WŁOCHY WCZESNONOWOśYTNE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "WŁOCHY WCZESNONOWOśYTNE"

Transkrypt

1 KATEDRA ITALIANISTYKI UNIWERSYTET WARSZAWSKI Halina Manikowska WŁOCHY WCZESNONOWOśYTNE Skrypt dla studentów Italianistyki WARSZAWA 2009

2 CZĘŚĆ I PANORAMA POLITYCZNA WŁOCH OD KOŃCA XV DO POŁOWY XVIII W. Tabela chronologiczna rządy Ferdynanda I (Ferrante) w Królestwie Neapolu wojna wenecko-turecka 1494 Karol VIII, król Francji wkracza na Półwysep Apeniński początek wojen włoskich 1494 Ludwik Sforza il Moro ogłasza się księciem Mediolanu 1494 wypędzenie Medyceuszy z Florencji, początek rządów Savonaroli w republice florenckiej 1495 zwycięstwo Ligi weneckiej, wspartej przez Ferdynanda aragońskiego i cesarza Maksymylina, pod Fornovo 1498 spalenie Girolamo Savonaroli III wojna wenecko-turecka 1499 wkroczenie do Włoch Ludwika XII; sojusz króla Francji z Aragonią, Wenecja, papiestwem; zajęcie przez Francuzów Mediolanu (do 1512) 1500 traktat w Granadzie między Ludwikiem XII a Ferdynandem Aragońskim o rozbiorze Królestwa Neapolu wojna między Francją a Aragonią o Neapol, zakończona pokojem w Lyonie, sankcjonującym rozbiór Italii (księstwo Mediolanu pod władzą francuską; Królestwo Neapolu hiszpańską) 1504 traktat pokojowy w Blois pomiędzy Ludwikiem XII a cesarzem Maksymilianem 1507 antyfrancuskie powstanie w Genui 1508 zawiązanie z poparciem papieŝa Juliusza II Ligi w Cambrai pomiędzy Maksymilianem, Ludwikiem XII, Ferdynandem katolickim (jako królem Neapolu i Sycylii), księciem Ferrary przeciwko Wenecji; plan rozbioru państwa weneckiego; wojna Ligi z Wenecją do r klęska Wenecji pod Agnadello; utrata przez nią części terytoriów 1511 zawiązanie Ligi świętej przeciwko Francji przez papieŝa Juliusza II, cesarza Maksymiliana, króla Anglii Henryka VIII, Ferdynanda katolickiego, Wenecję, kantony szwajcarskie 1512 wycofanie się wojsk francuskich z Półwyspu Apenińskiego; władzę nad Mediolanem obejmuje Maksymilian Sforza 1512 upadek republiki florenckiej, powrót Medyceuszy do władzy V sobór laterański 1515 Najazd Franciszka I i zajęcie po zwycięskiej bitwie pod Marignano księstwa Mediolanu 1516 Karol Habsburg (przyszły Karol V) obejmuje na mocy dziedziczenia władzę w Hiszpanii 1516 na mocy pokoju w Noyon, król Francji Franciszek I zachowuje władzę nad Mediolanem, Karol Habsburg natomiast nad Królestwem Neapolu i Sycylią 1517 wystąpienie Lutra w Wittemberdze 1519 Karol Habsburg zostaje wybrany cesarzem jako Karol V 1520 potępienie Lutra za herezję 1521 I wojna hiszpańsko-francuska między Karolem V (w sojuszu z Anglią i papiestwem) a Franciszkiem I (w sojuszu z Wenecją i Szwajcarami) o Mediolan 1524 odzyskanie przez Franciszka I Mediolanu 1

3 1525 krwawa bitwa pod Pawią między wojskami francuskimi a cesarskimi; Franciszek I dostaje się do niewoli; powrót władzy Sforzów nad księstwem Mediolanu; 1526 pokój w Madrycie między Karolem V a Franciszkiem I : Franciszek I wyrzeka się pretensji do Neapolu i Mediolanu, Burgundii zawiązanie Ligi świętej w Cognac (Franciszek I, papiestwo, Mediolan, Florencja, Genua) przeciwko cesarzowi Karolowi V; wybucha II wojna Franciszka I z Karolem V śmierć Ludwika Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem; władzę w Królestwie Czech i w Królestwie Węgier obejmuje Habsburg (Ferdynand I, brat Karola V) 1527 najazd wojsk cesarskich na Półwysep Apeniński, złupienie Rzymu ( sacco di Roma ) wypędzenie Medyceuszy z Florencji 1528 proklamowanie wolnej republiki w Genui pod przywództwem Andrei Doria 1529 pokój barceloński między papieŝem Klemensem VII (Giulio Medici) a Karolem V: papieŝ zgodził się na koronację cesarską; do władzy nad Florencją mieli powrócić Medyceusze 1529 pokój w Cambrai («Pace delle due dame») zawarty pomiędzy Ligą z Cognac a Karolem V (w stosunku do pokoju madryckiego Francja zachowuje Burgundię) 1530 koronacja Karola V na cesarza w Bolonii (pierwsza koronacja cesarska poza Rzymem) kongres w Bolonii habsburski ład polityczny w Italii; upadek republiki florenckiej, powrót Medyceuszy 1535 po śmierci Franciszka II Sforzy, Mediolan włączony do domeny Karola V 1536 III wojna pomiędzy Karolem V a Franciszkiem I: zajęcie Piemontu przez Francuzów (działania wojenne takŝe w Prowansji i na pograniczu flandryjsko-francuskim) 1537 objęcie władzy w Toskanii przez Cosimo I, od 1569 r. z tytułem wielkiego księcia letni rozejm nicejski pomiędzy Hiszpanią a Francją 1540 proklamacja powołania zakonu Towarzystwa Jezusowego (jezuitów), załoŝonego przez Ignacego Loyolę 1542 reorganizacja inkwizycji powołanie przez papieŝa Pawła III Świętego Oficjum IV wojna pomiędzy Francją a Hiszpanią (działania wojenne w Sabaudii, Piemoncie, Flandrii, Francji) 1545 zwołanie soboru trydenckiego (obradował z przerwami do 1563) wojna francusko-hiszpańska 1556 abdykacja Karola V posiadłości hiszpańskie przechodzą pod władzę syna cesarza, Filipa II, domeny austriackie i tron cesarski obejmuje brat Karola, Ferdynand I 1559 kończący wojny włoskie pokój w Cateau-Cambrésis: potwierdzenie władzy hiszpańskiej nad Mediolanem i Neapolem; Piemont i Sabaudia przywrócone księciu Emanuelowi Filibertowi z dynastii sabaudzkiej (Savoia); w 1562 odzyskuje takŝe Turyn 1563 zamknięcie obrad soboru trydenckiego wojna wenecko-turecka o Cypr 1570/71 utrata Cypru przez Wenecję (na rzecz Turcji) 1571 zwycięska bitwa morska ligi antytureckiej (Wenecja, Genua, Hiszpania, papiestwo) nad flotą turecką pod Lepanto 1573 zawarcie pokoju pomiędzy Wenecją a Turcją, Cypr pozostaje pod władzą turecką wojna trzydziestoletnia, zakończona pokojem westfalskim wojna między Wenecją a Turcją o Kandię (Kreta) 1647/48 powstanie w Neapolu utworzenie w Linzu Ligi świętej przeciwko Turcji (papieŝ Innocenty XI, Wenecja, Polska; następnie Austria i Rosja) i wojna z Turcją 1687 zdobycie przez Wenecję Morei (Peloponez) 2

4 1699 pokój w Karłowicach: zatwierdzenie panowania Wenecji w Morei i w części Dalmacji 1687 przystąpienie księcia Sabaudii Wiktora Amadeusza II do sojuszu augsburskiego (1686; pod przewodem cesarza Leopolda I) przeciwko Francji Ludwika XIV 1696 pokój turyński pomiędzy Wiktorem Amadeuszem II a Ludwikiem XIV wojna o sukcesję hiszpańską pomiędzy Francją, Hiszpanią, Bawarią i początkowo Sabaudią z jednej strony, a Anglią, Holandią, Austrią, Sabaudią (od 1703) pokój w Utrechcie (1713) pomiędzy Francją, Anglią, Holandią pokój w Rastatt (1714) pomiędzy Francją i Austrią warunki pokojów: a) Filip V Burbon uznany za króla Hiszpanii; b) Hiszpania traci: Belgię, posiadłości włoskie (na rzecz Austrii); Sycylia przechodzi pod panowanie Sabaudii w 1720 r. Wiktor Amadeusz II oddaje Austrii Sycylię w zamian za Sardynię 1715 Wenecja traci podbity przez Turków Peloponez wojna (Wenecja, Austria) z Turcją; Turcy utrzymują władzę nad Peloponezem, Wenecja nad wyspą Korfu wojna o sukcesję polską pomiędzy Francją, Sabaudią, Hiszpanią, Bawarią z jednej strony, a Austrią, Rosją, Prusami, Danią, z drugiej 1738 pokój w Wiedniu: Austria zachowuje Lombardię z drobnymi stratami; w Toskanii obejmuje władzę dynastia habsbursko-lotaryńska; w Neapolu władza powraca do Burbonów wojna o sukcesję austriacką pomiędzy Francją, Hiszpanią, Prusami, Bawarią z jednej strony a Austrią, Holandią, Anglią, z drugiej od 1744 na terenie Włoch między stronnictwem francusko-hiszpańskim ( Gallispani ) (Francuzi i Hiszpanie) a austriacko-sabaudzkim ( Austrosardi ) 1748 pokój w Akwizgranie: mąŝ Marii Teresy Franciszek I lotaryński, wielki ksiąŝę Toskanii, zostaje uznany cesarzem; Prusy zachowują zdobyty Śląsk; Burbonowie hiszpańscy otrzymują Parmę i Piacenzę; Karol Emanuel powiększa posiadłości Sabaudii w Lombardii 3

