Almanach Leżajski. (Zeszyt 3/2009) Towarzystwo Miłośników Ziemi Leżajskiej. Zrealizowano przy pomocy środków finansowych Województwa Podkarpackiego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Almanach Leżajski. (Zeszyt 3/2009) Towarzystwo Miłośników Ziemi Leżajskiej. Zrealizowano przy pomocy środków finansowych Województwa Podkarpackiego"

Transkrypt

1 Towarzystwo Miłośników Ziemi Leżajskiej Almanach Leżajski (Zeszyt 3/2009) Zrealizowano przy pomocy środków finansowych Województwa Podkarpackiego Leżajsk, czerwiec 2009 r.

2 Wydawnictwo Towarzystwa Miłośników Ziemi Leżajskiej Adres redakcji: Leżajsk, ul. Mickiewicza 20A Adres strona Internetowa: Projekt okładki: Ireneusz Wołek Zespół redakcyjny: Antoni Bereziewicz, Kazimierz Kuźniar, Leszek Sarzyński, Bartosz Podubny, Iwona Tofilska Wszelkie prawa zastrzeżone. Przedruk w całości lub części bez podania źródła zabroniony. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania tekstów i zmiany tytułów.

3 Spis treści Wstęp O. Andrzej Efrem Obruśnik OFM Malowidła w celi nowicjackiej numer 2. Przyczynek do badań nad siedemnastowiecznymi malowidłami ściennymi w klasztorze Ojców Bernardynóww Leżajsku Andrzej Tofilski Leżajsk i jego mieszkańcy na początku II wojny światowej. Refleksja w przededniu rocznicy września Płk Zdzisław Sawicki Zbrodnia Katyńska droga do prawdy. Historia i teraźniejszość Stanisław Bartnik Leżajska lista Katyńska Stanisław Chmura Jadwiga Zengteller Z teki poezji Anna Ordyczyńska Genealogia rodziny na tle historii regionu Kazimierz Kuźniar Budowa i rozbudowa miasta Leżajska w 2. połowie XX wieku Grażyna Wadas Zarys historii Nowej Sarzyny Jolanta Korasadowicz Początki zorganizowanego czytelnictwa w Leżajsku Iwona Tofilska, Zofia Buczkowska Wspomnienia działalności Zespołu Pieśni i Tańca Chałupnik w latach

4 Spis treści Stanisław Chmura Na marginesie artykułu Leżajski Pielgrzym, rzecz o budowie pomnika Jana Pawła II w Leżajsku Stanisław Chmura Kolonialny, bławatny, trafika i inne Lech Steliga Łowiectwo dawniej i dzisiaj Marian Matkowski Źródła i bibliografia do pisania prac o Leżajsku i ziemi leżajskiej (cz. II)

5 Szanowni Czytelnicy Oddajemy do Państwa rąk kolejny numer Almanachu Leżajskiego. Treści tego numeru odnoszą się w dużej mierze do szczególnej rocznicy jaką jest 70. rocznica wybuchu II wojny światowej. Pożoga wojenna wypaliła swoje piętno na Ziemi Leżajskiej i dotkliwie doświadczyła jej mieszkańców. O wydarzeniach z 28 maja 1943 roku już pisaliśmy w poprzednim zeszycie przywołując wspomnienie tych tragicznych dni. Artykuły, które proponujemy do przeczytania w tym numerze są próbą przybliżenia tragizmu pierwszych dni po wybuchu wojny w Leżajsku i okolicach. Znajdziecie też Państwo niezwykle ciekawy artykuł płk. Zdzisława Sawickiego o zbrodni katyńskiej w którym przedstawiona jest geneza zbrodni w jej aspekcie historycznym, politycznym i moralnym. Katyń jest nadal krwawiącą raną w polskiej świadomości narodowej, a zarazem wyrzutem sumienia światowej opinii publicznej. Dopóki nie będziemy znali wszystkich faktów związanych z tą zbrodnią to przemilczenia i półprawdy zawsze będą rzutowały na kształtowanie się stosunków polsko-rosyjskich. Uzupełnieniem wspomnianego artykułu jest leżajska lista katyńska zawierająca nazwiska naszych krajan zamordowanych w Katyniu, Charkowie, Ostaszkowie i Miednoje. Te fakty są niewiele znane, a warte przypomnienia. Tematyka II wojny światowej opisywana w Almanachu jest merytorycznym uzupełnieniem działań Towarzystwa przygotowanych w bieżącym roku w ramach realizacji rajdów Szlakami walk niepodległościowych. Pierwszy rajd odbył się w maju 2009 r., a następny odbędzie się we wrześniu podczas obchodów rocznicowych w Leżajsku. Projekt jest współfinansowany przez Urząd Miejski w Leżajsku. Tradycyjnie w Almanachu znajdziecie Państwo dalszy ciąg opisu o. Efrema Obruśnika niezwykłych siedemnastowiecznych malowideł odkrytych w celi nowicjackiej w Klasztorze OO. Bernardynów. Pasjonatów genealogii zainteresuje niewątpliwie artykuł Anny Ordyczyńskiej, która podzieliła się swoimi doświadczeniami w tej pasjonującej dziedzinie. Po raz pierwszy przedstawimy materiał faktograficzny Kazimierza Kuźniara, dokumentujący budowę i rozbudowę miasta Leżajska w 2. połowie XX wieku.

