Narodowa, Biblioteka Ordynacji Zamojskiej, sygn [M. Stworzyński, Opisanie statystyczno historyczne dóbr Ordynacji Zamojskiej, z 1834 r.]. Pełne opisy pozostałych prac znajdują się w Bibliografii. 8

11 historii architektury, zabytków i przyrody. Nie stroniliśmy także od popularnych publikacji w lokalnej prasie, jednak z zastrzeżeniem potencjalnej ich niepełnej wiarygodności, z braku oparcia w źródłach. Oczywiście nie mogliśmy pominąć rękopiśmiennych i kartograficznych zbiorów archiwalnych. Wprawdzie znaczna część najstarszych i zapewne najcenniejszych dokumentów uległa zagładzie podczas minionych zawieruch wojennych i pożarów, np. zamków w Szczebrzeszynie w 1583 i Krasnymstawie w 1648 r. oraz kościołów w Żdanowie w 1656 i Sitańcu w 1915 r. Jednak cennych materiałów głównie o charakterze gospodarczym dostarczyły nam lubelskie zbiory rękopiśmienne i kartograficzne dawnej Ordynacji Zamojskiej. Wykorzystano również inne rozproszone źródła w zbiorach w Warszawie, Krakowie, Zamościu oraz we Lwowie. Wielce pomocną była także dokumentacja przechowywana w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie Delegatura w Zamościu i Regionalnego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Lublinie. Zamieszczone w układzie słownikowym opisy poszczególnych miejscowości składają się z kilku członów. W części historycznej pierwszy człon ma za zadanie ułatwić Czytelnikowi odnalezienie danej wsi na mapie współczesnej Gminy. W większości przypadków podjęto też próbę wyjaśnienia pochodzenie nazwy miejscowości, w miarę możliwości podając je we wszystkich ongiś występujących formach. Później następuje właściwy szkic dziejów do czasów obecnych, ułożonych chronologicznie i problemowo. Zawiera on także informacje o istotniejszych znaleziskach archeologicznych. Zamieszczone tabele obrazują zmiany w liczbie domostw i mieszkańców na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci. Odrębną część stanowi omówienie tzw. krajobrazu kulturowego, czyli zabytków architektury (również dziś nie istniejących), sztuki i przyrody oraz etnografię. Integralną częścią pracy są załączone reprodukcje, fotografie, plany i mapy, niejednokrotnie niezmiernie ciekawe i cenne. * Pragnęlibyśmy podziękować tym wszystkim, dzięki którym dokonano opracowania i edycji niniejszej publikacji. W szczególności dziękujemy: Muzeum Zamojskiemu w Zamościu, Archiwum Państwowemu w Zamościu, Archiwum Państwowemu w Lublinie oraz Mieszkańcom Gminy Zamość, którzy udostępnili posiadane fotografie, materiały i poświęcili nam swój czas. Autorzy 9

12

13 WYKAZ SKRÓTÓW a - armia AGAD - Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie AJZ - Archiwum Jana Zamojskiego... AK - Armia Krajowa AK Zamojszczyzna - J. Jóźwiakowski, Armia Krajowa na Zamojszczyźnie. AOZ - Archiwum Ordynacji Zamoyskich ze Zwierzyńca APL - Archiwum Państwowe w Lublinie APZam. - Archiwum Państwowe w Zamościu ark. - arkusz ASK - Archiwum Skarbu Koronnego AZP - Badania powierzchniowe Archeologicznego Zdjęcia Polski BCh - Bataliony Chłopskie BK - brygada kawalerii Boniecki - A. Boniecki, Herbarz polski CBel. - Castrensia Belzensia (Księgi Grodzkie Bełskie) CCrasnost. - Castrensia Crasnostaviensia (Księgi Grodzkie Krasnostawskie) CGraboviec. - Castrensia Graboviecensia (Księgi Grodzkie Grabowieckie) ChKg-k - Chełmski Konsystorz Greckokatolicki CPAH - Centralne Państwowe Archiwum Historyczne we Lwowie cz. - część DP - dywizja piechoty Dz.U. - Dziennik Ustaw Fijałkowski-Kseniak - D. Fijałkowski, M. Kseniak, Parki wiejskie Lubelszczyzny Inscript. - Inscriptiones (Zapisy) Janeczek - A. Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego... k. - karta Kasperek - J. Kasperek, Gospodarka folwarczna w Ordynacji Zamojskiej w II połowie XVIII w. Kozicki - Wypisy ks. Z. Kozickiego z ksiąg grodzkich i ziemskich chełmskich i krasnostawskich w Bibliotece PAN w Krakowie ks. - księga (w przypisach) LBN ANU - Lwowska Biblioteka Naukowa Akademii Nauk Ukrainy mjr - major mps - maszynopis MRPS - Matricularum Regni Poloniae Summaria Nosek - S. Nosek, Materiały do badań nad historią starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu oprac. - opracowanie p. - pars (część) Pol.XVI w. - Źródła Dziejowe. Polska XVI wieku pod wzgledem geograficzno--statystycznym Por. - porównaj pp - pułk piechoty ppor. - podporucznik PPS - Polska Partia Socjalistyczna ps. - pseudonim PSOZ - Państwowa Służba Ochrony Zabytków R. - rocznik red. - redakcja Relat. - Relationes (Relacje) rkps - rękopis SDKPiL - Socjal-Demokracja Królestwa Polskiego i Litwy SG - Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego... Skorowidz... - Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej SL - Stronnictwo Ludowe stan. - stanowisko Stankowa - M. Stankowa, Dawny powiat szczebrzeski w XIV-XVIII w. Statuta - Statuta Ordynacyi Zamoyskiey Stworzyński - M. Stworzyński, Opisanie statystyczno-historyczne dóbr Ordynacji Zamojskiej Tabella... - Tabella miast, wsi i osad z 1827 r. tabl. - tablica Tarnawski - A.Tarnawski, Działalność gospodarcza Jana Zamoyskiego Ter.Bel. - Terrestria Belzensia (Księgi Ziemskie Bełskie) Ter.Crasnost. - Terrestria Crasnostaviensia (Księgi Ziemskie Krasnostawskie) v. - verso WiN - Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość właśc. - właściciel ZDM - Zbiór dokumentów małopolskich... Zob. - zobacz ZWZ - Związek Walki Zbrojnej 11

14

15 Środowisko geograficzne Gmina Zamość położona jest w południowej części Wyżyny Lubelskiej, w obrębie jej najrozleglejszego obniżenia zwanego Padołem Zamojskim. Południowy skrawek gminy w okolicach Lipska-Polesia, zajmuje Roztocze Środkowe. Ukształtowanie rzeźby Padołu Zamojskiego nastąpiło ostatecznie w okresie czwartorzędu. Jest to teren równinny, miejscami podmokły. Jego podłoże stanowią mało odporne margle górnokredowe i kreda pisząca. Na nich zalegają dość zróżnicowane gleby: brunatne nalessowe, rędziny, bielicoziemne na piaskach, a na znacznych powierzchniach o szerokich dolinach rzek urodzajne zalewowe mady. Charakterystyczne w krajobrazie są niewysokie garby wznoszące się do m ponad doliny rzek, zbudowane z opok marglistych, odporniejszych od kredy na niszczenie przez wodę. Pomiędzy takimi garbami potworzyły się często bezodpływowe zagłębienia, rozlewiska i torfowiska 8. Sieć hydrograficzną bardzo ważny element dla rozwoju środowiska przyrodniczego tworzy na terenie gminy rzeka Łabuńka - prawy dopływy Wieprza. Lewy dopływ Łabuńki, Topornica, łączy się z nią na terenie miasta Zamościa. Szerokie, niegdyś silnie zabagnione doliny obu rzek, stanowiły zabezpieczenie obronne dla miasta i twierdzy. Mniejszy dopływ Łabuńki to Czarny Potok, nieuregulowana struga o niedużym przepływie, która łączy się z Łabuńką na terenie Sitańca -Wolicy. W Wólce Wieprzeckiej swoje źródła ma niewielka rzeczka Wieprzec, prawy dopływ Topornicy 9. Klimat tego terenu jest typowy dla klimatu kontynentalnego, charakteryzującego się mroźnymi zimami i gorącym latem. Opady atmosferyczne należą do stosunkowo dużych i wynoszą w ciągu roku ok. 600 milimetrów. Wklęsłość Padołu w stosunku do obszarów sąsiadujących, wpływa na kształtowanie się ciekawych zjawisk klimatycznych. Napływające tu masy powietrza niezbyt łatwo mogą wydostać się z nieckowatego terenu, co w efekcie przynosi pogłębienie temperatur: w przypadku mrozów jest tu zwykle co najmniej pół stopnia mroźniej niż na sąsiadujących obszarach Wyżyny Lubelskiej i Roztocza, zaś w przypadku temperatur plusowych jest o około jeden stopień, a nawet więcej, cieplej 10. Roztocze Środkowe, wchodzące nieznacznie od południa na tereny gminy Zamość, to obszar pozbawiony pokrywy lessowej. Spoczywające na płaskiej antyklinie kredowej płaty piaskowców i wapieni mioceńskich, zbudowały tu kulminacje powyżej 300 m n.p.m. Obszar Roztocza Środkowego, w przeciwieństw do Padołu Zamojskiego, jest dość silnie zalesiony 11. Bardzo urozmaicony krajobraz w okolicach Lipska i Lipska-Polesia jest najbardziej malowniczą częścią gminy. Na terenie Roztocza, w okolicach Zwierzyńca, utworzony został Roztoczański Park Narodowy z cennymi borami jodłowymi i buczyną karpacką oraz niezwykle ciekawym światem roślin i zwierząt. Południowo-zachodnie tereny gminy Zamość leżą na obszarze tzw. otuliny, czyli strefy ochronnej Parku. 8. J. Kondracki, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1998, s. 12; H. Maruszczak, Geologiczno-morfologiczne warunki rozwoju gospodarczego Zamojszczyzny [w:] Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, red. K. Myśliński, Zamość 1969, s E. Muszyńska, Charakterystyka hydrograficzna [w:] Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, s W. Zinkiewicz, Klimat [w:] Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, s J. Kondracki, op. cit., s