5 ROZDZIAŁ I PAŃSTWA WŁOSKIE W OKRESIE POKOJU WŁOSKIEGO Po przeszło półwieczu zmiennych sojuszy i konfliktów pomiędzy państwami włoskimi zawarto w 1454 r. w Lodi pokój. Zapewnił on większą stabilizację polityczną na Półwyspie Apenińskim, konserwując dominującą pozycję pięciu największych państw: Królestwa Neapolu, Państwa Kościelnego, Republiki weneckiej, Księstwa Mediolanu i rządzonej przez Medyceuszy Republiki florenckiej. W północnych Włoszech znajdowało się nadal bardzo wiele małych państewek, ukształtowanych na bazie dawnych komun miejskich i feudalnych władztw: księstwo Sabaudii, margrabstwa Saluzzo i Monferrato, hrabstwo Asti, Mantua rządzona była przez Gonzagów, Ferrara, Modena i Reggio przez rodzinę d Este, republiką pozostawała Genua. W środkowych Włoszech obok potęŝnej Florencji, słabnących republik Lukki i Sieny w dawnych komunach na terytorium Państwa Kościelnego rządziły jednostki i rody z nadania (namiestnictwa) papieskiego: w Bolonii rodzina Bentivoglio, rodzina Malatesta w Rimini, Sforza w Pesaro, Montefeltro w Urbino, Della Rovere w Sigaglii, Manfredi w Faenzy, Baglioni w Perugii. Królestwo Neapolu, Królestwo Sycylii i Królestwo Sardynii rządzone były przez dynastię aragońską zachowując jednak swoją administracyjną odrębność, którą umocniło w 1458 r. po śmierci Alfonsa I (Alfonsa V w Aragonii) objęcie władzy w Neapolu przez jego syna z nieprawego łoŝa, Ferdynanda I (Ferrante). Sycylia i Sardynia znalazły się pod panowaniem króla aragońskiego, brata Alfonsa, Jana II. Tak zwany pokój włoski nie oznaczał jednak braku konfliktów militarnych pomiędzy państwami włoskimi, od których nie powstrzymywało nawet zagroŝenie, jakim po upadku Konstantynopola (1453) były dalsze podboje Turków w Grecji, na Bałkanach, na wyspach w Basenie Morza Śródziemnego. Chwiejna równowaga polityczna utrzymywała się jednak, poniewaŝ Ŝadne z państw włoskich nie mogło zdobyć dominacji, leŝała teŝ w interesie licznych małych państewek, które tylko dzięki niej mogły zachować swoją niezaleŝność. Pokój w Lodi ustalił granicę Republiki Weneckiej w Lombardii na rzece Adda. Przez następne dziesięciolecia Wenecja wyrzec się musiała dalszej ekspansji na Terraferma, kierując swój militarny wysiłek przede wszystkim na obronę zagroŝonych przez ekspansję turecką posiadłości zamorskich i wybrzeŝy Adriatyku. Wsparciem dla niej było zaangaŝowanie papiestwa w organizację antytutereckiej krucjaty (szczególnie za pontyfikatu Piusa II, ). Postępy Turków w drugiej połowie XV w. spowodowały utratę przez Genuę jej kolonii, w tym Kaffy na Krymie. Wenecja po trwającej 16 lat wojnie zawarła w 1479 r. pokój 4

6 z Turcją, godząc się z utratą Negropontu (Eubea) i innych wysp na Morzu Egejskim, zachowała tam jednak przywileje handlowe za roczną opłatą 10 tys. dukatów. Jedynym nabytkiem był Cypr, scedowany republice przez królową Cypru Katarzynę Cornaro (1489). Po śmierci sułtana Mehmeda II (1481) uwolniona od tureckiej presji Wenecja rozpoczęła wojnę o Ferrarę (wspieraną przez Mediolan i Florencję), próbując rozszerzyć swoje dominium na Terraferma. W budŝecie republiki, której dochody roczne sięgały wówczas ok tys. dukatów, dochody z Terraferma stanowiły waŝną pozycję (330 tys. dukatów) i pozwalały finansować rosnące koszty ponoszone na obronę terytoriów zamorskich. Znacznie terytorialnie okrojony po wojnach w pierwszej połowie XV w. Mediolan wyróŝniał się spośród państw miejskich większą sprawnością i spójnością systemu rządów nad podległym mu obszarem. Kontrola głównych lądowych szlaków handlowych prowadzących z Włoch do najwaŝniejszych centrów europejskiego handlu (Lyon, Besançon, Antwerpia i Brugia) i pomyślne panowanie księcia Francesco Sforzy ( ), który przeprowadził udaną reformę fiskalną, pozwalały na rozwój miasta ( Zamek Sforzów, Ospedale Maggiore). Losy następnych ksiąŝąt Mediolanu wzmacniają jednak obraz renesansowych monarchii europejskich, w których spiski i mordy kończyły Ŝycie władców, wprowadzając państwa i relacje międzynarodowe w stan kryzysu. Sukcesor Francesco Sforzy, Galeazzo Maria został zamordowany po 10 latach rządów, a jego nieletniego następcę Gian Galeazza odsunął od władzy stryj, Ludovico il Moro. Florencja, od 1434 r. rządzona faktycznie przez Cosimo Vecchio de Medici, pozostawała formalnie republiką. Pokój, wzrost w związku z ekspansją turecką znaczenia w handlu międzynarodowym zachodniej części Basenu Morza Śródziemnego, do którego miała dostęp dzięki zdobyciu Pizy, ekspansja kupców i bankierów florenckich we Włoszech i w Europie, silnie związki ekonomiczne i finansowe z papiestwem przyniosły miastu pomyślność gospodarczą i renesansowy rozkwit. Podporządkowany jednostce, a jednocześnie zachowujący republikańskie instytucje system władzy naraŝony był jednak na kryzysy, tym bardziej Ŝe siłą opozycji antymedycejskiej było ugruntowane przez humanistów przywiązanie florentyńczyków do idei republikańskiej. Podjęła ona kilka prób odsunięcia Medyceuszy od władzy (zamachy na Piotra de Medici, a następnie jego syna) i powrotu do rządów republikańskich, ale wszystkie te przedsięwzięcia skończyły się fiaskiem. Medyceusze potrafili wykorzystać rozprawę ze spiskowcami do umocnienia swojego panowania. Od połowy XV w. szybko zmieniała się pozycja papiestwa. Z jednej strony, przegrana ruchu soborowego (koncyliaryzm) i wzmocnienie władzy papieŝa, italianizacja kurii, w której dominowali kardynałowie włoscy, zaangaŝowanie w politykę włoską oraz wzrastająca 5

7 niezaleŝność kościołów narodowych podporządkowanych w coraz większym stopniu monarchom, czyniły z papiestwa przede wszystkim państwo włoskie. Z drugiej zmniejszający się autorytet cesarski, zaangaŝowanie kolejnych papieŝy połowy stulecia w organizację krucjaty przeciwko Turkom przyczyniły się do wzrostu znaczenia papiestwa w Europie. ZagroŜeniem dla tego okazała się jednak kultura renesansowa, której stolicą stał się w drugiej połowie stulecia Rzym. Powszechne zgorszenie budziła związana z nią ostentacyjna swoboda obyczajów, której folgowali szczególnie dwaj ostatni papieŝe XV w. Innocenty VIII i Aleksander VI. Ponadto nepotyzm, będący jednym z waŝnych mechanizmów kształtującej się monarchii papieskiej, okazał się czynnikiem naruszającym stabilizację polityczną we Włoszech. Krewni papieŝa, wprowadzani do kolegium kardynalskiego najczęściej w bardzo młodym wieku, zapewniali mu niezbędne oparcie, jego rodowi dalsze wpływy na dworze papieskim (nepotem Eugeniusza IV był późniejszy Paweł II, Kaliksta III Aleksander VI, Piusa II Pius III; Sykstusa IV Juliusz II itd.). Ta rodzinna polityka wpływała na układ sił na Półwyspie przez aranŝowanie małŝeństw krewnych papieskich (w tym dzieci) z włoskimi domami panującymi. W ten sposób papiestwo znalazło się centrum konfliktów i sojuszy zawieranych między państwami i władztwami włoskimi. Zarzewiem konfliktów zbrojnych był wreszcie status Królestwa Neapolu lenna papieskiego, pozwalający papieŝom ingerować w sukcesje na tronie neapolitańskim, do którego pretensje zgłaszała równieŝ Francja System równowagi politycznej na Półwyspie opierał się na pozycji Mediolanu na północy ( wrota do Italii ) i strategicznym znaczeniu w polityce śródziemnomorskiej Królestwa Neapolu na południu. Dla utrzymania tej równowagi kluczowy był więc sojusz między Mediolanem i Neapolem. Mediolan musiał się jednak liczyć z dąŝeniami Wenecji do rozszerzenia swojego panowania na Terraferma, które wzmogły się po osłabieniu zagroŝenia tureckiego. Był to początek erozji pokoju włoskiego. W 1480 r. zawiązał się antywenecki sojusz Neapolu, Mediolanu i Florencji. PapieŜ Innocenty VIII ( ) prowadził wojny z królem Neapolu Ferrante, wreszcie Neapol z Florencją zwróciły się przeciwko Mediolanowi. Ludwik il Moro wezwał wówczas na pomoc króla Francji, Karola VIII, który miał jeszcze jeden powód do najazdu na Włochy pretensje do tronu neapolitańskiego po śmierci Ferrante (1484). 6

8 ROZDZIAŁ II WOJNY WŁOSKIE I okres Wojna o Królestwo Neapolu sierpień 1494 król Francji Karol VIII wkracza do Italii 2. Mediolan: Lodovico il Moro po śmierci bratanka Gian Galeazza przejmuje pełną władzę nad Mediolanem 3. Piero de Medici ucieka z Florencji, upadek władzy Medyceuszy; Piza wyzwala się spod władzy Florencji; we Florencji rząd dusz przejmuje Girolamo Savonarola Karol VIII wkracza do Neapolu, przyjmuje tytuł króla Sycylii i Jerozolimy powstanie Świętej Ligi skierowanej przeciwko Francji: Mediolan, Wenecja, papiestwo, Hiszpania, Sycylia, Anglia, Cesarstwo Karol VIII wycofuje się z Włoch (klęska jego wojsk pod Fornovo) 2. Wojna o Neapol i Mediolan śmierć Karola VIII, nowym królem Francji zostaje Ludwik XII Ludwik XII wkracza do Italii uznając się za sukcesora księcia Mediolanu Gian Galeazza oraz sukcesora tronu neapolitańskiego. Sojusz Francji z papiestwem, Hiszpanią, Wenecją; uroczysty wjazd Ludwika XII do Mediolanu tajny układ francusko-hiszpański (z królem Ferdynandem) w Granadzie, przewidujący podział królestwa Neapolu: Francja miała otrzymać Abruzzi i Kampanię na mocy tego układu wojska francuskie wkraczają do Królestwa Neapolu, natomiast do Kalabrii wojska hiszpańskie; Fryderyk II aragoński oddaje tron Ludwikowi XII nieporozumienia w sprawie realizacji układu w Granadzie doprowadzają do wojny francusko-hiszpańskiej o Neapol: w wyniku klęski Francuzów pod Cerignolą, Hiszpanie wkraczają do Neapolu rozejm w Lyonie między Hiszpanią a Francją: księstwo Mediolanu przechodzi pod władzę francuską (jako państwo przestaje istnieć) Hiszpania podporządkowuje sobie Neapol; królestwo obejmuje Ferdynand Katolicki wojna z Wenecją 1. Wenecja wykorzystuje słabość państw włoskich i umacnia swoje panowanie w Lombardii weneckiej i wzdłuŝ zachodnich wybrzeŝy Adriatyku zawiązanie skierowanej przeciwko Wenecji Ligi w Cambrai: cesarz Maksymilian I, Ludwik XII, papieŝ Juliusz II, król Hiszpanii Ferdynand, król Anglii Henryk VII, król Węgier Władysław Jagiellończyk oraz Sabaudia, Mantua, Ferrara, Florencja (Turcja neutralna) w wyniku przegranej bitwy pod Agnadello, następuje rozbiór weneckich posiadłości na Terraferma (w Lombardii i Romanii) odzyskanie przez Wenecję władztwa na tym obszarze 5. Traktaty pokojowe z Wenecją 7