6 Wstęp Ten okres w rozwoju miasta jest szczególnie ważny, a artykuł jest przyczynkiem do większego opracowania. W tym numerze znajduje się artykuł przygotowany przez Grażynę Wadas o historii Nowej Sarzyny. Zapraszamy inne gminy powiatu leżajskiego do prezentacji na łamach naszego periodyku historii swoich miejscowości. Jak zawsze znajdziecie Państwo stałe rubryki dotyczące kultury, łowiectwa, poezje, ciekawostki sprzed lat oraz ciąg dalszy źródeł bibliograficznych dotyczących ziemi leżajskiej. Życzymy przyjemnej lektury. Bieżący numer Almanachu Leżajskiego został wydany przez TMZL w ramach mecenatu Samorząd Województwa Podkarpackiego, który udziela dotacji celowych w zakresie kultury i sztuki na między innymi działalność wydawniczą: wydawanie niskonakładowych niekomercyjnych publikacji, periodyków i opracowań naukowo-badawczych, dotyczących historii i dziedzictwa kulturowego regionu. Nasz projekt na wydanie dwóch kolejnych numerów periodyku znalazł uznanie komisji konkursowej i otrzymaliśmy dotację w wysokości 70% wartości projektu pozostała część zostanie pokryta ze środków własnych Towarzystwa. Zarząd TMZL oraz Zespół Redakcyjny Almanachu Leżajskiego składają podziękowanie Zarządowi Województwa Podkarpackiego za współpracę i patronat nad naszymi działaniami. Zespół Redakcyjny

7 O. Efrem Obruśnik OFM Malowidła w celi nowicjackiej numer 2 Przyczynek do badań nad siedemnastowiecznymi malowidłami ściennymi w klasztorze Ojców Bernardynów w Leżajsku 1. Opis Wśród malowideł celi numer 2 występują jednolite pod względem stylu przedstawienia figuralne i rodzajowe, a także kompozycje zbudowane z motywów geometrycznych 1. Są w większości linearne, wykonane monochromatycznie, oddane czernią. Na ścianie wschodniej (il. 1) powyżej otworu drzwiowego zachował się układ cienkich czterolinii ułożonych horyzontalnie. Po lewej stronie od wejścia widnieje ujęta owalną ramą postać świętej o szlachetnych rysach, z koroną na głowie i wzrokiem skierowanym przed siebie. Dłonią prawej ręki, zgiętej w łokciu, obejmuje gałązkę palmy, w lewej, opadającej ku dołowi trzyma miecz z klingą skierowany ku górze. Atrybutem ułatwiającym interpretację wizerunku jest aureola wykreślona pojedynczą linią. Nieco niżej namalowana została sylwetka potwora z głową zbliżoną kształtem do ludzkiej oraz twarzą płaską, z otwartymi oczami pozbawionymi powiek, z szeroko otwartymi ustami, z których wystaje długi, gruby i zakrzywiony wisielczy język. Krótką szyję i grzbiet pokrywają motywy zachowane fragmentarycznie, przypominające rybie łuski. Postać zwrócona jest w prawą stronę. Koncepcja ta współgra z treścią malowideł występujących w obrębie lewego glifu otworu drzwiowego. Wizerunkowi świętej odpowiada krucyfiks zaprezen- 1

