Zarz dzanie ryzykiem dzia alno ci gospodarczej Management of economic activity s risk

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zarz dzanie ryzykiem dzia alno ci gospodarczej Management of economic activity s risk"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe AKADEMII PODLASKIEJ w SIEDLCACH NR 85 Seria: Administracja i Zarz dzanie 2010 mgr Olga Rytel Akademia Podlaska w Siedlcach Zarz dzanie ryzykiem dzia alno ci gospodarczej Management of economic activity s risk Streszczenie: Niniejsze opracowanie po wi cone zosta o tematyce ryzyka dzia alno ci gospodarczej. W pracy zdefiniowano poj cia niepewno ci i ryzyka. Ukazano ró nic pomi dzy ryzykiem czystym a ryzykiem spekulacyjnym. Dokonano podzia u ryzyka dzia alno ci gospodarczej na ryzyko operacyjne i ryzyko finansowe. Omówiono istot oraz etapy zarz dzania ryzykiem. Abstract: This paper describes problems of economic activity s risk. It defines uncertainty and risk. It shows difference among pure risk and speculation risk. It performs of economic activity s risk to operative risk and financial risk. It shows essence and stages of management risk. Wprowadzenie Ryzyko w osi ganiu zamierzonych celów zwi zane jest z ka d aktywno ci podejmowan przez cz owieka, w tym równie z dzia alno ci gospodarcz. Wynika ono z faktu niedysponowania pe n informacj i co za tym idzie podejmowania decyzji dotycz cych nie do ko ca przewidywalnej przysz o ci. Osoba (osoby) przyst puj ca do dzia a nie mo e by zatem ca kowicie pewna ich przysz ych wyników. Niepewno a ryzyko ró nice terminologiczne Ryzyko jest poj ciem wieloznacznym i z o onym, co powoduje, i w literaturze przedmiotu mo na znale wiele jego definicji. Niektóre z nich uto samiaj ryzyko z niepewno ci. Przyk adowo, O. Lange pisze: Ekonomi ci neoklasycznej szko y zamiast terminu ryzyko u ywali okre lenia niepewno 1, a J.F. Sinkey Jr. twierdzi, i ryzyko to niepewno zwi zana z przysz ymi wydarzeniami lub wynikami decyzji 2. Jednak zdaniem wielu autorów kategorie ryzyko i niepewno nie s równoznaczne. I tak na przyk ad, 1 O. Lange, Teoria programowania. Dzie a, t. 6, Pa stwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1977, s J.F. Sinkey Jr., Commercial Bank Financial Management in the Financial Services Industry, Macmillan Publishing Company, New York 1992, s. 391.

2 158 O. Rytel A. Willet podkre la, i ryzyko jest obiektywnie wspó zale ne od subiektywnej niepewno ci, a ujmuj c to inaczej ryzyko jest zobiektywizowan niepewno ci wyst pienia niepo danego zdarzenia 3. Podobnie do omawianego zagadnienia podchodz F. Knight, M. Wierzbi ska i I. Pfeffer. F. Knight rozró nia niepewno mierzaln i niemierzaln, przy czym za ryzyko uwa a niepewno mierzaln, niepewno niemierzaln uznaje za za niepewno sensu stricte 4. W jego uj ciu kryterium rozró niaj cym ryzyko i niepewno jest zatem mo liwo pos u enia si rachunkiem prawdopodobie stwa. Zgodnie z tym zró nicowaniem, o niepewno ci mówimy wówczas, gdy nie jest znane prawdopodobie stwo ostatecznego wyniku w zwi zku z podj tymi krokami. Natomiast, w przypadku gdy ewentualne efekty przedsi wzi tych dzia a mo emy okre li z pewnym prawdopodobie stwem, mamy do czynienia z ryzykiem. Równie w definicjach przytoczonych przez M. Wierzbi sk wyznacznikiem pozwalaj cym odró ni niepewno od ryzyka jest mo liwo zastosowania rachunku prawdopodobie stwa. W tym przypadku zarówno niepewno, jak i ryzyko to mo liwo wyst pienia odchyle od przewidywanych wyników danego dzia ania przy czym w przypadku ryzyka odchylenia te mog by prognozowane przy zastosowaniu rachunku prawdopodobie stwa, natomiast w sytuacji niepewno ci odchylenia te nie mog by szacowane z adnym okre lonym stopniem prawdopodobie stwa 5. Z kolei I. Pfeffer uznaje, i ryzyko jest kombinacj elementów hazardu i jest mierzone prawdopodobie stwem, niepewno za jest mierzona przez poziom wiary. Wed ug niego ryzyko jest stanem wiata, niepewno jest stanem umys u 6. Z uwagi na charakter niniejszego opracowania rozdzielno analizowanych poj nie wydaje si istotna, jednak e w dalszej cz ci rozwa a stosowane b dzie okre lenie ryzyko. Ryzyko czyste i ryzyko spekulacyjne Istniej dwa podej cia do ryzyka rozumianego z punktu widzenia jego efektów koncepcja negatywna (asymetryczna, jednostronna) i koncepcja neutralna (symetryczna, dwustronna). Pierwsza z nich ujmuje ryzyko jako mo liwo poniesienia szkody lub straty podkre la zatem jego negatywne skutki i traktuje je jako zagro enie. Druga okre la ryzyko jako mo liwo wyst pienia efektu dzia ania niezgodnego z oczekiwaniami, przy czym efekt ten mo e by zarówno gorszy ni zak adany (przykra niespodzianka), jak i lepszy ni przewidywany (przyjemne zaskoczenie) st d w tym przypadku ryzyko rozumiane jest z jednej strony jako zagro enie, ale z drugiej jako szansa. Z powy szego wynika rozró nienie pomi dzy ryzykiem czystym i spekulacyjnym. Ryzyko czyste to mo liwo, e co si nie uda; ryzyko 3 A.H. Willet, The Economic Theory of Risk Insurance, The University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1951, s E.H. Knight, Risk, Uncertainty and profit, Cosimo Classics, New York 2005, s M. Wierzbi ska, Ryzyko w gospodarce rynkowej w okresie transformacji systemowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk odowskiej, Lublin 1996, s I. Pfeffer, Insurance and Economic Theory, Homewood, Illinois 1956, s. 42. Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010 ZN nr 85

