ZAWODNOŚĆ INSTYTUCJI SEPARACJI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZAWODNOŚĆ INSTYTUCJI SEPARACJI"

Transkrypt

1 ADAM OBRĘBSKI ZAWODNOŚĆ INSTYTUCJI SEPARACJI Wstęp Na istniejących w 2011 roku małżeństw, z czego w tym roku zawartych, małżeństw zostało rozwiązanych, w tym przez rozwód 1. Tego samego roku prawomocnie orzeczono separacje, czyli ponad 20-krotnie mniej niż rozwodów. W 2005 roku wyjątkowo orzeczono aż separacji, czyli około 4-krotnie więcej niż w latach 2000, 2010 czy Taki jednorazowy wzrost popularności separacji uzasadniany jest celami podatkowymi małżonków, dla których pod względem rozliczeń podatkowych rozdział był orzeczeniem korzystniejszym niż rozwód. Celem wprowadzenia separacji przez ustawodawcę w 1999 roku do Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego było stworzenie takiej instytucji w prawie rodzinnym, która funkcjonowałaby jako koło ratunkowe dla pogrążonych w kryzysie małżeństw. Sprawa jest ważna ze względu na następstwa rozpadu rodzin. Na przykładzie Warszawy pokazał je R. Lusawa, analizując wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Wykazały one, że pełne rodziny w Warszawie stanowiły 69% rodzin wychowujących potomstwo. Poza normalną rodziną wychowywało się Warszawiaków w wieku 0-24 lat, co stanowiło 28% tej grupy wiekowej w regionie. Większość z nich (80,5 tys.) znajdowało się pod opieką samotnych matek 3. Czy udało się zamierzony cel osiągnąć? Statystyki temu przeczą. Polacy z reguły nie korzystają z opcji separacji, a jeśli tak, to z powodów materialnych. Instytucja separacji nie jest też obca prawu kanonicznemu. Ustawodawca kościelny umiejscowił ją w księdze IV Kodeksu Prawa Kanonicznego, w rozdziale IX zatytułowanym Rozłączenie małżonków, art. 2 zatytułowanym Separacja podczas trwania węzła 4 oraz w księdze VII zatytułowanej Procesy, w części III Niektóre procesy specjalne, tytule I Procesy małżeńskie, rozdziale II Sprawy o separację 5. W niniejszym tekście zawarto krótką analizę prawną instytucji separacji w obydwu porządkach prawnych: polskim i kościelnym. Instytucja separacji w systemie prawa kanonicznego Jednym z istotnych przymiotów małżeństwa jest jego nierozerwalność. Jak głosi Kościół katolicki, małżeństwo między ochrzczonymi ważnie zawarte i dopełnione jest nierozerwalne 1 Zob. tablica nr 1 (42) w: Główny Urząd Statystyczny, Rocznik Demograficzny, Warszawa 2012, s Zob. tamże, tablica nr 28 (69), s R. Lusawa, Trwały rozwój w skali regionalnej i lokalnej. Koncepcja i działania, Wydawnictwo Wieś Jutra, Warszawa 2012, s Por. kan KPK. 5 Por. kan KPK. 1

2 zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie 6. Jednak wymaganie zachowania wspólnoty życia nie jest absolutne i dopuszcza wyjątki usankcjonowane instytucją separacji podczas trwania węzła małżeńskiego 7. Pojęcie, przyczyny separacji Pojęcie separacji Separacja, inaczej rozdział, jest to zerwanie lub zaniechanie wspólnego pożycia małżonków mimo dalszego trwania ich węzła małżeńskiego i wynikającej zeń przeszkody 8. Małżeńska wspólnota wchodzi w zakres praw i obowiązków małżeńskich, ale nie należy do istotnych przymiotów małżeństwa 9. W kanonie 1151 prawodawca stwierdza ogólnie, iż małżonkowie mają obowiązek i prawo zachowania współżycia małżeńskiego, chyba że usprawiedliwia ich zgodna z prawem przyczyna 10. Na małżeńską wspólnotę składają się wspólne zamieszkanie, stół i łoże 11. Separacja uzasadniona okolicznościami oraz usprawiedliwionymi przyczynami pozwala na zniesienie lub zaniechanie tej wspólnoty, zwalnia z obowiązku wspólnego zamieszkania i oddawania małżeńskiej powinności 12. Rozdział może być dozgonny, bez obowiązku wznawiania kiedykolwiek wspólnoty życia lub też czasowy, kończący się z upływem czasu bądź ustania przyczyny 13. Przyczyny separacji Do przyczyn separacji zalicza się: 1) niedochowanie wierności małżeńskiej; 2) poważne niebezpieczeństwo dla duszy lub ciała drugiej strony, którego źródłem jest współmałżonek; 3) poważne niebezpieczeństwo pochodzące od jednego z małżonków dla potomstwa; 4) zbyt trudne życie wspólne dla jednej ze stron spowodowane innymi przyczynami pochodzącymi od współmałżonka 14. Wspólną ich cechą jest to, iż zachowania takie bezpośrednio naruszają podstawowe obowiązki małżeńskie, godzą w dobro życia małżeńskiego 15. Cudzołóstwo Cudzołóstwo, jako przyczyna orzeczenia separacji, opisane jest w kan i Fakt, iż ustawodawca kościelny poświęcił temu tyle miejsca w regulacji rozdziału wskazuje na to, iż niedochowanie wierności współmałżonkowi stanowi niejako najważniejszą podstawę do 6 Por. W. Góralski, Kościelne prawo małżeńskie, Warszawa 2006, s Tamże, s Por. tamże. 9 Por. P. M. Gajda, Prawo małżeńskie Kościoła katolickiego, Tarnów 2005, s Por. kan KPK. 11 Por. P. M. Gajda, op. cit., s Por. tamże, s Por. W. Góralski, op. cit., s Por. tamże. 15 Por. tamże, s Por. kan i 2 KPK. 2

3 orzeczenia separacji. Tak też twierdzi się w doktrynie 17. Zdrada małżeńska stanowi główną przyczynę orzeczenia separacji wieczystej, natomiast nie jest jedyną przyczyną takiego wyroku 18. Cudzołóstwo stanowi pogwałcenie zasady wyłączności do ciała współmałżonka i godzi w sposób bezpośredni we wspólnotę małżonków 19. Zdrada małżeńska upoważnia do dozgonnego rozejścia się stron 20. Akt cudzołóstwa musi być świadomy i w pełni dobrowolny, nie wystarczy gwałt lub działanie pod wpływem środków pozbawiających postępowania poczytalnego 21. Fakt cudzołóstwa powinien być nadto pewny, a nie opierać się jedynie na podejrzeniach. Stąd też przewiduje się rozpatrywanie tego rodzaju na drodze postępowania administracyjnego lub sądowego 22. Przepisy Kodeksu Prawa Kanonicznego pozwalają stronie niewinnej odejść, jeśli cudzołóstwo jest pewne i zostało dobrowolnie popełnione 23. Prawodawca kościelny zaleca, aby współmałżonek pobudzony chrześcijańską miłością i zatroskany o dobro rodziny nie odmawiał stronie cudzołożnej przebaczenia oraz nie zrywał z nią życia małżeńskiego; jeśli jednak wyraźnie lub milcząco nie darował winy, ma prawo przerwać pożycie małżeńskie, chyba że zgodził się na cudzołóstwo albo stał się jego przyczyną lub sam także popełnił cudzołóstwo 24. Tak jak to wyżej zostało wskazane, strona niewinna traci prawo do rozdziału, gdy: 1) wyraźnie lub milcząco darowała winę współmałżonkowi; 2) sama zgodziła się na wspomniany występek drugiej strony; 3) stała się przyczyną cudzołóstwa; 4) sama również popełniła ten występek 25. Milczące darowanie zachodzi, gdy strona niewinna, upewniona już o zdradzie małżeńskiej, dobrowolnie z miłością małżeńską współżyje z tą stroną, która zawiniła. Domniemywa się zaś jej, jeśli przez okres sześciu miesięcy zachowała współżycie małżeńskie i nie odniosła się do władzy kościelnej lub państwowej 26. Jest to równoznaczne ze zrzeczeniem się prawa do separacji zwrócenie się do sądu kościelnego, a obecnie i państwowego, przerywa bieg sześciomiesięcznego okresu od momentu dowiedzenia się o cudzołóstwie współmałżonka do powołania się na tę przyczynę separacji. Jest to istotna kwestia z procesowego punktu widzenia, ponieważ strona wnosząca pozew czy wniosek o orzeczenie separacji do sądu państwowego nie jest narażona na ujemne skutki przekroczenia tego terminu 27. Jeśli współmałżonek niewinny sam zerwał dobrowolnie współżycie małżeńskie, ma obowiązek w ciągu sześciu miesięcy wnieść sprawę o separację do kompetentnej władzy kościelnej, która biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, 17 Por. W. Góralski, op. cit., s Por. P. M. Gajda, op. cit., s Por. P. Kasprzyk, Separacja prawna małżonków, Lublin 2003, s Por. P. M. Gajda, op. cit., s Por. W. Góralski, op. cit., s Tamże. 23 Tamże, s Por. kan KPK. 25 Por. W. Góralski, op. cit., s Por. kan KPK. 27 Por. P. Kasprzyk, op. cit., s

4 rozważy, czy niewinny współmałżonek mógłby być skłoniony do darowania winy i nie przedłużania separacji na stałe 28. Zgoda małżonka na cudzołóstwo drugiej strony oznacza aprobatę zamiaru dokonania wymienionego czynu ujawnionego przez współmałżonka. Może mieć miejsce również zgoda milcząca, jeśli małżonek nie przeciwstawia się, choć może, takiemu zamiarowi 29. Małżonek może stać się przyczyną zdrady drugiej strony wprost lub pośrednio 30. Staje się nią wprost, jeśli poleca popełnienie takiego czynu, np. mąż polecając żonie uprawianie prostytucji. Jest przyczyną cudzołóstwa pośrednio, gdy np. dla mało ważnych powodów odmawiał współżycia małżeńskiego, narażając tym samym drugą stronę na niebezpieczeństwo zdrady małżeńskiej 31. Popełnienie przez stronę niewinną również zdrady małżeńskiej musi być pewne, oznacza ono pewnego rodzaju wyrównanie winy małżonka, który pierwszy wykroczył w tym względzie 32. Inne przyczyny Jeśli jedno z małżonków stanowi źródło poważnego niebezpieczeństwa dla duszy lub ciała drugiej strony albo dla potomstwa lub w inny sposób czyni zbyt trudnym życie wspólne, tym samym daje drugiej stronie zgodną z prawem przyczynę odejścia bądź na mocy dekretu ordynariusza miejsca, bądź też, gdy niebezpieczeństwo jest bezpośrednie, również własną powagą. Po ustaniu przyczyny separacji we wszystkich wypadkach należy wznowić współżycie małżeńskie, chyba że władza kościelna co innego postanowi 33. Wymienione w kanonie przyczyny umożliwiające przeprowadzenie separacji można zapewne podciągnąć pod wspólny mianownik, jakim jest niewypełnienie podstawowych obowiązków małżeńskich, godzące w dobro wspólnoty życia małżeńskiego, obejmującego również potomstwo. Są to sytuacje, w których jedna ze stron zamiast być pomocą do wzajemnego doskonalenia się małżonków i twórczego wychowania dzieci, staje się zagrożeniem dla tych wartości 34. Stwarzanie poważnego niebezpieczeństwa duchowego lub fizycznego dla drugiej strony w małżeństwie lub dla potomstwa, jak również utrudnianie życia wspólnego w inny sposób mogą mieć miejsce wówczas, gdy współmałżonek jest nietolerancyjny, prowokuje do popełnienia grzechów, a tym samym naraża dobro duchowe niejednokrotnie w sferze wiary tak drugiej strony, jak i potomstwa bądź przez swoją brutalność, wprowadzanie atmosfery nie do zniesienia, stwarzanie niebezpieczeństwa fizycznego, bądź wreszcie czyni życie wspólne trudnym swoimi wymaganiami, niewłaściwym traktowaniem wspólnych środków materialnych itp. 35. Podstawę do 28 Por. kan KPK. 29 Por. W. Góralski, op. cit., s Tamże. 31 Por. tamże. 32 Por. tamże. 33 Por. kan KPK. 34 Por. P. M. Gajda, op. cit., s Por. W. Góralski, op. cit., s

