PO CO NAM SUPERMAN? ROZMY LANIA O KOMIKSIE.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PO CO NAM SUPERMAN? ROZMY LANIA O KOMIKSIE."

Transkrypt

1 Uniwersytet Miko aja Kopernika Wydzia Nauk Historycznych Miros aw Patryk Szwabowicz PO CO NAM SUPERMAN? ROZMY LANIA O KOMIKSIE. Praca licencjacka napisana w Katedrze Etnologii pod kierunkiem dr Violetty Wróblewskiej Toru 2005

2 2 Prac t dedykuj mojej Rodzinie, Przyjacio om oraz moim super-kotom. Szczególne podzi kowania dla dr Violetty Wróblewskiej za ogromn pomoc i wsparcie.

3 3 Spis Tre ci: Wst p s. 4 Rozdzia 1 Komiks jako forma kultury s. 6 Rozdzia 2 Bohaterowie komiksu s. 18 Rozdzia 3 Superman w komiksie i w kulturze popularnej s. 55 Zako czenie s. 77 Aneks Spis ilustracji s. 79 Bibliografia s. 84

4 4 Wst p W niniejszej pracy spróbowa em zag bi si w bogactwo komiksowego uniwersum. Szczególn uwag zwróci em na fenomen supermana w historiach obrazkowych. Nie chodzi o mi jedynie o analiz losów Clarka Kenta Supermana, lecz o rol nadcz owieka komiksowego w szerokim tego s owa znaczeniu. Zadaj sobie pytanie w jakim celu pojawiaj si superheroes w komiksie, jakie funkcje spe niaj dla wspó czesnego odbiorcy i staram si na nie odpowiedzie. Obszar moich zainteresowa dotyczy g ównie europejskich i ameryka skich utworów komiksowych oraz zjawisk im towarzysz cych. Pomijam zagadnienie komiksu japo skiego Mangi, gdy wci jeszcze za s abo j znam, poza tym ró ni si ona w znacznym stopniu od twórczo ci, która mnie zajmuje. Nie uwzgl dni em równie komiksu internetowego, gdy mo na by stworzy osobn prac opisuj c to zjawisko. W rozdziale pierwszym po wi ci em miejsce definicji komiksu, ustaleniu pewnych wytycznych okre laj cych ten gatunek twórczo ci. Opracowa na ten temat znajdziemy bardzo wiele, g ównie w literaturze zagranicznej, jednak polskie badania po wi cone naturze historii obrazkowych równie pr nie si rozwijaj. Poetyka komiksu, jej warstwa ikoniczna i j zykowa s bardzo charakterystyczne, powstaj liczne rozprawy naukowe zwi zane z t problematyk. Ja jedynie naszkicowa em nie mia definicj medium, które nie tyle przedstawia rzeczywisto, co j oznacza. Cz zatytu owana Bohaterowie komiksu stanowi wynik obserwacji i analizy najrozmaitszych postaci komiksowych. Jest zaledwie niewielkim wycinkiem dotycz cym wci rozrastaj cego si bestiariusza komiksowego. To w a nie bohater jest centrum moich rozmy la jako najwa niejszy element spajaj cy ca e dzie o obrazkowe. Czytelnik odnajdzie w tym rozdziale histori ewolucji i kszta towania si rysunkowych postaci. O mieli em si równie stworzy uproszczon typologi bohaterów komiksowych. Swoista instytucja jak stali si nadludzie komiksowi to przedmiot rozwa a trzeciego rozdzia u. Zawiera on odpowiedzi na wcze niej postawione pytania. Przygl dam si obrazowi kultury popularnej, miejscu jakie zajmuje w niej komiks. Rola komiksu we wspó czesnym wiecie i kulturze niew tpliwe przybiera na znaczeniu, jest to medium kontrowersyjne, które wzbudza mieszane uczucia. Nie ka dy czyta

5 5 komiksy, niektórzy nigdy do nich nie zagl dali. Jednak e nadludzie z historii obrazkowych przenikaj do naszej rzeczywisto ci, znamy ich mimowolnie, dlatego uwa am i jest to bardzo interesuj cy przedmiot badawczy.

6 6 Rozdzia 1 Komiks jako forma kultury 1. David Lloyd, Alan Moore, V jak Vendetta.

7 7 Dla mnie, osoby urodzonej w 1983 r., komiks stanowi integraln cz kultury - od zawsze. Nigdy nie potrzebowa em jakiej definicji czy instrukcji obs ugi, jak odbiera jego przekaz. Kiedy nie umia em jeszcze sam czyta, rodzice brali mnie na kolana i ledzili obrazki razem ze mn, jednocze nie pe ni c role narratorów. Pó niej sam sobie dobiera em gatunki i problematyk. mia o mog stwierdzi, i komiks wp yn na moje postrzeganie wiata, zarówno w sferze duchowej jak i materialnej. Pobudzi zmys estetyczny, a tak e rozbudowa szereg fundamentów my lowych, które zdo a em odkry z czasem. Teraz te to robi... Opowie ci obrazkowe przenika y mój wiat, sta y si jego cz ci. Z kolegami poszukiwali my egzemplarzy komiksów w antykwariatach, kioskach, na kiermaszach. Sami handlowali my i wymieniali my si mi dzy sob. Jestem przekonany, e wi kszo czytelników komiksów chocia raz próbowa a stworzy swoje dzie ka rysunkowe, ale nie ka dy si do tego przyznaje. Wydaje mi si, i jest to wa na cz oddzia ywania tego medium, mobilizuje, zach ca do kreowania w asnych przemy le, pobudza do tworzenia. Nie szkodzi, e próby nie zawsze s udane, istotny jest fakt, i kto decyduje si na kreacj. Komiks jest tak pojemnym medium, elementem sztuki, który ca y czas podlega metamorfozom, e kreowanie jednej sta ej definicji okre laj cej go, by oby strasznie trudne. Mo na wyodr bni szereg specyficznych dla niego cech oraz spróbowa przedstawi dotychczasowe osi gni cia w tej dziedzinie sztuki. W ten sposób stworzy si pewien odno nik, którego b d móg si uchwyci w potrzebie, a ze mn Czytelnik. Krytycy i badacze problematyki zwi zanej z komiksem nieomal przy ka dej okazji próbuj nauczy i wpoi odbiorcom, e to nie tylko zbiór bezwarto ciowych obrazków o b ahej tre ci. Pocz tki komiksu si gaj pó nych lat XIX w., wtedy to zaistnia y pierwsze prace, g ównie rozpowszechniane na amach prasy. Moment <<narodzin>> komiksu umieszczany jest zazwyczaj pomi dzy 1894 a 1896 rokiem i zwi zany z osob Richarda Feltona Outcalta, który od pocz tku lat dziewi dziesi tych ubieg ego stulecia [autorowi chodzi o wiek XIX M.SZ.] wspó pracowa jako rysownik z czasopismami zamieszczaj cymi humorystyczne opowiadania i rysunki 1. Twórca ten inspirowa si yciem ubogich mas wielkiego miasta, przedstawia losy swoich bohaterów w sposób komiczny, groteskowy. 1 S z y a k Jerzy, Komiks, Znak, Kraków 2000.

8 8 2. Art Spiegelman, Maus I : Opowie ocala ego. Mój ojciec krwawi histori. Jego sztandarow postaci sta si Yellow Kid charakterystyczny ysy dzieciuch ubrany w ó t nocn koszul. Tak to si wszystko zacz o, od serii, od odcinków umieszczanych regularnie na amach prasy w postaci jednej, dwóch stron lub po prostu paska z paroma kadrami komiksu. Oczywi cie komiks mia te wielu innych licznych prekursorów; takich jak Rudolphe Töpffer, Wilhelm Busch, Georges Colomb czy Gustave Doré. Wszyscy oni przyczynili si do wykrystalizowania komiksu jako odr bnego gatunku. Po nich przyszli nast pni arty ci, którzy kszta towali opowie ci obrazem. Chcia em jedynie zasygnalizowa umiejscowienie komiksu w historii, znacznie szerzej omawiaj to zagadnienie: Krzysztof Teodor Toeplitz 2, Jerzy Szy ak 3, Bartosz Kurc 4, a tak e Adam Rusek 5. Opisywanie w tym miejscu wszystkich dziejów komiksu mija si z celem tej pracy. Nale y zaznaczy jednak, e wraz z up ywem czasu, wraz ze zmian mód kulturowych, nurtów artystycznych zmienia si tak e komiks. Powstawa y nowe jego odmiany, a tak e aktualizowa a si przedstawiana problematyka. Medium to czerpie przecie elementy z literatury, filmu, sztuki wytwarzaj c specyficzny i jedyny w swoim rodzaju przekaz. Mo emy odnale w nim inspiracj manieryzmem, ekspresjonizmem, surrealizmem, symbolizmem etc., jakiekolwiek ograniczenia w tej kwestii nie istniej. 2 por. T o e p l i t z Krzysztof Teodor, Sztuka komiksu. Próba definicji nowego gatunku artystycznego, Czytelnik, Warszawa por. S z y a k Jerzy, Komiks: wiat przerysowany, S owo/obraz Terytoria, Gda sk Oraz inne pozycje tego autora - patrz bibliografia na ko cu pracy. 4 por. K u r c Bartosz, Komiks opowiadanie obrazem, Pi tek Trzynastego Wydawnictwo, ód por. R u s e k Adam, Tarzan, Mato ek i inni. Cykliczne historyjki obrazkowe w Polsce w latach , Biblioteka Narodowa, Warszawa 2001.