3 Zarz dzanie ryzykiem dzia alno ci gospodarczej 159 spekulacyjne to alternatywa zaistnienia zarówno wyników negatywnych, jak i pozytywnych 7. Negatywne uj cie ryzyka jest typowe w teorii i praktyce ubezpiecze podmioty ubezpieczaj si wtedy, gdy istnieje mo liwo poniesienia szkody lub straty. Z kolei podej cie neutralne przejawia si w przypadku inwestowania w akcje spodziewaj c si osi gn okre lon stop dochodu, nale y zdawa sobie spraw, e istnieje zarówno mo liwo uzyskania dochodu ni szego od zak adanego (a nawet poniesienia straty), jak i osi gni cia dochodu wy szego od zak adanego 8. Przyk adem definicji wykorzystuj cej koncepcj negatywn jest okre lenie T. Kaczmarka, zgodnie z którym ryzyko to mo liwo niepowodzenia, mo liwo zaistnienia zdarze niezale nych od dzia aj cego podmiotu, których nie mo e on dok adnie przewidzie i nie mo e w pe ni im zapobiec, a które przez zmniejszenie wyników lub przez zwi kszenie nak adów odbieraj dzia aniu cech skuteczno- ci, korzystno ci, ekonomiczno ci 9. Z kolei uj cie neutralne wykorzystuje definicja ryzyka opracowana przez M.J. Gardnera i D.L. Millsa, zak adaj ca, i ryzyko to potencjalne wahania oczekiwanego dochodu 10. Na neutralnym pojmowaniu ryzyka (i niepewno ci) opieraj si tak e definicje przytoczone wcze niej za M. Wierzbi sk. W niniejszym opracowaniu ryzyko rozumiane jest negatywnie, a zatem jako mo liwo poniesienia strat, czy te ewentualno osi gni cia dochodów ni szych ni zaplanowane. W zwi zku z powy szym, w pracy przyj to podan wy ej definicj T. Kaczmarka. Ryzyko dzia alno ci gospodarczej Generalnie rzecz ujmuj c, ryzyko zwi zane z dzia alno ci gospodarcz mo na podzieli na ryzyko operacyjne (business risk) i ryzyko finansowe (financial risk) 11. Ryzyko operacyjne jest rezultatem niewystarczaj cej kontroli wewn trznej, b dów ludzkich lub awarii systemów informatycznych (w czaj c problem wirusów komputerowych) 12. Wspomniane ryzyko obejmuje równie problematyk : naruszenia poufno ci i bezpiecze stwa danych, oszustw i kradzie y, awarii w produkcji i innych kluczowych obszarach, opó nie w dostawach, jako ci produktów, regulacji dotycz cych zdrowia i bezpiecze stwa, niedoborów personelu, zale no ci od zewn trznych kontrahentów, s abo ci kontroli mi dzynarodowej oraz nieszcz wywo anych b d to przez si wy sz (trz sienie ziemi, huragan), b d przez ludzi (podpale- 7 T.T. Kaczmarek, Zarz dzanie ryzykiem handlowym i finansowym dla praktyków, O rodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr, Gda sk 1999, s K. Jajuga, T. Jajuga, Inwestycje instrumenty finansowe, aktywa niefinansowe, ryzyko finansowe, in ynieria finansowa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s T.T. Kaczmarek, op. cit., s M.J. Gardner, D.L. Mills, Managing Financial Institutions. An Asset/Liability Approach, The Dryden Press, Chicago 1988, s A. Zelia (red.), Statystyczne metody oceny ryzyka w dzia alno ci gospodarczej, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 1998, s Y.Y. Chong, E.M. Brown, Zarz dzanie ryzykiem projektu, Dom Wydawniczy ABC Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2001, s. 85. ZN nr 85 Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010

4 160 O. Rytel nia) 13. Jest to zatem poj cie do szerokie i zwi zane z rozwi zywaniem skomplikowanych kwestii dotycz cych pracowników, ich osobowo ci, a tak- e zagadnie technicznych oraz kwestii dotycz cych organizacji i kontroli przedsi biorstwa 14. Z kolei ryzyko finansowe jest wynikiem finansowania dzia alno ci przedsi biorstwa kapita em obcym. Stanowi zatem pochodn decyzji kszta tuj cych struktur kapita ow firmy. Istnienie d ugu powoduje bowiem dodatkowe obci enie podmiotu, wynikaj ce z konieczno ci p acenia rat i stosownych odsetek. Brak zdolno ci sp aty tych i innych zobowi za w momencie ich wymagalno ci mo e spowodowa utrat lub konfiskat rodków trwa- ych, a nawet upad o przedsi biorstwa 15 (ryzyko p ynno ci). Ponadto, na ryzyko finansowe powa ny wp yw maj tak e niekorzystne zmiany stóp procentowych, kursów walutowych, kursów papierów warto ciowych oraz cen surowców i produktów cz sto niezwykle trudne do przewidzenia, a równocze nie rzutuj ce na kszta towanie si wielko ci osi ganego przez przedsi biorstwo wyniku finansowego 16 (ryzyko cenowe lub inaczej ryzyko rynkowe). Istota zarz dzania ryzykiem Funkcjonuj ce wspó cze nie organizacje nara one s w wi kszym lub mniejszym stopniu na wiele rodzajów ryzyk. Efektywno dzia alno ci przedsi biorstwa oraz mo liwo jego d ugofalowego rozwoju zale w du- ej mierze od zdolno ci przewidywania, szybko ci reagowania i gotowo ci na zmiany w otoczeniu oraz umiej tnego wykorzystywania pojawiaj cych si szans i zapobiegania zagro eniom. Przes ank sukcesu przedsi biorstwa oraz warunkiem jego przetrwania jest zatem zarz dzanie ryzykiem 17. Jedno z rozpowszechnionych twierdze ujmuje zarz dzanie ryzykiem jako sposób na zapobie enie katastrofalnym stratom w okresach k opotów finansowych 18. Zarz dzanie ryzykiem jest bowiem procesem pomiaru lub oceny ryzyka oraz projektowania strategii maj cych na celu osi gni cie akceptowalnego poziomu ryzyka (przy czym, zabezpieczanie si przed ryzykiem to zarz dzanie ryzykiem w w skim sensie, gdy w tym przypadku chodzi o osi gni cie jak najni szego poziomu ryzyka, a czasem nawet 13 J. Holliwell, Ryzyko finansowe. Metody identyfikacji i zarz dzania ryzykiem finansowym, K.E. Liber, Warszawa 2001, s T.T. Kaczmarek, op.cit., s E. Smaga, Ryzyko i zwrot w inwestycjach, Fundacja Rozwoju Rachunkowo ci w Polsce, Warszawa 1995, s T.T. Kaczmarek, op.cit., s J. Bizon-Górecka, Controlling jako instrument zarz dzania w przedsi biorstwie budowlanym, Zeszyty Naukowe Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i J drzeja niadeckich w Bydgoszczy, nr 213 Budownictwo (30)/1998, s. 90; E. Piliszek (red.), Vademecum budowlane, Arkady, Warszawa 2001, s. 103; J. Bendkowski, A. Michna, Analiza modelu kapita u intelektualnego przedsi biorstwa budowlanego, [w:] J. Skalik (red.), Zmiana warunkiem sukcesu. Zmiana a innowacyjno organizacji, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wroc awiu, Wroc aw 2004, s F.J. Fabozzi, A. Konishi (red.), Zarz dzanie aktywami i pasywami. Strategie inwestycyjne, wymogi w zakresie p ynno ci, kontrolowanie ryzyka dla banków i kas oszcz dno ciowych, Zwi zek Banków Polskich, Warszawa 1998, s. 8. Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010 ZN nr 85

5 Zarz dzanie ryzykiem dzia alno ci gospodarczej 161 o ca kowit jego eliminacj ) 19. Z kolei inna definicja opisuje zarz dzanie ryzykiem jako identyfikacj, mierzenie, sterowanie i kontrolowanie ryzyka w celu jego maksymalnego ograniczenia oraz zabezpieczenia si przed jego skutkami 20. Zarz dzanie ryzykiem mo na równie okre li jako szeroko rozumiane dzia ania zarz dcze, których zadaniem jest identyfikacja i ocena ryzyka oraz walka z jego przyczynami i wp ywem na organizacj 21. Etapy zarz dzania ryzykiem Na zarz dzanie ryzykiem sk adaj si : Okre lenie celów. Cele zarz dzania ryzykiem wymagaj skoordynowania z zadaniami organizacji. Ustalenie celów zarz dzania ryzykiem jest zatem spraw najwy szej wagi, gdy stanowi one zacz tek wszelkiej dzia- alno ci w zakresie zarz dzania ryzykiem, stanowi c swoisty punkt odniesienia, wzgl dem którego ocenia si wynik programu. 2. Ocena ryzyka. Na ocen ryzyka sk adaj si trzy powi zane ze sob dzia ania: Identyfikacja ryzyka. Jest procesem systematycznego i nieustannego rozpoznawania typów ryzyka, z którymi mo na si spotka w organizacji. Celem tych dzia a jest gromadzenie informacji na temat zagro e, czynników ryzyka i podatno ci przedsi biorstwa na straty. Czynniki ryzyka to przyczyny zagro e, mog cych prowadzi do negatywnych konsekwencji. To, inaczej mówi c, warunki, które maj wp yw na prawdopodobie stwo poniesienia strat i/lub na ich wysoko 23. Najogólniej rzecz ujmuj c mo na wyró ni dwie grupy czynników ryzyka, determinuj ce funkcjonowanie wszelkiego rodzaju organizacji (w tym równie tych o charakterze gospodarczym), a mianowicie czynniki zewn trzne i czynniki wewn trzne. Zewn trzne czynniki ryzyka wynikaj z sytuacji ogólnogospodarczej okre lonego kraju i jego pozycji w relacjach mi dzynarodowych oraz kondycji danego sektora. Wewn trzne czynniki ryzyka dotycz sytuacji wewn trz przedsi biorstwa i wynikaj z poszczególnych obszarów funkcjonalnych, takich jak: badania i rozwój, logistyka, finanse, produkcja, marketing, zasoby ludzkie K. Jajuga, T. Jajuga, op.cit., s S.P. Baker, Injury Prevention and Control, Taylor&Francis, London and New York 2000, s C.A. Williams Jr., M.L. Smith, P.C. Young, Zarz dzanie ryzykiem a ubezpieczenia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s Tam e, s Tam e, s M. Krupa, Ryzyko i niepewno w zarz dzaniu firm, ANTYKWA, Kraków-Kluczbork 2002, s. 25. ZN nr 85 Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010