5 separacji w omówionych przypadkach stanowi niewątpliwa wina jednej ze stron, brak natomiast takiej podstawy zachodziłby wówczas, gdyby obydwie strony ponosiły winę za zaistniały stan rzeczy 36. Prawodawca kodeksowy zważywszy na to, że separacja małżonków wiąże się z ich zobowiązaniami wobec dzieci zarządza, iż z chwilą zadecydowania o separacji małżonków należy zatroszczyć się o odpowiednie utrzymanie i wychowanie potomstwa 37. Sprawę tę powinien rozstrzygać dekret ordynariusza miejsca lub wyrok sądowy. Dobro potomstwa powinna mieć również na uwadze strona, która przeprowadziła separację. Z zasady wychowanie potomstwa należy do strony niewinnej. Niekiedy dobro dzieci wymaga, aby ich wychowanie zlecić krewnym lub powinowatym albo zakładowi wychowawczemu 38. Jak wskazałem na wstępie, ustawodawca kościelny przypomina małżonkom rozłączonym przez separację i zachęca ich, aby po ustaniu przyczyny separacji, we wszystkich wypadkach, wznowili współżycie małżeńskie, o ile władza kościelna nie postanowi czego innego 39. Małżonek, który przyczynił się do separacji, może naprawić błędy i rokować uzasadnioną nadzieję na prowadzenie godnego życia małżeńskiego. Istnieje możliwość przebaczenia winy przez małżonka niewinnego zgodnie z kan KPK/83 współmałżonek niewinny może w sposób godny pochwały dopuścić z powrotem drugą stronę do życia małżeńskiego. W takim wypadku zrzeka się separacji 40. Małżonek niewinny nie powinien więc stawiać przeszkód, gdy chodzi o wznowienie życia wspólnego, jeśli realnie ocenia dobrą wolę współmałżonka 41. Pojednanie bowiem stanowi wyraz ewangelicznej postawy i dojrzałości małżonków 42. Sprawy o separację małżonków Proces sporny ustny oraz zwyczajny proces sporny Proces o separację, zgodnie z kan w związku z kan KPK/83 może toczyć się albo zgodnie z zasadami ustnego procesu spornego, albo zgodnie z regułami procesu zwykłego spornego 43. Sprawy o separację mogą też toczyć się także w postępowaniu administracyjnym, zakończonym dekretem biskupim, oraz w trybie nakładania skutków kanonicznych decyzji trybunału świeckiego Tamże; P. M. Gajda, op. cit., s Por. kan KPK. 38 Por. P. M. Gajda, op. cit., s Por. kan KPK. 40 Por. kan KPK. 41 Por. W. Góralski, op. cit., s Por. P. M. Gajda. op. cit., s Por. KPK 83, kan w zw. z kan Por. M. Greszata, Postępowanie kanoniczne w sprawach o separację, Prawo Administracja Kościół 4, 2001, s

6 Celem postępowania o orzeczenie separacji małżeńskiej jest stwierdzenie kanonicznej przyczyny separacji, określenie winy jednej ze stron w ustaniu pożycia, a co za tym idzie brak współwiny u strony uważającej się w subiektywnym odczuciu za niewinną 45. Legitymację procesową w procesie o separację, zgodnie z kan mają małżonkowie oraz rzecznik sprawiedliwości 46. Niezależnie od trybu postępowania separacyjnego przed sądem kościelnym w pierwszym rzędzie w tej kolejności właściwym miejscowo (z wyjątkiem kan p. 1) jest: trybunał miejsca, w którym małżeństwo zostało zawarte, trybunał miejsca, w którym strona pozwana wnosząca skargę posiada stałe bądź tymczasowe miejsce zameldowania, trybunał miejsca, w którym strona wnosząca skargę powodową ma stałe miejsce zamieszkania, w przypadku gdy małżonkowie przebywają na terytorium tej samej Konferencji Episkopatu, po wyrażeniu zgody wikariusza sądowego stałego miejsca zamieszkania strony pozwanej, trybunał miejsca, w którym jest większość dowodów, jeżeli wyrazi na to zgodę wikariusz sądowy stałego miejsca zamieszkania strony pozwanej 47. W skardze powodowej, zgodnie z przepisami ustnego procesu, musi być obligatoryjnie zamieszczone określenie sędziego, do którego sprawa jest wnoszona. Zgodnie z kan , p. 1, 2 oraz 2, oprócz tego, co wyliczono w kan. 1504, powinna przedstawić krótko, całościowo i jasno fakty, na których opierają się żądania powoda, wskazać dowody, przy pomocy których powód zamierza potwierdzać roszczenia, a których nie może równocześnie dostarczyć, aby zaraz mogły być zebrane przez sędziego; do skargi powodowej należy dołączyć, przynajmniej w autentycznym opisie, dokumenty, na których opiera się prośba 48. Oprócz tego skarga powodowa musi spełniać wymogi stawiane przez kan Wpływ skargi powodowej do sądu kościelnego generuje powstanie obowiązku ze strony sędziego do nakłaniania stron do ugodowego zażegnania kryzysu małżeńskiego, jeśli dostrzeże nadzieję na wznowienie wspólnego życia małżonków 50. W tym celu należy przeprowadzić rozmowę duszpasterską ze stronami 51. Zgodnie z kan , jeśli próba pogodzenia okaże się bezskuteczna, sędzia, jeśli uważa, że skarga posiada jakąś podstawę, powinien w ciągu trzech dni nakazać dekretem dołączonym do samej skargi powodowej, aby odpis prośby był podany do wiadomości stronie pozwanej po daniu jej możliwości nadesłania w ciągu piętnastu dni pisemnej odpowiedzi do kancelarii 52. Wspomniane wyżej zawiadomienie ma skutki wezwania sądowego, o którym mowa w kan. 45 Por. P. Kasprzyk, op. cit., s Por. kan KPK. 47 Por. kan KPK w zw. z kan i 1401 p. 1 KPK. 48 Por. kan KPK. 49 Por. kan KPK. 50 Por. kan KPK w zw. z kan KPK. 51 Por. T. Pawluk, Prawo kanoniczne według Kodeksu Jana Pawła II. Doczesne dobra Kościoła. Sankcje w Kościele. Procesy, t. 4, Olsztyn 1990, s Por. kan KPK. 6

7 Strona pozwana może przedstawić takie zarzuty, które będą wymagały odpowiedzi strony powodowej. W związku z tym ustawodawca w kan. 1660, przy zaistnieniu takiej sytuacji, nakazuje sędziemu wyznaczenie stronie powodowej terminu na odpowiedź 54. Następnie, zgodnie z kan , po upływie terminów, o których mowa w kan oraz kan. 1660, sędzia winien sformułować wątpliwości po uprzednim zapoznaniu się z aktami; dalej winien on, załączając dla stron formułę sporu, wezwać wszystkich, którzy powinni być zainteresowani, na posiedzenie, które powinno się odbyć nie później niż w ciągu trzydziestu dni 55. Posiedzenie jest centralnym punktem procesu ustnego. Odbywa się na nim przesłuchanie świadków, w którym strony powodowa i pozwana mają prawo uczestniczenia, następuje ogłoszenie dowodów przez sam fakt ich przytoczenia w obecności stron i ich ewentualnych adwokatów. Odpowiedzi stron, świadków, biegłych, żądania i zarzuty adwokatów powinny być sformułowane na piśmie przez notariusza, lecz sumarycznie i w tym tylko, co należy do istoty sprawy spornej, oraz podpisane przez składających je. Jeżeli w trakcie procesu nie zajdzie potrzeba uzupełnienia jakiegoś dowodu, sędzia powinien zaraz po zakończeniu posiedzenia rozstrzygnąć na osobności sprawę i dyspozycyjną część wyroku przedstawić stronom ustnie zaraz po zakończeniu sprawy 56. W sprawach zawiłych Trybunał Kościelny ma prawo odroczyć wydanie wyroku do pięciu użytecznych dni, natomiast pełny tekst wyroku zawierający uzasadnienie powinien być stronom przedstawiony do wiadomości nie później niż w ciągu piętnastu dni 57. W trybie zwyczajnego procesu spornego sprawa o separację toczy się wtedy, jeżeli jedna ze stron lub rzecznik sprawiedliwości o to poprosili 58. Jak już wyżej wspomniałem, w sprawie o separację uczestniczy również rzecznik sprawiedliwości z racji tego, iż sprawy te dotyczą także dobra publicznego 59. Nie jest wymagany udział obrońcy węzła małżeńskiego, ponieważ sprawy o rozdział nie dotyczą węzła małżeńskiego. W trybie zwyczajnego procesu spornego sprawa o separację toczyć się będzie przed trybunałem kolegialnym, w skład którego wchodzić będzie trzech sędziów. Jeśli zastosowano zwyczajny proces sporny, od wydanego orzeczenia stronom przysługuje prawo do apelacji 60. Normy zawartej w kan KPK/83, odmiennie jak w postępowaniu o stwierdzenie nieważności małżeństwa, nie stosuje się przy postępowaniu w sprawie separacji, co oznacza, że w tym postępowaniu nie obowiązuje zasada zgodności wyroków. Przy postępowaniu apelacyjnym w sprawie separacji stosuje się ogólne przepisy o apelacji, tj. kanony od 1628 do 1640, z zastrzeżeniem przepisów wspólnych dla postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności małżeństwa i postępowania w sprawie separacji. 53 Por. kan KPK. 54 Por. kan KPK. 55 Por. kan KPK. 56 Por. kan. 1663, 1664, 1665, 1666, 1667, KPK. 57 Por. kan i 3 KPK. 58 Por. kan KPK. 59 Por. kan KPK. 60 Por. kan KPK w zw. z kan KPK. 7

8 Postępowanie administracyjne w sprawie o separację Zgodnie z kan separacja może być zarządzona dekretem biskupa diecezjalnego 61. Postępowanie administracyjne w sprawie separacji jest ściśle związane z przypadkiem, kiedy o separacji małżeńskiej orzekają już sądy świeckie 62. Orzeczenia wydane w sądach cywilnych władza kościelna mogłaby zweryfikować i wydać na ich podstawie odpowiednią decyzję w trybie administracyjnym 63. Zgodnie z kan tam, gdzie decyzja kościelna nie powoduje skutków cywilnych albo jeżeli przewiduje się, że wyrok cywilny nie będzie przeciwny prawu Bożemu, biskup diecezjalny pobytu małżonków po rozważeniu szczególnych okoliczności może udzielić zezwolenia na zwrócenie się do sądu świeckiego 64. Natomiast jeśli sprawa dotyczy także czysto cywilnych skutków małżeństwa, sędzia ma obowiązek postarania się, by zachowując powyższe, sprawa już od początku została wniesiona do sądu świeckiego 65. Decyzja biskupa diecezjalnego będzie rozstrzygać o nadaniu skutków czysto kanonicznych orzeczeniu sądu cywilnego 66. Skutki orzeczenia separacji Najważniejszym skutkiem orzeczenia separacji jest zerwanie bądź zaniechanie wspólnego pożycia małżonków mimo trwania ich węzła małżeńskiego 67. Małżonkowie uzyskują odtąd prawo do życia w rozłączeniu i nadal są uprawnieni do udziału w życiu sakramentalnym. Prawo do korzystania z sakramentów świętych jest podstawowym skutkiem wynikającym z separacji, podczas gdy prawa tego nie mają osoby rozwiedzione, które zawarły nowe małżeństwo cywilne 68. Wynika z tego, iż prawo kanoniczne chroni nie tylko trwałość, ale i nierozerwalność małżeństwa 69. Separacja orzeczona na podstawie przepisów prawa świeckiego będzie mogła odnieść skutek na forum prawa kościelnego, jeśli biskup diecezjalny wyrazi pozytywną w tej sferze decyzję oraz jeśli wyrok w sprawie separacyjnej nie będzie sprzeciwiał się prawu Bożemu 70. Ustanie separacji Separacja w prawie kościelnym ustaje w trzech wypadkach: 1) gdy małżonek niewinny wybaczy winnemu i przyjmie go z powrotem do małżeńskiej wspólnoty; 2) gdy ustanie przyczyna separacji lub upłynie termin separacji czasowej; 3) gdy umrze jedno z separowanych małżonków Por. kan KPK. 62 Por. P. Kasprzyk, op. cit., s Por. tamże. 64 Por. kan KPK. 65 Por. kan KPK. 66 Por. P. Kasprzyk, op. cit., Por. W. Góralski, op. cit., s Por. J. Wroceński, Separacja w prawie kanonicznym, Forum Iuridicum 2, 2003, s R. Sztychmiler, Ochrona trwałości małżeństwa w prawie kanonicznym i polskim oraz w konkordacie z 28 lipca 1993 r., Roczniki Nauk Prawnych 5, 1995, s Por. kan KPK. 71 Por. P. M. Gajda, op. cit., s