8 O. Andrzej Efrem Obruśnik OFM 2 towany na tle Golgoty, której symbolem jest syntetycznie zaznaczony pagórek, łączący się z pionową belką krzyża oraz trupia czaszka z piszczelami. Sylwetka Chrystusa Ukrzyżowanego o zdeformowanych kończynach prezentuje stan agonalnej konwulsji. Po prawej stronie łatwo dostrzec zarysy dwóch bliżej nieokreślonych krzyżujących się elementów, po lewej kontury budowli, kojarzące się z sekwencją pejzażową symbolizującą panoramę Jerozolimy. Poniżej widać sylwetkę potwora ukazanego z profilu, wspierającego się na przednich nogach, z głową osadzoną na krótkiej szyi i wzniesioną ku górze, z podwiniętym ogonem i wystającą ku górze kitą. Tylnych nóg nie widać. Twarz przypominająca jednocześnie i ludzką, i zwierzęcą ma wysokie czoło, wielkie ludzkie uszy, otwarte oczy, duży wystający i zadarty nos oraz przygotowaną do ataku, zębatą paszczę, z której wystaje gruby język. W obrębie przeciwległego glifu drzwiowego widnieje, ujęta w niewielkie prostokątne obramienie trupia czaszka i skrzyżowane poniżej dwie piszczele (il. 2). W podobnej konwencji stylowej utrzymane są malowidła na ścianie południowej (il. 3). Widzimy tu rozbudowaną scenę figuralną, której centrum zajmuje wieniec z monogramem IHS i serce przebite trzema gwoździami. Po lewej stronie ukazane są trzy postacie ludzkie z aureolami wokół głowy, odziane w obszerne płaszcze, bogato i miękko pofałdowane oraz tuniki przepasane na wysokości bioder. Jedna z postaci, widoczna od lewej, ma prawą rękę zgiętą w łokciu i dłoń spoczywającą na brzuchu. Fragmenty lewej ręki pozwalają przypuszczać, że jest ona także zgięta w łokciu i spoczywa na kolanie. Osoba stojąca obok, częściowo przysłonięta ramieniem postaci siedzącej na pierwszym planie, przedstawiona jest w podobny sposób. Otwartą dłonią prawej ręki dotyka swej piersi, lewą wyciąga przed siebie. Zachowane fragmentarycznie kontury owali, sąsiadujące z opisywaną grupą postaci oraz stojąca, ujęta z profilu, prawdopodobnie postać zakonnika w habicie franciszkańskim, ze złożonymi modlitewnie dłońmi i nimbem wokół głowy, widniejąca przy lewej krawędzi malowidła sugerują, że scena figuralna była bardziej rozbudowana. Między postaciami a wieńcem widnieją fragmenty motywów roślinnych, przeplatane z winną latoroślą.

9 Malowidła w celi nowicjackiej numer 2. Przyczynek do badań... 3 Po prawej stronie wieńca z monogramem IHS zachowały się uporządkowane w kilku poziomach ptaki ukazane w ruchu. Jeden z nich w górnej strefie z nastroszonymi lekko piórami ogona i skrzydeł, z pewnością gołąb 2, ogląda się za siebie. Pozostałe, zachowane w strefie dolnej, to prawdopodobnie gęsi. Jedna z nich zajęta jest zbieraniem rozsypanego ziarna, druga stoi i bacznie obserwuje sytuację. Jej zaciekawienie da się odczytać z układu sylwetki i głowy, a zwłaszcza oka sugestywnie ogarniającego miejsce leżącego pokarmu, zaznaczonego delikatną poziomą kreską i widoczną nieco niżej kropką. Pobieżny ogląd malowidła pozwala dostrzec jego dwuwarstwowość. Pierwsza, ukazująca drzewo winnego grona, wykonana 4 czerwienią żelazową, jest wcześniejsza, druga o płynnym syntetycznym rysunku, prezentująca postacie ludzkie, monogram IHS w otoczeniu roślinnego wieńca oraz ptaki, wykonana czernią, powstała nieco później 3. Malowidła ściany zachodniej z otworem okiennym na tej samej wysokości, co wspomniany wcześniej monogram IHS, posiadają prosty symbol imienia Maryi (il. 4), ozdobiony od dołu gęsto splecionym, bogatym ornamentem roślinnym, zakomponowanym półkoliście. Na powierzchni glifu okiennego, sąsiadującego z tym malowidłem, widnieje