6 162 O. Rytel Analiza ryzyka. Przedmiotem analizy jest sposób postrzegania ryzyka. Na tym etapie zarz dzaj cy ryzykiem charakteryzuje natur czynników ryzyka, okre la, co je wywo uje i w jaki sposób wp ywaj one na zaistnienie strat. Dla kszta towania si zewn trznych czynników ryzyka, istotne s zatem wska niki: produktu krajowego brutto, inflacji, bezrobocia, polityki monetarnej i fiskalnej pa stwa, a tak e wyniki bada stopnia innowacyjno ci i kapita och onno ci sektora oraz nat enia konkurencji w jego obr bie. Z kolei analizuj c wewn trzne czynniki ryzyka warto pami ta, i, mi dzynarodowa aktywno gospodarcza mo e doznawa uszczerbku z powodu ryzyka, b d cego konsekwencj niew a ciwych systemów transportu; proces produkcji potrafi narazi pracowników na ryzyko wypadku przy pracy;,a formalna procedura zatrudniania, awansowania lub zwalniania pracowników wielokrotnie stwarza odpowiedzialno cywiln 25. Pomiar ryzyka. Oznacza okre lenie prawdopodobie stwa poniesienia strat oraz oszacowanie ich warto ci w zale no ci od cz sto ci i intensywno ci wyst powania. Pomiar ryzyka wymaga od zarz dzaj cego ryzykiem ustalenia miary znaczenia ryzyka dla organizacji i zastosowania tej miary do zidentyfikowanych typów ryzyka 26. Pomiar mo e przyj posta oceny jako ciowej lub oceny ilo ciowej. Sta ym ród em problemów, pojawiaj cym si przy okazji pomiaru ryzyka, jest dok adne oszacowanie prawdopodobie stwa. Do rodków, które pozwalaj precyzyjniej ustala mo liwo wyst pienia ryzyka nale : 27 w asne do wiadczenie, daj ce mo liwo bardziej realistycznej oceny; komisja do oceny ryzyka utworzona w ramach powo anej w przedsi biorstwie grupy ekspertów; opinie konsultantów-ekspertów w zakresie ryzyka, pochodz cych spoza firmy i zaproszonych do wspó pracy; dokumentacja z zapisami na temat tego, co wydarzy o si w podobnych przypadkach w przesz o ci; mo liwy do zastosowania w danym przypadku zestaw zasad heurystycznych; symulacja rezultatów (w warunkach rzeczywistych lub zbli onych do rzeczywistych); zestaw narz dzi do analizy ryzyka (zazwyczaj oparty na systemie komputerowym), który mo e zawiera wszystkie wymienione wy- ej techniki. 3. Kontrola ryzyka. Na kontrol ryzyka sk adaj si wszelkie dzia ania w zakresie monitorowania cz sto ci i/lub skali ryzyka, mi dzy innymi techni- 25 C A. Williams Jr., M.L. Smith, P.C. Young, op.cit., s Jak wy ej, s Y.Y. Chong, E.M. Brown, op.cit., s. 61. Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010 ZN nr 85

7 Zarz dzanie ryzykiem dzia alno ci gospodarczej 163 ki, narz dzia, strategie i procesy, które maj na celu unikanie, zapobieganie i ograniczanie wyst pienia ryzyka. Kontrola ryzyka obejmuje równie metody, których celem jest lepsze zrozumienie w organizacji czynno ci, maj cych wp yw na potencjalne ryzyko. Efektywna kontrola zmniejsza zatem stopie nara enia organizacji na ryzyko 28. Przedsi biorstwo dysponuje sze cioma metodami post powania wobec ryzyka, mo e mianowicie: 29 zignorowa ryzyko, unika ryzyka, zmniejszy ryzyko, zamieni dan kategori ryzyka na inn, przenie ryzyko na innych, podj ryzyko. Pierwsza najgorsza z wymienionych metod wi e si z biern postaw wobec rzeczywisto ci. Zak ada bowiem, i problem nie istnieje albo, e jest on jedynie przej ciow trudno ci, która rozwi e si sama. Pozosta e metody s ju zwi zane z aktywn postaw w obliczu ryzyka. Unikanie jest efektywnym podej ciem do zajmowania si ryzykiem. Poprzez unikanie ryzyka organizacja wie, e nie poniesie potencjalnych strat. St d te, w wielu przypadkach je eli jest to mo liwe ryzyka przede wszystkim powinno si unika. Mo na to czyni, na przyk ad, na etapie lokalizacji przedsi biorstwa, wyboru profilu jego dzia alno ci lub wykorzystywanej przez nie technologii. Nale y pami ta o unikaniu roszcze wobec firmy zarówno ze strony pracowników, jak i kontrahentów stwarzaj c, odpowiednie warunki pracy, czy dbaj c o jako wyrobów 30. Równocze nie jednak, unikaj c ryzyka podmiot traci korzy ci, jakie mog yby powsta z przyj cia tego ryzyka. Ten oczywisty argument cz sto sprawia, i unikanie ryzyka staje si opcj nie do zaakceptowania. Okre lona dzia alno na przyk ad produkcja pewnego dobra mo e bowiem przynosi ekonomiczne korzy ci, których warto oczekiwana o wiele przewy sza koszty potencjalnych strat. Niekiedy ryzyko mo e by tak fundamentalne dla istnienia organizacji, i unikanie go nie jest w ogóle rozwa ane i tak chocia by dla kopalni unikni cie ryzyka zawalenia si tunelu jest równoznaczne z zaprzestaniem dzia- alno ci gospodarczej. Istniej okoliczno ci, w których unikanie ryzyka jest po prostu niemo liwe. Przyk adowo, im szerzej zdefiniowane jest ryzyko szkód maj tkowych, tym bardziej prawdopodobne jest to, e do nich dojdzie i unikanie nie b dzie mo liwe. Ponadto, warunki, w jakich podejmowana jest decyzja o unikaniu ryzyka, mog sprawi, i stanie si to nierealne. Dzieje si tak, poniewa rodzaje ryzyka, jakie napotyka wi kszo organizacji, s cz sto w pewien sposób wzajemnie ze sob powi zane zlikwidowanie jednego z nich mo e 28 C.A. Williams Jr., M.L. Smith, P.C. Young, op.cit., s. 198, T.P. Tkaczyk, Ryzyko gospodarowania a strategie konkurencji, Szko a G ówna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2002, s Tam e. ZN nr 85 Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010