9 Separacja w systemie prawa polskiego Instytucja separacji w świeckich systemach prawnych regulowana jest zasadniczo w dwojaki sposób: jako konieczna przesłanka rozwodu lub jako samoistna instytucja prawna. Polski ustawodawca wybrał drugą koncepcję funkcjonowania separacji 72. Wyraz temu daje umiejscowienie rozłączenia w odrębnym dziale V KRO, w artykułach Przesłanki orzeczenia separacji Przesłanka pozytywna Określona w art KRO tzw. pozytywna przesłanka orzeczenia separacji polega na tym, iż orzeczenie takie dopuszczalne jest, jeśli między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia 73. W odróżnieniu od regulacji rozwodowej nie jest wymagane zaistnienie przesłanki trwałości rozkładu pożycia. Trwały rozkład pożycia może być dodatkowym argumentem do orzeczenia separacji 74. Przesłanka zupełnego rozkładu pożycia ma znaczenie warunku sine qua non wyroku zarówno w trybie procesowym, jak i nieprocesowym 75. Aby wyjaśnić jej znaczenie, należy określić pojęcia wspólnego pożycia oraz zupełności jego rozkładu. Wspólne pożycie jest swoistą wspólnotą małżeńską. Orzecznictwo Sądu Najwyższego i dominujący pogląd doktryny opowiadają się za objęciem tym mianem ogółu więzi między małżonkami w sferze duchowej, fizycznej i gospodarczej. Polega ono na istnieniu między małżonkami łączności psychicznej oraz wzajemnych pozytywnych uczuć, obejmuje współżycie fizyczne, w dziedzinie gospodarczej zaś znajduje wyraz zwłaszcza w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego, w zamieszkiwaniu razem, niekiedy w prowadzeniu wspólnej działalności zarobkowej lub gospodarczej 76. Wspólne pożycie należy więc do najistotniejszych obowiązków małżeńskich i jako takie wskazane jest w art. 23 KRO. Jest ono emanacją realizacji funkcji emocjonalnej, ekspresyjnej, prokreacyjnej, seksualnej i ekonomicznej rodziny 77. Wspólne pożycie jest terminem, którego ze względu na przyjętą w Konstytucji RP w art. 18 oraz w KRO w art. 1 ust. 1 i 2 zasadę, że małżeństwo jest związkiem kobiety i mężczyzny, nie można przenosić na związek dwóch osób tej samej płci 78. Pojęciu zupełnego rozkładu pożycia odpowiada sytuacja polegająca na ustaniu między małżonkami ogółu więzi w sferze duchowej, fizycznej i gospodarczej, będącej zaprzeczeniem szczególnej wspólnoty, w której wyraża się pożycie małżonków 79. Jednakże o pozostawaniu we wspólnym pożyciu można mówić mimo braku jednego z elementów wspólnoty. Pożycie małżeńskie utrzymane jest np. wtedy, gdy małżonkowie nie realizują wprawdzie więzi 72 Por. J. Ignatowicz, M. Nazar, Prawo rodzinne, wydanie II, Warszawa 2006, s Por. art KRO. 74 Por. E. Holewińska-Łapińska, Orzekanie separacji, Warszawa 2006, s Por. tamże, s Por. B. Czech, Ustanie małżeństwa, [w:] Komentarz do Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego, red. K. Piasecki, Warszawa 2009, s Por. E. Holewińska-Łapińska, op. cit., s Zob. B. Czech, Ustanie małżeństwa., s J. Panowicz-Lipska, Separacja, [w:] System prawa prywatnego. Prawo rodzinne i opiekuńcze, t. 11, red. T. Smyczyński, Warszawa 2009, s

10 gospodarczej, ale istnieją między nimi powiązania o charakterze osobistym. Dzieje się podobnie w przypadku ustania więzi fizycznej, np. wskutek choroby, podeszłego wieku, takiego charakteru pracy jednego z małżonków, który wiąże się z wielotygodniowym rozłączeniem, przebywanie w zakładzie karnym lub szpitalu 80. Do dalszego trwania małżeństwa wystarczające jest uznanie, iż małżonkowie mogą kontynuować wspólne pożycie w zakresie pozostałych składników 81. Gdy natomiast przy zupełnym braku więzi duchowej i fizycznej występują pewne elementy więzi gospodarczej, rozkład pożycia może być uznany za zupełny, z tym że utrzymanie więzi gospodarczej musiałoby zostać wywołane szczególnymi okolicznościami 82. Brak natomiast wspólnoty duchowej zawsze będzie objawem rozkładu pożycia 83, aczkolwiek rozkład samej tylko więzi duchowej nie będzie oznaczał jego zupełności, ponieważ nawet sporadycznie utrzymywane stosunki fizyczne będą oznaką istnienia wspólnego pożycia. Przesłanki negatywne Stwierdzając istnienie zupełnego rozkładu pożycia, sąd przystępuje do badania, czy nie zachodzą tzw. przesłanki negatywne orzeczenia separacji. Określone są one w artykule KRO, jako zakaz naruszenia dobra wspólnych małoletnich dzieci oraz zgodność orzeczenia separacji z zasadami współżycia społecznego 84. Konstrukcja zarówno pierwszej, jak i drugiej przesłanki negatywnej zaczerpnięta jest, podobnie jak zupełny rozkład pożycia, z regulacji rozwodowych. Z tej racji orzecznictwo oraz opracowania doktrynalne w kwestiach rozwodowych można stosować analogicznie do przepisów o separacji. Dobro wspólnych małoletnich dzieci Zasada ochrony dobra dziecka związana jest z pojęciami dziecka oraz dobra dziecka. Nie ma w ustawodawstwie polskim ustawowo zdefiniowanego pojęcia dziecka. Kontrowersje wokół tego pojęcia pojawiają się głównie w kontekście objęcia nim również nasciturusa 85. Według ustawy z 6 stycznia 2000 roku o Rzeczniku Praw Dziecka dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletniości 86. Takie znaczenie pojęcia dziecko przyjął również Trybunał Konstytucyjny, który stwierdził że życie człowieka w każdej fazie jego rozwoju stanowi wartość konstytucyjną podlegającą ochronie 87. W praktyce kwestia objęcia nasciturusa pojęciem dziecko nie ma większego znaczenia, ponieważ w sytuacji, gdy małżonkowie mają dziecko poczęte, to orzeczenie rozwodu (separacji) będzie z reguły niedopuszczalne, jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego Zob. B. Czech, Ustanie małżeństwa., s Tamże, s Tamże. 83 Tamże, s Zob. art KRO. 85 Tamże, s Zob. art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U. Nr 6, poz. 69 ze zm.). 87 Zob. Orzeczenie TK z 28 maja 1997, K/26/96, nr 2, poz. 19, OTK 1997 wraz z uzasadnieniem. 88 Zob. B. Czech, Ustanie małżeństwa, s

11 Pojęcie dobra wspólnych małoletnich dzieci jest trudne do określenia i nie ma definicji ustawowej. W doktrynie istnieje wiele definicji tego pojęcia. Według W. Stojanowskiej jest to kompleks wartości o charakterze niematerialnym i materialnym niezbędnych do zapewnienia prawidłowego rozwoju fizycznego i duchowego dziecka oraz do należytego przygotowania go do pracy, odpowiednio do jego uzdolnień. Wartości te są zdeterminowane przez wiele różnych czynników, których struktura zależy od treści stosowanej normy prawnej i konkretnej, aktualnie istniejącej sytuacji dziecka, zakładając zbieżność tak pojętego dobra dziecka z interesem społecznym 89. Według J. Marciniaka przez pojęcie dobro dziecka należy rozumieć przede wszystkim jego interesy osobiste, a więc troskę o jego rozwój fizyczny i duchowy oraz należyte przygotowanie do pracy odpowiednio do jego uzdolnień i zgodnie z interesem społecznym, jak również interesy majątkowe małoletniego, przejawiające się w prawidłowym zarządzaniu jego majątkiem, właściwym przeznaczeniu płynących z jego dochodów oraz pozostawieniem w miarę możliwości nienaruszonej substancji jego majątku 90. Definicja W. Stojanowskiej jest najczęściej przyjmowana jako najbardziej odpowiednia i wyczerpująca, dlatego będzie używana w dalszej części opracowania. Należy w tym miejscu podkreślić, że omawiana przesłanka dotyczy dobra dzieci wspólnych małżonków, a wspólnymi małoletnimi dziećmi małżonków w myśl obecnie obowiązującego prawa są: dzieci pochodzące z małżeństwa lub od jednego z małżonków, a przysposobione przez drugiego małżonka (art. 64, 114, KRO); dzieci przysposobione przez obojga małżonków; dzieci pozamałżeńskie, uznane przez współmałżonka i których pochodzenie zostało ustalone przez sąd (art. 27 KRO) 91. Według P. Kasprzyka takie ujęcie negatywnej przesłanki separacyjnej jest nieprawidłowe, ponieważ w ten sposób skonstruowane przepisy ograniczają wszechstronne ujęcie przez sąd wszystkich aspektów rozbicia rodziny i nie pozwalają na swobodną ocenę jej skutków 92. Zachodzi tu pewna niekoherencja między hierarchią wartości deklarowaną przez ustawodawcę a realizowaną w przepisach 93. Dobro dzieci należy do przewodnich zasad, jakimi kierują się sądy powszechne przy orzekaniu w sprawach małżeńskich i rodzinnych, a które wynikają z zasad zawartych w Konstytucji, Kodeksie Rodzinnym i Opiekuńczym oraz z norm konwencyjnych 94. Według W. Stojanowskiej ochrona dobra dziecka w prawie rozwodowym (separacyjnym) polega na ustaleniu, za pomocą odpowiednio dobranych i zastosowanych środków dowodowych, wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, a w szczególności charakteryzujących sytuację dziecka, i na prognozowaniu przez porównanie jego obecnej sytuacji z sytuacją po ewentualnym rozwodzie (separacji) oraz na dokonaniu wyboru rozstrzygnięcia (wariantu optymalnego) najbardziej korzystnego dla dziecka w wyniku przeprowadzonej analizy czynników determinujących jego dobro w ujęciu wieloaspektowym przy założeniu wyczerpania wszelkich obiektywnie możliwych do 89 Zob. W. Stojanowska, Rozwód a dobro dziecka, Warszawa 1979, s Zob. J. Marciniak, Treść i sprawowanie opieki nad małoletnim, Warszawa 1975, s Por. P. Kasprzyk, op. cit., s Por. tamże. 93 Por. A. Olejniczak, Materialnoprawne przesłanki udzielenia rozwodu, Poznań 1980, s Zob. Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a zwłaszcza art tej Konwencji; Dz. U Nr 120, poz