9 9 Spróbuj teraz zsyntetyzowa zebrane przeze mnie definicje komiksu. Stanowi on przede wszystkim nowy [odr bny M.SZ.] rodzaj sztuki zaliczanej do wspó czesnej kultury masowej z racji rozpowszechniania k. przez druk w prasie lub w formie wysokonak adowych broszur 6. Komiks jednak coraz bardziej próbuje odci si od etykietki masowy, zw aszcza ten artystyczny. Powstaj dzie a w ma ym nak adzie, wydania bibliofilskie dla smakoszy gatunku. Operuje swoistym graficznym po czeniem (...)rysunku i tekstu literackiego (jedno ci ikono-lingwistycznej), s u cym rozwijaniu narracji lub obrazowaniu znacze, których czytelno jest mo liwa w ramach tego powi zania, bez dodatkowych róde informacji Frank Miller, Miasto Grzechu. Charakterystyczne jest nadanie odmiennych funkcji przej tym z literatury i plastyki tworzywom: obrazowi no nika narracji (niekiedy wspieranej komentarzami); s owu obrazu mowy; fabule d enia do stworzenia widowiska 8. Komiks przedstawia nam ruch w statycznych kadrach zamieszczonych w danej kompozycji na planszy. To co ma miejsce pomi dzy wybranymi i narysowanymi przez autora obrazkami kszta tuje nasza wyobra nia. Jeste my, wi c wspó twórcami danego komiksu. To w naszych my lach wszystko spaja si w ca o. Poprzez obraz i wpisane w nim s owa, które cz sto ograniczaj si do onomatopei, komiks opowiada nam o wiecie wykreowanym przez autora. Rzeczywisto nam przedstawiana jest przerysowana, a wi c nierealna. Autor mo e j modelowa w 6 S z y a k Jerzy, Encyklopedia Komiks, Komiks-Fantastyka zeszyt 2/7 1989, s. 4 ok adki. 7 T o e p l i t z Krzysztof Teodor, Sztuka komiksu. Próba definicji nowego gatunku artystycznego, Czytelnik, Warszawa 1985, s S z y a k Jerzy, Encyklopedia Komiks, Komiks-Fantastyka zeszyt 2/7 1989, s. 4 ok adki.

10 10 dowolny sposób, celem jest uzyskanie przekazu, znaku który by by zrozumia y, bez uprzedniego wtajemniczenia. W zbli ony sposób do filmu, komiks sk ada si z kadrów. Umieszczenie ich w odpowiedniej kolejno ci na planszy stwarza przebieg wydarze. Za pomoc dymków, w które wpisany jest tekst [przypominaj one troch par, wydobywaj c si z ust podczas oddychania/rozmawiania w niskiej temperaturze lub dusz, ja ], tworzona jest czno pomi dzy postaciami i kolejnymi kadrami komiksu. Mog one by stylizowane, odpowiednio do sytuacji [szept linia przerywana kraw dzi dymku, my li dymek w postaci chmurki, marzenia ; krzyk kolczasty dymek o ostrych, krzywych kraw dziach, etc.], tak samo zreszt jak wyrazy d wi kona ladowcze, które nie tylko opisuj ha as, ale tak e mog wskazywa na ruch, si, intensywno danego zdarzenia. Kszta t kadrów klasycznie jest prostok tny, w paru rz dach na jednej stronie. Jednak e jak ka dy element komiksu mo e zosta odpowiednio dostosowany do potrzeb wyrazu rysownika. Tak wi c jedn z kolejnych cech komiksu okazuje si jego metamorficzno. Wszystko jest dozwolone, czy odbiorca zrozumie aluzje i smaczki zamieszczone w wielu utworach rysunkowych, to ju inna kwestia. Oczywi cie wyst puj te komiksy ca kowicie lub prawie nieme [np. os awiony Arzach Moebiusa], ale s to g ównie dzie a o wysokiej wra liwo ci artystycznej, przesycone mistycyzmem. Te kilka podstawowych elementów komiksu, które pokrótce opisa em, s cechami rozpoznawczymi historii opowiedzianych obrazem. Bardzo istotnym zagadnieniem jest bohater komiksowy, którym zajm si za chwil. Angloj zyczne s owo comics [zlepek wyrazów comic komiczny, strip pasek, sekwencja kilku rysunków], od którego wywodzi si polska nazwa komiks, ma odpowiednik w j zyku francuskim la bande dessinée [narysowany pasek], a niekiedy we w oskim pojawia si okre lenie fumetti [ dymki w których umieszczane s wypowiedzi bohaterów]. Powie ci graficzne [komiksy obejmuj ce np. powy ej 150 s. stanowi ce zamkni t histori ] nazywane graphic novel s raczej kosztowne, lecz osi gaj ogromn popularno.

11 11 4. Dan Raspler, Mike Mignola, Batman : Sanctum. Jak ju wspomnia em wcze niej, pocz tki komiksów przypadaj na wiek XIX, ale istnieje jeszcze inny pogl d na t spraw. Wyszczególnia wszelkie staro ytne (np. kolumna Trajana), redniowieczne (dywan z Bayeux, freski Giotta, Drzwi Gnie nie skie, Biblia Pauperum, etc.) i pó niejsze (cykle Wiliama Hogartha) elementy narracji w sztukach plastycznych 9 jako etapy kszta towania si komiksu. Niektórzy doszukuj si jego korzeni w paleolitycznych rysunkach czy hieroglifach egipskich. Wed ug Jerzego Szy aka komiks funkcjonuje w kulturze w dwóch obiegach: 1. ma charakter wspó czesnego folkloru miejskiego, wykorzystuj cego stereotypowe, oparte o podstawowe warto ci moralne fabu y i kreuj cego bohaterów o cechach mitologicznych (rysowane przez anonimowych lub cz sto zmieniaj cych si autorów seriale: <<Superman>>, <<Batman>>, <<Captain America>> i in.); 2. polega na wiadomym d eniu do artyzmu przez wykorzystanie uznanych form i rodków sztuki plastycznej, literatury, filmu lub fotografiki i ich twórcze przekszta canie albo przeciwstawianie si jego normom przez tworzenie k. niestarannych, brzydkich, pozornie 9 K u r c Bartosz, Komiks opowiadanie obrazem, Pi tek Trzynastego Wydawnictwo, ód 2003, s 10.

12 12 nieudolnych, a przy tym neguj cych okre lony porz dek spo eczny przez satyryczne wykrzywienie rzeczywisto ci (tzw.<<underground>>) 10. Zakres tematyki poruszanej w komiksach jest ogromny. Albumy obrazkowe opowiadaj jak histori bazuj c na zastanych stereotypach, tworz nowe lub przeciwnie próbuj obali te funkcjonuj ce. Odnajdujemy w nich wiaty fantasy, sience fiction, horroru, sensacji, humoru, erotyzmu etc., mo na tak wylicza w niesko czono. Komiksy cz sto cz kilka tematów jednocze nie. Powstaje du o pozycji autotematycznych, podejmuj cych prób krytyki gatunku, analizy w asnej tre ci. W a ciwie ka da grupa wiekowa czy kulturowa powinna odnale, pr dzej czy pó niej, odpowiedni dla siebie tytu. Komiks mo e przekazywa warto ci uniwersalne, czyste doznania estetyczne oraz rado z prze ywania opowiadanych wydarze. Czasem staje si narz dziem dydaktycznym, a chyba w najgorszym przypadku ma funkcje indoktrynuj ce [komiks PRL-u]. Du rol odgrywa komiks undergroundowy, który bez ogródek rozprawia si z problemami nurtuj cymi wspó czesne spo ecze stwo, wytyka s abo ci i negatywne cechy cz owieka, u ywaj c cz sto nieestetycznych form przedstawienia, uwypuklaj cych dodatkowo dany aspekt problemu. 5. Frank Miller, John Romita Jr., Daredevil : The Man Without Fear. 6. Frank Miller, Miasto Grzechu. 10 S z y a k Jerzy, Encyklopedia Komiks, Komiks-Fantastyka zeszyt 2/7 1989, s. 4 ok adki.