8 164 O. Rytel mie negatywny wp yw na pozosta e kategorie ryzyka (mo e stworzy nowe ryzyko lub nasili ryzyko ju istniej ce). W adze miasta, które w obawie o stan techniczny jednego z dwóch znajduj cych si w centrum miasta mostów, zdecydowa y si na jego zamkni cie i skierowanie ca ego ruchu przez drugi most, musz liczy si z ewentualno ci, i zwi kszone obci enie drugiego mostu spowoduje jego realne uszkodzenie 31. Zmniejszenie ryzyka mo e polega, na przyk ad, na: 32 lokalizacji dzia u produkcji niebezpiecznej w odpowiedniej odleg o- ci od innych zabudowa przedsi biorstwa; w a ciwej konstrukcji magazynu materia ów podatnych na zapalenie lub wybuch, zmniejszaj cej si ewentualnej eksplozji; zainstalowaniu systemu kontroli i obserwacji, redukuj cego zagro- enie kradzie y czy szpiegostwa przemys owego; zastosowaniu nowoczesnego systemu przeciwpo arowego, ograniczaj cego gro b po aru. Dokonuj c zamiany danej kategorii ryzyka na inn mo na, przyk adowo, w ramach umowy o kooperacji, zleci wytwarzanie danego dobra innej firmie, zamiast samodzielnie podejmowa produkcj. W opisanym przypadku nast puje zamiana ró nych rodzajów ryzyka zwi zanego z wytwarzaniem wyrobu, na przyk ad ryzyka po aru czy wybuchu w trakcie produkcji, na ryzyko wiarygodno ci kooperanta. Zamiana ryzyka powinna nast powa po dokonaniu dok adnej analizy warunków wyst powania poszczególnych rodzajów ryzyka, które zostaj wyeliminowane i rodzajów ryzyka, które mog si pojawi, oszacowaniu i porównaniu ewentualnych strat oraz niezb dnych kosztów ich minimalizacji 33. Przeniesienie ryzyka jest metod, która powoduje, e inna jednostka ponosi straty, a inna ci ar (finansowe konsekwencje) tych strat. Przeniesienie mo na przeprowadzi na dwa sposoby. Po pierwsze, odpowiedzialny za ryzyko maj tek lub dzia alno mog zosta przeniesione na rzecz innej osoby lub grupy osób. I tak, organizacja sprzedaj c jeden ze swoich budynków przenosi ryzyko zwi zane z jego posiadaniem na nowego w a ciciela. Z kolei wykonawca, który obawia si ewentualnego wzrostu kosztów robocizny i materia ów potrzebnych do prac, w które ju si zaanga owa, mo e przenie ryzyko zatrudniaj c w oparciu o umow o sta ej cenie podwykonawc do tej cz ci projektu. W opisanych przyk adach przeniesienie ryzyka jest czym innym ni unikanie ryzyka poprzez zaniechanie ryzyko porzucone nie jest nikomu przekazywane, natomiast ryzyko przeniesione nara a inn jednostk. Innym sposobem przeniesienia ryzyka jest przekazanie zwykle w oparciu o umow samego ryzyka, a nie mienia lub dzia ania. Na przyk ad, umowa dzier awy mo e przesun na w a ciciela odpowiedzialno 31 C.A. Williams Jr., M.L. Smith, P.C. Young, op.cit., s T.P. Tkaczyk, op.cit., s Tam e, s. 62. Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010 ZN nr 85

9 Zarz dzanie ryzykiem dzia alno ci gospodarczej 165 lokatora za szkody w budynku powsta e wskutek zaniedbania. Mo liwe s równie sytuacje przenoszenia ryzyka na towarzystwo ubezpieczeniowe 34. Podj cie ryzyka mo e mie charakter pasywny (nieplanowany) lub aktywny (planowany). W pierwszym przypadku zarz dzaj cy ryzykiem nie wie, e istnieje potencjalne ryzyko okre lonego typu i w konsekwencji nie próbuje sobie z nim poradzi. Trudno bowiem sobie wyobrazi, aby mened erowie organizacji byli w stanie zidentyfikowa wszystkie rodzaje ewentualnego ryzyka. W ten sposób pewien poziom nieplanowanego podejmowania ryzyka jest powszechny i nieunikniony. Niekiedy jednak zadanie rozpoznania ryzyka zostaje wykonane niedok adnie i zbyt du e ryzyko zostaje przyj te w sposób pasywny. Podobnie dzieje si w sytuacji, kiedy zarz dzaj cy ryzykiem poprawnie je rozpozna, lecz nie oszacuje skali potencjalnych strat. Podj cie ryzyka jest aktywne (planowane), gdy mened er rozwa a inne metody zarz dzania ryzykiem i wiadomie postanawia je powzi. To, czy taka decyzja jest racjonalna, czy nie, zale y od okoliczno ci, w jakich jest podejmowana. Szczególny przypadek aktywnego podejmowania ryzyka polega na powo aniu funduszy, maj cych na celu samoubezpieczenie 35. Tak na przyk ad wiele firm okre la z góry sw ewentualn odpowiedzialno wobec kontrahentów tylko do pewnego pu apu finansowego. 4. Finansowanie ryzyka. Polega na dostarczaniu rodków na zabezpieczenie powsta ych strat oraz na finansowaniu innych programów maj cych na celu zmniejszenie ryzyka. Warto podkre li, i w normalnych warunkach niektóre straty powstaj pomimo wysi ków na rzecz kontroli ryzyka, a jednym ze sposobów ich pokrycia jest zakup pakietu ubezpiecze. 5. Administrowanie programem. Jest zdeterminowane przez organizacj i jej zasoby, wymaga zatem gruntownej wiedzy na temat funkcjonowania podmiotu, jego celów, historii oraz posiadanych czynników produkcji. Obejmuje ustalanie procedur, jakie stosuje si w codziennych operacjach w zakresie zarz dzania ryzykiem (na przyk ad przy zakupie ubezpieczenia). Istotne s równie procedury informowania otoczenia o wysi kach na rzecz konstruowania programów zarz dzania ryzykiem i osi ganych rezultatach. Skomplikowana wiedza na rzecz ubezpiecze oraz wyszukane techniki finansowania ryzyka na niewiele si przydadz zarz dzaj cemu ryzykiem, który nie potrafi komunikowa si z otoczeniem. Komunikowanie o ryzyku dotyczy procesów, wykorzystywanych do przesy ania informacji na temat konsekwencji i traktowania ryzyka. Mo na wskaza pi wyra nych cech komunikowania o ryzyku, a mianowicie: 34 C.A. Williams Jr., M.L. Smith, P.C. Young, op.cit., s Wielu autorów nie poleca stosowania terminu samoubezpieczenie z uwagi na to, i w tym przypadku organizacja nie dokonuje przeniesienia ryzyka na zewn trz. Nie jest to zatem, terminologicznie rzecz ujmuj c, ubezpieczenie porównaj: T.P. Tkaczyk, op.cit., s. 62; C.A. Williams Jr., M.L. Smith, P.C. Young, op.cit., s ZN nr 85 Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010