16 Ogólny zarys dziejów na tle losów regionu Po raz pierwszy człowiek pojawił się na terenie Zamojszczyzny 12 w schyłkowym paleolicie, tj. około XI tysięclecia przed naszą erą. Wówczas klimat po zlodowaceniach zaczął się stopniowo ocieplać, stwarzając dogodne warunki do osiedlania się. Ślady pobytu człowieka w schyłkowym paleolicie znamy głównie z terenów wschodniej Zamojszczyzny ( Gródek Nadbużny, Masłomęcz). Niedawno zarejestrowano je również na terenie dzisiejszej gminy Zamość w Sitańcu-Wolicy. Są to narzędzia krzemienne przypisywane kulturom: lyngbijskiej i świderskiej. Około 8300 lat p.n.e. rozpoczął się następny okres w dziejach, nazwany środkową epoką kamienia (mezolitem). Wówczas po ostatecznym ustąpieniu zlodowacenia tzw. podlaskiego (Günz), nastąpiło dalsze ocieplenie klimatu i w związku z tym przeobrażenie gospodarki ówczesnych społeczeństw. Duże zwierzęta albo wywędrowały na północ (renifer) albo wymarły (mamut), a ich miejsce zajęły zwierzęta mniejsze, lecz za to liczniejsze. Zdobywanie pożywienia stało się łatwiejsze, a tryb życia bardziej osiadły. Stosunkowo gęsta sieć rzek i bagien na tym obszarze umożliwiła rozprzestrzenienie się osadnictwa, związanego ze zbieractwem, łowiectwem i rybołówstwem. Osady występowały wówczas na terenach piaszczystych i wydmowych w pobliżu rzek. Z terenu gminy Zamość znamy pozostałości obozowisk mezolitycznych w Wólce Wieprzeckiej i Topornicy. Późniejsze chronologicznie zabytki archeologiczne pochodzą z neolitu - młodszej epoki kamienia (około lat p.n.e.). Jest to okres zapoczątkowany licznymi przeobrażeniami, które miały miejsce na początku VI tysiąclecia p.n.e. nad środkowym Dunajem. Przybyłe z Półwyspu Bałkańskiego grupy ludności przyniosły ze sobą umiejętność hodowli zwierząt (wcześniej udomowionych), uprawę roli, produkcji udoskonalonych narzędzi kamiennych oraz lepienia i wypalania naczyń z gliny. Od tej ostatniej umiejętności, tj. lepienia naczyń glinianych, ich form i sposobu zdobienia, przybyłe i osiadłe na dzisiejszych ziemiach polskich społeczności otrzymały, nadane przez archeologów, nazwy: kultury ceramiki wstęgowej rytej, lubelsko-wołyńskiej 13, pucharów lejkowatych, amfor kulistych, ceramiki sznurowej. Na interesujących nas terenach gminy Zamość pozostałości osadnictwa tych grup odkryto: w Białobrzegach, Białowoli, Borowinie Sitanieckiej, Bortatyczach, Hubalach, Hyżej, Lipsku -Kosobudach, Lipsku-Polesiu, Łapiguzie, Pniówku, Sitańcu-Błoniu i Wolicy, Szopinku, Wieprzcu, Wysokiem i Zarzeczu. Szczególne miejsce wśród zarejestrowanych stanowisk neolitycznych zajmuje cmentarzysko kultury lubelsko-wołyńskiej w Topornicy. Około 2200 r. p.n.e. ziemie dzisiejszej Zamojszczyzny weszły w nową erę dziejową. Za sprawą kaukaskich i bliskowschodnich ośrodków metalurgicznych zaczęły stopniowo napływać nowe idee kulturowe, których nośnikiem był nowy metal brąz. Na terenach dzisiejszej gminy Zamość wczesna epoka brązu ( r. p.n.e.) reprezentowana jest przez sporą ilość zabytków, wśród których udało się wyróżnić przede wszystkim materiały związane z kulturą trzciniecką: w Białowoli, Hubalach, Hyżej, Lipsku, Lipsku-Kosobudach, Lipsku-Polesiu, Pniówku, Sitańcu-Błoniach, Szopinku, Topornicy, Wieprzcu, Wólce Wieprzeckiej, Wysokiem, Zarzeczu, Żdanowie i Zwódnem; z kulturą strzyżowską: w Bortatyczach, Łapiguzie i Hyżej oraz z kulturą mierzanowicką w Pniówku. Na uwagę zasługuje odkrycie w czasie prac wykopaliskowych na terenie dawnego browaru ordynackiego w Żdanowie dwóch obiektów grobowych kultury mierzanowickiej. Liczniejsze prehistoryczne znaleziska w dolinie górnego biegu rzeczki Łabuńki pochodzą z okresu stosunkowo późnego, bo dopiero z czasów kultury łużyckiej (ok lat p.n.e.). Ludy tej kultury powszechnie już użytkowały wyroby z brązu, później także z żelaza, a podstawą utrzymania było rolnictwo. Największe zmiany dokonały się w tym czasie w sferze wierzeń. Naczelnym bóstwem stało się słońce, a konsekwencją tego był kult ognia jako siły oczyszczającej. Ludność kultury łużyckiej swoich zmarłych paliła na stosie, a spalone szczątki wkładała najczęściej do naczyń glinianych, zwanych popielnicami (groby popielnicowe) lub rzadziej bezpośrednio do ziemi (groby jamowe). Cmentarzyska zakładano na stokach wzniesień, często w pobliżu cieków wodnych. Ciałopalne cmentarzyska łużyckie odkryte zostały: w Pniówku, Topornicy i Wieprzcu. Bliżej nieokreślone chronologicznie cmentarzyska, przypuszczalnie związane z epoką brązu, znajdują się w Białobrzegach i Bortatyczach. 12. Nazwa umowna, zwykle utożsamiana z byłym województwem zamojskim. 13. Kultura ta w dotychczasowej literaturze fachowej zwana była kulturą wołyńsko-lubelskiej ceramiki malowanej. Nowe ustalenia badaczy w ostatnich latach wpłynęły na zmianę nazwy tej jednostki kulturowej i obecnie używany jest termin kultura lubelsko-wołyńska. 14