9 : Liga z Cambrai zawarcie sojuszu antyfrancuskiego: papieŝ Juliusz II, Wenecja, cesarz Maksymilian I, Henryk VIII, król Hiszpanii Ferdynand Katolicki, oddziały szwajcarskie; mimo klęski Ligi pod Rawenną, Ludwik XII wycofuje się z Włoch; władzę nad Mediolanem przejmują oddziały szwajcarskie, na tronie ksiąŝęcym zasiada Maksymilian Sforza; 3. we Florencji pod naciskiem wojsk hiszpańskich upada republika, do władzy powracają Medyceusze 4. Wenecja wycofuje się Ligi Wojna o Mediolan władzę we Francji obejmuje Franciszek I 2. Sytuacja w Italii: pod. Włoch i wyspy pod panowaniem hiszpańskim; rosnące w siłę Państwo Kościelne (papieŝ Leon X Medyceusz); Florencja całkowicie w orbicie wpływów papiestwa; w Księstwie Mediolanu panami sytuacji są oddziały Szwajcarów Franciszek I z poparciem Wenecji wkracza do Italii, zwycięŝa wojska szwajcarskie pod Marignano (Melegnano) i zdobywa Mediolan; odsunięcie Sforzy od władzy; przetasowania w Lombardii 1516 Karol Habsburg zostaje królem Hiszpanii traktaty: hiszpańsko-cesarskie z Francją i Anglii z Francją (wobec zagroŝenia tureckiego) 1519 Karol Habsburg zostaje wybrany królem rzymskim (cesarzem) jako Karol V habsburskie okrąŝenie Francji; Henryk VIII zawiera sojusz z Karolem V II okres wojna między Franciszkiem I a Karolem V o Mediolan wybuch wojny między Hiszpanią (w sojuszu z Anglią i papieŝem) a Francją (w sojuszu z Wenecją i Szwajcarami) zajęcie przez wojska cesarskie Mediolanu; wypędzenie Francuzów z Genui kontrofensywa francuska, odzyskanie przez Franciszka I Mediolanu wojska cesarskie (dowodzone przez Karola Burbona) zwycięŝają pod Pawią (24. II.) Franciszek I w niewoli cesarskiej; zmiana układu sił w Europie miaŝdŝąca przewaga Habsburgów traktat madrycki między Karolem V a Franciszkiem I (osobny traktat Henryka VIII Tudora z Franciszkiem I) 1526 powstanie Ligi świętej w Cognac: papieŝ Klemens VII (Medyceusz), Franciszek I, Anglia, Wenecja, Mediolan, Florencja, Genua przeciwko Karolowi V 8

10 wojna o Włochy inwazja wojsk cesarskich na Włochy V sacco di Roma (złupienie Rzymu) przez wojska cesarskie wypędzenie Medyceuszy z Florencji, ostatnia republika we Florencji 4. kontrofensywa Franciszka I przeciwko Neapolowi przejście Genui na stronę cesarską, wypędzenie Francuzów, proklamowanie Republiki Genueńskiej 6. kapitulacja Francuzów pod Neapolem pokój w Cambrai (Paix des Dames pokój dam) między Karolem V a Ligą z Cognac 1530 Koronacja Karola V na cesarza w Bolonii 1530 Kongres Boloński: nowy porządek w Italii: Franciszek Sforza otrzymuje inwestyturę na księstwo Mediolanu (po śmierci Franciszka w 1535, włączone do domeny Karola V) Wenecja odzyskuje swoje obszary w Lombardii d Este władają Modeną i Reggio (inwestytura cesarza) oraz Ferrarą jako lennem papieskim Genua republiką pod władzą Andrei Doria powrót Medyceuszy do Florencji zawiązanie wiecznej Ligi świętej: Karol V, Ferdynand austriacki (brat cesarza), papiestwo, państwa włoskie , , wojny francusko-hiszpańskie (na terenie Sabaudii, Prowansji, Niderlandów, wojna morska) 1556 abdykacja Karola V: Hiszpanię dostaje jego syn Filip II, cesarstwo brat Ferdynand I wojna francusko-hiszpańska o Włochy: najazd wojsk francuskich na Italię (królem Francji Henryk II) Cosimo I z pomocą Hiszpanów anektuje Sienę do swojego księstwa Pokój w Cateau-Cambrésis kończący wojnę Francji z koalicją hiszpańskoangielską : Hiszpania panuje nad Mediolanem, Królestwem Neapolu i tzw. Stato dei Presidi, zachowując dominację na Półwyspie Apenińskim Sabaudia i Piemont wracają pod władzę dynastii sabaudzkiej (Savoia) Wojny włoskie przypadają na okres przełomu nowoŝytnego. W ciągu tego półwiecza Europejczycy odkryli Nowy Świat i przystąpili do jego podboju i kolonizacji. Jedną z tego konsekwencji była zmiana szlaków handlowych, w wyniku której zmalało znaczenie handlu śródziemnomorskiego i międzynarodowego handlu włoskiego. Reformacja zniszczyła jedność Kościoła i chrześcijaństwa zachodniego. Państwa europejskie zaczęły się dzielić na kraje katolickie i protestanckie. W składającym się z wielu państw i władztw cesarstwie, 9

11 podzielonym na stronnictwo katolickie i protestanckie, pogłębił się pluralizm polityczny. Wyrosłe w ciągu tego półwiecza ogromne obszarowo, obejmujące rozległe terytoria zamorskie władztwo habsburskie, wzmocnione utrzymującą się w tej dynastii nieprzerwanie od 1438 r. godnością cesarską, stało się głównym graczem politycznym na arenie europejskiej. Zmieniał się takŝe system władzy, ustrój polityczno-prawny państw europejskich. Renesansowe państwo było scentralizowaną monarchią, opartą na sile szybko powiększającej się armii, sprawnie działającej dyplomacji i biurokracji, z podporządkowanym władzy świeckiej Kościołem. We Włoszech oznaczało to przyspieszony wojnami upadek średniowiecznego państwa miejskiego, które przetrwało w formie oligarchicznej tylko w Wenecji i niewielkich Genui i Lukce. W końcu XV w. Włochy stały się pierwszym i najwaŝniejszym terenem, na którym rozegrał się główny konflikt wczesnonowoŝytnej Europy rywalizacja pomiędzy Francją a imperium Habsburgów. Z wojny stuletniej, w wyniku której król Anglii utracił wszystkie swoje posiadłości francuskie, Francja wyszła jako państwo o największym w Europie potencjale ludnościowym, jednolite ustrojowo i relatywnie scentralizowane, z dąŝeniami do zagarnięcia wyrosłej w czasie tej wojny niezaleŝnej Burgundii (rozciągającej się wzdłuŝ granicy Francji z krajami niemieckimi aŝ po naleŝące do księstwa Niderlandy). W latach 70. XV w. plany te przekreślił następca tronu cesarskiego Maksymylian Habsburg, który oŝenił się dziedziczką Burgundii Marią i wygrał wojnę o księstwo z królem Francji Ludwikiem XI. Dalsze mariaŝe Maksymiliana z bratanicą Ludwika il Moro (1494), jego dzieci (syna i córki) z dziećmi Ferdynanda Aragońskiego i Izabeli Kastylijskiej oraz sukcesja w Tyrolu spowodować mogły okrąŝenie Francji od wschodu, południowego-wschodu i południowego zachodu. I okres wojny OkrąŜenie Francji przez Habsburgów nie było jednak przyczyną wybuchu wojny, której pierwszy etap wojnę o Mediolan rozpoczął Karol VIII zabezpieczając sobie neutralność Maksymiliana. Istotną rolę grały dziedziczone po Andegawenach pretensje króla Francji do tronu neapolitańskiego po śmierci (1494) króla Ferrante, wzmocnione dosyć mglistymi planami Karola VIII organizacji wielkiej krucjaty przeciwko Turkom, a takŝe rywalizacja państw włoskich o supremację na Półwyspie Apenińskim, w którą wciągnięta była jako sojusznik Mediolanu Francja. Karol VIII wkroczył latem 1494 r. do Italii, by zdobyć naleŝącą mu się koronę Królestwa Neapolu. Przemarsz wojsk francuskich przez Półwysep choć bez starć, do których nie były zdolne słabe państewka, kosztowny przyniósł zmiany polityczne przede wszystkim w Toskanii. Okazały się one trwalsze od sukcesów Karola VIII w Neapolu, przekreślonych za sprawą zwycięstwa wojsk sojuszu antyfrancuskiego pod Fornovo (patrz Tabela). 10

12 NajwaŜniejszą z tych zmian było obalenie we Florencji władzy Medyceuszy i restauracja republikańskich rządów ludu, którymi sterował natchniony kaznodzieja dominikański Girolamo Savonarola, wizjoner proponujący florentyńczykom urzeczywistnienie w ich mieście Nowej Jerozolimy,. Mimo przeprowadzonych reform wzorowanych na słynącym ze stabilności ustroju weneckim, rządy te przetrwały jedynie cztery lata. Nie sprzyjał im sojusz z przegraną Francją, podcinające interesy bankierów ataki Savonaroli na papieŝa Aleksandra VI i surowa obyczajowość narzucona renesansowemu miastu i umiejącemu zarabiać społeczeństwu, wreszcie koszty wojny ze zrewoltowaną Pizą. W 1498 r. Savonarola wraz z dwoma innymi dominikanami został skazany na śmierć przez powieszenie i spalenie. Przetrwała natomiast republika, w której wprowadzono (1502) doŝywotni urząd chorąŝego sprawiedliwości, wzorowany na weneckim doŝy, sprawowany przez Piero Soderiniego (stracił władzę w 1512 r.) Jednym z czynników wpływających na długotrwałość wojen włoskich była częstotliwość zmian na obu tronach: cesarskim i francuskim. Na tym ostatnim po śmierci Karola VIII zasiadł Ludwik XII ( ), który zgłosił pretensję do księstwa Mediolanu (jego babką była Valentina Visconti, córka księcia Mediolanu Gian Galeazza) i Królestwa Neapolu, i by je wcielić w Ŝycie zawarł sojusz z państwami włoskimi, a następnie układ z Ferdynandem, królem Aragonii, Sycylii i Sardynii i męŝem Izabelli Kastylijskiej, o rozbiorze Królestwa Neapolu. Układ ten, zrealizowany nie po myśli Ferdynanda Katolickiego doprowadził do wojny między Francją a Hiszpanią o Neapol, zakończonej pokojem (1504), który przyniósł rozbiór Włoch Mediolan znalazł się pod panowaniem Francji, Neapol Hiszpanii. Spośród państw włoskich na wojnie skorzystała jedynie Wenecja, która rozszerzyła swoje posiadłości na Terraferma w Lombardii (m.in Cremona) i Romanii, na naleŝącym do Neapolu wybrzeŝu adriatyckim w Apulii i odebrała Maksymilianowi I Gorycję, Triest i Fiume (Rijeka). Jej rywal księstwo Mediolanu, przestało istnieć jako samodzielne państwo. Potędze Wenecji najenergiczniej przeciwstawił się papieŝ Juliusz II; nabytki weneckie w Romanii były terytoriami Państwa Kościelnego. Mimo wsparcia militarnego ze strony tureckiej, Wenecja nie była w stanie przeciwstawić się potędze wymierzonego w nią sojuszu (Tabela). Przed całkowitą utratą posiadłości na Terraferma lokalne elity podporządkowanych Wenecji miast przeszły natychmiast na stronę Ligii świętej uratowali republikę św. Marka najpierw walczący o odbicie tych miast chłopi, a następnie zmiana polityki papieŝa, którego zadowoliło odzyskanie utraconych posiadłości w Romanii. Odwrócenie sojuszy (papieŝ, Hiszpania, Wenecja przeciwko Francji) było decydujące dla wyniku tej wojny: w Mediolanie powróciło księstwo rządzone przez Sforzów, papieŝ uzyskał 11