10 10 O. Andrzej Efrem Obruśnik OFM kontur zegara (il. 5) o okrągłej tarczy z rzymskimi cyframi i wskazówkami ustawionymi na go- 5 dzinie dziesiątej, u góry zaś nieczytelny napis w języku łacińskim. Poniżej zegara zachowały się fragmenty malowidła, w skład którego wchodziła banderola z inskrypcją 4. Malowidła zdobiące ścianę północną (il. 6), wykonane czernią, posiadały pierwotnie kompozycję odpowiadającą koncepcji zrealizowanej po stronie południowej. O jej strukturze zadecydowała z pewnością powierzchnia ściany zróżnicowana półką wykonaną w murze oraz dość duża prostokątna wnęka. W dolnej partii ściany zachowało się przedstawienie sowy siedzącej wśród zarośli. Tuż obok urzekają dwie czaple, z których jedna, umieszczona nieco wyżej, stąpa ostrożnie, druga, widoczna fragmentarycznie, zajęta jest trzymaną w dziobie nienaturalnie dużą gąsienicą. Po prawej stronie pozostały fragmenty postaci mężczyzny odzianego w obszerną tunikę i gruby płaszcz, stanowiące być może element rozbudowanej sceny figuralnej, która uległa zniszczeniu. Z ogólnego zarysu sylwetki 6

11 Malowidła w celi nowicjackiej numer 2. Przyczynek do badań można wnioskować, że postać ma na sobie habit franciszkański, sandały na bosych stopach i płaszcz zakonny. Największą uwagę wzbudza jednak górna strefa malowidła, gdzie widać fragment okrągłego wieńca w miejscu analogicznym do tego w obrębie przeciwległej ściany, splecionego misternie z wici roślinnych i liści. Istotną rolę odgrywa inskrypcja wyeksponowana pod wieńcem 5, na powierzchni banderoli: Nosce Te Ipsum ( Poznaj samego siebie ). Szczyt powierzchni ściany wypełnia tekst modlitwy, napisany staropolszczyzną (il. 7) 6, rozmieszczony w trzech ponumerowanych częściach: 3 Pars, 4 Pars, 5 Pars na powierzchni trzech namalowanych kart, które łączy ozdobna pieczęć, zwisająca u dołu. Zdaniem Konczarka, są to wersety rymujące się w prosty, dosyć nieporadny sposób. Stan zachowania pozwala na odczytanie pojedynczych słów i zdań. W obrębie trzeciej karty czytamy: 5 Pars Dopuść mi wzdychać serdecznie Y na sercu wyryć wiecznie Gwoździe, włócznie y twe Rany...t za nas ukochany y... Boku przebodziony z ko... zdroy wytoczony Niech... dusze nasze pławi... itd. Modlitwa kończy się słowem Amen.