12 zastosowania środków w celu pojednania rodziców i pewności co do istnienia zupełnego i trwałego rozkładu ich pożycia 95. W związku z tym nie można przyjąć założenia, że z reguły dobro dziecka nie sprzeciwia się separacji jego rodziców, lecz należy się kierować wskazaniem, zgodnie z którym o tym, czy dobro wspólnych małoletnich dzieci przemawia za lub przeciw orzeczeniu separacji, sąd powinien rozstrzygać indywidualnie w każdym przypadku 96. Z racji tego, iż rodzina stanowi pierwsze i podstawowe środowisko wychowawcze, dobro dzieci przemawia za tym właśnie, żeby wychowywało się ono w rodzinie pełnej i dobrze funkcjonującej 97. Nie ulega wątpliwości, że największe zagrożenie dobra dzieci jest związane z rozkładem pożycia małżeńskiego, który może doprowadzić do rozpadu rodziny 98. Trzeba jednak jednoznacznie stwierdzić, iż dobro dziecka zawsze doznaje uszczerbku, gdy nastąpił zupełny rozkład pożycia małżeńskiego 99. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na to, czy rozkład pożycia małżeńskiego ma cechę trwałości. Jeżeli bowiem jest odwracalny, orzeczenie separacji nie będzie stanowiło zagrożenia dla dobra wspólnych małoletnich dzieci, jeśli w ocenie sądu w danym stanie faktycznym separacja spowoduje wyciszenie konfliktu między małżonkami 100. Według E. Holewińskiej-Łapińskiej orzeczenie separacji może taki skutek wywołać dzięki jednoznacznemu rozstrzygnięciu w wyroku spornych problemów, związanych zwłaszcza z wykonywaniem władzy rodzicielskiej, pokrywaniem kosztów utrzymania dzieci, korzystaniem z mieszkania, a także w konsekwencji powstania rozdzielności majątkowej 101. Twierdzi ona, że orzeczenie separacji może także skłonić małżonków do podjęcia konstruktywnych działań w celu przezwyciężenia konfliktu. Orzeczenie separacji nie będzie więc stanowiło zagrożenia dobra wspólnych małoletnich dzieci małżonków, gdy przyczyni się do odnowienia więzi małżeńskich i podjęcia wspólnego zgodnego pożycia 102. Dobro wspólnych małoletnich dzieci będzie przemawiało za oddaleniem powództwa o separację, jeżeli sąd oceni, że w danym stanie faktycznym oddalenie powództwa będzie czynnikiem mobilizującym do przezwyciężenia trudności w usuwaniu przyczyn rozkładu pożycia, podczas gdy orzeczenie separacji osłabiłoby więzi między małżonkami 103. W tym miejscu należy przytoczyć opinię J. Panowicz-Lipskiej i innych, według której separacja jest na tyle innym bytem od rozwodu, że w razie jej orzeczenia nie występują te zagrożenia dla dobra dziecka, których źródłem jest rozwiązanie małżeństwa przez rozwód; w konkretnym przypadku zasadna może być ocena, że wskutek orzeczenia separacji dobro wspólnego 95 Por. W. Stojanowska, op. cit., s Zob. J. Gajda, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, C. H. Beck, Warszawa 2002, s Por. P. Kasprzyk, op. cit., s Por. T. Sokołowski, Skutki prawne rozwodu, Poznań 1996, s Por. E. Holewińska-Łapińska, op. cit., s Por. tamże. 101 Por. tamże. 102 Por. tamże. 103 Tamże. 12

13 małoletniego dziecka małżonków nie ucierpi, natomiast orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z jego dobrem 104. Podsumowując wywody na temat zakazu naruszania dobra wspólnych małoletnich dzieci w procesie o separację, aby nie naruszyć dobra wspólnych małoletnich dzieci, sąd musi wprowadzić w życie teoretyczny model urzeczywistnienia zasady ochrony dobra dziecka w procesie rozwodowym do procesu o separację, wprowadzony przez W. Stojanowską 105, a który wyraźniej został przedstawiony przez E. Holewińską-Łapińską 106. Należy dodać, że błędne ustalenie rozkładu pożycia małżeńskiego, a w szczególności niewykorzystanie środków służących pojednaniu małżonków, może być największym zagrożeniem dla dobra dziecka 107. Gwoli przypomnienia, sąd obowiązany jest sprawdzić, czy orzeczenie separacji nie spowoduje osłabienia więzi z dziećmi tego z małżonków, który nie sprawowałby pieczy nad potomstwem 108. Kolejnymi przeciwwskazaniami mogą być: ustalenie, że ustanie wspólna piecza nad dzieckiem koniecznie wykonywana przez małżonków wspólnie, nieustępliwość małżonków w przedmiocie sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej, wiek dzieci, ich dotychczasowe stosunki z rodzicami, stan zdrowia, rozwój i stopień ich wrażliwości, podzielenie się dziećmi itd Orzekając separację, sąd ma obowiązek rozstrzygnięcia w wyroku o władzy rodzicielskiej, kosztach utrzymania dzieci, sytuacji mieszkaniowej 110. Zasady współżycia społecznego Sąd nie może orzec separacji, jeżeli nawet przy zaistnieniu zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego, nienaruszenia dobra wspólnych małoletnich dzieci orzeczenie takie godziłoby w zasady współżycia społecznego 111. Zasady współżycia społecznego to klauzula generalna, a jej rola jako negatywnej przesłanki orzeczenia separacji, podobnie jak i w innych przypadkach odwołania się do tych zasad, polega na synchronizowaniu przepisów prawa z nakazami moralności i obyczajów, na uelastycznianiu prawa 112. Powyższa klauzula to kolejna przesłanka negatywna orzeczenia rozdziału zaczerpnięta z regulacji rozwodowej 113. Jednak w przypadku separacji jest ona nieco inaczej traktowana aniżeli w przypadku rozwodu i w związku z tym może dojść do takiej sytuacji, że ze względu na 104 Por. J. Panowicz-Lipska, Instytucja separacji w polskim prawie rodzinnym, Państwo i Prawo 10, 1999, s. 20; P. Kasprzyk, op. cit., s. 196, 202; E. Holewińska-Łapińska, op. cit., s Por. W. Stojanowska, op. cit., s Por. E. Holewińska-Łapińska, op. cit., s Por. tamże, s Zob. OSN CP 1968 nr 5, poz Por. tamże, s Tamże, s Por. art KRO. 112 Por. E. Holewińska-Łapińska, op. cit., s Por. art KRO. 13

14 określone okoliczności rozwód będzie niedopuszczalny, natomiast inaczej może być ocenione żądanie separacji 114. Zgodnie z wytycznymi Sądu Najwyższego 115, które to wytyczne można odnieść również do separacji, niedopuszczalność rozwodu zachodzi wtedy, gdy z zasadami tymi nie dałoby się pogodzić rażącej krzywdy, jakiej doznałby małżonek sprzeciwiający się żądaniu rozwodu, albo gdy przeciw rozwodowi przemawiają poważne względy natury społeczno-wychowawczej, które nie pozwalają na to, by orzeczenie rozwodu sankcjonowało stan faktyczny, powstały na tle złego traktowania i złośliwego stosunku do współmałżonka lub dzieci albo innych przejawów lekceważenia instytucji małżeństwa i rodziny lub obowiązków rodzinnych. Zasady współżycia społecznego, mimo bardzo licznych prób wyliczenia, prób zdefiniowania, nie mogą być sprecyzowane. Jak już wspomniałem wyżej, służą one uelastycznianiu przepisów prawnych; mają być tą instytucją prawną, która jest nośnikiem społecznie akceptowalnych wartości, a te przecież zmieniają się wraz z rozwojem społeczeństwa, kultury itd. Przesłanka ta daje duży wachlarz możliwości sędziemu orzekającemu w sprawie o separację czy rozwód, czy w innej sytuacji, w której można powołać się na tę klauzulę. Mimo iż tak zwane zasady współżycia społecznego to ewidentna pozostałość po uprzednio obowiązującym systemie, ich rola we współczesnym systemie prawnym jest nie do przecenienia. Orzekanie separacji Ustanowienie separacji między małżonkami może się odbyć jedynie przed sądem powszechnym i tylko orzeczenie takiego sądu wywołuje skutki prawne dla małżonków 116. Legitymację procesową w tymże procesie mają tylko i wyłącznie małżonkowie. Ze względu na pominięcie tzw. zasady rekryminacji o orzeczenie separacji, w odróżnieniu od rozwodu, może wystąpić również małżonek winny rozkładu pożycia małżeńskiego 117. Posiedzenia sądowe w sprawach o separację odbywają się przy drzwiach zamkniętych, chyba że obie strony zażądają publicznego rozpoznania, a sąd uzna, że jawność nie zagraża moralności 118. Do reprezentowania strony w sprawach małżeńskich konieczne jest pełnomocnictwo szczególne, tzn. udzielone do konkretnej sprawy 119. Poza pełnomocnikiem profesjonalnym w sprawie o separację stronę mogą reprezentować tylko rodzice, rodzeństwo lub zstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia Por. J. Panowicz-Lipska, Separacja, s Zob. Uchwała całej Izby Cywilnej SN z 18 marca 1968 r., III CZP 70/66 OSN 1968, nr 5, poz Por. P. Kasprzyk, op. cit., s Por. tamże. 118 Por. art. 427 KPC. 119 Por. tamże, art Zob. Uchwała SN z dnia 25 lipca 1978 r., III CZP 43/78 OSNCP 1979 nr 3, poz. 46 z glosą 14 B. Bladowskiego.

15 Właściwość rzeczowa i miejscowa sądu Sprawy o separację, niezależnie od trybu postępowania, należą w pierwszej instancji do właściwości sądu okręgowego 121. W skład sędziowski wchodzą jeden sędzia i dwóch ławników (tryb procesowy) lub jeden sędzia (tryb nieprocesowy) 122. Zgodnie z art. 41 KPC sprawy o orzeczenie separacji w trybie procesowym należą do spraw ze stosunku małżeństwa i w związku z tym właściwość sądu jest wyłączna 123. W trybie tym powództwo wytacza się przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, jeśli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze stale przebywa. W przypadku braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a gdy i tej podstawy nie ma sąd miejsca zamieszkania powoda 124. W trybie nieprocesowym miejscowo właściwy jest sąd, w którego okręgu małżonkowie mają wspólne zamieszkanie, a w przypadku braku takiej podstawy sąd miejsca ich wspólnego pobytu. Jeżeli nie mają wspólnego miejsca zamieszkania ani pobytu, wówczas wniosek należy zgłosić w sądzie właściwym dla jednego z małżonków, ustalonym według przepisów ogólnych o postępowaniu nieprocesowym 125. Postępowanie w trybie procesowym Proces o separację toczy się w trybie procesowym, jeśli z inicjatywą wyjdzie jeden tylko małżonek, a drugi pozostaje bierny bądź sprzeciwia się separacji lub gdy małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci 126. W postępowaniu o separację stosuje się przepisy przewidziane dla spraw rozwodowych, objęte art. 425 i n., art KPC. W trybie procesowym sprawa o orzeczenie separacji będzie toczyła się także wówczas, gdy obie strony wniosą jednocześnie zgodne żądanie orzeczenia separacji, lecz z orzeczeniem winy lub przy wspólnym wniosku o orzeczenie separacji jedno z małżonków wnosi o orzeczenie winy, mimo iż nie mają wspólnych małoletnich dzieci 127. Przy takiej rozbieżności stanowisk nie może być mowy o postępowaniu nieprocesowym. Pozew o separację winien zadośćuczynić wymaganiom stawianym przez art. 126 KPC 128, ponadto zawierać dokładne żądanie i okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie, a w miarę potrzeby przytoczenie również okoliczności uzasadniających właściwość sądu 129. Artykuł 61 2 oraz korespondujący z nim art. 439 KPC stanowią, że jeżeli jeden z małżonków żąda orzeczenia separacji, a drugi rozwodu, w pierwszej kolejności podlega rozpoznaniu żądanie dalej idące co do skutków prawnych, tj. żądanie rozwodu; jeśli jest uzasadnione, sąd oddalając żądanie 121 Por. art. 17 p. 1, art KPC. 122 Por. tamże, art. 47 i art Por. tamże, art Tamże. 125 Por. tamże. art w zw. z art Por. P. Kasprzyk, op. cit., s Por. tamże. 128 Zob. art. 126 KPC. 129 Por. art. 187 KPC. 15