13 Parmę i Piacenzę. Florencja, wierna sojuszniczka Francji, pod naciskiem wojsk hiszpańskich musiała pogodzić się z powrotem Medyceuszy. Pokój nie trwał długo. Na tronie francuskim zasiadł dwudziestoletni Franciszek I, który w szybkiej kampanii (jego armia liczyła ok. 100 tys. Ŝołnierzy) odzyskał Mediolan. Zawarty w Noyon pokój (1516) zdawał się stabilizować sytuację na Półwyspie Apenińskim. Mediolan naleŝeć miał do Francji, południe Włoch do Hiszpanii, z państw włoskich liczyły się juŝ tylko Wenecja i papiestwo, które pod rządami Medyceusza, Leona X, kontrolowało Florencję. NiezaleŜność zachowywali teŝ d Estowie rządzący w Ferrarze, Modenie i Reggio i pomniejsi signori, jak w Mantui Gonzagowie. II okres wojny, Sytuacja na europejskiej scenie politycznej zmieniła się jednak bardzo szybko, wraz ze wstąpieniem na tron hiszpański szesnastoletniego Karola Habsburga (1516), który w 1519 r. objął władzę takŝe w cesarstwie. We Francji panował niewiele starszy od niego Franciszek I. Karol V rządząc rozrzuconymi w Europie państwami (poza wymienionymi, w Burgundii), z których obszary na wschodzie (Austria, a od 1526 r. takŝe Królestwo Węgier) były zagroŝone przez ekspansję turecką, zmierzał do ich połączenia i scentralizowania. Podbój Włoch, a przynajmniej Mediolanu, umoŝliwiał realizację tego planu. Sojusznikami stali się papieŝ, zaniepokojony potęgą francuską, i król Anglii Henryk VIII. Sojusz z papiestwem przetrwał rychłą śmierć Leona X, jego następcą został nauczyciel Karola, Hadrian Dedel Florenszoon z Utrechtu (Hadrian VI), ostatni do czasów wyboru Karola Wojtyły (1978) papieŝ nie z Włoch. Decydująca o tej fazie wojny była krwawa bitwa pod Pawią (1525), w której Franciszek I dostał się do niewoli. Całkowita dominacja Karola V na Półwyspie, wywracająca równowagę na scenie europejskiej, znalazła odpowiedź w wymierzonej przeciwko niemu Lidze świętej powołanej w Cognac we Francji (1526), w której znaleźli się dawni sojusznicy, na czele z papieŝem (Tabela). Karol V zdecydował się odpowiedzieć na zdradę Klemensa VII (czyli Giulio dei Medici, którego wybór na konklawe poparł) niszczycielskim najazdem, pomimo trwającej w Niemczech wojny chłopskiej oraz bezpośredniego zagroŝenia Austrii po zwycięskiej dla Turków bitwie pod Mohaczem (1526) i podziale Węgier. Ofiarą najazdu padł Rzym, złupiony przez wojska cesarskie w 1527 r. (sacco di Roma), dowodzone przez francuskiego rebelianta, księcia Karola Burbona. PapieŜ wraz z kardynałami zdołał schronić się w Zamku św. Anioła. Kontrofensywa francuska mogła odwrócić tę sytuację na korzyść Franciszka I, ale załamała się po przejściu admirała genueńskiego Andrei Doria na stronę cesarza. Ułatwiło to pertraktacje z cesarzem, zakończone traktatem zawartym Cambrai, który ze względu na zaangaŝowanie Luizy Sabaudzkiej (matki Franciszka I) i Małgorzaty austriackiej (ciotki Karola V) w 12

14 doprowadzeniu do pokoju, przeszedł do historii pod nazwą Pokoju Dam. Francja w zamian za Burgundię rezygnowała z pretensji do Neapolu i Mediolanu. Pokój w Cambrai umoŝliwił koronację Karola V na cesarza, która po raz pierwszy nie odbyła się w Rzymie, lecz w Bolonii. Do Florencji powrócili Medyceusze. Końcowa faza wojny rozpoczęła się po śmierci księcia Mediolanu, Francesco Sforzy (1535) i zajęciu przez Hiszpanię (zgodnie z postanowieniami traktatu w Cambrai) tego państwa. W odpowiedzi na to Franciszek I zajął państwo sabaudzkie, utrudniając bezpośrednią komunikację pomiędzy terytoriami naleŝącymi do cesarza. Wojna toczyła się z przerwami w Prowansji, w Piemoncie (zajętym przez Francuzów), w Niderlandach. PapieŜe i władcy włoscy zmuszeni byli do lawirowania pomiędzy Karolem V a Franciszkiem I. Klemens VII, Medyceusz, wydał swą krewną Katarzynę medycejską za syna Franciszka I, Henryka II. Ale Cosimo I de Medici, władca Florencji od 1537 r., oŝenił się z córką wicekróla Neapolu, Pedro de Toledo. Jak długo Francja zgłaszała pretensje do Mediolanu, niezbędnego pomostu pomiędzy państwami naleŝącymi do Karola V, wojna nie wygasała. W ostatni etap weszła po śmierci Franciszka I (1547). Nowy władca Francji Henryk II zaatakował z pomocą floty tureckiej Zatokę Neapolitańską, wybrzeŝa Kalabrii, Korsykę; Siena, wspomagana przez wojska francuskie, oblegana była przez oddziały hiszpańskie i florenckie. Główne przyczyny drugiej fazy wojen włoskich okrąŝenie Francji oraz potrzeba utrzymania w posiadaniu cesarza Mediolanu jako łącznika pomiędzy jego niemieckimi i hiszpańskimi domenami, ustały z momentem abdykacji Karola V w 1556 r. Dominium habsburskie zostało rozdzielone pomiędzy jego brata Ferdynanda, który otrzymał koronę cesarską, królestwa Czech i Węgier i ziemie austriackie, a jego syna Filipa II, któremu przypadła władza nad Hiszpanią (wraz z jej koloniami), Królestwem Neapolu, Sycylii, Sardynii, Mediolanem. Podjęta przez papieŝa Pawła IV próba zrzucenia dominacji hiszpańskiej przy pomocy wojsk francuskich przedłuŝyła tę wojnę o następne dwa lata ( ), ale jej rezultatu juŝ nie odwróciła. Wojny kończył pokój w Cateau-Cambrésis zawarty w 1559 r. Francja wycofała się z Półwyspu Apenińskiego i z pretensji do Neapolu i Mediolanu. 13

15 ROZDZIAŁ III PAŃSTWA WŁOSKIE W OKRESIE DOMINACJI HISZPAŃSKIEJ III.1. Zwycięstwo Hiszpanii w wojnach włoskich przyniosło jej umocnienie władzy nad Królestwem Neapolu, nowe zdobycze Mediolan i Stato dei Presidi, oraz dominację nad pozostałymi państwami włoskimi. W konstrukcji terytorialnej imperium hiszpańskiego i w polityce jego władców Włochy odgrywały rolę zarazem przedmurza i pomostu: przedmurzem (Neapol) były wobec ekspansji tureckiej i francuskiej, pomostem (Mediolan) zaś do rozległej domeny habsburskiej w Europie środkowej i do posiadłości burgundzko-niderlandzkich. Półwysep Apeniński, a zwłaszcza część północno-środkowa, był nadal jednym z najbardziej rozwiniętych i bogatych regionów Europy, włoska kultura renesansowa podbijała w XVI w. cały kontynent, ale państwa włoskie przestały się liczyć na arenie polityki europejskiej. Zatracały one z wolna cechy państw miejskich i jednocześnie podlegały procesom ewolucji państwa nowoŝytnego, przekształcając się w bardziej scentralizowane monarchie. Republikami pozostały juŝ tylko panująca na rozległym terytorium Wenecja i znacznie mniejsze Genua i Lukka, rządzone przez ustabilizowane oligarchie, na których czele stał doŝywotnio wybierany doŝa (Wenecja), wybitna jednostka lub rodzina (Genua). Nową jakością dziejów Włoch między połową XVI w. a początkami stulecia XVIII był pokój między państwami włoskimi (przerywały go jedynie drobne konflikty) i stabilność polityczna. Gwarantowany przez Hiszpanię spokój włoski zastąpił dawną, średniowieczną wolność włoską. Wojny z Turcją. Nie ustawało natomiast zagroŝenie tureckie. W cieniu wojny hiszpańsko-francuskiej, na przełomie lat 30. i 40. XVI w. flota wenecko-hiszpańsko-papieska walczyła z okrętami tureckimi broniąc Korsyki, wysp toskańskich, Kalabrii, Ligurii. Od początku lat 50. aŝ do 1571 r. flota turecka, wspomagana przez okręty francuskie (często dowodzone przez neapolitańskich rebeliantów) napadała na wybrzeŝa Sycylii, Kalabrii, Kampanii, Sardynii, Korsyki, Apulii, Ligurii siejąc tam terror: grabiąc i uprowadzając ludność w niewolę. W 1571 r. Turcy zdobyli naleŝący do Wenecji Cypr. Oznaczało to koniec handlu europejskiego w strefie Lewantu. Filip II wraz z Wenecją i papieŝem Piusem V powołali Ligę świętą, do której przystąpili takŝe władcy Parmy, Toskanii, Urbino, Mantui, Genua. Wystawiona wspólnym wysiłkiem potęŝna flota (ponad 200 okrętów, 27 tys. Ŝołnierzy), dowodzona przez Juana d Austria (nieślubnego syna Karola V) stoczyła 7 października 1571 r. zwycięską bitwę z flotą turecką pod Lepanto. Efekty tej ostatniej bitwy galer były 14

16 jednak skromne Wenecja, nie odzyskawszy Cypru, zawarła w 1573 r. pokój z Turcją, zobowiązując się do zapłacenia 300 tys. cekinów. Wojna (bez udziału Wenecji) toczyła się ponownie od 1573 r. Napady tureckich piratów gnębiły wybrzeŝa południa Włoch aŝ do połowy XVIII w. W drugiej połowie XVII w. Wenecja prowadziła długotrwałe wojny o Kretę (wojna kandyjska, ), a od 1648 r. walczyła teŝ jako uczestnik Ligi świętej, zdobywając Moreę (Peloponez), Attykę i Zatokę Koryncką. Traktat pokojowy zawarty w 1699 r. w Karłowicach przyznawał Wenecji panowanie nad częścią Peloponezu, kilkoma wyspami na morzach Jońskim i Egejskim i nabytki w Dalmacji. Panowanie weneckie na Peloponezie okazało się krótkotrwałe. Po kolejnej wojnie z Turcją ( ) Wenecja straciła Moreę i wyspy na Morzu Egejskim. Wojna trzydziestoletnia ( ). Państwa włoskie w niewielkim stopniu zostały objęte działaniami militarnymi wojny trzydziestoletniej. Wybuchła ona na skutek konfliktów politycznych, a zwłaszcza religijnych, jakie rozdzierały cesarstwo. Pokój augsburski (1555), który sankcjonował religijny podział państw cesarstwa na luterańskie i katolickie, nie usunął waŝnych napięć, jakimi był katolicki charakter monarchii habsburskiej oraz prześladowanie protestantów w krajach rządzonych bezpośrednio przez tę dynastię. Wojna, która rozpoczęła się od takiego konfliktu antyhabsburskiego powstania w Czechach przerodziła się po przystąpieniu do niej Danii, Szwecji i Francji w trwający z przerwami najwaŝniejszy w XVII w. na kontynencie europejskim konflikt militarny. Z ziem włoskich tylko regiony północne stały się areną strać habsbursko-francuskich (wojna o Valtellinę i wojna o sukcesję w Mantui). Konsekwencją ich były zniszczenia, a towarzysząca wojnie jedna z największych w XVII w. zaraz (1630) wyludniła Lombardię i wywołała jej załamanie gospodarcze. III. 2. Dominia hiszpańskie: Królestwa Neapolu, Sycylii i Sardynii, Mediolan Panowanie królów hiszpańskich w kilku państwach włoskich i hegemonia Hiszpanii na Półwyspie nie miały charakteru w pełni kolonialnego. Brak silnego kupiectwa hiszpańskiego powodował np., Ŝe w Neapolu i Mediolanie największe zyski z handlu i operacji finansowych osiągali Genueńczycy. Rządy Filipa II w Hiszpanii, słuŝące w podręcznikach historii za egzemplifikację absolutyzmu, w Italii wyglądały inaczej. NajwaŜniejszymi instrumentami sprawowanej przez wicekrólów (w Neapolu, na Sycylii i Sardynii) oraz gubernatora Mediolanu władzy były: obsadzanie części urzędów Hiszpanami, system podatkowy i utrzymywanie garnizonów wojskowych. Pewien wpływ na rządy 15