13 13 7. Rafa Skar ycki, Tomek Lew Le niak, Tymek i Mistrz. Przy sposobno ci pisania czy mówienia o komiksie zawsze pojawia si kwestia warto ciowania komiksu. W Polsce, gdzie wci medium to cieszy si raczej negatywn opini publiczn, co wynika z jego nieznajomo ci, komiks przez wiele lat by ch opcem do bicia 11. Niech, która zrodzi a si w okresie PRL-u, pozostawi a niesmak do dzi. Nie znaczy to oczywi cie, e komiksu w tamtym okresie u nas nie by o i go nie czytano. Jednak polskim twórcom komiksowym nigdy nie by o lekko, nie mieli wolno ci wyrazu, cenzura czujnie im si przygl da a, a je eli ju co si komu uda o wyda by o to bardzo s abe pod wzgl dem edytorskim. Chyba e mia mo liwo wyjazdu za granic, co stwarza o szans rozwoju i doskonalenia swoich umiej tno ci, a przed wszystkim zarobku. Dobrym ród em informacji na temat perypetii i trudno ci zwi zanych z rysowaniem komiksów w Polsce jest zbiór przeprowadzonych wywiadów z artystami, zrealizowanych przez Bartosza Kurca 12. Pozycja komiksu jest tak samo jak on dynamiczna. Dzisiaj w Polsce bardzo du o mówi si o la bande dessinée, tematyk z nim zwi zan mo emy obserwowa w 11 por. P a r o w s k i M., Komiks - ch opiec do bicia, [w:] tego : Bez dubbingu, Warszawa por. K u r c Bartosz, TRZASK PRASK. Wywiady z Mistrzami polskiego (i nie tylko) komiksu, Bajka, Koluszki 2004.

14 14 telewizyjnych programach publicystycznych, w powa niejszych wydawnictwach ci g ych znajdujemy recenzje prac nowo wydanych. Liczne fora dyskusyjne oraz strony internetowe, kluby, konwenty [coroczny w odzi, ma status mi dzynarodowego], niezale ne zjazdy fanów, a w ko cu wystawy komiksów w galeriach wiadcz o wzro cie zainteresowania komiksem. czy si to zapewne z faktem, i rynek komiksowy, na którym panowa przez par dobrych lat zastój, zacz do pr nie si rozwija, a i sam komiks staje si bardziej dost pny. Wydawane s dzie a klasyki europejskiej i wiatowej, m odzi polscy twórcy maj wi ksz szans zaistnienia jako arty ci. Pozytywnie nastrajaj takie zdarzenia jak powstawanie w Gda sku pierwszej profesjonalnej pracowni komiksu. Projekt jest realizowany przez ludzi z Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gda sku. Ma on na celu stworzenie komiksowego centrum, w którym b dzie mo na zapozna si z histori gatunku, etapami tworzenia oraz z najwi kszymi twórcami. Zbiory maj zaspokaja nie tylko ciekawo poznania m odzie y, ale tak e i doros ych Dennis Wojda, Krzysztof Gawronkiewicz, Mikropolis : przewodnik turystyczny. W Europie zachodniej w Belgii, Francji, a tak e we W oszech komiks stanowi bardzo powa nie traktowany element kultury narodowej. Zawód rysownika komiksowego niesie ze sob du y presti. Istnieje wiele wydawnictw specjalizuj cych si wy cznie w publikowaniu komiksów. Dzia aj tam tak e liczne towarzystwa naukowe zajmuj ce si la bande dessiné. Czytanie komiksów jest bardzo powszechne i nie przynosi adnej ujmy, nie jest kojarzone z tzw. kultur nisk. 13 O s i e c i m s k i Marek, Narysujemy Batmana, Gazeta Wyborcza Trójmiasto, 29.XII.2004.

15 15 9. ledziu i Kurt, Niedzwiedz 78. Nie twierdz, e w Polsce musi by tak samo jak we Francji czy w Belgii, jednak e nasza [polska] obawa przed komiksem wydaje mi si ju troch anachroniczna. Poza tym trzeba pami ta, e fumetti nie ka demu musz si podoba, do cz ci ludzi one po prostu nie trafiaj. Komiks nie oddali mnie od ksi ek, wr cz przeciwnie, pokaza jakie inne pi kne i wspania e wra enia i do wiadczenia mo na z nich czerpa. Zdecydowanie czytam wi cej literatury ni historii obrazkowych. Mam wiadomo, e istniej komiksy s abe, ma owarto ciowe, które opieraj si na bezmy lnym operowaniu przemoc, sadyzmem, pornografi czy po prostu p ytko ci. Nie musz jednak po nie si ga, to mój wybór, co czytam i co polecam znajomym. Je eli powstaj jednak wci takie nieudane prace komiksowe, to wiadczy o tym, e istnieje na nie wzgl dnie du e zapotrzebowanie, a to daje ju do my lenia. Napisa em ostanie zdanie, dlatego e jako jeden z wielu zarzutów stawianych komiksom pojawia si bardzo cz sto ten oto: komiksy odmó d aj, zniech caj m odzie do czytania, podaj c na talerzu smakowite, schematyczne i atrakcyjne zarazem k ski. Nijak nie idzie mi si z tym zgodzi. Mam wiadomo, e istniej komiksy s abe, ma owarto ciowe, które opieraj si na bezmy lnym operowaniu przemoc, sadyzmem, pornografi czy po prostu p ytko ci. Nie musz jednak po nie si ga, to mój wybór, co czytam i co polecam znajomym. Je eli powstaj jednak wci takie nieudane prace komiksowe, to wiadczy o tym, e istnieje na nie wzgl dnie du e zapotrzebowanie, a to daje ju do my lenia.

16 Bernard Dumont [Bédu], Hugo : Boska Jab o. W czasach, którymi rz dzi przekaz audiowizualny, komiks niechybnie zaczyna odgrywa coraz wi ksze znaczenie. Ju dawno zacz przenika si z reklam, telewizj i grami komputerowymi. Znane postacie komiksowe zdobi ubrania, zapalniczki, kubki, torby, polecaj nam produkty, które warto naby etc. Komiks ju nie tylko adaptuje filmy czy ksi ki, ale sam jest przez nie adaptowany, nieraz z fatalnym skutkiem. Rysunkowy wiat przenika do sztuki, do ycia codziennego, zaczyna nam nieustannie towarzyszy. Nie pozostaje tak jak dawniej w zaciszu fotela i spokojnej lektury, próbuje nas zewsz d atakowa. Przyzwyczajamy si do niego, akceptujemy wiaty w nim wykreowane jako równoleg e do naszego. Zreszt sami nie raz na ladujemy bohaterów komiksowych, a to przebieraj c si w ich oryginalne kostiumy lub ucz c si specyficznego j zyka, tekstów, którymi operuj. Komiks jest produktem na sprzeda i o tym nie mo emy zapomina. Ma trafi w upodobanie czytelnika i zaspokoi jego aktualne pragnienia. Ma przede wszystkim stanowi form przyjemno ci, relaksu, zabawy. Szkoda, e czasem potrafi by agresywny i natarczywy, jest to zreszt niestety cech dzisiejszych mediów. Ciesz si bardzo, i komiks staje si tak e polem do dyskusji o problemach kulturowych, egzystencjalnych, porusza zagadnienia to samo ci i kondycji cz owieka wspó cze nie, a tak e dotyka nurtuj cych nas zagadnie historycznych [II Wojna wiatowa, Holocaust etc.]. Zarazem wybiega w blisk i dalek przysz o, opowiada wizje nie zawsze optymistyczne, jednak e pobudzaj ce do g bszej refleksji. W ko cu bogato czerpie z mitologii i folkloru, ba ni i legend, pozwala na namacalne do wiadczenie czyjej wyobra ni, fantazji jednocze nie rozwijaj c w asn. Nie powinni my szufladkowa komiksu jako przekazu schematycznego, tylko dlatego, e taka jest jego forma. Skrót, uproszczenie czy zniekszta cenie rzeczywisto ci ma w opowiadaniu obrazem swoiste funkcje ikony. Poprzez tak form mo emy dotrze do wn trza

17 17 naszego postrzegania albo z drugiej strony zatrzyma si jedynie na powierzchownej warstwie znaczeniowej. 11. Hugo Pratt, Corto Maltese na Syberii.