10 166 O. Rytel Niektórzy mened erowie nie s jeszcze zapoznani z koncepcjami i zasadami zarz dzania ryzykiem. Brak wspomnianej wiedzy sprawia, i mened erowie cz sto nie w czaj kwestii zarz dzania ryzykiem w swój proces podejmowania decyzji. Dlatego istotna jest edukacja mened erów, przybli aj ca im koncepcje zarz dzania ryzykiem i u atwiaj ca zrozumienie jego zasad. Dzi ki temu mo liwe stanie si w czenie perspektywy zarz dzania ryzykiem w codzienn dzia alno. Wiele aspektów zarz dzania ryzykiem, nawet po ich wprowadzeniu, nie atwo jest zrozumie lub s one bardzo z o one. Na przyk ad, cz sto mened erowie nie doceniaj bod ców i poziomu odpowiedzialno ci, jakie stwarza aktywne (planowane) podj cie ryzyka. Rachunek prawdopodobie stwa oraz zwi zek pomi dzy informacj a ryzykiem mog by dla wielu z nich powa nym wyzwaniem. Kwestie zarz dzania ryzykiem cz sto wymagaj od cz ci odbiorców oraz od osoby komunikuj cej specjalistycznej wiedzy, która mo e by trudna dla typowego mened era. Zanieczyszczenie rodowiska naturalnego jest dobrym tego dowodem. Przy badaniu specyfiki ryzyka dotycz cego rodowiska naturalnego, na przyk ad w zakresie kontroli emisji konkretnych zanieczyszcze, mened er mo e potrzebowa wiedzy z dziedziny chemii, biologii oraz nauk o rodowisku. Postawy wobec ryzyka s subiektywne. Postawy przyj te wobec ryzyka znajduj si pod wp ywem czynników indywidualnych, zró nicowanych dla poszczególnych osób. W konsekwencji mened er zarz dzaj cy ryzykiem staje w obliczu konieczno ci przekazywania informacji, które mog by interpretowane na ró ne sposoby. W ten sposób istota sprawy ryzyko powstania szkody lub straty mo e wywo ywa bardzo zró nicowane reakcje. Ludzie cz sto nie doceniaj wagi zarz dzania ryzykiem. Tymczasem podejmowane zagadnienia maj cz sto du e znaczenie dla organizacji. I tak na przyk ad, zanieczyszczenie rodowiska, czy odpowiedzialno cywilna za niew a ciw jako wyrobów, to dla wielu organizacji kwestie nagl ce i wa ne. Informowanie o nich jest kluczowym czynnikiem komunikowania o ryzyku 36. Zako czenie Reasumuj c, podejmowanie ryzyka ma sens jedynie wtedy, kiedy mo- e ono przynie adekwatn korzy. Przyk adowo, inwestorzy poszukuj mo liwie wysokich stóp zwrotu, ale przy najkorzystniejszej w danych warunkach proporcji zysków do ryzyka. Na pytanie, jakie ryzyko sk onne jest zaakceptowa przedsi biorstwo, nie mo na udzieli naukowo obiektywnej, uzasadnionej odpowiedzi, lecz nale y j pozostawi indywidualnej decyzji organizacji. Wspomniany wybór wynika nie tylko z argumentów o charakterze ekonomicznym, ale dyktowany 36 C.A. Williams Jr., M.L. Smith, P.C. Young, op.cit., s Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010 ZN nr 85

11 Zarz dzanie ryzykiem dzia alno ci gospodarczej 167 jest równie przes ankami natury politycznej, religijnej, etycznej czy te spo- ecznej. Sk onno do podejmowania ryzyka w znacznej mierze zale y tak e od subiektywnych przekona decyduj cego (wspó decyduj cego). Równocze nie mo na zaobserwowa pewne tendencje w tym zakresie. I tak, podmioty dobrowolnie akceptuj znacznie wy sze ryzyko ni w sytuacjach przymusowych. Co wi cej, s w wi kszym stopniu sk onne aprobowa ryzyko, wtedy kiedy jego nast pstwa odczuwalne s natychmiast, ni wówczas, gdy jego konsekwencje b dzie mo na stwierdzi za kilka lub kilkadziesi t lat. Ponadto, tendencja do podejmowania ryzyka jest tym wi ksza, im bardziej organizacja jest przekonana, e kontroluje zagro enie 37. Literatura Baker S.P., Injury Prevention and Control, Taylor&Francis, London and New York Bendkowski J., Michna A., Analiza modelu kapita u intelektualnego przedsi biorstwa budowlanego, [w:] J. Skalik (red.), Zmiana warunkiem sukcesu. Zmiana a innowacyjno organizacji, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wroc awiu, Wroc aw Bizon-Górecka J., Controlling jako instrument zarz dzania w przedsi biorstwie budowlanym, Zeszyty Naukowe Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i J drzeja niadeckich w Bydgoszczy, nr 213 Budownictwo (30)/1998. Chong Y.Y., Brown E. M., Zarz dzanie ryzykiem projektu, Dom Wydawniczy ABC Oficyna Ekonomiczna, Kraków Fabozzi F.J., Konishi A. (red.), Zarz dzanie aktywami i pasywami. Strategie inwestycyjne, wymogi w zakresie p ynno ci, kontrolowanie ryzyka dla banków i kas oszcz dno ciowych, Zwi zek Banków Polskich, Warszawa Gardner M.J., Mills D.L., Managing Financial Institutions. An Asset/Liability Approach, The Dryden Press, Chicago Holliwell J., Ryzyko finansowe. Metody identyfikacji i zarz dzania ryzykiem finansowym, K.E. Liber, Warszawa Jajuga K., Jajuga T., Inwestycje instrumenty finansowe, aktywa niefinansowe, ryzyko finansowe, in ynieria finansowa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Kaczmarek T.T., Zarz dzanie ryzykiem handlowym i finansowym dla praktyków, O rodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr, Gda sk Knight E.H., Risk, Uncertainty and profit, Cosimo Classics, New York Krupa M., Ryzyko i niepewno w zarz dzaniu firm, ANTYKWA, Kraków- Kluczbork Lange O., Teoria programowania. Dzie a, t. 6, Pa stwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa Pfeffer I., Insurance and Economic Theory, Homewood, Illinois Piliszek E. (red.),vademecum budowlane, Arkady, Warszawa T.T. Kaczmarek, op.cit., s. 15. ZN nr 85 Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010

12 168 O. Rytel Sinkey Jr. J.F., Commercial Bank Financial Management in the Financial Services Industry, Macmillan Publishing Company, New York Smaga E., Ryzyko i zwrot w inwestycjach, Fundacja Rozwoju Rachunkowo- ci w Polsce, Warszawa Tkaczyk T.P., Ryzyko gospodarowania a strategie konkurencji, Szko a G ówna Handlowa w Warszawie, Warszawa Wierzbi ska M., Ryzyko w gospodarce rynkowej w okresie transformacji systemowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk odowskiej, Lublin Willet A.H., The Economic Theory of Risk Insurance, The University of Pennsylvania Press, Philadelphia Williams Jr. C.A., Smith M.L., Young P.C., Zarz dzanie ryzykiem a ubezpieczenia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Zelia A. (red.), Statystyczne metody oceny ryzyka w dzia alno ci gospodarczej, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków Seria: Administracja i Zarz dzanie (12)2010 ZN nr 85

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Zarządzenie Nr4/2011 Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Tolkmicku z dnia 20 maja 2011r. REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE. PRZEDMIOT: Ekonomika KLASA: II TE L.p. Dział programu. Poziom wymagań

WYMAGANIA EDUKACYJNE. PRZEDMIOT: Ekonomika KLASA: II TE L.p. Dział programu. Poziom wymagań PRZEDMIOT: Ekonomika KLASA: II TE L.p. Dział programu WYMAGANIA EDUKACYJNE Poziom wymagań Konieczny - K Podstawowy - P Rozszerzający - R Dopełniający - D 1. Gospodarowanie zasobami majątkowymi - zna pojęcie

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 1 Pytanie nr 1: Czy oferta powinna zawierać informację o ewentualnych podwykonawcach usług czy też obowiązek uzyskania od Państwa

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

PRÓG RENTOWNOŚCI i PRÓG

PRÓG RENTOWNOŚCI i PRÓG PRÓG RENTOWNOŚCI i PRÓG WYPŁACALNOŚCI (MB) Próg rentowności (BP) i margines bezpieczeństwa Przychody Przychody Koszty Koszty całkowite Koszty stałe Koszty zmienne BP Q MB Produkcja gdzie: BP próg rentowności

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 FORMULARZ INFORMACJI PRZEDSTAWIANYCH PRZY UBIEGANIU SIĘ O POMOC DE MINIMIS........................