12 12 O. Andrzej Efrem Obruśnik OFM Napis wykonany jest ciemną czerwienią żelazową. W kilku miejscach spod tynku przeziera wcześniejsza warstwa malarska, zawierająca tekst pisany jaśniejszą czerwienią (cynobrową). Inskrypcja ta, zakończona zwrotem łacińskim, z którego możemy odczytać jedynie słowo Dominus, będąca zapewne także modlitwą, została uwieczniona znacznie ładniejszym, bardziej wyrobionym charakterem pisma Cechy formy malowideł Z układu poszczególnych koncepcji można odczytać pewną logikę kompozycyjną, która została podporządkowana prawidłom symetrii, a także kształtom poszczególnych powierzchni malarskich, w przeważającej mierze prostokątnych i trapezoidalnych, w górnej strefie każdej ze ścian wykreślonych półkolistymi łukami sklepienia kolebkowego. Nie bez znaczenia dla komponowania malowideł pozostawała artykulacja ścian z otworem drzwiowym i okiennym oraz prostokątną wnęką w obrębie ściany północnej. Na niewielkich płaszczyznach malarz operował pojedynczymi elementami, tworzącymi pewne odrębne niesymetryczne całości, które, na zasadzie pendant, posiadały swoje odpowiedniki, możliwe do odczytania dopiero przy całościowym oglądzie danej ściany. Taką właśnie tendencję najłatwiej odczytać po stronie wschodniej i zachodniej. Przedstawienie krucyfiksu na tle reliktów Golgoty i potwora umieszczonego w dolnej strefie (il. 1) prowokuje do przypuszczeń, że po drugiej stronie odpowiadało mu malowidło o analogicznym układzie elementów, z którego do dziś zachował się jedynie motyw trupiej czaszki z piszczelami (il. 2). Niewykluczone, że również po prawej stronie otworu drzwiowego był pierwotnie wizerunek jakiegoś świętego z umieszczonym u dołu przedstawieniem zoomorficznym. Analogiczne wnioskowanie wydaje się słuszne w odniesieniu do kompozycji uwzględnionych w obrębie glifów okiennych. Tarczy zegarowej (il. 5), ujętej prostokątną ramą, nawiązującej do motywu trupiej czaszki na powierzchni prawego glifu drzwiowego, odpowiadał z pewnością po drugiej stronie okna podobny motyw o bliżej nieokreślonej treści. Nieco inny ład kompozycyjny panuje wśród malowideł ściany południowej i północnej. Koncepcje te nie stanowią ujęć symetrycznych. Wieniec z monogramem IHS po stronie południowej (il. 3) przesunięty jest nieco w prawą stronę. Nie wyklucza to jednak pewnej logiki, możliwej do odczytania względem osi podłużnej pomieszczenia. Szczególnie uderzający wydaje się kontekst umieszczonych naprzeciw siebie scen figuralnych. Rekonstrukcja sylwetki widocznej w obrębie ściany północnej (il. 6) implikuje w tym miejscu istnienie sceny grupowej, porównywalnej z zachowaną na ścianie południowej (il. 3). Ujęcia te, z obec-

13 Malowidła w celi nowicjackiej numer 2. Przyczynek do badań nymi w ich tle motywami roślinnymi i zwierzęcymi, sprawiają wrażenie otwartych, większych całości rozbudowanych horyzontalnie, traktowanych jednak wycinkowo. W realizacji poszczególnych scen i tworzących je motywów twórca posłużył się czarną kreską, którą oddawał elementy zróżnicowane pod względem kształtu i formy. Pociągnięcia pędzla, pojedyncze, w wielu miejscach stanowiące integralną część większej całości, układają się w skomplikowane sploty linii położonych zdecydowanie, zróżnicowanych pod względem grubości i intensywności, posiadających określoną funkcję znaczeniową. Linie precyzują kontury brył, a także wypełniają ich wewnętrzną strukturę, stwarzają wrażenie trójwymiarowości. W niektórych miejscach łatwo wyodrębnić jednolite bądź subtelnie zróżnicowane pod względem walorowym plamy czerni i szarości, nadające przedstawionym motywom światłocieniowość i plastyczność. Na osobną uwagę zasługuje liternictwo występujące w obrębie inskrypcji i monogramów. Linie proste, ułożone horyzontalnie na powierzchni ściany lunetowej po stronie wschodniej (il. 1), tworzą charakterystyczne rytmy. Wypełniają one powierzchnię wyznaczoną półkolem sklepienia, dodatkowo określoną za pomocą linii znacznie grubszej i jednolicie prowadzonej, sugerującej rodzaj dekoracyjnego obramienia całości. Monotonny charakter tych motywów wskazuje na pewne niedopracowanie, czy też pozostawanie malowidła na pewnym tylko etapie realizacji. W przypadku postaci ludzkich i zwierzęcych malarz posłużył się liniami nieznacznie zróżnicowanymi pod względem grubości. Na malowidle przedstawiającym bliżej nieokreśloną świętą linie pionowe służą prezentowaniu artykulacji fałd tuniki, a liniami ukośnymi malarz wykreślił kształty miecza, palmy, wieńca ujmującego postać, a także promienie wchodzące w obręb tła. Nie brakuje też linii przypominających odcinki łuku, służących modelowaniu elementów postaci trudnych do jednoznacznego określenia. Malarz zastosował także krótkie pociągnięcia pędzla, którymi podkreślił nieregularne kierunki fałd na rękawie prawej ręki oraz na powierzchni tła, gdzie można wyodrębnić motywy jakby kwiatów i kontury liter. Szczególnie czytelnymi akcentami twórca uczynił twarze i dłonie, które wykreślił liniami nieznacznie zróżnicowanymi pod względem grubości, prowadzonymi jednolicie, zdecydowanie, miejscami nieco nerwowo. Stanowią one zewnętrzny zarys bryły wolnej od innych drugorzędnych akcentów. Funkcję dodatkowych czynników ekspresji nadał liniom akcentującym zarys prostego, przesadnie wydatnego nosa, oczu i zamkniętych kurczowo ust. Źrenice wyraziście zaznaczone plamą szarości, wyartykułowane ciemniejszą kropką, uczynił elementami decydującymi o mimice twarzy. Zarys włosów ukształtował deli-