17 W kolejnych stuleciach osadnictwo na terenach dzisiej gminy Zamość postępowało nieustannie, co miało związek z wpływami najpierw celtyckimi (400 r. p.n.e. pocz. n.e.), a później rzymskimi (pocz. n.e. V w.). Oddziaływanie Celtów na ziemie polskie przyczyniło się do powstania kultury przeworskiej. Najstarsze znalezisko tej kultury z terenów Zamojszczyzny datowane jest już na II w. p.n.e. i pochodzi z Lipska. Wśród zabytków rzymskich należy wyróżnić pojedyncze znaleziska monet: w Bortatyczach, Topornicy i Sitańcu ( Mogiła Chmielnickiego ). Na szczególną uwagę zasługuje odkrycie w Wieprzcu grobu kultury wielbarskiej z III-IV w. (dokładnie faza C 2 okresu wpływów rzymskich), który stanowi najdalej wysunięte na południe pewne stanowisko tej kultury w Polsce. Rozwoju osadnictwa nie zahamował chaos wielkich wędrówek ludów koczowniczych w V-VI stuleciu n.e. W wiekach VII-IX n.e. przybywało wiecej osad, wiązanych często z zachodniosłowiańskim plemieniem Lędzian (Lędziców), Wiślan oraz wschodniosłowiańskimi Dulebami-Wołynianami. Obok bardziej znanych znalezisk w Sąsiadce (gród Sutiejsk), Czermnie (domniemany gród Czerwień) i Gródku Nadbużnym (domniemany gród Wołyń), możemy tu wymienić także ślady grodzisk w Guciowie i w Lipsku-Polesiu (Feliksówce). Być może stanowiły one prapoczątek wczesnośredniowiecznych, słynnych i zarazem tajemniczych Grodów Czerwieńskich, poświadczonych w licznych przekazach latopisów ruskich. Położone na zachodnich rubieżach państwa kijowskiego, ustawicznie były terenem spornym pomiędzy Polską i Rusią. Wchodziły nawet w skład państwa piastowskiego do roku 972/981 i w latach Kres ich istnieniu położył wielki najazd mongolski Batuchana w 1240/41 roku. Po tym ciosie Grody Czerwieńskie już nigdy nie podniosły się z upadku. Czternaste stulecie zapoczątkowało zupełnie nową erę w dziejach obszarów dzisiejszej Zamojszczyzny. Dotychczas pozostające pod panowaniem ruskich książąt halicko-włodzimierskich z dynastii Romanowiczów-Rurykowiczów, po ich wymarciu w 1323 (1340) r., stały się areną zaciętych i długotrwałych ( ) walk polsko-litewskich. W 1366 r. ostatecznie zawładnęła nimi Polska, swe nowe nabytki (ziemie chełmska, bełska, lwowska, przemyska, halicka, sanocka) określająca później mianem Rusi Czerwonej. Po przejściowym obcym zarządzie, w latach w końcu spacyfikowano księstwo chełmsko-bełskie (w skład którego wchodziło terytorium dzisiejszej gminy Zamość), ziemię chełmską z powiatem szczebrzeskim wcielając bezpośrednio do Korony Królestwa Polskiego, zaś księstwo bełskie ówczesny król Władysław Jagiełło nadał w dziedziczne lenne władanie księciu płocko-rawskiemu Ziemowitowi (Siemowitowi) IV jako wiano jego żony Aleksandry, siostry Jagiełły. W rękach potomków Ziemowita pozostawało ono do 1462 r., kiedy także i te dzielnice inkorporowano do Korony. Właśnie z epoki wczesnojagiellońskiej posiadamy pierwsze wzmianki historyczne o istniejacych tu miejscowościach. Przypuszczać należy, iż część z nich (mianowicie Bortatycze, Hyża, Mokre, Płoskie, Pniówek, Wieprzec, Żdanów) istniały już dużo wcześniej i były pierwotnie osadami organicznie należącymi do włości (okręgu) ruskiego grodu Grabowiec, reprezentując - wg K. Sochaniewicza - pospolity w tych okolicach typ osad rybacko-pasterskich. Pozostałe miejscowości najpewniej powstały już w czasach przynależności do państwa polskiego. Peryferyjnie położone ziemie Rusi Czerwonej były podówczas stosunkowo słabo zaludnione (w II poł. XVI w. gęstość zaludnienia w ziemi chełmskiej wynosiła 6,68 osób na 1 km 2 ; dla porównania gęstość zaludnienia dla całej ówczesnej Korony sprzed unii lubelskiej wynosiła 9,2 osoby na 1 km 2, zaś na najbardziej zaludnionym Mazowszu aż 21,4 osoby na 1 km 2 ). Ciągłe niepokoje i częste najazdy tatarskie nie sprzyjały większemu rozwojowi krainy. Aktywizacja osadnictwa rozpoczęła się wraz z masowym napływem szlachty, zwłaszcza mazowieckiej, do ówczesnego księstwa bełskiego. Wkraczająca tu głównie średnia własność ziemska była bowiem głównym nośnikiem cywilizacyjnej akcji osadniczej i gospodarczej. Napływowa szlachta szybko wciągnęła nieliczną miejscową szlachtę ruską w orbitę swych wpływów, powodujac rychło jej całkowitą polonizację. W dalece mniejszym stopniu polska kolonizacja wpłynęła na tutejszą tzw. rusińską 14, rdzenną ludność chłopską. Znaczna część obszarów dzisiejszej gminy Zamość do linii rzeki Łabuńki (m.in. Bortatycze, Hyża, Lipsko, Mokre, Płoskie, Pniówek, Wieprzec, Żdanów) w XIV-XV stuleciu należała do prywatnego powiatu szczebrzeskiego, który z czasem - jako prywatny - zatracił swe administracyjne i sądownicze znaczenie na rzecz 14. Ludności tzw. rusińskiej (ruskiej) nie należy tu utożsamiać z ukraińską. Początki ukraińskiej świadomości narodowej to bowiem sprawa dopiero XIX stulecia. Por. S. Gawlas, H. Grala, Nie masz Rusi w Rusi. W sprawie ukraińskiej świadomości narodowej w XVII w. (W związku z książką T. Chynczewskiej-Hennel, Świadomość narodowa szlachty ukraińskiej i Kozaczyzny od schyłku XVI do połowy XVII w., Warszawa 1985), Przegląd Historyczny, t. LXXVII:1986, z. 2, s

18 królewskiego Krasnegostawu. W 1379 roku 15 król Ludwik Węgierski nadał go Dymitrowi z Klecia, Goraja i Kraśnika, marszałkowi Królestwa, z prawem zwierzchności nad miejscową lenną szlachtą. Kompleks dóbr ziemskich Dymitra, złożony z włości szczebrzeskiej, gorajskiej, turobińskiej i kraśnickiej, był największym dominium szlacheckim na tym obszarze, otoczonym przez królewszczyzny oraz dobra szlachty średniej i drobnej. W związku z tym, że sam Dymitr nie miał synów, jego wielkie posiadłości w 1400/05 r. rozdzielono pomiędzy jego córki i bratanków, synów Iwonii ze Stojanic. Bratankowie, otrzymawszy w dziale włość szczebrzeską i część gorajskiej, początkowo zarządzali nimi wspólnie. Jednakże wkrótce potem doszło do podziału: Andrzej Cyryl (Czuryło) objął Stojanice w ziemi przemyskiej, Mikołaj objął Lipsko, Aleksander - Goraj, zaś Prokop (Proć) przejął Szczebrzeszyn. Po Prokopie włością szczebrzeską rządził syn - Zygmunt Prokop, a po nim od około 1457 r. jego małoletnia córka Zygmunta, która w 1471 r. wniosła Szczebrzeszyn w wianie swemu mężowi Janowi Amorowi Tarnowskiemu, późniejszemu kasztelanowi krakowskiemu. Po licznych sporach spadkowych w latach ostatecznie dobra szczebrzeskie przypadły Piotrowi Kmicie, późniejszemu marszałkowi wielkiemu koronnemu, a po bezpotomnej śmierci tegoż w 1553 r., dekret sejmowy z 1555 r. zasądził je wielkopolskim Górkom. W roku 1593 bracia Czarnkowscy, dziedziczący po swym - zmarłym w 1592 r. - wuju Stanisławie Górce, ostatnim przedstawicielu możnego rodu, ostatecznie odstąpili mocno zadłużoną włość szczebrzeską kanclerzowi Janowi Zamoyskiemu, który niemal natychmiast włączył ją do swej niedawno powstałej Ordynacji Zamoyskiej 16. Pozostałe miejscowości dzisiejszej gminy Zamość, na północ od linii rzeki Łabuńki (m.in. wsie Sitaniec i Szopinek), na przełomie XIV i XV stulecia przynależały do księstwa bełskiego Ziemowita IV Mazowieckiego. Około 1412 r., w nieznanych bliżej okolicznościach, granice posiadłości książąt bełsko-mazowieckich przesunęły się na zachód, wcinając się wgłąb włości szczebrzeskiej Gorayskich (wsie Bortatycze, Janowice, Płoskie, Siedliska, Kulików, a być może nawet i Wielącza). Dopiero 27 stycznia 1430 r. pod naciskiem Jagiełły zawarto akt graniczny, odbierający księstwu bełskiemu wszystkie (poza Szopinkiem) sporne tereny i włączający je do ziemi chełmskiej, później powiatu krasnostawskiego tej ziemi. Na tych obszarach w XV-XVI w. dominowała zrazu gniazdowa szlachta średnia i cząstkowa: Sitańscy, Chomęccy, Snopkowscy, Stabrowscy, Niemierzowie-Ostrowscy, Jan(i)owscy, Łabuńscy (po nich Oleśniccy herbu Radwan) i Horyszowscy. Zdominowana przez sąsiadów - panów na zamku w Szczebrzeszynie - nie odgrywała poważniejszej roli, dopóki w potęgę nie wzrośli przybysze z ziemi łęczyckiej - Zamoyscy herbu Jelita vel Koźlerogi. Pojawili się oni tu w I połowie XV w. Jak pisał w następnym stuleciu heraldyk B. Paprocki, w 1443 r....tomasz z Łaźnina w onym kraju [tj. Rusi Czerwonej] dostał u Andrzeja Piwo Zamościa Starego i Wierzbia [w pow. grabowieckim ziemi bełskiej], za które dał pewną summę pieniędzy, a utwierdzając kontrakt zamianą, jako naonczas był obyczaj, pewne części we wsi swej Wżdżarach, w ziemi łęczyckiej [...] Tegoż Tomasza po wsi Zamościu, Ruś Zamośckim przezwała.... Odtąd włości Zamoyskich nieustannie się rozrastały. Tu szczególne zasługi dla rodu położył Mikołaj Zamoyski ( ), kanonik krakowski i referendarz duchowny koronny. Już w 1554 r. dobra ziemskie wszystkich linii Zamoyskich obejmowały: Skokówkę cum fortalicio, Żdanów, Kalinowice, pół Pniowa, Tworyczów, Łętownię (Kitow), Stary Zamość, Wierzbę, części w Chomęciskach i Tarzymiechach, a także Ruskie Piaski, Krasne, Żuków i Niewirków. Jednak właściwe podstawy potęgi rodu stworzył dopiero Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, człowiek niewątpliwie wybitny i zdolny, ale także bardzo ambitny i bezwzględny w dążeniu do wyznaczonego sobie celu, jakim była rozbudowa własnego majątku. Konsekwentnie działając, w latach potrafił skupić w swym ręku większość obszarów dzisiejszej Zamojszczyzny (a miejscowości dzisiejszej gminy 15. Tak twierdzi K. Myśliński (Dzieje kariery politycznej w średniowiecznej Polsce. Dymitr z Goraja , Lublin 1981, s ,220). Podobnie M. Stankowa (Dawny powiat szczebrzeski..., s. 20) i L. Bieńkowski (Działalność organizacyjna biskupa Jana Biskupca w diecezji chełmskiej , Roczniki Humanistyczne KUL, t. VII:1958, s. 248), ustalając ten fakt na ok r. Natomiast S. Arnold (Dymitr z Goraja, Teka Zamojska, R. 4:1921, s. 45) wyznacza nadanie włości i powiatu szczebrzeskiego na 1388/89 r., a więc już za panowania Władysława Jagiełły. Znamiennym przy tym jest, że Dymitr był jedynym wówczas Rusinem (poza Iwanem Kustrą z Krzeszowa i Leżajska), który uzyskał tak duże nadanie ziemskie na Rusi Czerwonej. 16. Akt nabycia włości szczebrzeskiej z 19 czerwca 1593 r. wymieniał obok miasta Szczebrzeszyna także wsie: Michalów, Błonie, Rozłopy, Deszkowice, Złocień (Złojec), Zarudzie, Wszepsy, Wysokie, Bortatycze, Białobrzegi, Siedliska, Niedzieliska, Wielącza, Bodaczów, Bród Stary, Bród Wołoski z Wólką Nową, Żurawnica, Wywłoczyca, Topólcza, Kawęczyn, Kosobudy, Obrocz, Wólka przy Hucie, Górecko z Wólką, Wola Wieprzecka i część wsi Wieprzec. Ponadto uwzględniono także nabyte wsie lenne: Topornica, Sułowiec, Powałka, Źrebce, Nielisz, Radecznica i pół Pniowa. Ogółem 27 i ½ wsi poddanych oraz 6 i ½ wsi lennych. APL, Acta Castrensia Szczebrzeszynensia, sygn.1, k Uderza brak w tym zestawieniu wsi Płoskie i Hyża. 16