17 zachowały miejscowe elity arystokratyczne. Wobec silnego oporu nie udało się teŝ wprowadzić inkwizycji hiszpańskiej. Powojenny okres pokoju, stabilizacji władzy i odbudowy, związki gospodarcze z potęŝną Hiszpanią zaowocowały w drugiej połowie XVI w. rozwojem gospodarczym. Ale ogromne koszty, jakie ponosić musiały wszystkie terytoria hiszpańskie w związku z wojnami toczonymi przez Hiszpanię o utrzymanie supremacji w świecie, przyniosły w następnym stuleciu kryzys takŝe jej domenom włoskim. Władcy Królestw Neapolu i Sycylii Dynastia aragońska Ferdynand Katolicki (Aragoński) Dynastia habsburska Karol V (jako Karol IV w Neapolu i Karol II na Sycylii) Filip II (jako Filip I w Neapolu i na Sycylii) Filip III (jako Filip II w Neapolu i na Sycylii) Filip IV (jako Filip III w Neapolu i na Sycylii) Karol II (jako Karol V w Neapolu i Karol III na Sycylii) Po klęsce Francuzów i wkroczeniu wojsk hiszpańskich do Neapolu w 1503 r., Ferdynand Katolicki zjednoczył pod swoją władzą południe Włoch, od śmierci króla Alfonsa II (1458) rządzone przez odrębne linie dynastii aragońskiej. Po śmierci Ferdynanda katolickiego (1516) królem Neapolu i Sycylii został Karol V (od 1519 cesarz), który w rządach nad ogromnym terytorium poddanym jego władzy posługiwał się wicekrólami i namiestnikami. Neapol zachował status odrębnego królestwa, pozostającego w unii personalnej z Hiszpanią; jego władcą był rezydujący w Madrycie (zwłaszcza od czasów panowania Filipa II) monarcha, zaś w jego imieniu zarządzał nim wicekról. Zbudowane przez Karola V i Filipa II, złoŝone z wielu królestw, księstw i niŝszego statusu terytoriów europejskich oraz wicekrólestw w Nowym Świecie imperium hiszpańskie przeŝywało w XVI w. szczytowy okres rozwoju i ekspansji. Jego centrum była Kastylia, do której napływało złoto amerykańskie i inne towary kolonialne. Dla krajów rządzonych przez króla hiszpańskiego oznaczało to podwójne podporządkowanie habsburskiemu monarsze i Kastylii. Nie było ono wszakŝe równoznaczne z wyzyskiem, traktowaniem Neapolu i innych domen hiszpańskich we Włoszech jak kolonii. ZłoŜyło się na to kilka przyczyn. Królestwo Neapolu, perła w koronie posiadłości włoskich, w hierarchii terytoriów hiszpańskich 16

18 plasowało się początkowo za Kastylią, Aragonią, Portugalią i Katalonią, ale po utracie Niderlandów przez Hiszpanię było juŝ najwaŝniejszym po Kastylii źródłem rezerw finansowych, niezbędnych do finansowania licznych wojen. Imperium hiszpańskie nie tworzyło zwartego administracyjnie państwa. ZróŜnicowany potencjał ludnościowy i gospodarczy, odmienna historia, odrębne tradycje, nawet zróŝnicowanie wyznaniowe tworzyły z wchodzących w jego skład części konglomerat odrębnych krajów, rządzonych z zachowaniem wielu istniejących tam instytucji, z większym lub mniejszym udziałem lokalnych elit. Filip II, który po ojcu, Karolu V, odziedziczył system rządów opierający się m.in. na róŝnego typu radach (m.in. Rada Państwa, Indii Zachodnich, Wojny, Finansów), powołał oddzielną instytucję: NajwyŜszą Radę Włoch (Supremo Consiglio d Italia), której kompetencje dotyczyły królestw Neapolu i Sycylii (Sardynia była ściślej związana z Aragonią i podlegała Radzie Aragońskiej) oraz Mediolanu. Przewodniczącym mającej swą siedzibę w Madrycie Rady był zawsze Hiszpan, ale wśród jej członków obok Hiszpanów zasiadali przedstawiciele lokalnych elit (z Neapolu, Sycylii i Lombardii). Do 1642 r. zwoływany był teŝ parlament Królestwa. Centralne urzędy (Rada przyboczna wicekróla, trybunał apelacyjny, administracja skarbowa itd.) miały wobec uprawnień wicekróla ograniczone kompetencje, ale i w Neapolu, jak w innych nowoŝytnych monarchiach europejskich, sprzedaŝ urzędów i tytułów feudalnych skutkowała rozrostem biurokracji. Ułatwiało to awans szlachcie neapolitańskiej i baronom z prowincji, a nawet mieszczaństwu. Proces ten popierany był przez władców nie tylko z powodów fiskalnych; słuŝył osłabieniu pozycji neapolitańskich baronów. Prowadził teŝ do fuzji starej arystokracji feudalnej (jej część została zrujnowana przez konfiskaty majątków przeprowadzone przez Habsburgów za poparcie udzielone Francji) z nową szlachtą. W mieście Neapolu ukształtowała się arystokracja miejska, w pewnym stopniu zbliŝona do patrycjatu-arystokracji miast na północy, nazwana od sali, w której sprawowała rządy nad miastem, nobiltà di Seggio. Styl Ŝycia wczesnonowoŝytnej arystokracji europejskiej, która osiadała w stolicach wznosząc okazałe rezydencje w pobliŝu dworu i ponosząc ogromne wydatki na demonstrację prestiŝu, zmuszał w końcu takŝe i tę neapolitańską do lojalności wobec korony. Baronowie wprawdzie stracili decydujący wpływ na losy Królestwa, z drugiej jednak strony jako wielcy posiadacze ziemscy dysponujący przywilejami feudalnymi i uprawnieniami jurysdykcyjnymi umocnili swoją pozycję jako dominująca klasa społeczna. Rządy hiszpańskie cechowała w XVI w. skuteczność i troska o Królestwo. Wysłany tu jako wicekról Don Pedro de Toledo w ciągu swoich dwudziestoletnich rządów przekształcił Neapol w największe (ponad 200 tys. mieszkańców) i najlepiej bronione miasto imperium 17

19 hiszpańskiego, umocnił wybrzeŝa przed atakami tureckimi i korsarskimi gęstą siecią fortec i wieŝ straŝniczych, przedsięwziął wielkie prace melioracyjne zamieniając bagna między Nolą a Aversą w obszary uprawne (Terra di Lavoro). Od końca XVI w. gospodarka Neapolu weszła w fazę stagnacji, którą pogłębiały cięŝary fiskalne i wojskowe (pobór rekruta), nakładane na Królestwo w związku z udziałem Hiszpanii w wojnie trzydziestoletniej. W końcu wojny z królestwa miało wpłynąć do skarbu centralnego milion dukatów. Zdarzające się od końca XVI w. rozruchy społeczne, w latach 40. XVII w. przybrały postać gwałtownych rewolt (powstanie w Portugalii i Katalonii, rewolta na Sycylii). W Neapolu wywołało je nałoŝenie nowego podatku na owoce (lipiec 1647). Na czele rewolty miejskiej stanął sprzedawca ryb Tommaso Aniello (Masaniello); jej rychły upadek nie oznaczał końca niepokojów. W mieście wybuchło antyhiszpańskie powstanie, które pod wodzą Gennaro Annese (XI 1647) powołało Najjaśniejszą Republikę Królestwa Neapolu i zwróciło się o pomoc do Francji. Na czele nowego państwa stanął potomek Andegawenów, Henryk Lotaryński, ksiąŝę Gwizjusz. Reszta Królestwa znajdowała się jednak w rękach hiszpańskich i po kilku miesiącach republika upadła. Sycylia i Sardynia. W całości terytoriów hiszpańskich inna była pozycja Królestw Sycylii i Sardynii. Obie wyspy, od przełomu XIII i XIV w. ściśle związane z Aragonią, naleŝały do peryferyjnych i biednych krajów korony aragońskiej. Wypędzenie śydów w końcu XV w. spowodowało na Sycylii upadek handlu i ograniczenie produkcji do drobnego rzemiosła. Na Sardynii rządy hiszpańskie zagwarantowały bezpieczeństwo przed atakami piratów (potęŝna sieć fortyfikacji na wybrzeŝach), sprawniejszą administrację i sądownictwo. Mediolan. Dawne księstwo Viscontich, a potem Sforzów przestało istnieć jako państwo. Było jednym z terytoriów hiszpańskich, administrowane przez hiszpańskiego gubernatora i złoŝony z Hiszpanów (1/3 składu) i miejscowej elity szlacheckopatrycjuszowskiej Senat (wprowadzony tu na wzór parlamentu paryskiego przez Francuzów). Dla Hiszpanii Mediolan miał znaczenie przede wszystkim militarne w fortecach lombardzkich (i samym Mediolanie) ulokowane były garnizony wojskowe, wystarczające do zapewnienia łączności z krajami habsburskimi, przerzucania wojsk i szachowania sąsiednich państw włoskich: Wenecji i Sabaudii. TakŜe i tutaj rolę kluczową w gospodarce odgrywali Genueńczycy i ich banki. Mediolan pozostał jednym z największych miast włoskich; w drugiej połowie XVI w. liczba jego mieszkańców wzrosła z ok. 80 tys. do ponad 100 tys. W tym okresie szczególny wpływ na ich Ŝycie wywarł Karol Boromeusz, późniejszy święty, arcybiskup Mediolanu ( ) i nepot papieŝa Piusa IV. Realizując program uchwalonej na soborze trydenckim reformy katolickiej (zob. niŝej), wydał wojnę wszelkim 18