16 orzeczenia separacji, orzeka rozwód 130. Gdy natomiast orzeczenie rozwodu jest niedopuszczalne, sąd przystępuje do badania zasadności powództwa o separację, jeśli powód skierował obok pozwu rozwodowego równoległy pozew o separację bądź pozwany żądał orzeczenia separacji, a żądanie takie jest uzasadnione 131. Jeśli sąd nie dopuścił możliwości wystąpienia z żądaniem alternatywnym separacji, a pozwany wnosiłby o oddalenie powództwa o rozwód i nie żądałby orzeczenia separacji, takie powództwo musiałoby ulec oddaleniu, nawet gdyby zaistniały przesłanki do orzeczenia separacji. W takim układzie małżonek, który żądał rozwodu, chcąc uzyskać separację, musiałby wytoczyć nowe powództwo 132. W związku z powyższym można wyprowadzić wniosek, że orzeczenie separacji nie stanowi przesłanki do wydania wyroku rozwodowego. Potwierdza to tylko fakt, iż są to dwie odrębne i niezależne od siebie instytucje 133. Jeżeli jeden z małżonków żąda orzeczenia separacji a drugi rozwodu, a żądanie rozwodu jest uzasadnione, to istnieje przeszkoda do orzeczenia separacji w postaci uzasadnionego żądania rozwodu i w konsekwencji sąd jest zobligowany orzec rozwód. Zgodnie z art KPC strona pozwana w sprawie o separację może żądać separacji albo rozwodu lub strona pozwana w sprawie o rozwód może żądać rozwodu lub separacji. Nie jest dopuszczalne wytoczenie odrębnego powództwa o rozwód, jeżeli została już wszczęta sprawa o separację i odwrotnie, tj. nie jest dopuszczalne wytoczenie odrębnego powództwa o separację, jeśli toczy się już sprawa o rozwód 134. Postępowanie o separację poprzedzone jest obligatoryjnym postępowaniem pojednawczym, które powinno stanowić ważny element postępowania o separację. Postępowanie pojednawcze ma miejsce jeszcze przed wyznaczeniem rozprawy, a więc po wniesieniu pozwu o orzeczenie separacji. Zgodnie z art. 436 KPC, jeśli istnieją widoki na utrzymanie małżeństwa, sąd może skierować strony do mediacji. Skierowanie takie jest możliwe także wtedy, gdy postępowanie zostało zawieszone. Nadto w każdym stadium postępowania w sprawie o rozwód lub separację sąd może skierować strony do mediacji w celu ugodowego załatwienia spornych kwestii dotyczących zaspokojenia potrzeb rodziny, alimentów, sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej, kontaktów z dziećmi oraz spraw majątkowych podlegających rozstrzygnięciu w wyroku orzekającym rozwód lub separację 135. Postępowanie pojednawcze prowadzi wyznaczony przez przewodniczącego sędzia, który nakłania strony do pojednania, mając na uwadze troskę o dobro dzieci i społeczne znaczenie trwałości małżeństwa. Jeżeli sąd w toku postępowania nabierze przekonania, że istnieją widoki na utrzymanie pożycia małżeńskiego, zawiesza postępowanie. Zawieszenie takie może nastąpić tylko raz w trakcie postępowania 136. Poza tym cel, jakim jest pogodzenie małżonków, może być realizowany również w trybie 178 KPC, czyli zawieszenia postępowania na zgodny wniosek stron Por. art. 439 KPC. 131 Por. P. Kasprzyk, op. cit., s Tamże, s Por. tamże. 134 Por. art KPC. 135 Por. art. 436 i art KPC. 136 Por. tamże, art Por. tamże, art

17 W kwestii postępowania dowodowego zakres tego musi być dostosowany do obligatoryjnej treści wyroku uwzględniającego powództwo. Według tych przepisów postępowanie dowodowe ma przede wszystkim na celu ustalenie okoliczności dotyczących rozkładu pożycia małżeńskiego, jak również okoliczności dotyczących dzieci stron i ich sytuacji, a w razie uznania powództwa także przyczyn, które skłoniły do tego stronę pozwaną. Jeżeli pozwany uznaje żądanie pozwu, a małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, sąd może ograniczyć przesłuchania stron 138. Ponadto w każdej sprawie o separację sąd obligatoryjnie zarządza dowód z przesłuchania stron 139. W sprawach o separację nie można oprzeć rozstrzygnięcia wyłącznie na uznaniu powództwa lub przyznaniu okoliczności faktycznych. Również wydając wyrok zaoczny, sąd musi przeprowadzić normalne postępowanie dowodowe. Nie może więc przyjąć, tak jak to się dzieje w trybie zwykłym, za prawdziwe twierdzeń powoda o okolicznościach faktycznych przytoczonych w pozwie lub innych pismach procesowych doręczonych pozwanemu przed rozprawą, jeżeli nie budzą one wątpliwości, co do zgodności z prawdziwym stanem rzeczy 140. W sytuacji, gdy pozwany uznaje żądanie pozwu, a małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, sąd może ograniczyć postępowanie dowodowe do przesłuchania stron 141. Zgodnie z art KPC w czasie trwania procesu o rozwód lub o separację nie może być wszczęta odrębna sprawa o zaspokojenie potrzeb rodziny i o alimenty pomiędzy małżonkami albo pomiędzy nimi a ich wspólnymi małoletnimi dziećmi co do świadczeń za okres od wytoczenia powództwa o rozwód lub o separację. Pozew lub wniosek o zabezpieczenie w takiej sprawie sąd przekaże sądowi, w którym toczy się sprawa o rozwód lub o separację, w celu rozstrzygnięcia według przepisów o postępowaniu zabezpieczającym. W 2 tego przepisu ustawodawca postanowił, iż postępowanie w sprawie o zaspokojenie potrzeb rodziny lub o alimenty wszczęte przed wytoczeniem powództwa o rozwód lub o separację ulega z urzędu zawieszeniu z chwilą wytoczenia powództwa o rozwód lub o separację co do świadczeń za okres od jego wytoczenia. Z chwilą wydania w sprawie o rozwód lub o separację postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia wykonania obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny lub o alimenty wstrzymuje się także z mocy prawa wykonanie nieprawomocnych orzeczeń o obowiązku tych świadczeń, wydanych w poprzednio wszczętej sprawie, za okres od wytoczenia powództwa o rozwód lub o separację. Dalej przepis ten stanowi, iż po prawomocnym zakończeniu sprawy o rozwód lub o separację zawieszone postępowanie podejmuje się z mocy prawa, orzeczenia zaś, których wykonanie było wstrzymane, podlegają wykonaniu, jednak tylko co do okresu, za który w sprawie o rozwód lub o separację nie orzeczono o roszczeniach objętych zawieszonym postępowaniem. W pozostałym zakresie postępowanie ulega z mocy prawa umorzeniu 142. Celem powyższych ustaleń jest skoncentrowanie przed składem orzekającym w sprawie o separację całości spraw związanych z separacją oraz obowiązkami małżonków utrzymania rodziny i alimentacji za czas od wytoczenia powództwa o separację, ażeby w ten sposób zapobiec 138 Por. tamże, art Por. tamże, art Por. tamże, art Por. tamże, art Por. tamże, art

18 możliwej tu sprzeczności orzeczeń w tych kwestiach, gdyby w tym samym przedmiocie mogłyby być wydawane rozstrzygnięcia w różnych postępowaniach 143. Postępowanie w sprawie o separację zawiera również normę szczególną w stosunku do zwykłego postępowania regulującą kwestię śmierci jednego z małżonków. Kodeks postępowania cywilnego nakazuje w tym przypadku umorzyć postępowanie. Od nieprawomocnego wyroku przysługuje stronom, na zasadach ogólnych, apelacja. Postępowanie w trybie nieprocesowym Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, to zgodnie z art KRO 144 sąd może orzec separację na podstawie zgodnego ich żądania. W tej sytuacji małżonkowie muszą wspólnie podjąć starania o separację, dając temu wyraz w zgodnym wniosku o orzeczenie separacji, który podlega rozpoznaniu w postępowaniu nieprocesowym 145. Do rozpoznania takiego wniosku właściwy jest, podobnie jak w postępowaniu procesowym, sąd okręgowy, w którego okręgu małżonkowie mają wspólne zamieszkanie, a w przypadku braku takiej podstawy sąd miejsca ich wspólnego pobytu 146. Sąd nie jest związany żądaniem małżonków i zgodnie z art KPC 147 sąd powinien nakłaniać do pojednania małżonków. W odróżnieniu od postępowania procesowego w tym przypadku sprawę rozpatruje jeden sędzia. Przesłankami do orzeczenia tzw. separacji zgodnej są: zupełny rozkład pożycia, nienaruszenie zasad współżycia społecznego oraz, tak jak wspomniałem na wstępie, brak wspólnych małoletnich dzieci i zgodne żądanie małżonków 148. Dokładne zbadanie przyczyn rozkładu pożycia nie jest tutaj konieczne ze względu na to, iż sąd nie bada winy rozkładu pożycia 149. Natomiast niezbędne jest, jak to zostało wcześniej wspomniane, zgodne żądanie separacji przez małżonków w chwili orzekania, przy czym każdy z małżonków może w toku postępowania swobodnie zrezygnować z uprzedniego żądania przez cofnięcie wniosku albo wyrażenie w inny sposób braku zgody na orzeczenie separacji 150. Wtedy, mimo stwierdzonego rozkładu pożycia, brak jest podstawy do orzeczenia separacji i postępowanie zostanie umorzone 151. W sprawach o separację w trybie nieprocesowym sąd wydaje postanowienie o separacji po przeprowadzeniu rozprawy, a wymaganym elementem postępowania jest nakłanianie małżonków 143 Por. P. Banach, C. Gromadzki, Postępowanie w sprawie o separację na podstawie zmian dokonanych w kodeksie postępowania cywilnego ustawą z dnia 21 maja 1999 r. wprowadzającą do polskiego prawa instytucję separacji, [w:] Kościelne prawo procesowe. Materiały i Studia, tom 3, red. bp. prof. dr hab. Andrzej Dzięga, Lublin 2003, s Por. art KRO. 145 Por. art KPC. 146 Tamże. 147 Por. art KPC. 148 Por. P. Kasprzyk, op. cit., s Por. J. Panowicz-Lipska, Separacja, s Por. art KPC. 151 Por. J. Panowicz-Lipska, Separacja, s