19 Zamość leżały wówczas na północno-wschodnim krańcu jego latyfundium). Ukoronowaniem starań w tej mierze było utworzenie w 1589 r. Ordynacji Zamojskiej, swoistego państwa w państwie, z własną administracją, własnym ośrodkiem kulturalno-oświatowym i gospodarczym, własnym wojskiem, prawem i sądownictwem. Dzięki inicjatywie kanclerza, w mniejszym stopniu także jego nastepców, rozbudowa Ordynacji przebiegała bardzo szybko. Z chwilą utworzenia liczyła ona 3 miasta i 39 wsi, zaś w chwili śmierci twórcy w 1605 roku już 6 miast, 149 wsi, 42 folwarki na obszarze 3.830,2 km 2. Miała łanów ziemi uprawnej. W 1688 r. na prawie tym samym obszarze (doszły tu tylko dobra lipskie, włączone po 1631 r.) było już 9 miast, 168 wsi i 60 folwarków; zaś w końcu XVIII stulecia - 10 miast, 221 wsi i osad stałych oraz 97 folwarków, z ludnością (w 1798 r.) 103 tysięcy osób, w tym 83,2 % ludności chłopskiej. Konstytucja sejmu z 1589 r., zezwalająca na utworzenie Ordynacji Zamojskiej. (Volumina Legum, t. II, Warszawa 1783, s. 1282). Pod względem gospodarczym Ordynacja przeżyła swą świetność po raz pierwszy za życia twórcy, po raz wtóry dopiero w II połowie XVIII w., za rządów Andrzeja Zamoyskiego. Mimo prób ustanawiania sprawnego bezpośredniego zarządu, zdecydowana większość majątków ordynackich tradycyjnie oddawana była w dzierżawę osobom z zewnątrz. Szybko postępującej akcji osiedleńczej i gospodarczej towarzyszyły duże jej zaburzenia. Położone na południowo-wschodnich kresach ówczesnej Rzeczypospolitej, tereny owe były narażone na częste rabunkowe najazdy tatarskie. Klęski połowy XVII stulecia i niszczycielskie wyprawy kozackie B. Chmielnickiego w 1648 r., moskiewsko-kozackie w 1655 r., szwedzkie Karola Gustawa w 1656 r., siedmiogrodzkie Jerzego Rakoczego w 1657 r., szwedzkie, saskie, rosyjskie i kozackie (Mazepy) w dobie wojny północnej , oraz przemarsze własnych niepłatnych i niekarnych wojsk, doprowadziły do tego, iż przez długie lata wsie i miasteczka ordynackie nie mogły wydźwignąć się z wielkiego upadku. Ruinę gospodarczą powodowały też gorszące konflikty zbrojne i zajazdy pomiędzy pretendentami do zarządu Ordynacją w latach i Jeśli dodamy do tego zwykle wiernie towarzyszące wojnom zarazy i głód oraz pożary w znakomitej większości drewnianych budowli, to otrzymamy dość niemiły obraz tych czasów, tuż przed upadkiem szlacheckiej Rzeczypospolitej. Herb Jelita rodu Zamoyskich (K. Niesiecki, Herbarz polski, Lipsk 1839, s. 482). 17