18 18 Rozdzia drugi Bohaterowie komiksu 12. Hugo Pratt, Corto Maltese na Syberii.

19 19 Rzadko która osoba nie zna dzi jakiego bohatera wywodz cego si z komiksu. Wcale nie trzeba ledzi historii obrazkowych, aby w ten czy inny sposób kojarzy postacie b d ce ich tematem. Makrokosmos komiksowy zdaje si ju od dawna by wype niony po brzegi najrozmaitszymi przedstawieniami bohaterów. Ich przenikanie do innych mediów i wiata realnego jest zjawiskiem oczywistym. Rama kadru komiksowego dawno ju p k a, a uwolnione z jej wn trza charaktery funkcjonuj na ró nych p aszczyznach kultury. Cz sto napotykamy je na swojej drodze, czy tego chcemy, czy nie... Opisanie lub interpretacja bohaterów komiksowych w szerokim zakresie stanowi prawdziwe wyzwanie, postaram si jednak z perspektywy etnologa przybli y Czytelnikowi ten jak e rozmaity i barwny bestiariusz komiksowy. Nale y na pocz tku ustali pewne fakty. Zdecydowanie w wi kszo ci opowie ci obrazkowych bohater stanowi fundament ca ego dzie a, jest impulsem, który nap dza fabu. wiat przedstawiony, t o zdarze wydaj si jedynie pretekstem dla trzonu historii dzia a g ównych postaci. To z nimi odbiorca komiksu sympatyzuje, zaprzyja nia si czy te identyfikuje, odnajduje w nich samego siebie. Dlatego atrakcyjno bohatera wp ywa na jako komiksu, na jego sukces czytelniczy. La bande dessinée pozwala zaspokoi t sknot za idea em, implikuje pewne utarte w kulturze schematy, które s wci no ne, innym razem przekszta ca je na swoje potrzeby, tworz c nowe mitologie. W bohaterach odnajdujemy rozmaite archetypy, pocz wszy od s dzi, m ciciela, dobroczy cy, poprzez wagabund, w drowca, pariasa, po upad e anio y, b dnych rycerzy czy b azny oraz wiele, wiele innych. ledz c ich losy, zostajemy uwik ani w sie intuicyjnych skojarze, a z drugiej strony g boko zakorzenionych relacji. Na przestrzeni lat i perypetii, przez które komiks przechodzi jako gatunek, na arenie jego kart przemyka y najrozmaitsze postaci. Stanowi y one zwierciad o [nieraz krzywe ], projekcj nastrojów, powszechnych zachowa czy potrzeb spo ecze stwa. Dlatego w a nie uwa am, i bohaterowie fumetti s tak interesuj cy. Moj uwag skupiaj g ównie superherosi, którzy w pewnym momencie stali si reprezentantami tej ga zi sztuki popularnej. W historiach z ich udzia em najostrzej, najjaskrawiej wyodr bniaj si cechy komiksu powszechnie rozpoznawalne. Przygl daj c si im, a tak e sposobom ich odbierania i funkcjonowania w kulturze, mo na wysnu ciekawe refleksje. Warto zacz jednak od prezentacji zjawiska ewolucji bohaterów komiksowych, które zwi zane jest z historycznymi przemianami ubieg ego stulecia. Krzysztof Teodor Toeplitz

20 20 podaje za Arthurem A. Bergerem 14, Reitbergerem i Fuchsem 15 pewn periodyzacj dziejów postaci z ameryka skich historii rysunkowych. Rozró nia trzy generacje bohaterów. Pierwsza z nich to <<okres niewinno ci>>, charakteryzuj cy si do prostym rysunkiem (gdzie wyj tek stanowi Little Nemo, pe en wyszukanej finezji rysunkowej komiks Winsora Mc Caya), trwa od pocz tków komiksu w XIX wieku a do roku Jako najbardziej znanych bohaterów tamtych czasów wymienia si : The Yellow Kid (1895) 17, The Katzenjammer Kids (1896), wspomnianego wy ej Little Nemo (1905), Krazy Kat (1913), Mutt and Jeff (1907) oraz innych. Go cili na amach prasy codziennej, w czasopismach. Dopiero w pó niejszym czasie doczekali si wyda albumowych, zebranych. Ówcze ni bohaterowie powstawali w nastroju do wiadczenia imigracji. Postacie te to (...) przybysze, opanowani wiar w <<sen ameryka ski>> (an American dream), a równocze nie prze ywaj cy gwa towne rozczarowanie w konfrontacji owego snu z rzeczywisto ci 18. La bande dessinée stara si wtedy, poprzez o mieszenie, ukazanie w zabawny sposób naprawd nieraz trudnych sytuacji yciowych, oswoi spo ecze stwo z nu cymi je problemami. Wydaje mi si, e stanowi form odreagowania, funkcja ta jest znamienita dla fummetti w ogóle. Dost pny w prasie brukowej, komiks zyska sobie g ównie sympatyków po ród biednej i rednio zamo nej cz ci spo ecze stwa - ludzi ci ko pracuj cych, którym potrzebna by a mo liwo spojrzenia na swój w asny los w sposób ironiczny, humorystyczny, z dystansu. Jednocze nie historyjki rysunkowe i ich bohaterowie obrazowali wspólne do wiadczenie spo eczne i wspóln postaw wobec niego. Humor tamtego okresu wydaje si brutalny, agresywny. Gwa towno zachowa niewinnych postaci komiksowych, ich dowcip bezpo redni, niespodziewany, czasem niezno ny dla otoczenia, zabarwiony jest duchem anarchii, prób protestu, niezadowoleniem z trudnej sytuacji. Bohaterowie nie ukrywaj niech ci do bogatej klasy spo ecze stwa oraz autorytetu w adzy. Sceny poszturchiwania, kopania, rzucania przedmiotami, wandalizmu wyst powa y w komiksie na porz dku dziennym. Wi kszo obuzów ówczesnych historii obrazkowych pos ugiwa a si charakterystycznym dla nizin spo ecznych slangiem, uproszczonym j zykiem. Slang móg tak e wskazywa na proweniencje imigracyjne postaci 14 B e r g e r A.A., The Comic Stipped American. What Dick Tracy, Blondie, Daddy Warbucks, and Charlie Brown Tell Us About Ourselves, Penguin Books Inc., Baltimore, Maryland, F u c h s W., R e i t b e r g e r R., Comics. Anatomie eines Massenmediums, Zurich T o e p l i t z K. T., Sztuka komiksu. Próba definicji nowego gatunku artystycznego, Czytelnik, Warszawa 1985, s Daty w nawiasach to lata, w których dana posta pojawi a si po raz pierwszy. 18 T o e p l i t z K. T., Sztuka komiksu. Próba definicji nowego gatunku artystycznego, Czytelnik, Warszawa 1985, s. 56.