Załącznik nr 4 FORMULARZ INFORMACJI PRZEDSTAWIANYCH PRZY UBIEGANIU SIĘ O POMOC DE MINIMIS........................ Załącznik nr 4 FORMULARZ INFORMACJI PRZEDSTAWIANYCH PRZY UBIEGANIU SIĘ O POMOC DE MINIMIS A. Informacje dotyczące wnioskodawcy 1. Imię i nazwisko albo nazwa 2. Adres miejsca zamieszkania albo adres siedziby

Bardziej szczegółowo

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), Istota umów wzajemnych Podstawa prawna: Księga trzecia. Zobowiązania. Dział III Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Bardziej szczegółowo

Infrastruktura krytyczna dużych aglomeracji miejskich wyznaczanie kierunków i diagnozowanie ograniczeńjako wynik szacowania ryzyka

Infrastruktura krytyczna dużych aglomeracji miejskich wyznaczanie kierunków i diagnozowanie ograniczeńjako wynik szacowania ryzyka Infrastruktura krytyczna dużych aglomeracji miejskich wyznaczanie kierunków i diagnozowanie ograniczeńjako wynik szacowania ryzyka mł. insp. dr hab. Agata Tyburska Zakład Zarządzania Kryzysowego Wyższa

Bardziej szczegółowo

Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym

Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym W ciągu ostatnich lat Prezes Urzędu Transportu Kolejowego zintensyfikował działania nadzorcze w zakresie bezpieczeństwa ruchu kolejowego w Polsce,

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 Warszawa, 26 czerwca 2012 r. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 W końcu 2011 r. na polskim rynku finansowym funkcjonowały 484 fundusze inwestycyjne

Bardziej szczegółowo

Warszawska Giełda Towarowa S.A.

Warszawska Giełda Towarowa S.A. KONTRAKT FUTURES Poprzez kontrakt futures rozumiemy umowę zawartą pomiędzy dwoma stronami transakcji. Jedna z nich zobowiązuje się do kupna, a przeciwna do sprzedaży, w ściśle określonym terminie w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Banki, przynajmniej na zewnątrz, dość słabo i cicho protestują przeciwko zapisom tej rekomendacji.

Banki, przynajmniej na zewnątrz, dość słabo i cicho protestują przeciwko zapisom tej rekomendacji. Banki, przynajmniej na zewnątrz, dość słabo i cicho protestują przeciwko zapisom tej rekomendacji. Na rynku odmienia się słowo kryzys przez wszystkie przypadki. Zapewne z tego względu banki, przynajmniej

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r.

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Spis treści: 1. Wstęp... 3 2. Fundusze własne... 4 2.1 Informacje podstawowe... 4 2.2 Struktura funduszy własnych....5

Bardziej szczegółowo

Koszty jakości. Definiowanie kosztów jakości oraz ich modele strukturalne

Koszty jakości. Definiowanie kosztów jakości oraz ich modele strukturalne 1 Definiowanie kosztów jakości oraz ich modele strukturalne Koszty jakości to termin umowny. Pojęcie to nie występuje w teorii kosztów 1 oraz nie jest precyzyjnie zdefiniowane ani przez teoretyków, ani

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

Jeśli jednostka gospodarcza chce wykazywać sprawozdania dotyczące segmentów, musi najpierw sporządzać sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR 1.

Jeśli jednostka gospodarcza chce wykazywać sprawozdania dotyczące segmentów, musi najpierw sporządzać sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR 1. Jeśli jednostka gospodarcza chce wykazywać sprawozdania dotyczące segmentów, musi najpierw sporządzać sprawozdanie finansowe zgodnie z MSR 1. Wprowadzenie Ekspansja gospodarcza jednostek gospodarczych

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

Rachunek zysków i strat

Rachunek zysków i strat Rachunek zysków i strat Pojęcia Wydatek rozchód środków pieniężnych w formie gotówkowej (z kasy) lub bezgotówkowej (z rachunku bankowego), który likwiduje zobowiązania. Nakład celowe zużycie zasobów w

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 3

Zapytanie ofertowe nr 3 I. ZAMAWIAJĄCY STUDIUM JĘZYKÓW OBCYCH M. WAWRZONEK I SPÓŁKA s.c. ul. Kopernika 2 90-509 Łódź NIP: 727-104-57-16, REGON: 470944478 Zapytanie ofertowe nr 3 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

Zadania powtórzeniowe I. Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300?

Zadania powtórzeniowe I. Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300? Zadania powtórzeniowe I Adam Narkiewicz Makroekonomia I Zadanie 1 (5 punktów) Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300? Przypominamy

Bardziej szczegółowo

biuro@cloudtechnologies.pl www.cloudtechnologies.pl Projekty uchwał dla Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia

biuro@cloudtechnologies.pl www.cloudtechnologies.pl Projekty uchwał dla Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Warszawa, 11 kwietnia 2016 roku Projekty uchwał dla Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia w sprawie przyjęcia porządku obrad Zwyczajne Walne Zgromadzenie przyjmuje następujący porządek obrad: 1. Otwarcie Zgromadzenia,

Bardziej szczegółowo

Temat. Skala dzia a. Program zdrowotny. Program zdrowotny

Temat. Skala dzia a. Program zdrowotny. Program zdrowotny Michał Brzeziński 1 z 6 Skala dzia a Program zdrowotny Dzia ania wieloletnie Dzia ania wieloo rodkowe Nie tylko interwencje medyczne Interwencje medyczne prewencja Interwencje edukacyjne profilaktyka Interwencje

Bardziej szczegółowo

Maria Kościelna, Wroclaw University of Economics

Maria Kościelna, Wroclaw University of Economics Maria Kościelna, Wroclaw University of Economics Working paper Prognoza przychodów ze sprzedaży na podstawie przedsiębiorstwa z gastronomi. Słowa kluczowe: Przychody ze sprzedaży, koszt kapitału pracującego,

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości?

Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Jakie są te obowiązki wg MSR 41 i MSR 1, a jakie są w tym względzie wymagania ustawy o rachunkowości? Obowiązki sprawozdawcze według ustawy o rachunkowości i MSR 41 Przepisy ustawy o rachunkowości w zakresie

Bardziej szczegółowo

Analiza sytuacji TIM SA w oparciu o wybrane wskaźniki finansowe wg stanu na 30.09.2012 r.

Analiza sytuacji TIM SA w oparciu o wybrane wskaźniki finansowe wg stanu na 30.09.2012 r. Analiza sytuacji TIM SA w oparciu o wybrane wskaźniki finansowe wg stanu na 30.09.2012 r. HLB M2 Audyt Sp. z o.o., ul. Rakowiecka 41/27, 02-521 Warszawa, www.hlbm2.pl Kapitał zakładowy: 75 000 PLN, Sąd

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012 Objaśnienia przyjętych wartości do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy i Miasta Jastrowie na lata 2013-2028 1.