19 przez sąd do pojednania 152. Próbę pojednania małżonków sąd podejmuje na rozprawie, a obowiązek ten wynika z przepisów o mediacji. Ponadto istnieje możliwość skierowania stron do mediacji, jeśli w ocenie sądu istnieją widoki na utrzymanie małżeństwa. Skierowanie do mediacji może nastąpić zgodnie z ogólną regułą stosowania przepisów o procesie w postępowaniu nieprocesowym 153. W postępowaniu nieprocesowym separacja może być cofnięta na podstawie zgodnego żądania małżonków. W takim wypadku postępowanie ulega umorzeniu 154. Za równoznaczne z oświadczeniem o wycofaniu zgody na orzeczenie separacji można uznać podjęcie przez małżonków także innych działań, które ujawniają zmianę wcześniej zajmowanego stanowiska 155, w szczególności zażądanie orzekania o winie lub zgłoszenie powództwa rozwodowego i inne 156. Na zgodny wniosek małżonków każdy z małżonków może zgodę swą cofnąć na każdym etapie postępowania zanim uprawomocni się orzeczenie o separacji 157. Zakres orzekania Wyrok w sprawie separacji jest podobny do wyroku rozwodowego 158. Zakres zagadnień rozstrzyganych w wyroku wskazują przede wszystkim przepisy art KRO, odsyłając do przepisów art. 57 i 58 KRO, które określają kognicję sądu 159. W związku z powyższym w wyroku orzekającym separację sąd orzeka o winie rozkładu pożycia, chyba że na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie 160. W postępowaniu nieprocesowym orzekanie o winie jest pominięte. Podobnie jak w wyroku rozwodowym sąd z urzędu rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem małżonków i może zastosować takie same rozwiązania, jak te przewidziane na wypadek rozwodu 161. Przy orzekaniu separacji sąd orzeka również, w jakiej wysokości każdy z małżonków obowiązany jest do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania wspólnych małoletnich dzieci. Podobnie jest w sprawie obligatoryjnego rozstrzygania o kontaktach rodziców z dzieckiem 162. Dalej, zgodnie z postanowieniami art i 3 KRO dotyczącymi mieszkania małżonków i podziału majątku wspólnego, sąd ustala z urzędu sposób zeń korzystania przez czas wspólnego zamieszkiwania. Na żądanie jednego z małżonków może w wypadkach wyjątkowych nakazać eksmisję drugiego małżonka, gdy ten swym rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie; na zgodny wniosek małżonków może orzec o podziale wspólnego 152 Por. art KPC. 153 Por. tamże, art w zw. z art. 436 KPC. 154 Por. tamże, art Por. J. Panowicz-Lipska, Separacja, s Por. tamże, s Por. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 6 grudnia 2000 r., I ACa 842/00, OSA 2000, nr 12, poz Por. J. Panowicz-Lipska, Separacja, s Tamże, s Zob. P. Kasprzyk, op. cit., s Zob. art KRO w zw. z art i 1a oraz art. 112 KRO. 162 Tamże, art oraz art

20 mieszkania albo przyznać mieszkanie jednemu z małżonków, jeżeli drugi zgadza się na opuszczenie mieszkania bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego 163. Powyższe rozstrzygnięcia mogą zapaść zarówno w trybie procesowym, jak i nieprocesowym. Podział majątku może nastąpić na wniosek jednego z małżonków, ale sąd pozostawi ten wniosek bez rozpoznania, jeśli przeprowadzenie podziału mogłoby spowodować nadmierną zwłokę w postępowaniu 164. Nadto, jak wyraźnie stanowi art. 444 KPC, małżonek może dochodzić od drugiego małżonka dostarczenia środków utrzymania, wskazując na możliwość orzeczenia o roszczeniach alimentacyjnych między małżonkami 165. W celu ugodowego załatwienia spornych spraw majątkowych ustawodawca wprowadził nowelizacją KPC z 27 lipca 2005 roku art KPC, który stanowi, iż postępowanie w sprawie o zaspokojenie potrzeb rodziny lub o alimenty wszczęte przed wytoczeniem powództwa o rozwód lub o separację ulega z urzędu zawieszeniu z chwilą wytoczenia powództwa o rozwód lub o separację co do świadczeń za okres od jego wytoczenia. Z chwilą wydania w sprawie o rozwód lub o separację postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia wykonania obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny lub o alimenty wstrzymuje się także z mocy prawa wykonanie nieprawomocnych orzeczeń o obowiązku tych świadczeń, wydanych w poprzednio wszczętej sprawie, za okres od wytoczenia powództwa o rozwód lub o separację. Skutki orzeczenia separacji Orzeczenie separacji powoduje zniesienie obowiązku określonego w art. 23 KRO 166, jednak w literaturze występują liczne wątpliwości odnośnie ustania wszystkich obowiązków tamże określonych. Ustanie obowiązku wspólnego pożycia jest oczywiste, ale już ustanie obowiązku współdziałania dla dobra rodziny nie oznacza ustania obowiązku współdziałania małżonków jako rodziców w zakresie wychowania wspólnych małoletnich dzieci 167. Ustanie obowiązku wspólnego pożycia nie jest jednoznaczne z jego zakazem. Wiąże się z tym kwestia zachowania obowiązku wierności. Tutaj sytuacja jest niejasna i skomplikowana 168 i poglądy wśród naukowców są wielce podzielone. I tak B. Czech uważa, iż orzeczenie separacji nie uchyla obowiązku zachowania wierności. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na cel instytucji separacji, jakim jest stworzenie małżonkom warunków przemyślenia w spokoju sytuacji panującej w ich małżeństwie oraz winy i podjęcie ewentualnych kroków zmierzających do usunięcia konfliktów lub ich rozwiązania Tamże, art i Tamże, art Zob. art. 444 KPC. 166 Zob. art. 23 KRO. 167 Por. H. Haak, Separacja. Komentarz, Toruń 2000, s Por. B. Czech, Separacja, [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. K. Piasecki, Warszawa 2009, s Por. tamże, s

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SN Jan Górowski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP 106/06

Uchwała z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP 106/06 Uchwała z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP 106/06 Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący) Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca) Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

I. W zakresie kwestii poruszanych w rozdziale 2 Małżeństwo proponuję

I. W zakresie kwestii poruszanych w rozdziale 2 Małżeństwo proponuję 1 W odniesieniu do zagadnień omówionych w podręczniku Elementy Prawa w dziale Prawo Rodzinne proponuję do wykorzystania następującą dodatkową tematykę: I. W zakresie kwestii poruszanych w rozdziale 2 Małżeństwo

Bardziej szczegółowo

ROZWÓD aspekty proceduralne i materialnoprawne.

ROZWÓD aspekty proceduralne i materialnoprawne. Marta Witoszyńska Sędzia Sądu Okręgowego w Łodzi KONSPEKT WYKŁADU Z ZAKRESU PRAWA RODZINNEGO NA SZKOLENIE ORGANIZOWANE W SŁOKU W DNIACH 27-29 LISTOPADA 2009r. PRZEZ OKRĘGOWĄ IZBĘ RADCÓW PRAWNYCH W ŁODZI

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁAD Sąd Okręgowy w Opolu I Wydział Cywilny Powódka: Pozwany: POZEW O SEPARACJĘ Uzasadnienie Dowód: Dowód:

PRZYKŁAD Sąd Okręgowy w Opolu I Wydział Cywilny Powódka: Pozwany: POZEW O SEPARACJĘ Uzasadnienie Dowód: Dowód: PRZYKŁAD Głuchołazy, dnia.. Sąd Okręgowy w Opolu I Wydział Cywilny Powódka:... Imię i nazwisko adres.. Pozwany: Imię i nazwisko adres... POZEW O SEPARACJĘ Wnoszę o: 1. orzeczenie separacji małżonków...

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział II.

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział II. SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa do wydania Piątego... XI XIII XV Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające... 1 1. Prawo rodzinne i prawo opiekuńcze w systemie prawa... 3 I. Pojęcie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Nowicka

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Nowicka Sygn. akt III CZP 48/07 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 czerwca 2007 r. SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Marian Kocon Protokolant Bożena

Bardziej szczegółowo

POZEW o rozwód. 4. Zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu według norm przepisanych. Uzasadnienie

POZEW o rozwód. 4. Zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu według norm przepisanych. Uzasadnienie ...,... miejscowość data W Z Ó R Sąd Okręgowy w...miejscowość... Wydział Cywilny. Powód: imię i nazwisko, zawód zam. miejscowość, ulica numer domu, lokalu Pozwany: imię i nazwisko, zawód zam. miejscowość,

Bardziej szczegółowo

Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski

Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające 1. Prawo rodzinne i prawo opiekuńcze

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07

Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07 Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07 Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący) Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca) Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Joanny

Bardziej szczegółowo

do ustawy z dnia 27 maja 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk nr 920)

do ustawy z dnia 27 maja 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk nr 920) BIURO LEGISLACYJNE/ Materiał porównawczy M A T E R I A Ł P O R Ó W N AW C Z Y do ustawy z dnia 27 maja 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk

Bardziej szczegółowo

W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ W świetle art. 17 3 prawa prywatnego międzynarodowego samo miejsce zamieszkiwania małżonków może mięć zasadnicze znaczenie dla istniejącego między nimi reżimu majątkowego. Tego rodzaju zależność sprawia,

Bardziej szczegółowo

Pozew o rozwód. Informacje ogólne. Rozwód. Rozwodem określa się rozwiązanie małŝeństwa przez sąd, wówczas gdy między małŝonkami

Pozew o rozwód. Informacje ogólne. Rozwód. Rozwodem określa się rozwiązanie małŝeństwa przez sąd, wówczas gdy między małŝonkami Pozew o rozwód Informacje ogólne Rozwód Rozwodem określa się rozwiązanie małŝeństwa przez sąd, wówczas gdy między małŝonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład poŝycia. Za trwały rozkład poŝycia uwaŝa się

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt II CSK 469/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 lutego 2009 r. SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący) SSN Iwona Koper SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

ROZWÓD, A OPIEKA NAD DZIECKIEM. Czym jest władza rodzicielska?

ROZWÓD, A OPIEKA NAD DZIECKIEM. Czym jest władza rodzicielska? Marlena Dawidowicz, Robert Cisek Recenzja: dr Grzegorz Trojanowski ROZWÓD, A OPIEKA NAD DZIECKIEM Rozwód jako trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego skutkuje nie tylko zmianą sytuacji między samymi

Bardziej szczegółowo

WZÓR NR 31 POZEW O SEPARACJĘ. Walim, 11 stycznia 2009 r. Do Sądu Okręgowego Wydział I Cywilny w Świdnicy

WZÓR NR 31 POZEW O SEPARACJĘ. Walim, 11 stycznia 2009 r. Do Sądu Okręgowego Wydział I Cywilny w Świdnicy WZÓR NR 31 POZEW O SEPARACJĘ Do Sądu Okręgowego Wydział I Cywilny w Świdnicy Powód: Walim, 11 stycznia 2009 r. Hieronim Poznański zam. w Walimiu, Rzeczka 88 Pozwany: Izabela Poznańska zam. w Walimiu, Rzeczka

Bardziej szczegółowo

ROZWÓD I JEGO KONSEKWENCJE PRAWNE - PRZEWODNIK STRONY POSTĘPOWANIA

ROZWÓD I JEGO KONSEKWENCJE PRAWNE - PRZEWODNIK STRONY POSTĘPOWANIA Gdańsk, październik 2011 r. ROZWÓD I JEGO KONSEKWENCJE PRAWNE - PRZEWODNIK STRONY POSTĘPOWANIA Niniejsze opracowanie porusza temat postępowania rozwodowego, jego podstaw prawnych oraz związanych z nim

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów...

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów... Przedmowa... Wykaz skrótów... XI XV Rozdział I. Pisma procesowe i orzeczenia sądowe dotyczące małżeństwa... 1 1. Pozew o ustalenie w przedmiocie zmiany płci... 3 2. Wyrok ustalający zmianę płci (1)...

Bardziej szczegółowo

Pisanie prac magisterskich SPIS TREŚCI informacji i materiałów dydaktycznych na temat pisania prac magisterskich i licencjackich

Pisanie prac magisterskich SPIS TREŚCI informacji i materiałów dydaktycznych na temat pisania prac magisterskich i licencjackich Pisanie prac magisterskich - pomoc w pisaniu prac licencjackich i prac magisterskich dla studentów i firm. Więcej prac magisterskich na stronie www.pisanie-prac.info.pl. Niniejszy fragment pracy może być

Bardziej szczegółowo

TYTUŁ II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO

TYTUŁ II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO TYTUŁ II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO 2. Protokół podpisuje osoba, która przyjęła oświadczenie, oraz osoba, która je złożyła, chyba że nie może ona go podpisać. Przyczynę braku podpisu należy podać w protokole.