21 21 [np. Katzenjammer Kids]. W kultowym Krazy Kat George a Herrimana [ukazywa si w latach ] Gópi Kocur oraz mysz Ignatz spleceni w bardzo ciekawym zwi zku uczuciowym, równie operuj specyficznym j zykiem. Nie jest to ju w a ciwie slang, a zupe nie nowy i rz dz cy si swoimi prawami sposób komunikowania si oraz wyra ania my li 19. Bohaterowie tego okresu to g ównie dzieci [lub bachory jak kto woli], w niekoniecznie atwym do zdefiniowania wieku, oraz zwierz ta o cechach antropomorficznych. Drugi okres i now jako zuchów z fummetti wyznaczaj w komiksie ameryka skim lata A.A. Berger nazwa go komiksem nowoczesnym [ta nazwa dzi jest ju troch nieaktualna...]. W tym czasie wy aniaj si na wiat o dzienne postacie, które znane s na ca ym wiecie po dzi dzie. Powstaj historie rysunkowe o tematyce awanturniczo przygodowej, fantastycznej, science fiction, kryminalnej, obyczajowej, grozy, thrillera, a wraz z nimi szereg rozmaitych bohaterów. Najbardziej znani z nich to: Popeye [1929], Little Orphan Annie [1924], Blondie [1930], Dennis Rozrabiaka [1951], Mickey Mouse [1928], Tarzan [1929], Sheena Królowa D ungli [1937] Buck Rogers [1929], Dick Tracy [1931], Flash Gordon [1933], Prince Valiant [1937], Superman [1938], Batman [1939], Captain Marvel [1940], Wonder Woman [1940], Captain America [1941], Plastic Man [1941], Pogo [1948], Peanuts [1950], ufff i inni. Na ich obraz mia y wp yw monumentalne wydarzenia historyczne I i II Wojna wiatowa; a tak e problemy codzienne : depresja, kryzys, wzrost przest pczo ci, rozk ad i zdegradowanie spo ecze stwa. Komiks nowoczesny powstaje w klimacie kszta towania si masowego spo ecze stwa producentów konsumentów. To tak e doba ostrych star ideologiczno politycznych, zderzenia warto ci moralnych oraz podj cie próby samokrytyki. Nurt stricte humorystyczny w komiksie zostaje zepchni ty raczej na margines, ale nadal funkcjonuje. Bardziej aktualna jest autoironia i satyra, która w latach 60 tych osi gnie swój rozkwit. Autorzy Peanuts [Charles Schulz] czy Pogo [Walt Kelly] pos uguj si aluzjami do problemów politycznych. Historie te wy miewaj system autorytatywny i pozostaj wierne idea om demokratycznym. 19 W interesuj cy sposób poddaje ten komiks analizie Gilbert Seldes. Porównuje postacie do Don Kichota, Parsifala czy Lucyfera. Wyja nia, e g ówny w tek rzucania ceg przez Ignatza w Kocura, posiada proweniencje z kultury Staro ytnego Egiptu. Wies aw Górnicki t umacz tekstu, bardzo dobrze odda charakter slangu, którym pos ugiwali si bohaterowie Krazy Kat. Por. S e l d e s Gilbert, Gópi Kocur, co chodzi sam, [w:] Super-Ameryka, Warszawa 1970, t.1, s

22 George Herriman, Krazy Kat. Pogo realizuje krytyk spo ecze stwa ameryka skiego opartego na zasadzie konkurencyjno ci [competitiveness], gdzie ka dy jest z natury rzeczy wrogiem ka dego, widz c w nim potencjalnego przeciwnika w walce konkurencyjnej 20. Bohaterowie Pogo to zwierz ta z cechami ludzkimi, chwyt ten w komiksie jest wykorzystywany bardzo cz sto i przypomina stylistyk bajki, wraz z jej umoralniaj cym, refleksyjnym przekazem. Charlie Brown [ch opiec] i Snoopy [piesek] to najbardziej rozpoznawalne postacie z serialu rysunkowego Peanuts. Komiks kreowany przez Charlesa Schulza osi gn w pewnym momencie ogromny sukces komercyjny, przyczyniaj c si do spopularyzowania Snoopiego. Ma o jest chyba miejsc na wiecie, gdzie jego wizerunek nie by by znany. Inaczej ma si z tre ci samego komiksu, z któr zapoznaje si tak naprawd raczej niewiele osób. Krótkie paski drukowane w czasopismach i gazetach nie oddaj w pe ni poetyki tego dzie a. Poza uroczymi chwytami komediowymi bohaterowie Peanuts to wynik interesuj cej analizy psychologicznej spo ecze stwa i refleksji egzystencjalnej. Autor kreuje oryginaln filozofi nazywan amerykanizacj w. Augustyna. Nasz (...) Snoopy, jedna z najdoskonalszych postaci zwierz cych stworzonych przez komiks, której dzia anie polega na nieustannym przekraczaniu swojej egzystencjalnej sytuacji, a mianowicie tego, e jest psem 21 posiada w sobie ogromny potencja. Jednak e najwi cej miejsca zajmuj w komiksie nowoczesnym postacie wyros e na gruncie poetyki awanturniczo przygodowej, fantastycznej i kryminalnej. Napotykamy tu pierwszych nadludzi [Flash Gordon, Superman, Batman, Captain Marvel], którzy rozpocz li pochód klasycznych superbohaterów obdarzonych nadprzyrodzonymi mocami. Wypowiadaj oni wojn korupcji, przest pcom i w ogóle wszelkiemu rodzajowi z a, które zak óca oby nale yty porz dek spo eczny. Opowiadaj si po stronie sprawiedliwo ci i adu, w ka dym odcinku stawiaj czo a gwa tom, porwaniom, morderstwom lub nieznanym si om z kosmosu. 20 T o e p l i t z K. T., Sztuka komiksu. Próba definicji nowego gatunku artystycznego, Czytelnik, Warszawa 1985, s Ibidem, s. 62.

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM PLANOWANIE DZIAŁAŃ Określanie drogi zawodowej to szereg różnych decyzji. Dobrze zaplanowana droga pozwala dojechać do określonego miejsca w sposób, który Ci

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

Rozpoczęcie edukacji przedszkolnej w wieku 3 lat dla wielu dzieci oznacza. pierwsze kontakty z duŝą grupą. Zmienia się tryb Ŝycia dziecka i sposób

Rozpoczęcie edukacji przedszkolnej w wieku 3 lat dla wielu dzieci oznacza. pierwsze kontakty z duŝą grupą. Zmienia się tryb Ŝycia dziecka i sposób 1. PROGRAM ADAPTACYJNY autor GraŜyna Myszor Rozpoczęcie edukacji przedszkolnej w wieku 3 lat dla wielu dzieci oznacza pierwsze kontakty z duŝą grupą. Zmienia się tryb Ŝycia dziecka i sposób zaspokajania

Bardziej szczegółowo

Świadomość, która obala stereotypy. Ewa Kucharczyk-Deja, Małgorzata Biadoń, ŚDS nr 2 w Warszawie

Świadomość, która obala stereotypy. Ewa Kucharczyk-Deja, Małgorzata Biadoń, ŚDS nr 2 w Warszawie Świadomość, która obala stereotypy Ewa Kucharczyk-Deja, Małgorzata Biadoń, ŚDS nr 2 w Warszawie Plan prezentacji 1. Jak to się zaczęło? 2. Komu to pomoże? 3. Choroby psychiczne stereotypy. 4. Opinie Polaków

Bardziej szczegółowo

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych ciosów jaki może nas spotkać w związku z dugą osobą jest

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ PRACA ZAROBKOWA EMERYTÓW I RENCISTÓW A PROBLEM BEZROBOCIA BS/80/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MAJ 2002

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ PRACA ZAROBKOWA EMERYTÓW I RENCISTÓW A PROBLEM BEZROBOCIA BS/80/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MAJ 2002 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

Idea i Projekt Sieci Najciekawszych Wsi

Idea i Projekt Sieci Najciekawszych Wsi Idea i Projekt Sieci Najciekawszych Wsi INSPIRACJA: Sieci Najpiękniejszych Wsi Francja, Walonia, Włochy, Quebek, Japonia, Hiszpania, Rumunia, Saksonia) INSPIRACJA: SIEĆ NAJPIĘKNIEJSZYCH WSI Francji Ochrona

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Komisji Edukacji Narodowej w Warszawie Filia w Nowym Dworze Mazowieckim

Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Komisji Edukacji Narodowej w Warszawie Filia w Nowym Dworze Mazowieckim K o n k u r s WYDAJEMY WŁASNĄ KSIĄŻKĘ I GAZETĘ O Baśce Murmańskiej ó s m a e d y c j a 2012/2013 Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Komisji Edukacji Narodowej w Warszawie Filia w Nowym Dworze Mazowieckim

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny

Program profilaktyczny Program profilaktyczny Liceum Filmowego z Oddziałami Dwujęzycznymi przy Warszawskiej Szkole Filmowej prowadzonego przez Fundację Edukacji i Sztuki Filmowej Bogusława Lindy i Macieja Ślesickiego LATERNA

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się:

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się: Co to jest autyzm? Autyzm to całościowe, rozległe zaburzenie rozwojowe charakteryzujące się licznymi nieprawidłowościami w rozwoju, uwidaczniającymi się przed ukończeniem trzeciego roku życia w co najmniej

Bardziej szczegółowo

Chillout w pracy. Nowatorska koncepcja

Chillout w pracy. Nowatorska koncepcja Chillout w pracy Wypoczęty pracownik to dobry pracownik. Ciężko z tym stwierdzeniem się nie zgodzić, ale czy możliwy jest relaks w pracy? Jak dzięki aranżacji biura sprawić frajdę pracownikom? W każdej

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM DYPLOMOWE. Budownictwo semestr VIII