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz Samooceny Kontroli Zarządczej

Kwestionariusz Samooceny Kontroli Zarządczej Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 38 MKiDN z dnia 27. 07. 2011 r. Kwestionariusz Samooceny Kontroli Zarządczej.... (nazwa jednostki/komórki organizacyjnej) 1 2 3 4 Elementy Odpowiedzi kontroli zarządczej

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do zarządzania procesami biznesowymi czym są procesy biznesowe: Part 1

Wprowadzenie do zarządzania procesami biznesowymi czym są procesy biznesowe: Part 1 Wprowadzenie do zarządzania procesami biznesowymi czym są procesy biznesowe: Part 1 Listopad 2012 Organizacja funkcjonalna Dotychczas na organizację patrzono z perspektywy realizowanych funkcji. Zarząd

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE Legnica, dnia 22.05.2015r. ZAPYTANIE OFERTOWE na przeprowadzenie audytu zewnętrznego projektu wraz z opracowaniem raportu końcowego audytu w ramach projektu, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów Posłowie sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej wysłuchali NIK-owców, którzy kontrolowali proces aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości skarbu państwa. Podstawą

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

Statut Audytu Wewnętrznego Gminy Stalowa Wola

Statut Audytu Wewnętrznego Gminy Stalowa Wola Załącznik nr 1 do Zarządzenia Nr II/818/10 Prezydenta Miasta Stalowej Woli z dnia 26 kwietnia 2010r. STATUT AUDYTU WEWNĘTRZNEGO GMINY STALOWA WOLA I. Postanowienia ogólne 1 1. Statut Audytu Wewnętrznego

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

wzór Załącznik nr 5 do SIWZ UMOWA Nr /

wzór Załącznik nr 5 do SIWZ UMOWA Nr / wzór Załącznik nr 5 do SIWZ UMOWA Nr / zawarta w dniu. w Szczecinie pomiędzy: Wojewodą Zachodniopomorskim z siedzibą w Szczecinie, Wały Chrobrego 4, zwanym dalej "Zamawiającym" a nr NIP..., nr KRS...,

Bardziej szczegółowo

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej polegającej na rozwoju działalności gospodarczej Lp. 1. 2. 3. 4. Nazwa kryterium Liczba miejsc pracy utworzonych w ramach operacji i planowanych do utrzymania przez okres nie krótszy niż 3 lata w przeliczeniu

Bardziej szczegółowo

A. Informacje dotyczące podmiotu, któremu ma A1) Informacje dotyczące wspólnika spółki cywilnej być udzielona pomoc de minimis 1)

A. Informacje dotyczące podmiotu, któremu ma A1) Informacje dotyczące wspólnika spółki cywilnej być udzielona pomoc de minimis 1) FORMULARZ INFORMACJI PRZEDSTAWIANYCH PRZY UBIEGANIU SIĘ O POMOC DE MINIMIS Stosuje się do de minimis udzielanej na warunkach określonych w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 1407/2013 z dnia 18 grudnia 2013

Bardziej szczegółowo

2. Ogólny opis wyników badania poszczególnych grup - pozycji pasywów bilansu przedstawiono wg systematyki objętej ustawą o rachunkowości.

2. Ogólny opis wyników badania poszczególnych grup - pozycji pasywów bilansu przedstawiono wg systematyki objętej ustawą o rachunkowości. B.III. Inwestycje krótkoterminowe 1 303,53 zł. 1. Krótkoterminowe aktywa finansowe 1 303,53 zł. - w jednostkach powiązanych 0,00 zł. - w pozostałych jednostek 0,00 zł. - środki pieniężne i inne aktywa

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach Na podstawie art. 95a ustawy

Bardziej szczegółowo

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu 1 1. Uczelnia organizuje studenckie praktyki zawodowe, zwane dalej "praktykami", przewidziane w planach studiów

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH. realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA

DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH. realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA HANDEL I REKLAMA W PRAKTYCE PILOTAŻOWY PROGRAM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI KSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NR 2(4)/T/2014 WSPIERANIE AKTYWNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ

PROGRAM NR 2(4)/T/2014 WSPIERANIE AKTYWNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ PROGRAM NR 2(4)/T/2014 WSPIERANIE AKTYWNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ IMiT 2014 1 1. CELE PROGRAMU Program ma na celu podnoszenie kwalifikacji zawodowych artystów tańca oraz doskonalenie kadry pedagogicznej i badawczo-naukowej

Bardziej szczegółowo

1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt.

1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt. 1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt.) b) produkt i najważniejsze parametry oraz metodyki

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XVII/501/15 Rady Miasta Gdańska z dnia 17 grudnia 2015r.

Uchwała Nr XVII/501/15 Rady Miasta Gdańska z dnia 17 grudnia 2015r. Uchwała Nr XVII/501/15 Rady Miasta Gdańska z dnia 17 grudnia 2015r. w sprawie przyjęcia Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Miasta Gdańska. Na podstawie art.226, art. 227, art. 228, art. 230 ust. 6

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycz ca klimatu bezpiecze stwa pracy w krajach nordyckich

Ankieta dotycz ca klimatu bezpiecze stwa pracy w krajach nordyckich NOSACQ-50- Polish Ankieta dotycz ca klimatu pracy w krajach nordyckich Celem tej ankiety jest zapoznanie z Twoimi pogl dami na temat Tego miejsca pracy. Twoje odpowiedzi zostan komputerowo przetworzone

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE FINANSOWE

SPRAWOZDANIE FINANSOWE SPRAWOZDANIE FINANSOWE Za okres: od 01 stycznia 2013r. do 31 grudnia 2013r. Nazwa podmiotu: Stowarzyszenie Przyjaciół Lubomierza Siedziba: 59-623 Lubomierz, Plac Wolności 1 Nazwa i numer w rejestrze: Krajowy

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DODATKOWA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ MEDYK W LUBLINIE ZA 2014 R.

INFORMACJA DODATKOWA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ MEDYK W LUBLINIE ZA 2014 R. INFORMACJA DODATKOWA DO SPRAWOZDANIA FINANSOWEGO SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWEJ MEDYK W LUBLINIE ZA 2014 R. Informacja dodatkowa została sporządzona w oparciu o art. 48 ustawy o rachunkowości według załącznika

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR...

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR... WZÓR - UMOWA NR... Załącznik nr 4 zawarta w dniu we Wrocławiu pomiędzy: Wrocławskim Zespołem Żłobków z siedzibą we Wrocławiu przy ul. Fabrycznej 15, 53-609 Wrocław, NIP 894 30 25 414, REGON 021545051,

Bardziej szczegółowo

Umowa w sprawie przyznania grantu Marie Curie 7PR Wykaz klauzul specjalnych

Umowa w sprawie przyznania grantu Marie Curie 7PR Wykaz klauzul specjalnych WYKAZ WSZYSTKICH KLAUZUL SPECJALNYCH MAJĄCYCH ZASTOSOWANIE DO WZORU UMOWY W SPRAWIE PRZYZNANIA GRANTU MARIE CURIE W RAMACH REALIZACJI SIÓDMEGO PROGRAMU RAMOWEGO WSPÓLNOTY EUROPEJSKIEJ (2007-2013) SPIS

Bardziej szczegółowo

I. Wstęp. Ilekroć w niniejszej Informacji jest mowa o:

I. Wstęp. Ilekroć w niniejszej Informacji jest mowa o: Informacje podlegające upowszechnieniu w Ventus Asset Management S.A., w tym informacje w zakresie adekwatności kapitałowej według stanu na dzień 31 grudnia 2011 r. na podstawie zbadanego sprawozdania

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) Dz.U.05.73.645 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z dnia 28 kwietnia 2005 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja I. Postanowienia ogólne: 1. Konkurs pod nazwą Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja (zwany dalej: Konkursem ), organizowany jest przez spółkę pod firmą: Grupa

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo społeczne

Bezpieczeństwo społeczne Bezpieczeństwo społeczne Potrzeby współczesnego społeczeństwa w zakresie bezpieczeństwa Potrzeba - odczuwany brak czegoś i chęć jego zaspokojenia. W literaturze znana jest hierarchia potrzeb według Maslowa

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku Gdańsk, dnia 03 listopada 2010 r. LGD-4101-019-003/2010 P/10/129 Pan Jacek Karnowski Prezydent Miasta Sopotu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust.