20 zjawiskom Ŝycia społecznego, kulturalnego i religijnego, które uwaŝał za niemoralne, sprzeczne z wiarą i wręcz pogańskie (ofiarą padł m.in. teatr i commedia dell arte). Jego reformy załoŝenie seminarium duchownego na potrzeby kształcenia kleru, kolegium jezuickiego, rozwój katechezy, bractw religijnych, walka wydana Ŝywiołowo rosnącej praktyce wysyłania niezamęŝnych córek do klasztorów traktowanych jako własność prywatna arystokracji, skuteczna opieka na ubogimi i sierotami pozostawiły wyraźny ślad w dziejach nie tylko samego miasta. Zachowanie przez niego w kościele mediolańskim mimo zadekretowanego na soborze trydenckim ujednolicenia w całym Kościele liturgii odmiennego rytu ambrozjańskiego było waŝnym element mediolańskiej samoświadomości i patriotyzmu. Mediolan stracił jednak znaczenie waŝnego centrum kultury, jakim był w czasach Ludwika il Moro. Działalność inkwizycji rzymskiej spowodowała równieŝ ostry konflikt arcybiskupa z gubernatorem hiszpańskim, oponującym przeciwko wkraczaniu Kościoła w kompetencje jurysdykcji świeckiej. Lombardia była najbardziej dotkniętym działaniami i skutkami wojny trzydziestoletniej regionem włoskim. Zamieszkana przez protestantów alpejska Gryzonia stała się bowiem jednym z frontów wojny pomiędzy Hiszpanią a Francją. W 1620 r. sprowokowana przez gubernatora Mediolanu rewolta katolicka w Valtellinie skończyła się rzezią protestantów (Sacro Macello della Valtellina). Pomocy tym ostatnim udzielili wówczas Francuzi. Kryzys pogłębiła cięŝka zaraza 1630 r. Stato dei Presidi. Do Hiszpanii naleŝało teŝ niewielkie terytorium rozciągające się wzdłuŝ wybrzeŝy tyrreńskich od Piombino po Elbę, umocnione fortyfikacjami i garnizonami wojskowymi, wykrojone z dawnego państwa sieneńskiego, po jego włączeniu do księstwa toskańskiego. Rządy sprawował tu wicekról Neapolu. III.2. NiezaleŜne państwa włoskie. Wenecja zachowała ustrój republikański i swą niezaleŝność. Dokonała tego dzięki swej flocie, niezbędnej do obrony Europy przed Turkami i do utrzymania handlu z Lewantem, umiejętnej polityce i grze dyplomatycznej prowadzonej z walczącymi ze sobą potęgami, stabilnemu ustrojowi i potęŝnej gospodarce, które gwarantowały jej pokój wewnętrzny. Po wojnach włoskich prowadziła samodzielną politykę, lawirując pomiędzy z jednej strony dwoma członami władztwa Habsburgów Austrią oraz Hiszpanią, z drugiej Francją i Turcją. Na Adriatyku musiała odpierać ataki uskoków ( ), zbiegłej spod panowania tureckiej ludności słowiańskiej, osiadłej na wybrzeŝu pod ochroną austriacką. Od połowy 19

Kongres wiedeński. Kongres się nie posuwa, on tańczy

Kongres wiedeński. Kongres się nie posuwa, on tańczy Kongres wiedeński Kongres się nie posuwa, on tańczy 1. Zwołanie kongresu w Wiedniu Wiosna 1814 r. armie VI koalicji wchodzą do Paryża i detronizują Napoleona Królem został Ludwik XVIII, Bonaparte na Elbie

Bardziej szczegółowo

Wiek XVII w Polsce. Wojny ze Szwecją.

Wiek XVII w Polsce. Wojny ze Szwecją. XVII wiek Wiek XVII w Polsce Wojny ze Szwecją. Przyczyny: - Władcy Szwecji chcieli zdobyć ziemie mogące być zapleczem rolniczym kraju - Walka o dominację na Morzu Bałtyckim - Dążenie Zygmunta III Wazy

Bardziej szczegółowo

Francja od konsulatu do cesarstwa. Każdy z Was nosi w plecaku buławę marszałkowską Napoleon Bonaparte

Francja od konsulatu do cesarstwa. Każdy z Was nosi w plecaku buławę marszałkowską Napoleon Bonaparte Francja od konsulatu do cesarstwa Każdy z Was nosi w plecaku buławę marszałkowską Napoleon Bonaparte 1. Rządy dyrektoriatu Forma rządów po zamachu 9 thermidora Rada Starszych i Rada 500-set wybierała 5

Bardziej szczegółowo

TRANSFORMACJA TEKSTU Europa doby napoleońskiej

TRANSFORMACJA TEKSTU Europa doby napoleońskiej Szymon Andrzejewski IV rok, gr. I TRANSFORMACJA TEKSTU Europa doby napoleońskiej K. Przybysz, W. J. Jakubowski, M. Włodarczyk, Historia dla gimnazjalistów. Dzieje nowożytne. Podręcznik. Klasa II, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Absolutyzm oświecony w Prusach i w Austrii. Dyplomacja bez armat jest jak muzyka bez instrumentów Fryderyk II Wielki

Absolutyzm oświecony w Prusach i w Austrii. Dyplomacja bez armat jest jak muzyka bez instrumentów Fryderyk II Wielki Absolutyzm oświecony w Prusach i w Austrii Dyplomacja bez armat jest jak muzyka bez instrumentów Fryderyk II Wielki 1. Absolutyzm oświecony Połączenie silnego państwa, sprawnie zarządzanego z umową społeczną

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW LEOPOLD KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW LEOPOLD KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW LEOPOLD KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince Ziemí Koruny České.

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince

Bardziej szczegółowo

Zjednoczenie Niemiec

Zjednoczenie Niemiec Zjednoczenie Niemiec 1. Drugie Cesarstwo we Francji lipiec 1851 - Ludwik Napoleon żąda od Zgromadzenia rewizji konstytucji, gdyż chce być wybrany po raz drugi (konstytucja nie przewidywała reelekcji prezydenta);

Bardziej szczegółowo

Tak naprawdę tylko dzieciństwo Hildegardy

Tak naprawdę tylko dzieciństwo Hildegardy Boskie i cesarskie Tak naprawdę tylko dzieciństwo Hildegardy te pierwsze lata, które spędziła z rodziną przypadają na rządy cesarza rzymsko-niemieckiego Henryka IV Salickiego (1050 1105) z dynastii frankońskiej.

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Wojna trzydziestoletnia 1618-1648

Wojna trzydziestoletnia 1618-1648 Wojna trzydziestoletnia 1618-1648 1. Rzesza Niemiecka na początku XVII wieku Rywalizacja francusko-habsburska o rozbite tereny Rzeszy Rzesza na początku XVII to ok. 300 księstw i wolnych miast podporządkowanych

Bardziej szczegółowo

HISTORIA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 )

HISTORIA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 ) HISTORIA ŚLĄSKA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 ) HISTORIA ŚLĄSKA Wśród krajów korony św. Wacława ( 1335 1526 ) ŚLĄSK POD RZĄDAMI Ą PIASTÓW ŚLĄSKICH (1138 1335) Kazimierz Wielki (1333-1370) 1370) Utrata Śląska

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Hiszpania XVI w. Główne zagadnienia polityki zagranicznej i wewnętrznej

Hiszpania XVI w. Główne zagadnienia polityki zagranicznej i wewnętrznej Hiszpania XVI w. Główne zagadnienia polityki zagranicznej i wewnętrznej W XVI w. Hiszpania weszła na drogę polityki mocarstwowej. Złożyły się na nią, począwszy od przełomu XV / XVI w., takie wydarzenia

Bardziej szczegółowo

Absolutyzm we Francji. Czyżby więc Bóg zapomniał, com dla Niego uczynił?

Absolutyzm we Francji. Czyżby więc Bóg zapomniał, com dla Niego uczynił? Absolutyzm we Francji Czyżby więc Bóg zapomniał, com dla Niego uczynił? 1. Ludwik XIII i kardynał Richelieu 1589 r. na czele państwa stanął Henryk IV Burbon wprowadził tolerancję religijną (edykt nantejski)

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

Początki rządów Jagiellonów

Początki rządów Jagiellonów Początki rządów Jagiellonów 1. Andegawenowie na polskim tronie Łokietek i Kazimierz Wielki dogadywali się w sprawie sukcesji z Węgrami (Kazimierz Wielki w 1339 r. w Wyszehradzie) 1370 r. umiera Kazimierz

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

WOJNA TRZYDZIESTOLETNIA

WOJNA TRZYDZIESTOLETNIA WOJNA TRZYDZIESTOLETNIA 1618-1648 WYDARZENIA OPARTE NA FAKTACH! ZAPRASZAMY DO OBEJRZENIA PREZENTACJI. Konflikt pomiędzy habsburskimi cesarzami, katolickimi książętami i miastami Rzeszy, a obozem protestanckim.

Bardziej szczegółowo

HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA

HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut.

Bardziej szczegółowo

Polska po II wojnie światowej

Polska po II wojnie światowej Polska po II wojnie światowej w latach 1945-1947 Rafał Nowicki źródła - Internet, (http://historia-polski.klp.pl/a-6269.html) obrazki - Wikipedia TERYTORIUM GRANICE - LUDNOŚĆ Obszar Polski po II wojnie

Bardziej szczegółowo

MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZA I

MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZA I MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZA I Zasady oceniania: za rozwiązanie zadań z Arkusza I można uzyskać maksymalnie 100 punktów, model odpowiedzi uwzględnia jej zakres merytoryczny, ale nie jest

Bardziej szczegółowo

Panowanie ostatnich Jagiellonów

Panowanie ostatnich Jagiellonów Panowanie ostatnich Jagiellonów 1. Wojny na wschodzie Wielkie Księstwo Moskiewskie za panowania Iwana III Srogiego w 1492 r. atakuje litewską Wiaźmę i tereny nad Oką 1500 r. Księstwo wchodzi w granice

Bardziej szczegółowo

Wojna domowa i król Piast

Wojna domowa i król Piast Wojna domowa i król Piast 1. Rzeczypospolita po potopie Szlachta traciła w czasach wojen i majątki i wpływy; wpływy na rzecz magnaterii Szlachta stawała się klientami magnatów Zmalała rola króla; ma on

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

Kontekst historyczny współczesnych stosunków międzynarodowych. Rafał Jarosz

Kontekst historyczny współczesnych stosunków międzynarodowych. Rafał Jarosz Kontekst historyczny współczesnych stosunków międzynarodowych Rafał Jarosz Świat przedwestfalski Grecja i system interakcji polis: Chora Zgromadzenie ludowe (z wyłączeniem kobiet, niewolników, cudzoziemcy)

Bardziej szczegółowo

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5.

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. Anna Korzycka Rok IV, gr.1 Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. 1. Na podstawie mapy Polska za Bolesława Chrobrego podaj miejscowości będące siedzibami arcybiskupa

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939

WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939 WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939 Wiek XIX i pierwsze dekady XX były dla Hiszpanii bardzo trudnym okresem licznych wojen domowych i rewolt. Z olbrzymiego niegdyś imperium kolonialnego pozostały jedynie

Bardziej szczegółowo

Droga z Wenecji do Florencji. Malownicza Toskania.

Droga z Wenecji do Florencji. Malownicza Toskania. Droga z Wenecji do Florencji. Malownicza Toskania. Założone przez Etrusków jako Faesulae, zburzone przez Sullę w 82 p.n.e. Następnie odbudowane przez Juliusza Cezara w 59 p.n.e. jako kolonia dla byłych

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 na mocy podpisanego 4 kwietnia 1949 Traktatu Północnoatlantyckiego.