SEMINARIUM DYPLOMOWE. Budownictwo semestr VIII WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA Wydział Architektury 02-061 Warszawa, ul. Wawelska 14 SEMINARIUM DYPLOMOWE Budownictwo semestr VIII CZĘŚĆ II Warszawa 2010 r. Uwagi ogólne Pracadyplomowajest widocznymi

Bardziej szczegółowo

śywa BIBLIOTEKA 13 15.06.2008 - PODSUMOWANIE Ilość wypoŝyczeń poszczególnych tytułów

śywa BIBLIOTEKA 13 15.06.2008 - PODSUMOWANIE Ilość wypoŝyczeń poszczególnych tytułów Ogółem ilość uczestników: 115 Ilość kobiet: 66 Ilość męŝczyzn: 47 Średnia wieku: 25 śywa BIBLIOTEKA 13 15.06.2008 - PODSUMOWANIE Ilość wypoŝyczeń poszczególnych tytułów Ilość wypoŝyczeń czytelnika Ilość

Bardziej szczegółowo

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Rada Europy Strasburg, Francja SKARGA na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Artykułu 45-47 Regulaminu Trybunału 1 Adres pocztowy

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

Kolorowe przytulanki

Kolorowe przytulanki Innowacja pedagogiczna. Kolorowe przytulanki Autorki : mgr Małgorzata Drozdek mgr Wioletta Szypowska Założenia ogólne: Każdy rodzaj kontaktu ze sztuką rozwija i kształtuje osobowość człowieka. Zajęcia

Bardziej szczegółowo

Sponsorzy projektu Obozy Zdobywców Biegunów

Sponsorzy projektu Obozy Zdobywców Biegunów Sponsorzy projektu Obozy Zdobywców Biegunów Obozy Zdobywców Biegunów to cykl wyjazdów na letnie i zimowe obozy rekreacyjne, których celem jest wspieranie aktywności dzieci niepełnosprawnych ruchowo, przewlekle

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2012 BS/74/2012 O DOPUSZCZALNOŚCI STOSOWANIA KAR CIELESNYCH I PRAWIE CHRONIĄCYM DZIECI PRZED PRZEMOCĄ

Warszawa, maj 2012 BS/74/2012 O DOPUSZCZALNOŚCI STOSOWANIA KAR CIELESNYCH I PRAWIE CHRONIĄCYM DZIECI PRZED PRZEMOCĄ Warszawa, maj 2012 BS/74/2012 O DOPUSZCZALNOŚCI STOSOWANIA KAR CIELESNYCH I PRAWIE CHRONIĄCYM DZIECI PRZED PRZEMOCĄ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Policjanci szkolili pracowników socjalnych

Policjanci szkolili pracowników socjalnych Policjanci szkolili pracowników socjalnych Napisano dnia: 2016-02-12 09:32:59 W czwartek 11 lutego 2016 roku funkcjonariusze Komendy Powiatowej Policji w Lwówku Śląskim przy współudziale funkcjonariuszy

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych przez Departament Pielęgniarek i Położnych wśród absolwentów studiów pomostowych, którzy zakończyli udział w projekcie systemowym pn. Kształcenie zawodowe pielęgniarek

Bardziej szczegółowo

Strategia opakowań na przykładzie branży mleczarskiej. Agnieszka Kowalska

Strategia opakowań na przykładzie branży mleczarskiej. Agnieszka Kowalska Strategia opakowań na przykładzie branży mleczarskiej Agnieszka Kowalska Polskie Towarzystwo Ekonomiczne Oddział w Toruniu Toruń 2011 Recenzja prof. zw. Aldon Zalewski Redaktor prowadzący Adam P. Balcerzak

Bardziej szczegółowo

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), Istota umów wzajemnych Podstawa prawna: Księga trzecia. Zobowiązania. Dział III Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Bardziej szczegółowo

CO Z TĄ SZTUKĄ ZROBIĆ

CO Z TĄ SZTUKĄ ZROBIĆ ????? CO Z TĄ SZTUKĄ ZROBIĆ Odpowiadaliście już na pytanie, co to jest zabytek i dzieło sztuki (KONTEKSTY, możecie jeszcze raz posłuchać informacji o zabytku w naszej szafie dźwiękowej). Nauczyliście się

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w n auc u e

Jak pomóc dziecku w n auc u e Jak pomóc dziecku w nauce O jakości uczenia i wychowania dzieci decydują: nauczyciele, sami uczniowie i rodzice. Każdy z nich jest tak samo ważny. Jaka jest rola rodziców? Bez ich aktywności edukacja dziecka

Bardziej szczegółowo

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 Reguła życia, to droga do świętości; jej sens można również określić jako: - systematyczna praca nad sobą - postęp duchowy - asceza chrześcijańska

Bardziej szczegółowo

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania Według opublikowanych na początku tej dekady badań Demoskopu, zdecydowana większość respondentów (74%) przyznaje, że w miejscowości, w której mieszkają znajdują się nośniki reklamy zewnętrznej (specjalne,

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Mów dziecku, że jest mądre, że umie, że potrafi... W szkole nie tylko wiedza ma być nowoczesna, ale również jej nauczanie

Bardziej szczegółowo

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII Systemy transakcyjne cz.1 Wszelkie prawa zastrze one. Kopiowanie i rozpowszechnianie ca ci lub fragmentu niniejszej publikacji

Bardziej szczegółowo

Eksperyment,,efekt przełomu roku

Eksperyment,,efekt przełomu roku Eksperyment,,efekt przełomu roku Zapowiedź Kluczowe pytanie: czy średnia procentowa zmiana kursów akcji wybranych 11 spółek notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie (i umieszczonych już

Bardziej szczegółowo

DZIECI I ICH PRAWA. Prawa Dziecka są dla wszystkich dzieci bez wyjątku

DZIECI I ICH PRAWA. Prawa Dziecka są dla wszystkich dzieci bez wyjątku DZIECI I ICH PRAWA Prawa Dziecka są dla wszystkich dzieci bez wyjątku i jakiejkolwiek dyskryminacji, niezaleŝnie od koloru skóry, płci, języka, jakim się posługuje, urodzenia oraz religii. Zostały one

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. kard. Stefana Wyszyńskiego w Troszynie

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. kard. Stefana Wyszyńskiego w Troszynie Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. kard. Stefana Wyszyńskiego w Troszynie na lata 2014-2019 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę o systemie oświaty z dnia 7 września 1991

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

Wykres 1. Płeć respondentów. Źródło: opracowanie własne. Wykres 2. Wiek respondentów.

Wykres 1. Płeć respondentów. Źródło: opracowanie własne. Wykres 2. Wiek respondentów. Ogółem w szkoleniach wzięły udział 92 osoby, które wypełniły krótką ankietę mającą na celu poznanie ich opinii dotyczących formy szkolenia, osób prowadzących, a także przydatności przekazywanych informacji.

Bardziej szczegółowo

Witamy w przedszkolu

Witamy w przedszkolu Witamy w przedszkolu Wydanie: Biuro Szkolne Hafnarfjarðar 2005 Strandgötu 31 220 Hafnarfjörður tel: 555-5800 Fax: 585-5809 Adres internetowy: skolaskr@hafnarfjordur.is Zdjecia: Dzieci w przedszkolu Alfasteini

Bardziej szczegółowo

Umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony

Umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony Umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony Uwagi ogólne Definicja umowy Umowa o pracę stanowi dokument stwierdzający zatrudnienie w ramach stosunku pracy. Według ustawowej definicji jest to zgodne oświadczenie

Bardziej szczegółowo

Komputer i urządzenia z nim współpracujące

Komputer i urządzenia z nim współpracujące Temat 1. Komputer i urządzenia z nim współpracujące Realizacja podstawy programowej 1. 1) opisuje modułową budowę komputera, jego podstawowe elementy i ich funkcje, jak również budowę i działanie urządzeń

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów

Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów 1 Autor: Aneta Para Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów Jak powiedział Günter Verheugen Członek Komisji Europejskiej, Komisarz ds. przedsiębiorstw i przemysłu Mikroprzedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Wybrane programy profilaktyczne

Wybrane programy profilaktyczne Wybrane programy profilaktyczne Szkolna interwencja profilaktyczna Szkolna interwencja profilaktyczna Program wczesnej interwencji Profilaktyka selektywna Program adresowany do szkół Opracowanie programu

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW 1. Zawody III stopnia trwają 150 min. 2. Arkusz egzaminacyjny składa się z 2 pytań otwartych o charakterze problemowym, 1 pytania opisowego i 1 mini testu składającego