20 18 W wyniku pierwszego i trzeciego rozbioru (w 1772 i 1795) tereny dzisiejszej Zamojszczyzny zostały zagarnięte przez Austrię. Austriacy zaprowadzili tu własne porządki. Między innymi ordynatom zamojskim zakazano utrzymywania prywatnych wojsk nadwornych, a ich miejsce w Zamościu zajął garnizon austriacki. Zgodnie z linią polityki tzw. józefińskiej (absolutyzmu oświeconego cesarza Józefa II), instytucjom kościelnym odebrano większość posiadanych dotychczas majątków, a nowe austriackie sądownictwo rządowe poczęło wypierać dominialne ordynackie. W 1809 r., po krótkiej zwycięskiej wojnie z Austrią i pokoju w Schönbrunn, tereny Zamojszczyzny w większości weszły w skład wasalnego wobec Napoleona Księstwa Warszawskiego, po 1815 r. zamienionego w Królestwo Polskie, przyłączone do carskiej Rosji. Jedynie południowe skrawki pozostały przy Austrii, w obrębie tzw. Galicji i Lodomerii. Zarówno podczas konfederacji i powstań XVIII stulecia, jak również i w powstaniach narodowych XIX wieku, Ordynacja wzięła udział znikomy. Najwidoczniej nieaktywna postawa ordynatów wynikała z tego, iż mieli oni zbyt wiele do stracenia, aby ryzykować pełne uczestnictwo w niepewnych, a właściwie z góry skazanych na niepowodzenie przedsięwzięciach. Najistotniejszą wówczas rolę odgrywała ciągle twierdza zamojska, ważny obiekt strategiczny w skali całego kraju. O panowanie nad nią zabiegały wszystkie opcje polityczne i militarne tego okresu. Dlatego po 1772 r. rychło zajęli ją Austriacy (choć początkowo planowali likwidację twierdzy), po wojska Księstwa Warszawskiego, w Rosjanie, a po 1815 r. wojska Królestwa Polskiego. W końcu, w roku 1821, na żądanie wielkiego księcia Konstantego Romanowa, miasto i twierdza zostały wykupione od ordynatów przez skarb kongresowego Królestwa Polskiego. W 1823 r. Ordynacja otrzymała w zamian 2 całe wsie i 5 części wsi oraz pałac w Warszawie. Od tego czasu twierdza była nieustannie rozbudowywana, a życie okolicznych wsi zostało jej podporzadkowane. Między innymi w latach w związku z nowym rozplanowaniem fortecy i wytyczeniem szerokiego na 1,2 km pasa przedpola fortyfikacji - zlikwidowano w tym obrębie wszystkie zabudowania, przenosząc nawet całe osady (np. Janowice czy Przedmieścia Lwowskie i Hrubieszowskie). Upadek znaczenia twierdzy zamojskiej nadszedł w II połowie XIX w., wraz z rozwojem wielkokalibrowej broni palnej. Twierdza okazała się przestarzała i dekret carski z 1866 r. zadecydował o jej likwidacji oraz częściowym wyburzeniu fortyfikacji. Rezygnacja z militarno-strategicznego znaczenia Zamościa zmieniła nie tylko życie miasta, lecz także i okolicznych wsi. Jednakże w tym samym czasie rozpoczęły sie znaczne niepokoje na wsi. Sytuacja tu komplikowała się coraz bardziej. Wprawdzie już w II polowie XVIII stulecia próbowano w Ordynacji zaprowadzić gospodarkę czynszową w miejsce pańszczyźnianej, lecz gdy okazało się to niekorzystne dla prac w folwarkach, natychmiast z tego zrezygnowano. Jeszcze raz gospodarkę czynszową zaprowadzono w latach (od 1833 r. dobrowolną w formie okupu, od obowiązkową), lecz i wówczas często okazywało się, iż było to bardziej niekorzystne dla chłopów, niźli dawny system. Dopiero carski ukaz uwłaszczeniowy rozwiązywał - zdawało się - problem chłopski. Reforma uwłaszczeniowa z 19 lutego 1864 r. znosiła wprawdzie ostatecznie system pańszczyźniany, ale nie likwidowała ciągłych zależności wsi od dworu. Przysłowiową kością niezgody pomiędzy chłopami a dworem pozostały bowiem tzw. prawa serwitutowe. Ponadto chłopi za otrzymane na własność grunty zmuszeni byli do spłat pieniężnych, rozłożonych na dłuższy okres czasu. Choć początkowo sytuacja w okolicach Zamościa nie była najgorsza, ponieważ w 1870 r. przeważały tu gospodarstwa duże (powyżej 15 mórg, czyli 8,4 ha, stanowiące ok. 54 % ogółu gospodarstw) i średnie (od 3 do 15 mórg, ok. 37 % ogółu). Jednakowoż postępujące przeludnienie wsi i niemożność znalezienia pracy w słabo pod względem przemysłowym rozwiniętym rejonie, powodowało rozdrabnianie gospodarstw. W wyniku tego do 1904 r. zmniejszyła się liczba gospodarstw dużych (do 15,5 %), a wzrosła liczba gospodarstw średnich (do 79,2 %). Bezrolni chłopi mogli znaleźć zatrudnienie tylko jako najemni robotnicy w majątkach ziemskich, najczęściej ordynackich, na warunkach korzystnych dla właścicieli, którzy zdawali sobie sprawę z nikłej podaży pracy. Dodatkowo ciągłe napięcia istniały na tle niezrealizowania przez Ordynację serwitutów, głównie leśnych (do roku 1912 w pow. zamojskim tylko w 90 na 194 wszystkich wsi i osiedli uregulowano prawa serwitutowe). Napięcia owe znajdowały swe ujście w masowych wystąpieniach chłopskich. Postulatów wiejskich - wskutek oporu Ordynacji - nie zrealizowano w pełni, mimo obietnic, także w okresie międzywojennym. Sytuację załagodzono dopiero po reformie rolnej z 6 września 1944 r., choć wówczas - pomimo innego stanowiska chłopów - upaństwowiono wszystkie lasy ordynackie, a zamiast dużych pełnowartościowych gospodarstw, dla doraź-

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13 Spis treści Do Czytelnika.............................................. 11 Przedmowa................................................ 13 Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce

Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce 1764-1989 Spis treści Do Czytelnika..... 11 Przedmowa....... 13 Rozdział 1. Geneza i charakterystyka ustroju administracyjnego państw

Bardziej szczegółowo

11 listopada 1918 roku

11 listopada 1918 roku 11 listopada 1918 roku 92 lat temu Polska odzyskała niepodległość Europa w II połowie XVII wieku Dlaczego Polska zniknęła z mapy Europy? Władza szlachty demokracja szlachecka Wolna elekcja Wojny Rzeczpospolitej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320)

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) Spis treści Do Czytelnika 5 Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) 1.1. Początki i rozwój państwa polskiego (do 1138). Rozbicie dzielnicowe i dążenia

Bardziej szczegółowo

HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE Autor: Wojciech Witkowski

HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE Autor: Wojciech Witkowski HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE 1764-1989 Autor: Wojciech Witkowski Rozdział 1. Geneza i charakterystyka ustroju administracyjnego państw nowożytnej Europy 1.1. Pojęcie administracji i biurokracji 1.2.

Bardziej szczegółowo

Gawrony. 1.1. Dawne nazwy wsi.

Gawrony. 1.1. Dawne nazwy wsi. Gawrony 1.1. Dawne nazwy wsi. Gaffarum 1499 r., Gaffarn 1511 r., Gafern 1550 r., Gaffron 1555 r., Groß Gabern 1670 r., Groß Gafren 1679 r., Groß Gaffron- 1687/88 r., Gafffron i Groß Gaffron 1787 r., 1818

Bardziej szczegółowo

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Spis treści Do Czytelnika Przedmowa Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas HISTORIA USTROJU POLSKI Autor: Marian Kallas Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki.

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. Studzionki 1.1. Dawne nazwy miejscowości. Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. 1.2. Etymologia nazwy wsi. Etymologia nazwy wsi bliżej nieznana. 1.3. Historia

Bardziej szczegółowo

Ziemie polskie w latach

Ziemie polskie w latach Ziemie polskie w latach1815-1830 1. Sprawa polska na kongresie wiedeńskim 1. Z części ziem Ks. Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie związane unią personalną z Rosją 2. Z Krakowa i okolicznych ziem

Bardziej szczegółowo

Program Edukacyjny. Muzeum Twierdzy Kostrzyn. dla uczniów. Szkół Podstawowych

Program Edukacyjny. Muzeum Twierdzy Kostrzyn. dla uczniów. Szkół Podstawowych Program Edukacyjny Muzeum Twierdzy Kostrzyn dla uczniów Szkół Podstawowych Wykonał: Jerzy Dreger 1. Założenia Podstawowym celem działalności edukacyjnej Muzeum Twierdzy Kostrzyn jest przybliżanie wiedzy

Bardziej szczegółowo

Przedmiot: Dzieje ustroju i administracji na ziemiach polskich (XIX w.)

Przedmiot: Dzieje ustroju i administracji na ziemiach polskich (XIX w.) Przedmiot: Dzieje ustroju i administracji na ziemiach polskich (XIX w.) Kod: ECTS: 08.3-xxxx-140 Punkty ECTS: 1 Rodzaj studiów: studia stacjonarne I stopnia, rok III spec. archiwistyka Liczba godzin: 22

Bardziej szczegółowo

Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi. Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski

Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi. Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski Rekomendacje dla odnowy wsi, jako metody rozwoju: budowanie specjalizacji, łączenie potencjałów

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE Załącznik do Uchwały Rady Gminy nr XXII/170/2004, z dnia 24.06.2004 r. Gmina Michałowice PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA GMINY

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

Literatura. Źródła. Dokumenty Publikowane

Literatura. Źródła. Dokumenty Publikowane 1. 2. 3. Źródła Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, t. 4, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996. Prawda Białej Podlaskiej. Organ Tymczasowego Zarządu Miasta i Powiatu Białej Podlaskiej. Rozkaz nr 1 do garnizonu

Bardziej szczegółowo

Mikroregion Jeziora Legińskiego

Mikroregion Jeziora Legińskiego Mikroregion Jeziora Legińskiego fundacja im. Jerzego Okulicza-Kozaryna dajna weryfikacja i inwentaryzacja zabytków archeologicznych Projekt dofinansowany przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Bardziej szczegółowo

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim.

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Program szkoły zakłada wychowanie i przygotowanie człowieka do rozumienia otaczającego go świata. Człowiek

Bardziej szczegółowo

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach)

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Ewa Wojtoń Instytut Dziedzictwa Europejskiego, Międzynarodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Po odrodzeniu w II RP panowała niezwykle trudna sytuacja gospodarcza. I wojna światowa i walki o granice przyniosły ogromne zniszczenia w kraju.