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian III: Europa w II połowie XIX wieku

Sprawdzian III: Europa w II połowie XIX wieku Sprawdzian III: Europa w II połowie XIX wieku 1. Masz przed sobą sprawdzian składający się z 20 zadań. 2. Rozwiązania zadań od 1. do 9. oraz od 11. do 17. zaznacz, zamalowując odpowiadające im kratki w

Bardziej szczegółowo

Europa w epoce wielkich odkryć

Europa w epoce wielkich odkryć Europa w epoce wielkich odkryć 1. Rozwój demograficzny Od poł. XV w. ożywienie demograficzne W XVI w. w Europie żyło ok. 85-90 mln. ludzi; rocznie liczba ludności rosła o ok. 0,8-1% Przyczyny (książka

Bardziej szczegółowo

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ Łukasz Leśniak IVti W początkowej fazie drugiej wojny światowej rząd polski w skutek działań wojennych musiał ewakuować się poza granice kraju. Po agresji sowieckiej

Bardziej szczegółowo

PODRÓŻ PO WYBRANEJ KRAINIE GEOGRAFICZNEJ

PODRÓŻ PO WYBRANEJ KRAINIE GEOGRAFICZNEJ PODRÓŻ PO WYBRANEJ KRAINIE GEOGRAFICZNEJ Podróżnik, który nie potrafi obserwować, jest jak ptak pozbawiony skrzydeł. Moslih Eddin Saadi, poeta perski z XIII w. WŁOCHY Włochy to kraj położony nad Morzem

Bardziej szczegółowo

Zjednoczenie Włoch i Niemiec

Zjednoczenie Włoch i Niemiec Zjednoczenie Włoch i Niemiec Rola premiera Prus Bismarcka w jednoczeniu. Ograniczył rolę opozycji liberalnej, rządził bez zgody parlamentu poprzez dekrety; Rozbudował armię, rozwój przemysłu związany z

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ:

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: Zadanie 1. (0 1) Oceń, które z poniższych zdań odnoszących się do skutków przemian w życiu człowieka jest prawdziwe. Zaznacz P przy zdaniu prawdziwym. 2. W wyniku przemian, które opisano

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 2. Przeczytaj poniższy tekst. Następnie zapisz w wyznaczonym miejscu odpowiedzi dwa

Bardziej szczegółowo

Zmiany polityczne w Europie w XVII wieku

Zmiany polityczne w Europie w XVII wieku Zmiany polityczne w Europie w XVII wieku 1. Upadek potęgi Hiszpanii Atlas 64-65 Koniec XVI w. upadek potęgi, bo: 1. Problemy gospodarcze (z powodu uzależnienia od towarów importowanych, głównie z kolonii)

Bardziej szczegółowo

Wyprawy krzyżowe. Agata Rokita

Wyprawy krzyżowe. Agata Rokita Agata Rokita Wyprawy krzyżowe Wyprawami krzyżowymi nazwano szereg wypraw wojennych, których powodem były próby rozszerzenia strefy wpływów papiestwa na wschodnią i południową część wybrzeży Morza Śródziemnego.

Bardziej szczegółowo

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt...

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt... Spis treêci Od autora... 9 Wprowadzenie Poj cie cywilizacji klasycznej... 11 èród a poznania cywilizacji klasycznej... 11 Ramy czasowe cywilizacji klasycznej... 14 Âwiat Êródziemnomorski... 15 I. Kr gi

Bardziej szczegółowo

Wojny w starożytnej Grecji

Wojny w starożytnej Grecji Temat Wojny w starożytnej Grecji Imperium Aleksandra Wielkiego Ekspansja Rzymu w czasach republiki Juliusz Cezar i Imperium Rzymskie Od drużyny książęcej do rycerstwa Zagadnienia obowiązujące w świecie

Bardziej szczegółowo

GRUPA: FOKI Polska, Rzeczpospolita Polska państwo unitarne w Europie Środkowej położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Wisły i Odry. Powierzchnia

Bardziej szczegółowo

Klasa II WYMAGANIA EDUKACYJNE NA STOPNIE SZKOLNE ODRODZENIE I HUMANIZM W EUROPIE WIEK XVI Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący

Klasa II WYMAGANIA EDUKACYJNE NA STOPNIE SZKOLNE ODRODZENIE I HUMANIZM W EUROPIE WIEK XVI Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący Klasa II WYMAGANIA EDUKACYJNE NA STOPNIE SZKOLNE ODRODZENIE I HUMANIZM W EUROPIE WIEK XVI Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący Wskazuje najważniejsze przyczyny wielkich odkryć geograficznych.

Bardziej szczegółowo

Przeobrażenia ekonomiczne Europy (XVI-XVIII w.) Gospodarka Rzeczpospolitej Obojga Narodów, podobieństwa i różnice.

Przeobrażenia ekonomiczne Europy (XVI-XVIII w.) Gospodarka Rzeczpospolitej Obojga Narodów, podobieństwa i różnice. Wykład III Przeobrażenia ekonomiczne Europy (XVI-XVIII w.) Gospodarka Rzeczpospolitej Obojga Narodów, podobieństwa i różnice. 1 XVI rozkwit handlu, wzrost gospodarczy XVII stagnacja XVIII rozwój, rozpoczyna

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

Językoznawcy katalońscy wyróżniają 5 dialektów głównych współczesnego katalońskiego, łącząc je jednocześnie w dwie grupy:

Językoznawcy katalońscy wyróżniają 5 dialektów głównych współczesnego katalońskiego, łącząc je jednocześnie w dwie grupy: Język kataloński (llengua catalana [ˈʎεn.gwə kə.təˈɫa.nə], el català [əɫ.kə.təˈɫa]) to język romański z grupy zachodniej, mający status języka urzędowego w Andorze i hiszpańskich wspólnotach autonomicznych:

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Kalendarz Maturzysty 2011/12 Historia

Kalendarz Maturzysty 2011/12 Historia Kalendarz Maturzysty 2011/12 Historia Kalendarz Maturzysty 2011/12 Historia Michał Krzywicki Drogi Maturzysto, Oddajemy Ci do rąk profesjonalny Kalendarz Maturzysty z historii stworzony przez naszego eksperta.

Bardziej szczegółowo

Propozycja rocznego rozkładu materiału Historia dla liceum i technikum - część 2

Propozycja rocznego rozkładu materiału Historia dla liceum i technikum - część 2 Propozycja rocznego rozkładu materiału Historia dla liceum i technikum - część 2 Przygotowano na podstawie publikacji: 1) Podręcznik: Historia część 2, autorzy: Jolanta Choińska Mika, Piotr Szlanta, Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Polska i Irlandia Wspólne doświadczenia w walce o wolność

Polska i Irlandia Wspólne doświadczenia w walce o wolność Polska i Irlandia Wspólne doświadczenia w walce o wolność DominikaSiejkowskaklasa II c IRLANDIA Irlandia była pod panowaniemangielskimprzez 750 lat, od złożenia hołdu lennegohenrykowi II z dynastiiplantagenetóww1171r.

Bardziej szczegółowo

1. Pochodzenie Słowian

1. Pochodzenie Słowian Słowianie i Węgrzy 1. Pochodzenie Słowian Do V w. zamieszkiwali tereny między Karpatami, Prypecią a Dnieprem W V wieku początek ekspansji osadniczej Początkowo zajmowali tylko tereny opuszczone przez barbarzyńców,

Bardziej szczegółowo

REWOLUCJA BURśUAZYJNA WE FRANCJI

REWOLUCJA BURśUAZYJNA WE FRANCJI znaczne rozwarstwienie społeczeństwa francuskiego stany rywalizowały między sobą tylko ok. 2% społeczeństwa (szlachta i duchowieństwo posiadało prawa i przywileje co budziło niezadowolenie reszty (stanu

Bardziej szczegółowo

Ziemie polskie w I połowie XIX wieku. Sprawdzian wiadomości dla klasy III A. Grupa I

Ziemie polskie w I połowie XIX wieku. Sprawdzian wiadomości dla klasy III A. Grupa I Strona1 Ziemie polskie w I połowie XIX wieku. Sprawdzian wiadomości dla klasy III A. Grupa I......... Imię i nazwisko uczennicy/ucznia klasa nr w dzienniku Liczba uzyskanych punktów:... ocena:... Podpis

Bardziej szczegółowo

Tabela 3. Porównanie systemów politycznych

Tabela 3. Porównanie systemów politycznych Tabela 3. Porównanie systemów politycznych Charakterystyka ustroju System polityczny charakter głowy państwa republika republika republika republika monarchia parlamentarna budowa terytorialna państwo

Bardziej szczegółowo

Propozycja rocznego rozkładu materiału Historia dla liceum i technikum, część 1.

Propozycja rocznego rozkładu materiału Historia dla liceum i technikum, część 1. Propozycja rocznego rozkładu materiału Historia dla liceum i technikum, część 1. Przygotowano na podstawie publikacji: J. Choińska-Mika, W. Lengauer, M. Tymowski, K. Zielińska, Historia 1. Kształcenie

Bardziej szczegółowo

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL Układ graficzny CKE 2011 Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA PESEL miejsce na naklejkę z

Bardziej szczegółowo

Włoski elementarz 2015-06-12 14:57:38

Włoski elementarz 2015-06-12 14:57:38 Włoski elementarz 2015-06-12 14:57:38 2 Włochy to jeden z najbogatszych krajów świata. Kultura i tradycja, sięgająca czasów starożytnego Rzymu, wywarła ogromny wpływ na europejską kulturę i sztukę. Republika

Bardziej szczegółowo

Dezintegracja gospodarki światowej w latach 1918-1939

Dezintegracja gospodarki światowej w latach 1918-1939 Gospodarka światowa Dezintegracja gospodarki światowej w latach 1918-1939 Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Etapy w analizie Lata 1918-1924 Lata 1924-1929 Lata

Bardziej szczegółowo

Test z zakresu rozwoju świata greckiego do czasów Aleksandra Macedońskiego

Test z zakresu rozwoju świata greckiego do czasów Aleksandra Macedońskiego Test z zakresu rozwoju świata greckiego do czasów Aleksandra Macedońskiego 1. Na załączonej mapie zakreśl obszar Hellady i Wielkiej Hellady z właściwą legendą. 2. Analizując mapę przedstawiającą obszar

Bardziej szczegółowo

Zadania egzaminacyjne HISTORIA

Zadania egzaminacyjne HISTORIA Wersja B Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2013 Zadania egzaminacyjne HISTORIA kod ucznia... Zadanie 1. (1 pkt) Ogółem: / 30 : 1,5 = /20 Poniżej przedstawiony został ciężkozbrojny

Bardziej szczegółowo

Polska, jako państwo etyki, kultury i Prawa Cywilizacji Łacińskiej 966-1793

Polska, jako państwo etyki, kultury i Prawa Cywilizacji Łacińskiej 966-1793 Polska, jako państwo etyki, kultury i Prawa Cywilizacji Łacińskiej 966-1793 Słowianie Zachodni X wiek Chrzest roku 966 Przyjęcie zasad organizacji państwa: prowadzenie Kancelarii i Dyplomacji oraz przejęcie

Bardziej szczegółowo

Niemcy Austro-Węgry Bułgaria Turcja. Francja Rosja Wielka Brytania

Niemcy Austro-Węgry Bułgaria Turcja. Francja Rosja Wielka Brytania I wojna światowa 1914-1918, do 1939 zwana wielką wojną 1914-1918, pierwszy konflikt zbrojny w skali światowej, burzący układ stosunków politycznych po kongresie wiedeńskim 1814-1815. Była to tzw. Wojna

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne HISTORIA wersja A kod ucznia...