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów

Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów Wykaz ważniejszych skrótów... 11 1. Czasopisma... 11 2. Piśmiennictwo... 12 Wprowadzenie... 13 Rozdział I Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym oraz w prawie polskim w ujęciu

Bardziej szczegółowo

Rozdział I. Pisma procesowe i orzeczenia sądowe dotyczące małżeństwa... 1

Rozdział I. Pisma procesowe i orzeczenia sądowe dotyczące małżeństwa... 1 Przedmowa... XI Wykaz skrótów... XV Rozdział I. Pisma procesowe i orzeczenia sądowe dotyczące małżeństwa... 1 1. Pozew o ustalenie w przedmiocie zmiany płci... 3 2. Wyrok ustalający zmianę płci (1)...

Bardziej szczegółowo

Spis treści Tytuł I Małżeństwo Tytuł II Pokrewieństwo i powinowactwo

Spis treści Tytuł I Małżeństwo Tytuł II Pokrewieństwo i powinowactwo Spis treści Tytuł I Małżeństwo...5 Dział I Zawarcie małżeństwa...5 Dział II Prawa i obowiązki małżonków...15 Dział III Małżeńskie ustroje majątkowe...18 Rozdział I Ustawowy ustrój majątkowy...18 Rozdział

Bardziej szczegółowo

W publikacji znajdują się następujące wzory z komentarzem: 1. Postanowienie sądu o odrzuceniu pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sadowej; 2.

W publikacji znajdują się następujące wzory z komentarzem: 1. Postanowienie sądu o odrzuceniu pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sadowej; 2. W publikacji znajdują się następujące wzory z komentarzem: 1. Postanowienie sądu o odrzuceniu pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sadowej; 2. Postanowienie sądu o podjęciu sprawy w trybie nieprocesowym;

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Iwona Koper (sprawozdawca) SSA Władysław Pawlak. Protokolant Iwona Budzik

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Iwona Koper (sprawozdawca) SSA Władysław Pawlak. Protokolant Iwona Budzik Sygn. akt III CZP 77/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 28 listopada 2012 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Iwona Koper (sprawozdawca) SSA Władysław Pawlak Protokolant Iwona Budzik w sprawie

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 22 lipca 2005 r., III CZP 52/05

Uchwała z dnia 22 lipca 2005 r., III CZP 52/05 Uchwała z dnia 22 lipca 2005 r., III CZP 52/05 Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Józef Frąckowiak Sędzia SN Jan Górowski Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Jolanty G. o wznowienie

Bardziej szczegółowo

PRAWO RODZINNE. Autorzy: Arkadiusz Krzysztof Bieliński, Maciej Pannert. Wykaz skrótów Wybrana literatura Przedmowa Wstęp

PRAWO RODZINNE. Autorzy: Arkadiusz Krzysztof Bieliński, Maciej Pannert. Wykaz skrótów Wybrana literatura Przedmowa Wstęp PRAWO RODZINNE Autorzy: Arkadiusz Krzysztof Bieliński, Maciej Pannert Wykaz skrótów Wybrana literatura Przedmowa Wstęp Rozdział I. Rodzina i powiązania rodzinne 1.Rodzina i powiązania rodzinne 2.Prawo

Bardziej szczegółowo

WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04. Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04. Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04 Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy Sąd Dyscyplinarny w Warszawie z udziałem

Bardziej szczegółowo

USTAWA Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r.

USTAWA Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. USTAWA Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. (tekst pierwotny: Dz.U. z 1964 r., Nr 9, poz. 59) (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r., Nr 131, poz. 788) TYTUŁ I MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I ZAWARCIE MAŁŻEŃSTWA

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 28 października 2004 r., III CZP 56/04

Uchwała z dnia 28 października 2004 r., III CZP 56/04 Uchwała z dnia 28 października 2004 r., III CZP 56/04 Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Antoni Górski Sędzia SN Kazimierz Zawada Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Brygidy

Bardziej szczegółowo

Spis treści Tytuł I Małżeństwo Tytuł II Pokrewieństwo i powinowactwo

Spis treści Tytuł I Małżeństwo Tytuł II Pokrewieństwo i powinowactwo Spis treści Tytuł I Małżeństwo...5 Dział I Zawarcie małżeństwa...5 Dział II Prawa i obowiązki małżonków...15 Dział III Małżeńskie ustroje majątkowe...18 Rozdział I Ustawowy ustrój majątkowy...18 Rozdział

Bardziej szczegółowo

Adres redakcji: 01-042 Warszawa, ul. Okopowa 58/72 tel. (22) 530 40 40; www.gazetaprawna.pl Redakcja: Łukasz Sobiech DTP: Joanna Archacka Biuro

Adres redakcji: 01-042 Warszawa, ul. Okopowa 58/72 tel. (22) 530 40 40; www.gazetaprawna.pl Redakcja: Łukasz Sobiech DTP: Joanna Archacka Biuro Adres redakcji: 01-042 Warszawa, ul. Okopowa 58/72 tel. (22) 530 40 40; www.gazetaprawna.pl Redakcja: Łukasz Sobiech DTP: Joanna Archacka Biuro Obsługi Klienta: 05-270 Marki, ul. Okólna 40 tel. (22) 761

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa... XXXIII. Część I. Rozwód i separacja w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

Spis treści. Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa... XXXIII. Część I. Rozwód i separacja w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym Wykaz skrótów.... Wykaz literatury.... XIX XXV Przedmowa.... XXXIII Część I. Rozwód i separacja w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym A. Komentarz tezowy... 3 Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09

Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09 Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09 Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Jan Górowski Sędzia SN Marian Kocon Sąd Najwyższy w sprawie ze skarg dłużniczki Beaty

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 96/09. Dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 96/09. Dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 96/09 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 26 listopada 2009 r. SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada SSN Dariusz Zawistowski w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

Rozdział II Umowne ustroje majątkowe

Rozdział II Umowne ustroje majątkowe TYTUŁ I MAŁŻEŃSTWO 3. Przepisy powyższe stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dług jednego z małżonków został zaspokojony z majątku wspólnego. Art. 46. [Stosowanie odpowiednich przepisów ustawy] W sprawach

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 14 lutego 2005 r. I UK 166/04

Wyrok z dnia 14 lutego 2005 r. I UK 166/04 Wyrok z dnia 14 lutego 2005 r. I UK 166/04 Powództwo pracownika przeciwko pracodawcy o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy podlega oddaleniu ze względu na brak biernej legitymacji procesowej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Rozdział I. Władza rodzicielska

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Rozdział I. Władza rodzicielska Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... XIII XV XIX Rozdział I. Władza rodzicielska A. Komentarz tezowy... 3 Kodeks rodzinny i opiekuńczy.... 3 Tytuł II. Pokrewieństwo i powinowactwo... 3 Dział

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa... XXXIII. Część I. Rozwód i separacja w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

Spis treści. Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa... XXXIII. Część I. Rozwód i separacja w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym Wykaz skrótów... Wykaz literatury... XIX XXV Przedmowa.... XXXIII Część I. Rozwód i separacja w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym A. Komentarz tezowy... 3 Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym 1)

USTAWA z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym 1) Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym 1) Opracowano na podstawie: Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44. Art. 1. 1. Ustawa normuje sądowe postępowanie

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt III CK 277/05 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 30 listopada 2005 r. SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Maria Grzelka SSN Iwona

Bardziej szczegółowo

Przesłanki. Wniesienie pozwu

Przesłanki. Wniesienie pozwu Przesłanki orzeczenia rozwodu i treść wyroku Przesłanki... 1 Wniesienie pozwu... 1 Przebieg postępowania sądowego... 2 Wyrokowanie... 2 Skutki orzeczenia winy... 3 Władza rodzicielska... 3 Mieszkanie...

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt V CNP 27/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 15 maja 2007 r. SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Grzegorz

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt I CZ 186/12. Dnia 15 lutego 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt I CZ 186/12. Dnia 15 lutego 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt I CZ 186/12 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 15 lutego 2013 r. SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Mirosław Bączyk SSN Barbara Myszka w sprawie z powództwa J. A.

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt IV CSK 636/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 29 września 2011 r. SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący) SSN Anna Kozłowska SSN Krzysztof Pietrzykowski

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska Sygn. akt III CZP 41/08 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 12 czerwca 2008 r. SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Mirosław Bączyk SSN Katarzyna Tyczka-Rote Protokolant Bożena

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Marta Romańska (przewodniczący) SSN Jan Górowski (sprawozdawca) SSN Karol Weitz

POSTANOWIENIE. SSN Marta Romańska (przewodniczący) SSN Jan Górowski (sprawozdawca) SSN Karol Weitz Sygn. akt III CSK 140/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 30 stycznia 2015 r. SSN Marta Romańska (przewodniczący) SSN Jan Górowski (sprawozdawca) SSN Karol Weitz w sprawie z wniosku M. W. przy

Bardziej szczegółowo

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 1. 2. Prawne definicje rodziny Wspieranie rodziny w świetle ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy Dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej Prawne definicje

Bardziej szczegółowo

Zasiedzenie nieruchomości, terminy.

Zasiedzenie nieruchomości, terminy. WARSZAWA czerwiec 2012 Zasiedzenie nieruchomości, terminy. Marek Konrad Stachowski mstachowski@prawnakancelaria.eu Sposób w jaki można dokonać zasiedzenia nieruchomości określają przepisy art. 172 k.c.

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1)

USTAWA z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1) Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 24 września 2010 r. Opracowano na podstawie Dz. U. z 2010 r. Nr 197, poz. 1307. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1) Art. 1. W

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 16 czerwca 2009 r. I PK 226/08

Wyrok z dnia 16 czerwca 2009 r. I PK 226/08 Wyrok z dnia 16 czerwca 2009 r. I PK 226/08 Sprawy dotyczące odpowiedzialności majątkowej żołnierzy są rozpoznawane w postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 1 k.p.c. w związku z art.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I. Władza rodzicielska. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury...

Spis treści. Rozdział I. Władza rodzicielska. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa................................................ Wykaz skrótów............................................. Wykaz literatury............................................ XIII XV XIX Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. w sprawie nieletniej Sandry K. urodzonej 6 października 1992 r. o czyn karalny przewidziany w art. 190 1 k.k. oraz art. 280 1 k.k.

POSTANOWIENIE. w sprawie nieletniej Sandry K. urodzonej 6 października 1992 r. o czyn karalny przewidziany w art. 190 1 k.k. oraz art. 280 1 k.k. Sygn. akt V CZ 64/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 15 października 2010 r. SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski SSN Marta Romańska (sprawozdawca) w sprawie

Bardziej szczegółowo

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Etapy postępowania karnego 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Postępowanie przygotowawcze Zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa lub wszczęcie postępowania

Bardziej szczegółowo

Wykład Postępowanie cywilne 22 II 2011

Wykład Postępowanie cywilne 22 II 2011 Wykład Postępowanie cywilne 22 II 2011 1. Jakim środkiem zaskarżenia jest skarga kasacyjna 2. Dopuszczalność skargi kasacyjnej 3. Niedopuszczalność skargi kasacyjnej 4. Legitymacja do wniesienia skargi

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt III SK 23/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 3 grudnia 2014 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa Elektrociepłowni Z. S.A. z siedzibą w Z. przeciwko Prezesowi Urzędu Regulacji

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt II PK 68/07. Dnia 17 lipca 2007 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Jerzy Kwaśniewski

POSTANOWIENIE. Sygn. akt II PK 68/07. Dnia 17 lipca 2007 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Jerzy Kwaśniewski Sygn. akt II PK 68/07 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 17 lipca 2007 r. SSN Jerzy Kwaśniewski w sprawie z powództwa S. M. przeciwko D. Sp. z o.o. w D. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

124/1/B/2012. POSTANOWIENIE z dnia 20 września 2011 r. Sygn. akt Ts 67/11

124/1/B/2012. POSTANOWIENIE z dnia 20 września 2011 r. Sygn. akt Ts 67/11 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Marek Kotlinowski, 124/1/B/2012 POSTANOWIENIE z dnia 20 września 2011 r. Sygn. akt Ts 67/11 po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Bogdana

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r.