Po odrodzeniu w II RP panowała niezwykle trudna sytuacja gospodarcza. I wojna światowa i walki o granice przyniosły ogromne zniszczenia w kraju. Po odrodzeniu w II RP panowała niezwykle trudna sytuacja gospodarcza. I wojna światowa i walki o granice przyniosły ogromne zniszczenia w kraju. Ponadto poziom rozwoju w Polsce nie był równy. W zaborze

Bardziej szczegółowo

Źródła do dziejów Chełma i ziemi chełmskiej w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie

Źródła do dziejów Chełma i ziemi chełmskiej w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie Źródła do dziejów Chełma i ziemi chełmskiej w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie ARCHIWUM PAŃSTWOWE W LUBLINIE Lokalizacja Archiwum Państwowe w Lublinie, ul. Jezuicka 13 strona www: http://lublin.ap.gov.pl/

Bardziej szczegółowo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Irena Niedźwiecka-Filipiak UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU Instytut Architektury Krajobrazu Forum Debaty Publicznej Sieć Najciekawszych Wsi sposób na zachowanie

Bardziej szczegółowo

Aktywność zawodowa społeczności wiejskich Pomorza dawniej i dziś między indywidualistyczną konkurencją a wspólnotową kooperacją

Aktywność zawodowa społeczności wiejskich Pomorza dawniej i dziś między indywidualistyczną konkurencją a wspólnotową kooperacją Aktywność zawodowa społeczności wiejskich Pomorza dawniej i dziś między indywidualistyczną konkurencją a wspólnotową kooperacją Cezary Obracht-Prondzyński Reformy pruskie, czyli przejście systemowe od

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXV/371/2013 RADY MIEJSKIEJ W KOZIENICACH. z dnia 26 września 2013 r.

UCHWAŁA NR XXXV/371/2013 RADY MIEJSKIEJ W KOZIENICACH. z dnia 26 września 2013 r. UCHWAŁA NR XXXV/371/2013 RADY MIEJSKIEJ W KOZIENICACH z dnia 26 września 2013 r. w sprawie nadania imienia Muzeum Regionalnemu w Kozienicach i nadania nowego statutu Na podstawie art. 18 ust. 2, pkt. 9,

Bardziej szczegółowo

Planowanie przestrzenne w gminie

Planowanie przestrzenne w gminie Czy obecny system planowania przestrzennego na szczeblu gminnym może być skutecznym narzędziem ochrony korytarzy ekologicznych? Jacek Skorupski Planowanie przestrzenne w gminie studium uwarunkowań i kierunków

Bardziej szczegółowo

1. Przynależność administracyjna przed 1945 rokiem. Kraina Pomarenia z Obszarem sławieńskim, mapa z 1913 roku.

1. Przynależność administracyjna przed 1945 rokiem. Kraina Pomarenia z Obszarem sławieńskim, mapa z 1913 roku. 1. Przynależność administracyjna przed 1945 rokiem. Kraina Pomarenia z Obszarem sławieńskim, mapa z 1913 roku. Kraina sławieńska z podziałem na poszczególne miejscowości. 2. Przynależność administracyjna

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE II GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE II GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE II GIMNAZJUM POZIOM WYMAGAŃ KONIECZNY ocena dopuszczająca zna pojęcia: kolonia, odkrycia geograficzne, renesans, odrodzenie, humanizm, reformacja, kontrreformacja,

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA Informacje ogólne Numer KDG: 2316 1. Nazwa obiektu: Wąwóz lessowy Jedliczny Dół w Turzyńcu 2. Typ obiektu geostanowiska: elementy rzeźby - formy denudacyjne 3. Współrzędne (WGS84): Długość: 50 38' 09,180

Bardziej szczegółowo

Sobieszyn - osada i cmentarzysko kultury przeworskiej, gm. Ułęż, woj. lubelskie (aut. P. Łuczkiewicz)

Sobieszyn - osada i cmentarzysko kultury przeworskiej, gm. Ułęż, woj. lubelskie (aut. P. Łuczkiewicz) Sobieszyn - osada i cmentarzysko kultury przeworskiej, gm. Ułęż, woj. lubelskie (aut. P. Łuczkiewicz) Sobieszyn leży w północnej części Lubelszczyzny, w gm. Ułęż, nad dolnym Wieprzem, w pobliżu jego ujścia

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja projektowa. tras do uprawiania. Nordic Walking. na terenie Gminy Zamość

Dokumentacja projektowa. tras do uprawiania. Nordic Walking. na terenie Gminy Zamość Dokumentacja projektowa tras do uprawiania Nordic Walking na terenie Gminy Zamość Szczebrzeszyn, kwiecień 2013r. Projekt i opracowanie tras: TRAMP Zofia Kapecka Szczebrzeszyn Leśna tel. 600 423 828, 602

Bardziej szczegółowo

AUDYT KRAJOBRAZOWY WĄTPLIWOŚCI I DYLEMATY

AUDYT KRAJOBRAZOWY WĄTPLIWOŚCI I DYLEMATY AUDYT KRAJOBRAZOWY WĄTPLIWOŚCI I DYLEMATY październik 2015 cel i zakres audytu cel zakres identyfikacja krajobrazów występujących na całym obszarze województwa określenie ich cech charakterystycznych ocena

Bardziej szczegółowo

Opis wystawy W 90-tą rocznicę Powstania Wielkopolskiego Grupa Leszno

Opis wystawy W 90-tą rocznicę Powstania Wielkopolskiego Grupa Leszno Głównym celem wystawy, zgodnie z koncepcją dr. Eugeniusza Śliwińskiego (Muzeum Okręgowe w Lesznie) i Barbary Ratajewskiej (Archiwum Państwowe w Lesznie) jest ukazanie przyczyn i okoliczności zrywu powstańczego,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE Uczeń przedstawia zadania muzeum wyjaśnia związki rodzinne na przykładzie swojej rodziny wyjaśnia znaczenie pojęcia: pamiątka rodzinna pokazuje na

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert IDEA Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego służy pogłębieniu refleksji nad polskim doświadczeniem konfrontacji z dwoma totalitaryzmami nazistowskim i komunistycznym. Został powołany

Bardziej szczegółowo

Turystyka zrównoważona na Podlasiu

Turystyka zrównoważona na Podlasiu Turystyka zrównoważona na Podlasiu Eugeniusz Wiśniewski Podlaskie Stowarzyszenie Agroturystyczne Z uwagi na cenne walory przyrodnicze, kulturowe i etniczne, turystyka stała sięważnądziedzinągospodarki

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości RADWAN

Plan Odnowy Miejscowości RADWAN Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /454/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości RADWAN GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Radwan, październik

Bardziej szczegółowo

Program Opieki nad Zabytkami Miasta Słupska na lata Uchwała Nr XXXV/490/13 Rady Miejskiej w Słupsku z dnia 24 kwietnia 2013 r.

Program Opieki nad Zabytkami Miasta Słupska na lata Uchwała Nr XXXV/490/13 Rady Miejskiej w Słupsku z dnia 24 kwietnia 2013 r. Zestawienie wojewódzkiej ewidencji stanowisk archeologicznych dla Miasta Słupska wykaz, jest spisem ruchomym podlegającym ciągłej weryfikacji. W chwili sporządzania zestawienia, trwa aktualizacja miejsc

Bardziej szczegółowo

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Henryk Rutkowski Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Przedmiotem zainteresowania jest terytorium województwa kaliskiego na dawnych mapach, z których tylko późniejsze przedstawiają

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Rozdział II. Interpretacje historii Mazowsza... 22 Specyfika historyczna Mazowsza... 22 Kwestia zacofania Mazowsza w literaturze historycznej...

Rozdział II. Interpretacje historii Mazowsza... 22 Specyfika historyczna Mazowsza... 22 Kwestia zacofania Mazowsza w literaturze historycznej... Spis treści Wstęp..................................................... 11 Rozdział I. Wprowadzenie................................... 15 Uwagi metodologiczne..................................... 15 O stanie

Bardziej szczegółowo

Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN. Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r.

Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN. Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r. Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r. Pracownia UKD rozpoczęła prace nad nowym wydaniem Tablic skróconych

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 6 Epoka brązu ( r. p.n.e.) 4 Paleolit (500-8 tys. lat p.n.e.) Mezolit (8-4,5 tys. lat p.n.e.)