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne HISTORIA wersja A kod ucznia... Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne HISTORIA wersja A kod ucznia... Punkty:../ 20 Zadanie 1. (1 pkt) Podaj nazwę miasta-państwa. Nazwa miasta-państwa...

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek. Warsztaty historyczne KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Śladami Józefa Piłsudskiego Część 3: DAŁ POLSCE WOLNOŚĆ, GRANICE, MOC I SZACUNEK Po powrocie do Polski,

Bardziej szczegółowo

Rozdział II. Interpretacje historii Mazowsza... 22 Specyfika historyczna Mazowsza... 22 Kwestia zacofania Mazowsza w literaturze historycznej...

Rozdział II. Interpretacje historii Mazowsza... 22 Specyfika historyczna Mazowsza... 22 Kwestia zacofania Mazowsza w literaturze historycznej... Spis treści Wstęp..................................................... 11 Rozdział I. Wprowadzenie................................... 15 Uwagi metodologiczne..................................... 15 O stanie

Bardziej szczegółowo

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu 1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu W 1945 roku skończyła się II wojna światowa. Był to największy, jak do tej pory, konflikt zbrojny na świecie. Po 6 latach ciężkich walk hitlerowskie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III Ważnym elementem procesu dydaktycznego jest ocena, która pozwala określić zakres wiedzy i umiejętności opanowany przez ucznia.

Bardziej szczegółowo

K O N K U R S Z H I S T O R I I dla uczniów szkoły podstawowej - etap rejonowy

K O N K U R S Z H I S T O R I I dla uczniów szkoły podstawowej - etap rejonowy pieczątka WKK Kod ucznia - - Dzień Miesiąc Rok DATA URODZENIA UCZNIA K O N K U R S Z H I S T O R I I dla uczniów szkoły podstawowej - etap rejonowy Drogi Uczniu, Przeczytaj uważnie instrukcję i postaraj

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI ARKUSZE GH-H1-142, GH-H2-142, GH-H4-142, GH-H5-142, GH-H6-142, GH-HU1-142

Bardziej szczegółowo

Test z historii. Małe olimpiady przedmiotowe. Imię i nazwisko

Test z historii. Małe olimpiady przedmiotowe. Imię i nazwisko Małe olimpiady przedmiotowe Test z historii ORGANIZATORZY: Wydział Edukacji Urzędu Miasta w Koszalinie Imię i nazwisko Szkoła Centrum Edukacji Nauczycieli w Koszalinie Szkoła Podstawowa nr 17 w Koszalinie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Uwagi wstępne Wstęp do wydania trzeciego. CZĘŚĆ PIERWSZA Geneza i zasięg konfliktu zbrojnego lat 1914-1918

Spis treści. Uwagi wstępne Wstęp do wydania trzeciego. CZĘŚĆ PIERWSZA Geneza i zasięg konfliktu zbrojnego lat 1914-1918 Spis treści Uwagi wstępne Wstęp do wydania trzeciego CZĘŚĆ PIERWSZA Geneza i zasięg konfliktu zbrojnego lat 1914-1918 Rozdział I. Narodziny wieku (1890-1914) 1. Nie spełnione obawy końca XIX wieku 2. Rewolucja

Bardziej szczegółowo

John W. O Malley sj. Historia papieży. Przełożył Michał Zmuda. Wydawnictwo WAM

John W. O Malley sj. Historia papieży. Przełożył Michał Zmuda. Wydawnictwo WAM John W. O Malley sj Historia papieży Przełożył Michał Zmuda Wydawnictwo WAM Wprowadzenie Niniejsza książka opisuje najstarszą instytucję zachodniego świata, która rozpoczęła swą działalność przeszło dwa

Bardziej szczegółowo

Podróżnik Podróż, odkrycie Data wypłynięcia z portu Ferdynand Magellan 1519 Droga morska do Indii Bartłomiej Diaz 1487

Podróżnik Podróż, odkrycie Data wypłynięcia z portu Ferdynand Magellan 1519 Droga morska do Indii Bartłomiej Diaz 1487 Drodzy Uczestnicy XVII edycji MIĘDZYSZKOLNEJ LIGI PRZEDMIOTOWEJ! Zapraszamy Was do przygody z historią. Przed Wami zadania o różnej skali trudności. Uważnie czytajcie polecenia. Czytelnie zapisujcie odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze.

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. Rozdział I. Początek wieków średnich GRUPA A 0 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. 400 500 600 700 800 2. Uzupełnij poniższe zdania. a) Słowianie zasiedlili

Bardziej szczegółowo

K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla uczniów gimnazjów - etap szkolny

K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla uczniów gimnazjów - etap szkolny kod pracy ucznia... pieczątka nagłówkowa szkoły K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla uczniów gimnazjów - etap szkolny Przemiany społeczno-gospodarcze, kulturowe, ideologiczne i polityczne w Polsce (Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

INTERNETOWY KONKURS HISTORYCZNY- DROGA DO NIEPODLEGŁOŚCI

INTERNETOWY KONKURS HISTORYCZNY- DROGA DO NIEPODLEGŁOŚCI INTERNETOWY KONKURS HISTORYCZNY- DROGA DO NIEPODLEGŁOŚCI Zapraszamy wszystkich do udziału w internetowym konkursie historycznym z okazji Narodowego Święta Niepodległości. Konkurs składa się z pytań testowych,

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

Konkurs wiedzy o Unii Europejskiej pytania dla gimnazjum Maj 2014 r. Zaznacz właściwą odpowiedź lub odpowiedzi

Konkurs wiedzy o Unii Europejskiej pytania dla gimnazjum Maj 2014 r. Zaznacz właściwą odpowiedź lub odpowiedzi Konkurs wiedzy o Unii Europejskiej pytania dla gimnazjum Maj 2014 r. Zaznacz właściwą odpowiedź lub odpowiedzi 1. Kto wchodzi w skład Rady Unii Europejskiej? a) Szefowie rządów i głowy państw członkowskich

Bardziej szczegółowo

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii,

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, QUIZ ROMA AETERNA Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, jeśli sądzisz, że Ci pomogą :-) Obejrzyj

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

X wieku Cladzco XIII wieku zamek Ernesta Bawarskiego Lorenza Krischke

X wieku Cladzco XIII wieku zamek Ernesta Bawarskiego Lorenza Krischke Twierdza Kłodzko Twierdza Kłodzko to jeden z najlepiej zachowanych obiektów tego typu nie tylko w Polsce ale i w Europie, której losy są ściśle powiązane z miastem, na którego historię miało wpływ położenie

Bardziej szczegółowo

Francuska armia w Mali zaczyna robić "w tył zwrot" 12 kwietnia 2013

Francuska armia w Mali zaczyna robić w tył zwrot 12 kwietnia 2013 Francja rozpoczyna zapowiadane wycofywanie swoich żołnierzy z Mali jak poinformowało francuskie Ministerstwo Obrony, w ubiegły wtorek, 9 kwietnia, wyjechało pierwszych stu żołnierzy armii francuskiej.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I GIMNAZJUM POZIOM WYMAGAŃ KONIECZNY ocena dopuszczająca zna pojęcia: źródło historyczne, era, epoka, potrafi na podstawie daty rocznej określić wiek

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWO POWTÓRZENIE PRZED EGZAMINEM GIMNAZJALNYM 2014

PAŃSTWO POWTÓRZENIE PRZED EGZAMINEM GIMNAZJALNYM 2014 PAŃSTWO POWTÓRZENIE PRZED EGZAMINEM GIMNAZJALNYM 2014 PAŃSTWO to suwerenna organizacja polityczna, obejmująca swym działaniem ludność określonego terytorium. PAŃSTWO Cechy państwa: - własne terytorium

Bardziej szczegółowo

Europa w pigułce. Europa nasz kontynent

Europa w pigułce. Europa nasz kontynent Europa w pigułce Czym jest Unia Europejska? Unia Europejska bo jednoczy kraje i ludzi. bo jest położona w Europie. Zobaczmy, o co w tym właściwie chodzi: co łączy Europejczyków? Jak powstała Unia Europejska?

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII W KLASIE I GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII W KLASIE I GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII W KLASIE I GIMNAZJUM Rozdział I. Początki cywilizacji Dzięki treściom zawartym w pierwszej części programu uczniowie poznają najdawniejsze dzieje człowieka oraz historię

Bardziej szczegółowo

Czy warto mieć polską walutę?

Czy warto mieć polską walutę? Czy warto mieć polską walutę? dr hab. Eryk Łon Katedra Finansów Publicznych Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Ważne linki: Raport dla NBP: Dlaczego Polska nie powinna wchodzić do strefy euro, 2007: http://analizy-rynkowe.pl/raport/

Bardziej szczegółowo

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Termin Wydarzenie 2 września2013 r. Rozpoczęcie roku szkolnego 2i 3 stycznia 2013 r. Dzień wolny po odpracowaniu w dniu 14 i 28 września 2013r. Grudzień 2013 Próbne egzaminy

Bardziej szczegółowo

Wstęp Przedmowa do czwartego wydania Przedmowa do ósmego wydania Rozdział I. Kierunki rozwoju gospodarczo-społecznego Europy w wieku XVI i XVII

Wstęp Przedmowa do czwartego wydania Przedmowa do ósmego wydania Rozdział I. Kierunki rozwoju gospodarczo-społecznego Europy w wieku XVI i XVII Wstęp Przedmowa do czwartego wydania Przedmowa do ósmego wydania Rozdział I. Kierunki rozwoju gospodarczo-społecznego Europy w wieku XVI i XVII Dziedzictwo XIV-XV w. Stosunki demograficzne Rozwój techniki

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Mariusz Sagan

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Mariusz Sagan Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Mariusz Sagan Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie 18 marca 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

MIEJSKA OLIMPIADA HISTORYCZNA ETAP SZKOLNY

MIEJSKA OLIMPIADA HISTORYCZNA ETAP SZKOLNY KOD UCZNIA MIEJSKA OLIMPIADA HISTORYCZNA ETAP SZKOLNY INSTRUKCJA DLA UCZNIA 1. Sprawdź czy test zawiera 7 stron. Ewentualny brak stron lub inne usterki zgłoś nauczycielowi. 2. Na tej stronie wpisz swój

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. (0-2 pkt.) Połącz w pary postacie z właściwymi opisami. Obok każdej postaci wpisz literę przyporządkowaną odpowiedniemu opisowi.

Zadanie 1. (0-2 pkt.) Połącz w pary postacie z właściwymi opisami. Obok każdej postaci wpisz literę przyporządkowaną odpowiedniemu opisowi. Zadanie 1. (0-2 pkt.) Połącz w pary postacie z właściwymi opisami. Obok każdej postaci wpisz literę przyporządkowaną odpowiedniemu opisowi. I. Józef Poniatowski... II. Ignacy Krasicki... A. sekretarz Towarzystwa

Bardziej szczegółowo