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego Art. 1. 1. Uznaje

Bardziej szczegółowo

do ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (druk nr 790)

do ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (druk nr 790) BIURO LEGISLACYJNE/ Materiał porównawczy M A T E R I A Ł P O R Ó W N AW C Z Y do ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach

Bardziej szczegółowo

Opinia. do ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego. (druk nr 920)

Opinia. do ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego. (druk nr 920) Warszawa, 10 czerwca 2015 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk nr 920) I. Cel i przedmiot ustawy Nowelizacja ustawy z dnia 25

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Jan Górowski (sprawozdawca) Sygn. akt V CSK 35/08 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 11 czerwca 2008 r. SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Jan Górowski (sprawozdawca) w sprawie z urzędu J.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska Sygn. akt III CZP 63/13 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 października 2013 r. SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Marta Romańska SSN Bogumiła Ustjanicz Protokolant Bożena

Bardziej szczegółowo

Rozwód, podział majątku, alimenty. po zmianach. e-poradnik

Rozwód, podział majątku, alimenty. po zmianach. e-poradnik e-poradnik Prawo Prawo Prawo Prawo Prawo Rozwód, podział majątku, alimenty po zmianach Przesłanki i przyczyny rozwodu Przebieg sprawy o rozwód i separację Sprawy alimentacyjne Eksmisja w wyroku sądowym

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Protokolant Katarzyna Bartczak

POSTANOWIENIE. Protokolant Katarzyna Bartczak Sygn. akt III CZP 89/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 grudnia 2013 r. SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) SSN Józef Frąckowiak Protokolant

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r.

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego Art. 1. [1. Uznaje

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. Sygn. akt III CZP 17/14 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. z dnia 28 maja 2013 r. Czy osoba będąca członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski

POSTANOWIENIE. SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski Sygn. akt I CSK 18/06 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 27 kwietnia 2006 r. SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski w sprawie

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) SSN Krzysztof Strzelczyk

POSTANOWIENIE. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) SSN Krzysztof Strzelczyk Sygn. akt V CZ 41/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 30 października 2013 r. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) SSN Krzysztof Strzelczyk w sprawie

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt IV CK 169/05 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 października 2005 r. SSN Marek Sychowicz (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) SSN

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wprowadzenie... Wykaz skrótów...

Spis treści. Wprowadzenie... Wykaz skrótów... Wprowadzenie... Wykaz skrótów... IX XIII Część I. Wzory pism procesowych w sprawach rodzinnych... 1 Uwagi wstępne... 3 Dział I. Wzory pozwów i wniosków wszczynających postępowanie nieprocesowe w sprawach

Bardziej szczegółowo

Rozwód. nie stanowi więc przeszkody w uzyskaniu rozwodu. W przypadku gdy jeden z małżonków

Rozwód. nie stanowi więc przeszkody w uzyskaniu rozwodu. W przypadku gdy jeden z małżonków Rozwód Polskie prawo nie wymienia przyczyn, których zaistnienie oznacza automatyczne uzyskanie rozwodu. O uzyskaniu rozwodu nie przesądza ani alkoholizm, ani przemoc i zdrada małżeńska. Zgodnie z rozwiązaniem

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej. skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego

POSTANOWIENIE. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej. skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego Sygn. akt V CSK 131/09 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 24 listopada 2009 r. SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jan Górowski SSN Krzysztof Strzelczyk w sprawie z wniosku

Bardziej szczegółowo

Pełnomocnictwo do dokonania czynności procesowej

Pełnomocnictwo do dokonania czynności procesowej Pełnomocnictwo do dokonania czynności procesowej Informacje ogólne Określenie Przed sądem cywilnym strony (powód, pozwany), ich organy (np. zarząd spółki z o.o.), a także przedstawiciele ustawowi (osoby

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący) SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) SSA Anna Kozłowska

POSTANOWIENIE. SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący) SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) SSA Anna Kozłowska Sygn. akt V CSK 126/10 i V CZ 36/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 3 listopada 2010 r. SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący) SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) SSA Anna Kozłowska w sprawie

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt I CSK 329/13. Dnia 20 listopada 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie:

POSTANOWIENIE. Sygn. akt I CSK 329/13. Dnia 20 listopada 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: Sygn. akt I CSK 329/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 20 listopada 2013 r. SSN Antoni Górski (przewodniczący) SSN Anna Kozłowska SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca) w sprawie z wniosku

Bardziej szczegółowo

Postanowienie z dnia 9 lipca 2002 r. III RN 129/01

Postanowienie z dnia 9 lipca 2002 r. III RN 129/01 Postanowienie z dnia 9 lipca 2002 r. III RN 129/01 Decyzja w przedmiocie przyznania odszkodowania za szkodę spowodowaną wydaniem nieważnej decyzji administracyjnej i stwierdzeniem jej nieważności (art.

Bardziej szczegółowo

Pozew o separację. jest dopuszczalne (np. wskutek rozwodu ucierpiałoby dobro wspólnych małoletnich dzieci

Pozew o separację. jest dopuszczalne (np. wskutek rozwodu ucierpiałoby dobro wspólnych małoletnich dzieci Pozew o separację Informacje ogólne Separacja Separacja oznacza uchylenie, lecz nie rozwiązanie małŝeństwa. MałŜonkowie pozostający w separacji nie mają prawa wstąpić w nowy związek małŝeński. Sąd orzeka

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN Tadeusz Żyznowski

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN Tadeusz Żyznowski Sygn. akt I CK 460/04 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 21 stycznia 2005 r. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw 1)

USTAWA z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw 1) Kancelaria Sejmu s. 1/23 USTAWA z dnia 6 listopada 2008 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2008 r. Nr 220, poz. 1431. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw 1) Art.

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE CYWILNE TESTY, ĆWICZENIA, DIAGRAMY. Paweł Cioch Edyta Gapska Joanna Studzińska

POSTĘPOWANIE CYWILNE TESTY, ĆWICZENIA, DIAGRAMY. Paweł Cioch Edyta Gapska Joanna Studzińska POSTĘPOWANIE CYWILNE TESTY, ĆWICZENIA, DIAGRAMY Paweł Cioch Edyta Gapska Joanna Studzińska Warszawa 2012 Spis treści SPIS TREŚCI Wykaz skrótów 9 CZĘŚĆ PIERWSZA TESTY 11 Rozdział 1 Zagadnienia wstępne postępowanie

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt III CSK 111/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 22 listopada 2007 r. SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Zbigniew

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt II PK 296/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 marca 2012 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa J. P. przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. o odszkodowanie, po

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 10 maja 2000 r., III CKN 1032/99

Wyrok z dnia 10 maja 2000 r., III CKN 1032/99 Wyrok z dnia 10 maja 2000 r., III CKN 1032/99 Ocena skuteczności odmowy zgody na rozwód (art. 56 3 k.r.o.) powinna być dokonywana przede wszystkim z uwzględnieniem przyczyn rozkładu oraz okoliczności i

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt III SK 56/12 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 21 czerwca 2013 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa Cyfrowy Polsat Spółki Akcyjnej w W. przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji

Bardziej szczegółowo

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 17 grudnia 2014 r. Druk nr 757 S SPRAWOZDANIE KOMISJI USTAWODAWCZEJ, KOMISJI PRAW CZŁOWIEKA, PRAWORZĄDNOŚCI I PETYCJI, KOMISJI RODZINY, POLITYKI

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt IV CSK 434/14. Dnia 15 kwietnia 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie:

POSTANOWIENIE. Sygn. akt IV CSK 434/14. Dnia 15 kwietnia 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: Sygn. akt IV CSK 434/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 15 kwietnia 2015 r. SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Agnieszka Piotrowska SSN Krzysztof Strzelczyk w sprawie

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) SSN Maria Szulc

POSTANOWIENIE. SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) SSN Maria Szulc Sygn. akt V CZ 161/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 28 marca 2012 r. SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) SSN Maria Szulc w sprawie z powództwa Alicji

Bardziej szczegółowo

BLOK PRAWA CYWILNEGO PRAWO CYWILNE POSTĘPOWANIE CYWILNE PRAWO RODZINNE I OPIEKUŃCZE USTAWA O WŁASNOŚCI LOKALI

BLOK PRAWA CYWILNEGO PRAWO CYWILNE POSTĘPOWANIE CYWILNE PRAWO RODZINNE I OPIEKUŃCZE USTAWA O WŁASNOŚCI LOKALI BLOK PRAWA CYWILNEGO PRAWO CYWILNE POSTĘPOWANIE CYWILNE PRAWO RODZINNE I OPIEKUŃCZE USTAWA O WŁASNOŚCI LOKALI USTAWA O OCHRONIE PRAW LOKATORÓW, MIESZKANIOWYM ZASOBIE GMINY I O ZMIANIE KODEKSU CYWILNEGO

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jan Górowski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Jan Górowski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) Sygn. akt I CSK 684/12 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 15 lutego 2013 r. SSN Jan Górowski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk SSN Barbara Myszka (sprawozdawca) w sprawie z powództwa T. B.

Bardziej szczegółowo

Rodzeństwo dzieci pochodzące od tych samych rodziców.

Rodzeństwo dzieci pochodzące od tych samych rodziców. Wersja 03 Projekt lipiec 2013, listopad 2014 obywatelski projekt zmian ustaw w celu równego traktowania rodziców zmiany naniesiono kursywą. część. 1. KRiO W ustawie z dnia 25 lutego 1964 roku Kodeks rodzinny

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK SKAZANEGO o udzielenie przerwy w wykonaniu kary ograniczenia wolności UZASADNIENIE

WNIOSEK SKAZANEGO o udzielenie przerwy w wykonaniu kary ograniczenia wolności UZASADNIENIE WZÓR NR 105 WNIOSEK O UDZIELENIE PRZERWY W WYKONANIU KARY OGRANICZENIA WOLNOŚCI Wałbrzych, 8 września 2008 r. Do Sądu Rejonowego Wydział II Karny w Wałbrzychu Skazany: Edward Biłograj, Zakład Karny w Świdnicy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian SSN Jan Górowski (sprawozdawca) Protokolant Iwona Budzik

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian SSN Jan Górowski (sprawozdawca) Protokolant Iwona Budzik Sygn. akt III CZP 73/08 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 23 lipca 2008 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian SSN Jan Górowski (sprawozdawca) Protokolant Iwona Budzik

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca) Sygn. akt IV CZ 38/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 9 października 2015 r. SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca) w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Dnia 7 marca 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie :

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Dnia 7 marca 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt II CSK 436/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 marca 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący) SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca) SSA Monika Koba

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do pozwu o alimenty dla dziecka od rodzica

Objaśnienia do pozwu o alimenty dla dziecka od rodzica Objaśnienia: 1. Data i miejscowość sporządzenia pozwu nie jest koniecznym jego elementem, jednakże ze względów tradycyjnych warto je umieścić. Natomiast istotne znaczenie przy biegu terminów procesowych

Bardziej szczegółowo

Wyrok z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 POJĘCIE SPRAWY CYWILNEJ

Wyrok z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 POJĘCIE SPRAWY CYWILNEJ Wyrok z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 POJĘCIE SPRAWY CYWILNEJ Rodzaj postępowania: skarga konstytucyjna Inicjator: osoba fizyczna Skład orzekający: 5 sędziów Zdania odrębne: 0 Przedmiot kontroli Wzorce kontroli

Bardziej szczegółowo

Postępowanie cywilne. Istota postępowania kasacyjnego. Orzeczenia, od których przysługuje skarga kasacyjna 2012-03-25

Postępowanie cywilne. Istota postępowania kasacyjnego. Orzeczenia, od których przysługuje skarga kasacyjna 2012-03-25 Postępowanie cywilne Skarga kasacyjna Wznowienie postępowania Stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia Istota postępowania kasacyjnego Nadzwyczajny środek zaskarżenia To nie trzecia instancja

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 13. Przedmowa do szóstego wydania... 15

Spis treści. Wykaz skrótów... 13. Przedmowa do szóstego wydania... 15 Spis treści Wykaz skrótów............................................... 13 Przedmowa do szóstego wydania.............................. 15 Wprowadzenie............................................... 17

Bardziej szczegółowo