Spis treści. 6 Epoka brązu ( r. p.n.e.) 4 Paleolit (500-8 tys. lat p.n.e.) Mezolit (8-4,5 tys. lat p.n.e.) Spis treści 4 Paleolit (500-8 tys. lat p.n.e.) Mezolit (8-4,5 tys. lat p.n.e.) 5 Neolit (4500-1800 r. p.n.e.) 6 Epoka brązu (1800-700 r. p.n.e.) 7 Wczesna epoka żelaza (700 r.-pocz. n.e.) 8 Okres wpływów

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN:

Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN: HISTORIA Autorzy: Szymon Krawczyk, Mariusz Włodarczyk Redaktor serii: Marek Jannasz Korekta: Paweł Pokora Koncepcja graficzna serii: Teresa Chylińska-Kur, KurkaStudio Opracowanie graficzne: Piotr Korolewski

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Gmina: Chocz (n. Chocz, Olesiec Nowy, Olesiec Stary) Celem inwestycji jest budowa obwodnicy miasta Chocz w ciągu drogi wojewódzkiej nr 442

Gmina: Chocz (n. Chocz, Olesiec Nowy, Olesiec Stary) Celem inwestycji jest budowa obwodnicy miasta Chocz w ciągu drogi wojewódzkiej nr 442 I.47. Droga nr 442 m. Chocz. 47 Droga nr 442 m. Chocz Lokalizacja przedsięwzięcia Charakterystyka ogólna i cel przedsięwzięcia Powiat pleszewski Gmina: Chocz (n. Chocz, Olesiec Nowy, Olesiec Stary) Celem

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka Gminy Strzelce Opolskie

Charakterystyka Gminy Strzelce Opolskie AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE W GMINIE STRZELCE OPOLSKIE Część 03 Charakterystyka Gminy Strzelce Opolskie W 869.03 2/9 SPIS TREŚCI 3.1

Bardziej szczegółowo

Wykopaliska na Starym Mieście Published on Kalisz (http://www.kalisz.pl)

Wykopaliska na Starym Mieście Published on Kalisz (http://www.kalisz.pl) Data publikacji: 23.07.2015 Zakończył się pierwszy etap badań archeologicznych na Starym Mieście w Kaliszu w sezonie 2015. Wykopaliska te są wspólnym przedsięwzięciem Instytutu Archeologii i Etnologii

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE Nr 64 WOJEWODY MAZOWIECKIEGO. z dnia 24 października 2008 r. w sprawie pomników przyrody położonych na terenie powiatu białobrzeskiego.

ROZPORZĄDZENIE Nr 64 WOJEWODY MAZOWIECKIEGO. z dnia 24 października 2008 r. w sprawie pomników przyrody położonych na terenie powiatu białobrzeskiego. Mazow.08.194.7025 ROZPORZĄDZENIE Nr 64 WOJEWODY MAZOWIECKIEGO z dnia 24 października 2008 r. w sprawie pomników przyrody położonych na terenie powiatu białobrzeskiego. (Warszawa, dnia 14 listopada 2008

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ Copyright by Nowa Era Sp. z o.o. Zadanie 1. (0 1) 6. Dziedzictwo antyku. Uczeń: 1) charakteryzuje

Bardziej szczegółowo

Rozwój liczby mieszkańców Krasnegostawu

Rozwój liczby mieszkańców Krasnegostawu Rozwój liczby mieszkańców Krasnegostawu Na wczesne osadnictwo w okolicy Krasnegostawu istotny wpływ miały pograniczne walki polsko-ruskie i litewskie oraz niszczące najazdy tatarskie, które zwolniły, częściowo

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XLIVXLIV/784 /14 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 26 czerwca 2014r.

UCHWAŁA Nr XLIVXLIV/784 /14 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 26 czerwca 2014r. UCHWAŁA Nr XLIVXLIV/784 /14 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 26 czerwca 2014r. w sprawie przyjęcia projektu Uchwały Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego w sprawie zmiany uchwały Nr VIII/133/11

Bardziej szczegółowo

HISTORIA GOSPODARCZA RYBNIKA I POWIATU RYBNICKIEGO W XIX I XX WIEKU

HISTORIA GOSPODARCZA RYBNIKA I POWIATU RYBNICKIEGO W XIX I XX WIEKU HISTORIA GOSPODARCZA RYBNIKA I POWIATU RYBNICKIEGO W XIX I XX WIEKU ZESZYTY RYBNICKIE 9 K O N F E R E N C J E HISTORIA GOSPODARCZA RYBNIKA I POWIATU RYBNICKIEGO W XIX I XX WIEKU praca zbiorowa pod redakcją

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

Mojemu synowi Michałowi

Mojemu synowi Michałowi Mojemu synowi Michałowi Redakcja i korekta: Dorota Kassjanowicz Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na pierwszej stronie okładki przedstawia gospodarza Izby Żywej Kultury, Stefana Romanyka, w zabytkowym

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 1 kwietnia 2003 r. (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.)

ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 1 kwietnia 2003 r. (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.) Dz.U.03.65.599 ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 1 kwietnia 2003 r. w sprawie Tatrzańskiego Parku Narodowego (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.) Na podstawie art.14 ust. 7 ustawy z dnia 16 października

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Polska po II wojnie światowej

Polska po II wojnie światowej Polska po II wojnie światowej w latach 1945-1947 Rafał Nowicki źródła - Internet, (http://historia-polski.klp.pl/a-6269.html) obrazki - Wikipedia TERYTORIUM GRANICE - LUDNOŚĆ Obszar Polski po II wojnie

Bardziej szczegółowo

Ocena potencjału gospodarczego w świetle wskaźników rozwoju gospodarczego

Ocena potencjału gospodarczego w świetle wskaźników rozwoju gospodarczego Ocena potencjału gospodarczego w świetle wskaźników rozwoju gospodarczego dla powiatów biłgorajskiego, tomaszowskiego i zamojskiego Transgraniczny Rezerwat Biosfery Roztocze szansą na zrównoważony rozwój

Bardziej szczegółowo

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE 4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE W skład gminy wchodzą miasto Kolonowskie osiedle Fosowskie i 3 sołectwa: Spórok, Staniszcze Małe, Staniszcze Wielkie 4.1. OGÓLNA

Bardziej szczegółowo

ŚRÓDMIEŚCIE WARSZAWY w XX WIEKU

ŚRÓDMIEŚCIE WARSZAWY w XX WIEKU Krystyna Guranowska-Gruszecka ŚRÓDMIEŚCIE WARSZAWY w XX WIEKU Warszawa, lipiec 2013 Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego Spis treści STRESZCZENIE... 11 SUMMARY... 15 WPROWADZENIE... 19 CZĘŚĆ I EWOLUCJA

Bardziej szczegółowo

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Kraków 27 stycznia 2010 r. Źródła prawa Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (2003); Ustawa o ochronie przyrody

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO. Co to jest? A tak naprawdę?

PODSTAWY PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO. Co to jest? A tak naprawdę? PODSTAWY PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO mgr Anna Bernaciak Co to jest? całokształt działań zmierzających do zapewnienia prawidłowego rozwoju poszczególnych obszarów kraju, sztuka organizowania przestrzeni na

Bardziej szczegółowo

Rozdział 03. Ogólny opis gminy

Rozdział 03. Ogólny opis gminy ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA DDĘĘBBIICCAA Rozdział 03 Ogólny opis gminy X-2796.03

Bardziej szczegółowo

GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY

GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY GMINA OBROWO PAKIET INFORMACYJNY Dragon Partners Sp. z o.o., Lipiec 2013 1 Spis treści I. Podstawowe informacje...3 A. Dane teleadresowe...3 B. Charakterystyka Emitenta...3 II. Program emisji obligacji...5

Bardziej szczegółowo

Hubert Mącik Cmentarz przy ul. Walecznych w Lublinie dokument różnorodności kulturowej Lublina

Hubert Mącik Cmentarz przy ul. Walecznych w Lublinie dokument różnorodności kulturowej Lublina Hubert Mącik Cmentarz przy ul. Walecznych w Lublinie dokument różnorodności kulturowej Lublina Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego 4, 273-276 2012 Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW. z dnia 23 grudnia 2015 r.

Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW. z dnia 23 grudnia 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO Warszawa, dnia 18 stycznia 2016 r. Poz. 490 UCHWAŁA NR 181/XV/2015 RADY MIASTA CIECHANÓW z dnia 23 grudnia 2015 r. w sprawie ustanowienia zespołu przyrodniczo

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Katowice, dnia 4 grudnia 2013 r. Poz. 7116 ROZPORZĄDZENIE NR 4/2013 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ W GLIWICACH z dnia 2 grudnia 2013 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Zamość Rotunda Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny

Zamość Rotunda Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny Zamość Historia Miejsce upamiętnienia zbrodni niemieckich w dawnej działobitni twierdzy zamojskiej, zwanej Rotundą, przy ul. Męczenników Rotundy [na lewo za Bramą Szczebrzeską [ul. Szczebrzeska]. Po kampanii

Bardziej szczegółowo

Pogórze Dynowsko-Przemyskie. Wpisany przez Administrator piątek, 09 grudnia :15 - Poprawiony piątek, 09 grudnia :23

Pogórze Dynowsko-Przemyskie. Wpisany przez Administrator piątek, 09 grudnia :15 - Poprawiony piątek, 09 grudnia :23 1/7 Na terenie Pogórza Przemysko-Dynowskiego znajdują się piękne tereny przyrodniczo-historyczne Są tam usytuowane rezerwaty, ścieżki krajoznawcze Ścieżka przyrodnicza "Winne - Podbukowina" - rezerwat

Bardziej szczegółowo

2014 rok Rok Pamięci Narodowej

2014 rok Rok Pamięci Narodowej 2014 rok Rok Pamięci Narodowej I. 100 rocznica wybuchu I wojny światowej I wojna światowa konflikt zbrojny trwający od 28 lipca 1914 do 11 listopada 1918 pomiędzy ententą, tj. Wielką Brytania, Francją,