Bardziej szczegółowo

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Roman Batko Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Uniwersytet Jagiello ski wypracowanie i upowszechnienie najbardziej skutecznej i efektywnej dobrej

Bardziej szczegółowo

Karta audytu wewnętrznego w Starostwie Powiatowym w Kielcach

Karta audytu wewnętrznego w Starostwie Powiatowym w Kielcach Karta audytu wewnętrznego w Starostwie Powiatowym w Kielcach Załącznik nr 1 do Zarządzenia Nr 41/10 Starosty Kieleckiego z dnia 24 maja 2010 w sprawie wprowadzenia Karty audytu wewnętrznego oraz Procedur

Bardziej szczegółowo

HTA (Health Technology Assessment)

HTA (Health Technology Assessment) Krzysztof Łanda 1 z 5 HTA (Health Technology Assessment) Ocena leków stosowanych w okre lonych wskazaniach podlega tym samym generalnym regu om, co inne technologie terapeutyczne, jednak specyfika interwencji

Bardziej szczegółowo

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach i świat wyniki Badanie Manpower Kobiety na kierowniczych stanowiskach zostało przeprowadzone w lipcu 2008 r. w celu poznania opinii dotyczących kobiet pełniących

Bardziej szczegółowo

Eugeniusz Gostomski. Ryzyko stopy procentowej

Eugeniusz Gostomski. Ryzyko stopy procentowej Eugeniusz Gostomski Ryzyko stopy procentowej 1 Stopa procentowa Stopa procentowa jest ceną pieniądza i wyznacznikiem wartości pieniądza w czasie. Wpływa ona z jednej strony na koszt pozyskiwania przez

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA CYFRYZACJI

DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA CYFRYZACJI DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA CYFRYZACJI Warszawa, dnia 7 kwietnia 2016 r. Poz. 9 ZARZĄDZENIE NR 9 MINISTRA CYFRYZACJI 1) z dnia 5 kwietnia 2016 r. w sprawie Karty Audytu Wewnętrznego w Ministerstwie Cyfryzacji

Bardziej szczegółowo

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Informatyki i Gospodarki Elektronicznej Katedra Informatyki Ekonomicznej Streszczenie rozprawy doktorskiej Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla

Bardziej szczegółowo

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym

- o zmianie o Krajowym Rejestrze Sądowym Warszawa, dnia 28 sierpnia, 2012 rok Grupa Posłów na Sejm RP Klubu Poselskiego Ruch Palikota Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) Sędzia SN Anna Kozłowska (sprawozdawca) Sędzia SN Grzegorz Misiurek Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi

Bardziej szczegółowo

Systemy monitoringu wizyjnego Avigilon w zabezpieczeniu obiektów logistycznych.

Systemy monitoringu wizyjnego Avigilon w zabezpieczeniu obiektów logistycznych. doradzamy, szkolimy, rozwijamy Systemy monitoringu wizyjnego Avigilon w zabezpieczeniu obiektów logistycznych. Właściciel tel. 722-529-820 e-mail: biuro@brb-doradztwobiznesowe.pl www.brb-doradztwobiznesowe.pl

Bardziej szczegółowo

ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA OFERT

ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA OFERT 1 Centrum Doradztwa Unijnego Wioletta Piotrowska Tarapacz, Jacek Frankowski s.c. 61-815 Poznań, ul. Ratajczaka 26/3, Poznań, 16.10.2013 ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA OFERT CENTRUM DORADZTWA UNIJNEGO S.C. zaprasza

Bardziej szczegółowo

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego CZĘŚĆ I - DANE OSOBOWE (*wypełnienie obowiązkowe) imię i nazwisko*: tel. / faks: e-mail*: wyrażam

Bardziej szczegółowo

Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA

Biznesplan - Projekt Gdyński Kupiec SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA Załącznik nr 5 do regulaminu Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA SEKCJA C - PLAN MARKETINGOWY/ANALIZA

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT Szanowni Państwo! Prowadzenie działalności w branży energetycznej wiąże się ze specyficznymi problemami podatkowymi, występującymi w tym sektorze gospodarki.

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej TESGAS S.A. w 2008 roku.

Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej TESGAS S.A. w 2008 roku. Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej TESGAS S.A. w 2008 roku. Rada Nadzorcza zgodnie z treścią Statutu Spółki składa się od 5 do 9 Członków powoływanych przez Walne Zgromadzenie w głosowaniu tajnym.

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów

Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów 1 Autor: Aneta Para Szczegółowe wyjaśnienia dotyczące definicji MŚP i związanych z nią dylematów Jak powiedział Günter Verheugen Członek Komisji Europejskiej, Komisarz ds. przedsiębiorstw i przemysłu Mikroprzedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA Kocie Życie. Ul. Mochnackiego 17/6 51-122 Wrocław

FUNDACJA Kocie Życie. Ul. Mochnackiego 17/6 51-122 Wrocław FUNDACJA Kocie Życie Ul. Mochnackiego 17/6 51-122 Wrocław Sprawozdanie finansowe za okres 01.01.2012 do 31.12.2012 1 SPIS TREŚCI: WSTĘP OŚWIADCZENIE I. BILANS I. RACHUNEK WYNIKÓW II. INFORMACJA DODATKOWA

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5 - Plan komunikacji

Załącznik nr 5 - Plan komunikacji 9 Plan działania Komunikacja w procesie tworzenia i wdrażania lokalnej strategii rozwoju jest warunkiem nieodzownym w osiąganiu założonych efektów. Podstawowym warunkiem w planowaniu skutecznej jest jej

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie. Ocena efektywności projektów inwestycyjnych. Modelowanie procesów EFI. Jerzy T. Skrzypek Kraków 2013 Jerzy T.

Zaproszenie. Ocena efektywności projektów inwestycyjnych. Modelowanie procesów EFI. Jerzy T. Skrzypek Kraków 2013 Jerzy T. 1 1 Ocena efektywności projektów inwestycyjnych Ocena efektywności projektów inwestycyjnych Jerzy T. Skrzypek Kraków 2013 Jerzy T. Skrzypek MODEL NAJLEPSZYCH PRAKTYK SYMULACJE KOMPUTEROWE Kraków 2011 Zaproszenie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu Na podstawie art. 18 ust 2 pkt 9 lit. h ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Modernizacja siedziby Stowarzyszenia 43 232,05 Rezerwy 16 738,66 II

Modernizacja siedziby Stowarzyszenia 43 232,05 Rezerwy 16 738,66 II DODATKOWE INFORMACJE I OBJAŚNIENIA 1) szczegółowy zakres zmian wartości grup rodzajowych środków trwałych, wartości niematerialnych i prawnych oraz inwestycji długoterminowych, zawierający stan tych aktywów

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Nowa Ruda

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Nowa Ruda Załącznik Nr 3 do Uchwały nr 106/XIII/15 Rady Gminy Nowa Ruda z dnia 29 grudnia 2015 roku Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Nowa Ruda Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 roku o finansach

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca) SSN Grzegorz Misiurek

UCHWAŁA. SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca) SSN Grzegorz Misiurek Sygn. akt III CZP 53/11 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 20 października 2011 r. SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca) SSN Grzegorz Misiurek w sprawie ze skargi

Bardziej szczegółowo

UMOWA. Zawarta dnia... w Kielcach w wyniku wyboru najkorzystniejszej oferty w zapytaniu ofertowym EKOM/15/2013 z 17.05.2013r.

UMOWA. Zawarta dnia... w Kielcach w wyniku wyboru najkorzystniejszej oferty w zapytaniu ofertowym EKOM/15/2013 z 17.05.2013r. Załącznik nr 2 UMOWA Zawarta dnia... w Kielcach w wyniku wyboru najkorzystniejszej oferty w zapytaniu ofertowym EKOM/15/2013 z 17.05.2013r. pomiędzy: Zamawiającym: EKOM Maciejczyk spółka jawna z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

Opłaty wstępne w leasingu jako koszty bezpośrednio związane z uzyskanym przychodem

Opłaty wstępne w leasingu jako koszty bezpośrednio związane z uzyskanym przychodem Opłatę wstępną należy ściśle powiązać z przychodami roku, w którym zaczęto użytkować przedmiot leasingu, nie zaś rozdzielać proporcjonalnie w stosunku do czasu obowiązywania umowy zawartej na okres przekraczający

Bardziej szczegółowo