Bardziej szczegółowo

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia Pole kompetencji Bezpieczeństwo i higiena pracy Level: 6 Credit: Umiejętności Wiedza 1 Stawia pytania odnośnie

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które Oddział Powiatowy ZNP w Gostyninie Uprawnienia emerytalne nauczycieli po 1 stycznia 2013r. W związku napływającymi pytaniami od nauczycieli do Oddziału Powiatowego ZNP w Gostyninie w sprawie uprawnień

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

Program działania. Zespołu Samokształceniowego nauczycieli bibliotekarzy

Program działania. Zespołu Samokształceniowego nauczycieli bibliotekarzy Program działania Zespołu Samokształceniowego nauczycieli bibliotekarzy pracujących w dzielnicy Warszawa Praga Południe na rok szkolny: 2006/2007, 2007/2008, 2008/2009 oprac. Bożena Dawidowska-Langer Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY METROLOGII ĆWICZENIE 4 PRZETWORNIKI AC/CA Międzywydziałowa Szkoła Inżynierii Biomedycznej 2009/2010 SEMESTR 3

PODSTAWY METROLOGII ĆWICZENIE 4 PRZETWORNIKI AC/CA Międzywydziałowa Szkoła Inżynierii Biomedycznej 2009/2010 SEMESTR 3 PODSTAWY METROLOGII ĆWICZENIE 4 PRZETWORNIKI AC/CA Międzywydziałowa Szkoła Inżynierii Biomedycznej 29/2 SEMESTR 3 Rozwiązania zadań nie były w żaden sposób konsultowane z żadnym wiarygodnym źródłem informacji!!!

Bardziej szczegółowo

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE OKE Kraków 2012 Zadanie egzaminacyjne zostało opracowane

Bardziej szczegółowo

nierówności w sferze wpływów, obowiązków, praw, podziału pracy i płacy pomiędzy rządzącymi a rządzonymi.

nierówności w sferze wpływów, obowiązków, praw, podziału pracy i płacy pomiędzy rządzącymi a rządzonymi. TEMAT: Nierówności społeczne 6. 6. Główne obszary nierówności społecznych: płeć; władza; wykształcenie; prestiż i szacunek; uprzedzenia i dyskryminacje; bogactwa materialne. 7. Charakterystyka nierówności

Bardziej szczegółowo

Portretowanie zdolności i ich rozwój. Projekt współfinansowany z Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Portretowanie zdolności i ich rozwój. Projekt współfinansowany z Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Portretowanie zdolności i ich rozwój Projekt współfinansowany z Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Jeśli chcesz nauczyć Jasia matematyki, to musisz znać matematykę i Jasia ks.

Bardziej szczegółowo

Pracownia budowy pojazdów samochodowych.

Pracownia budowy pojazdów samochodowych. Autor: Zdzisław Skupiński Zespół Szkół Zawodowych im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Dynowie PROJEKT DYDAKTYCZNY W REALIZACJI EDUKACJI ZAWODOWEJ Pracownia budowy pojazdów samochodowych. CEL OGÓLNY Poznanie

Bardziej szczegółowo

Dlaczego kompetencje?

Dlaczego kompetencje? Dlaczego kompetencje? Kompetencje to słowo, które słyszymy dziś bardzo często, zarówno w kontekście konieczności wykształcania ich u uczniów, jak i w odniesieniu do naszego osobistego rozwoju zawodowego.

Bardziej szczegółowo

Aneks nr 8 z dnia 24.07.2013 r. do Regulaminu Świadczenia Krajowych Usług Przewozu Drogowego Przesyłek Towarowych przez Raben Polska sp. z o.o.

Aneks nr 8 z dnia 24.07.2013 r. do Regulaminu Świadczenia Krajowych Usług Przewozu Drogowego Przesyłek Towarowych przez Raben Polska sp. z o.o. Aneks nr 8 z dnia 24.07.2013 r. do Regulaminu Świadczenia Krajowych Usług Przewozu Drogowego Przesyłek Towarowych przez Raben Polska sp. z o.o. 1 Z dniem 24 lipca 2013 r. wprowadza się w Regulaminie Świadczenia

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach w roku szkolnym 2013/2014 WYMAGANIE PLACÓWKA REALIZUJE KONCEPCJĘ PRACY Bełżyce 2014 SPIS TREŚCI: I Cele i zakres ewaluacji

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Jak nauczyciel może wspierać uczniów, w radzeniu sobie ze stresem egzaminacyjnym?

Jak nauczyciel może wspierać uczniów, w radzeniu sobie ze stresem egzaminacyjnym? Jak nauczyciel może wspierać uczniów, w radzeniu sobie ze stresem egzaminacyjnym? Rozmawiajmy o stresie Stres jest zjawiskiem absolutnie naturalnym Boimy się tego co nieznane Większa świadomość uczniów

Bardziej szczegółowo

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów Posłowie sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej wysłuchali NIK-owców, którzy kontrolowali proces aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości skarbu państwa. Podstawą

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl John McMahon Pierwsze kroki do wyjścia z alkoholizmu Original edition published in English Tytuł oryginału: First Steps out of Problem Drinking Copyright 2010 John McMahon Copyright Lion Hudson plc, Oxford,

Bardziej szczegółowo

Gdynia: Księgowość od podstaw Numer ogłoszenia: 60337-2012; data zamieszczenia: 15.03.2012 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - usługi

Gdynia: Księgowość od podstaw Numer ogłoszenia: 60337-2012; data zamieszczenia: 15.03.2012 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - usługi 1 z 5 2012-03-15 12:05 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.pupgdynia.pl Gdynia: Księgowość od podstaw Numer ogłoszenia: 60337-2012;

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Niezależnie od rodzaju materiału dźwiękowego ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej:

Niezależnie od rodzaju materiału dźwiękowego ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej: W czasie przeprowadzonego w czerwcu 2012 roku etapu praktycznego egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie asystent operatora dźwięku zastosowano sześć zadań. Rozwiązanie każdego z zadań

Bardziej szczegółowo

Co każdy rodzic powinien wiedzieć o rozwoju mowy swojego dziecka?

Co każdy rodzic powinien wiedzieć o rozwoju mowy swojego dziecka? Co każdy rodzic powinien wiedzieć o rozwoju mowy swojego dziecka? Rodzice są pierwszymi i najważniejszymi nauczycielami mowy swojego dziecka Mowa jest podstawowym środkiem komunikacji i ma szczególne znaczenia

Bardziej szczegółowo

Niniejszy ebook jest własnością prywatną.

Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejsza publikacja, ani żadna jej część, nie może być kopiowana, ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana, powielana, ani odczytywana w środkach publicznego

Bardziej szczegółowo

Plan połączenia ATM Grupa S.A. ze spółką zależną ATM Investment Sp. z o.o. PLAN POŁĄCZENIA

Plan połączenia ATM Grupa S.A. ze spółką zależną ATM Investment Sp. z o.o. PLAN POŁĄCZENIA Plan połączenia ATM Grupa S.A. ze spółką zależną ATM Investment Sp. z o.o. PLAN POŁĄCZENIA Zarządy spółek ATM Grupa S.A., z siedzibą w Bielanach Wrocławskich oraz ATM Investment Spółka z o.o., z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Formularz Fair Play sezon 2009/2010 III liga. Stadion/Miejsce zawodów Data Godzina meczu Rezultat OCENA

Formularz Fair Play sezon 2009/2010 III liga. Stadion/Miejsce zawodów Data Godzina meczu Rezultat OCENA Gospodarze Formularz Fair Play sezon 2009/2010 III liga Goście Stadion/Miejsce zawodów Data Godzina meczu Rezultat Imię i nazwisko Delegata/Obserwatora* Imię i nazwisko Obserwatora Imię i nazwisko Sędziego

Bardziej szczegółowo

Warszawa 2016. Ośrodek Rozwoju Edukacji Aleje Ujazdowskie 28 00-478 Warszawa www.ore.edu.pl. Konsultacja merytoryczna Valentina Todorovska-Sokołowska

Warszawa 2016. Ośrodek Rozwoju Edukacji Aleje Ujazdowskie 28 00-478 Warszawa www.ore.edu.pl. Konsultacja merytoryczna Valentina Todorovska-Sokołowska Konsultacja merytoryczna Valentina Todorovska-Sokołowska Redakcja i korekta Elżbieta Gorazińska Projekt okładki, redakcja techniczna i skład Barbara Jechalska W projekcie graficznym wykorzystano elementy

Bardziej szczegółowo

Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji?

Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji? Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji? 2 Osiągnięcie i utrzymanie wskaźników Wygenerowany przychód Zakaz podwójnego finansowania Trwałość projektu Kontrola po zakończeniu realizacji projektu

Bardziej szczegółowo

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym Warszawa, dnia 28 sierpnia, 2012 rok Grupa Posłów na Sejm RP Klubu Poselskiego Ruch Palikota Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji

Bardziej szczegółowo

Paweł Selera, Prawo do odliczenia i zwrotu podatku naliczonego w VAT, Wolters Kluwer S.A., Warszawa 2014, ss. 372

Paweł Selera, Prawo do odliczenia i zwrotu podatku naliczonego w VAT, Wolters Kluwer S.A., Warszawa 2014, ss. 372 Paweł Selera, Prawo do odliczenia i zwrotu podatku naliczonego w VAT, Wolters Kluwer S.A., Warszawa 2014, ss. 372 I Odliczenie i zwrot podatku naliczonego to podstawowe mechanizmy funkcjonowania podatku

Bardziej szczegółowo

Jak wytresować swojego psa? Częs ć 1. Niezbędny sprzęt przy szkoleniu psa oraz procesy uczenia

Jak wytresować swojego psa? Częs ć 1. Niezbędny sprzęt przy szkoleniu psa oraz procesy uczenia Jak wytresować swojego psa? Częs ć 1 Niezbędny sprzęt przy szkoleniu psa oraz procesy uczenia Niezbędny sprzęt przy szkoleniu psa oraz proćesy uczenia Problemy wynikające z zachowań psów często nie są

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2013 J ZYK NIEMIECKI

EGZAMIN MATURALNY 2013 J ZYK NIEMIECKI pobrano z www.sqlmedia.pl entralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2013 J ZYK NIEMIEKI POZIOM ROZSZERZONY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2013 ZADANIA OTWARTE Zadanie 1. pobrano z

Bardziej szczegółowo

Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego. w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością artystyczną i upowszechnianiem kultury.

Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego. w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością artystyczną i upowszechnianiem kultury. identyfikator /6 Druk nr 114 UCHWAŁY NR... Rady Miejskiej Wodzisławia Śląskiego z dnia... w sprawie stypendiów dla osób zajmujących się twórczością Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 9 i art. 18 ust. 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V Inflacja (CPI, PPI) Wszelkie prawa zastrze one. Kopiowanie i rozpowszechnianie ca ci lub fragmentu niniejszej publikacji w

Bardziej szczegółowo

ROLA E-LEARNINGU W WYRÓWNYWANIU SZANS EDUKACYJNYCH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

ROLA E-LEARNINGU W WYRÓWNYWANIU SZANS EDUKACYJNYCH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH MODELE KSZTAŁCENIA I DOSKONALENIA NA ODLEGŁOŚĆ ROLA E-LEARNINGU W WYRÓWNYWANIU SZANS EDUKACYJNYCH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Warszawa, 12-13.10.2010 r. Józef Bednarek ZAŁOśENIA METODOLOGICZNE ANALIZ 1. ZłoŜoność

Bardziej szczegółowo

Omnec Onec Zbiór tekstów - Część III - List od Wenusjan

Omnec Onec Zbiór tekstów - Część III - List od Wenusjan Omnec Onec Zbiór tekstów - Część III - List od Wenusjan Venusian Script Collection of Texts Part III - Copyright 2000 by Omnec Onec Zbiór tekstów Part III - Copyright 2000 by Omnec Onec Kopiowanie i rozpowszechnianie

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach 4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach Baza noclegowa stanowi podstawową bazę turystyczną, warunkującą w zasadzie ruch turystyczny. Dlatego projektując nowy szlak należy ją

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Program wychowania do Ŝycia w rodzinie do klas V VI

Program wychowania do Ŝycia w rodzinie do klas V VI Program wychowania do Ŝycia w rodzinie do klas V VI I Wstęp Celem programu pt. Wychowanie do Ŝycia w rodzinie jest przedstawienie całościowego spojrzenia na seksualność człowieka. Obejmuje ono nie tylko

Bardziej szczegółowo

Jakość oferty edukacji kulturalnej w Warszawie Raport z badania

Jakość oferty edukacji kulturalnej w Warszawie Raport z badania Jakość oferty edukacji kulturalnej w Warszawie Raport z badania Wydział Badań i Analiz Centrum Komunikacji Społecznej Urząd m.st. Warszawy Warszawa, grudzień 2014 r. Informacje o badaniu Cel badania: diagnoza

Bardziej szczegółowo

Polubić poezję czyli o potrzebie kontaktu młodzieży dorastającej z kulturą żywego słowa

Polubić poezję czyli o potrzebie kontaktu młodzieży dorastającej z kulturą żywego słowa Polubić poezję czyli o potrzebie kontaktu młodzieży dorastającej z kulturą żywego słowa Program własny mgr Anny Mrukowskiej nauczyciela języka polskiego w Gimnazjum NR 2 im. Marii Skłodowskiej Curie Wstęp

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

Dzięki znajomości prawa możesz lepiej przeciwdziałać przemocy wokół siebie, i egzekwować wymiar kary wobec sprawcy przemocy.

Dzięki znajomości prawa możesz lepiej przeciwdziałać przemocy wokół siebie, i egzekwować wymiar kary wobec sprawcy przemocy. Wiedza to władza! Dzięki znajomości prawa możesz lepiej przeciwdziałać przemocy wokół siebie, i egzekwować wymiar kary wobec sprawcy przemocy. Po moich licznych rozmowach z ofiarami przemocy, postanowiłam

Bardziej szczegółowo

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu..

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. w którym będziemy mieszkać. Coraz więcej osób, korzystających ze standardowych projektów, decyduje się nadać swojemu

Bardziej szczegółowo

Tego dnia, tak bez przyczyny, postanowiłem trochę pobiegać. Pobiegłem do końca drogi, a kiedy tam dotarłem, pomyślałem, że pobiegnę na koniec miasta.

Tego dnia, tak bez przyczyny, postanowiłem trochę pobiegać. Pobiegłem do końca drogi, a kiedy tam dotarłem, pomyślałem, że pobiegnę na koniec miasta. Goniąc marzenia Tego dnia, tak bez przyczyny, postanowiłem trochę pobiegać. Pobiegłem do końca drogi, a kiedy tam dotarłem, pomyślałem, że pobiegnę na koniec miasta. A kiedy tam dotarłem, pomyślałem sobie,

Bardziej szczegółowo

Bazy danych. Andrzej Łachwa, UJ, 2013 andrzej.lachwa@uj.edu.pl www.uj.edu.pl/web/zpgk/materialy 9/15

Bazy danych. Andrzej Łachwa, UJ, 2013 andrzej.lachwa@uj.edu.pl www.uj.edu.pl/web/zpgk/materialy 9/15 Bazy danych Andrzej Łachwa, UJ, 2013 andrzej.lachwa@uj.edu.pl www.uj.edu.pl/web/zpgk/materialy 9/15 Przechowywanie danych Wykorzystanie systemu plików, dostępu do plików za pośrednictwem systemu operacyjnego

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI Liceum

SCENARIUSZ LEKCJI Liceum Proponowany scenariusz jest przykładem postępowania dydaktycznego wyprowadzonego z zasad konstruktywizmu edukacyjnego: SCENARIUSZ LEKCJI Liceum Temat lekcji: Czy huśtawka jest oscylatorem harmonicznym?

Bardziej szczegółowo

OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ

OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ Z. Freud: STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ Źródłem energii człowieka jest jego instynktowny pęd do przyjemności. Ta podstawowa żądza natychmiastowego zaspokojenia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO I ETAP EDUKACYJNY- KLASY I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO I ETAP EDUKACYJNY- KLASY I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO I ETAP EDUKACYJNY- KLASY I-III I TREŚCI NAUCZANIA KLASA I SZKOŁY PODSTAWOWEJ Język obcy nowożytny. Wspomaganie dzieci w porozumiewaniu się z osobami,

Bardziej szczegółowo

czyli dlaczego warto rozwijać pozytywne uczucia i emocje?

czyli dlaczego warto rozwijać pozytywne uczucia i emocje? Konspekt zajęć Temat : W trosce o radosną naturę człowieka czyli dlaczego warto rozwijać pozytywne uczucia i emocje? Cele : - budzenie i umacnianie pozytywnego obrazu samego siebie, - dbałość o wewnętrzną

Bardziej szczegółowo