Bardziej szczegółowo

GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA

GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA GRA MIEJSKA ŚLADAMi LubLinA Lublin Lublin od wieków stanowił polska bramę na wschód i przez cały okres swego istnienia wielokrotnie wpisywał się w polskie kroniki. Początki osadnictwa na wzgórzach, które

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka Gminy Prudnik

Charakterystyka Gminy Prudnik AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE W GMINIE PRUDNIK Część 03 Charakterystyka Gminy Prudnik W 835.03 2/8 SPIS TREŚCI 3.1 Charakterystyka Gminy

Bardziej szczegółowo

Wykaz stanowisk archeologicznych na terenie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego i w jego otoczeniu

Wykaz stanowisk archeologicznych na terenie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego i w jego otoczeniu Nr stanowiska na mapie Wykaz stanowisk archeologicznych na terenie Bolimowskiego Parku Krajobrazowego i w jego otoczeniu Województwo Gmina Miejscowość Lokalizacja Nr stanowiska w ewid. Rodzaj stanowiska

Bardziej szczegółowo

Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53

Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53 Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53 Rozkład materiału nauczania w podziale na poszczególne jednostki lekcyjne (tematy) przy 2 godzinach geografii w tygodniu w klasie drugiej gimnazjum. Nr lekcji

Bardziej szczegółowo

OBSZARY PRZYRODNICZO CENNE W PROCESACH RACJONALNEGO PLANOWANIA PRZESTRZENI

OBSZARY PRZYRODNICZO CENNE W PROCESACH RACJONALNEGO PLANOWANIA PRZESTRZENI UNIWERSYTET WARMIŃSKO MAZURSKI w OLSZTYNIE WYDZIAŁ GEODEZJI I GOSPODARKI PRZESTRZENNEJ KATEDRA PLANOWANIA I INŻYNIERII PRZESTRZENNEJ OBSZARY PRZYRODNICZO CENNE W PROCESACH RACJONALNEGO PLANOWANIA PRZESTRZENI

Bardziej szczegółowo

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Charakterystyka miejscowości, opis planowanych zadań inwestycyjnych, inwentaryzacja zasobów

Bardziej szczegółowo

dr hab. Krzysztof Ślusarek Galicja Struktura społeczna ludności Galicji na przełomie XIX i XX wieku

dr hab. Krzysztof Ślusarek Galicja Struktura społeczna ludności Galicji na przełomie XIX i XX wieku dr hab. Krzysztof Ślusarek Galicja 1772-1918 Struktura społeczna ludności Galicji na przełomie XIX i XX wieku Skutki przemian cywilizacyjnych Przemiany cywilizacyjne, zachodzące w Galicji w 2. połowie

Bardziej szczegółowo

Publikacje dostępne w Powiatowym Centrum Informacji Turystycznej, Rynek 14, Gniezno

Publikacje dostępne w Powiatowym Centrum Informacji Turystycznej, Rynek 14, Gniezno Publikacje dostępne w Powiatowym Centrum Informacji Turystycznej, Rynek 14, Gniezno Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej Jednotomowa encyklopedia stanowiąca kompendium wiedzy o Gnieźnie i regionie.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXIV.235.2014 RADY GMINY ZABÓR. z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie ustanowienia użytków ekologicznych na terenie Gminy Zabór.

UCHWAŁA NR XXXIV.235.2014 RADY GMINY ZABÓR. z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie ustanowienia użytków ekologicznych na terenie Gminy Zabór. UCHWAŁA NR XXXIV.235.2014 RADY GMINY ZABÓR z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie ustanowienia użytków ekologicznych na terenie Gminy Zabór. Na podstawie art. 44 ust. 1, 2 i 3a oraz art. 45 ust. 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr.. RADY GMINY KROKOWA z dnia r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla części terenu

UCHWAŁA Nr.. RADY GMINY KROKOWA z dnia r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla części terenu UCHWAŁA Nr.. RADY GMINY KROKOWA z dnia r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla części terenu zwartych obszarów rolnych i leśnych, położonego w rejonie Łąk Karwieńskich,

Bardziej szczegółowo

Uroczystości odbędą się w Zamościu w dniach listopada 2013 r.

Uroczystości odbędą się w Zamościu w dniach listopada 2013 r. Uroczystości patriotyczno-religijne 70. rocznicy nadania nazwy Oddziałów Partyzanckich 9. Pułku Piechoty - Oddziałom Dywersji Bojowej Inspektoratu Zamość. Zamość, 29-30 listopada 2013 r. Światowy Związek

Bardziej szczegółowo

CZĘŚCIOWA ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY ŁAŃCUT

CZĘŚCIOWA ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY ŁAŃCUT PROJEKT Załącznik Nr 2 do Uchwały nr... Rady Gminy Łańcut z dnia..... w sprawie uchwalenia częściowej zmiany Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Łańcut CZĘŚCIOWA ZMIANA

Bardziej szczegółowo

Bydgoszcz, dnia 12 listopada 2015 r. Poz ROZPORZĄDZENIE Nr 9/2015 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ W GDAŃSKU

Bydgoszcz, dnia 12 listopada 2015 r. Poz ROZPORZĄDZENIE Nr 9/2015 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ W GDAŃSKU DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO Bydgoszcz, dnia 12 listopada 2015 r. Poz. 3480 ROZPORZĄDZENIE Nr 9/2015 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ W GDAŃSKU w sprawie ustanowienia

Bardziej szczegółowo

Księstwo Warszawskie

Księstwo Warszawskie Księstwo Warszawskie 1. Ziemie Rzeczypospolitej po III rozbiorze Zabór rosyjski Ziemie podzielno na gubernie, zarządzanie przez carskich urzędników Za czasów Katarzyny represje Za czasów Pawła I i Aleksandra

Bardziej szczegółowo

Kraków 09.03.2013 r. Prezentacja przygotowana przez Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych

Kraków 09.03.2013 r. Prezentacja przygotowana przez Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych Kraków 09.03.2013 r. Prezentacja przygotowana przez Małopolski Ośrodek Badań Regionalnych Powstanie pierwszej instytucji statystycznej w Polsce W Krakowie, w 1882 r. powstała pierwsza Komisja Statystyczna

Bardziej szczegółowo

Gmina Bodzanów to obszar o wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Występują tu liczne pomniki przyrody, miejsca pamięci narodowej, różnorodny

Gmina Bodzanów to obszar o wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Występują tu liczne pomniki przyrody, miejsca pamięci narodowej, różnorodny Gmina Bodzanów Gmina Bodzanów to obszar o wyjątkowo atrakcyjny turystycznie. Występują tu liczne pomniki przyrody, miejsca pamięci narodowej, różnorodny drzewostany, grodziska średniowieczne, obiekty zabytkowe.

Bardziej szczegółowo

GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY

GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY GMINA MICHÓW PAKIET INFORMACYJNY Dragon Partners Sp. z o.o., Listopad 2013 1 Spis treści I. Podstawowe informacje... 3 A. Dane teleadresowe... 3 B. Charakterystyka Emitenta... 3 II. Program emisji obligacji...

Bardziej szczegółowo

Lokalny Program Rewitalizacji terenów powojskowych m. Olsztyn

Lokalny Program Rewitalizacji terenów powojskowych m. Olsztyn _ TEREN D Strzelnica wojskowa w Lesie Miejskim 1. Identyfikacja obszaru Położenie w mieście Teren leży w południowej części miasta wewnątrz Lasu Miejskiego. Dojazd do terenu aleją Wojska Polskiego. Związki

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XIII/85/2008 Rady Miejskiej Brześcia Kujawskiego z dnia 1 lutego 2008 roku. w sprawie zatwierdzenia Planu Odnowy miejscowości Rzadka Wola.

Uchwała Nr XIII/85/2008 Rady Miejskiej Brześcia Kujawskiego z dnia 1 lutego 2008 roku. w sprawie zatwierdzenia Planu Odnowy miejscowości Rzadka Wola. Uchwała Nr XIII/85/2008 Rady Miejskiej Brześcia Kujawskiego z dnia 1 lutego 2008 roku w sprawie zatwierdzenia Planu Odnowy miejscowości Rzadka Wola. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Tematy lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca DZIAŁ 1. POŁOŻENIE I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Bardziej szczegółowo

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ Załącznik nr 1 Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ DLA CZĘŚCI TERENU W MIEJSCOWOŚCI CHUDOBCZYCE (tekst i rysunek zmiany studium) Kwilcz,

Bardziej szczegółowo

7.7 Ocena przewidywanego oddziaływania na krajobraz

7.7 Ocena przewidywanego oddziaływania na krajobraz 7.7 Ocena przewidywanego oddziaływania na krajobraz 7.7.1 Identyfikacja oddziaływań Oddziaływanie na krajobraz jakie należy rozpatrzyć dotyczy zmian w postrzeganiu krajobrazu przez ludzi, tj. zmian wizualnych

Bardziej szczegółowo