14 14 O. Andrzej Efrem Obruśnik OFM katną, ledwie widoczną, cienką linią falującą, oddającą naturalną strukturę puszystej, kędzierzawej fryzury. Miękkość tej części malowidła widać także na powierzchni korony, stanowiącej wyraźny atrybut przedstawionej osoby. Skłonność do syntetycznego operowania linią, służącą eksponowaniu określonych konturów postaci ludzkiej, można zauważyć szczególnie w małych przedstawieniach. Przykładem może być, zachowana na powierzchni glifu drzwiowego z lewej strony, scena Ukrzyżowania, oddana kreską prostą, służącą zaznaczeniu pionowej i poziomej belki krzyża oraz falistą, kładzioną niespokojnie w obrębie korpusu Chrystusa. Ciało Zbawiciela, pełne dynamiki, nie stanowi ujęcia symetrycznego. Jego ramiona, tułów i biodra skierowane w lewą stronę oraz nogi zgięte w kolanach z unieruchomionymi stopami, to zasadnicze elementy narzucające widzowi określoną interpretację sceny jako ilustracji fizycznego, nadludzkiego cierpienia. Najbardziej charakterystyczne wydają się linie kształtujące strukturę perizonium oraz uda, kolana i podudzia skręcone w bok, nieproporcjonalnie małe w stosunku do reszty ciała 8. Obok linii ukośnych cienkich i pogrubionych dostrzegamy tu również linie lekko zakrzywione bądź naśladujące kształt nierówno napiętej cięciwy łuku. Analogiczne tendencje znalazły odzwierciedlenie w przedstawieniu figuralnym zachowanym w obrębie ściany południowej (il. 3). Stan malowideł, fragmentarycznie zachowanych, uniemożliwia dokładniejszą analizę szczegółów, które po znacznej rekonstrukcji prezentują linie proste i płynne tej samej grubości, prowadzone równolegle, względnie krzyżujące się pod rozmaitymi kątami lub biegnące promieniście, a także falujące się, nierzadko połączone ze sobą krótkim odcinkiem półokręgu. Akcenty te przynależą do zasobu form służących zaznaczeniu palców u rąk oraz motywów roślinnych. Identyczne tendencje można wskazać na ścianie północnej (il. 6), ukazującej część postaci odzianej w długą tunikę i płaszcz. Osobną grupę elementów zawierają sylwetki potworów odnalezionych w obrębie ściany wschodniej i glifu drzwiowego (il. 1). Niektóre detale, takie jak głowy i ogony z wydatną kitą, harmonijnie współtworzące strukturę kompozycyjną całej postaci, dają się wpisać w kontury nieregularnych owali. Trupia głowa z piszczelami, ujęta w prostokątne obramienie, wypełniająca powierzchnię prawego glifu drzwiowego (il. 2), posiada elementy dające się pod względem formalnym zestawić z tymi, konstytuującymi ujęcie wspomnianej wyżej tarczy zegarowej (il. 5). Na obu malowidłach twórca wykorzystał podstawowe formy geometryczne, takie m.in. jak koło, prostokąt, prosta linia ułożona ukośnie i owal. Kontury zwierząt na ścianie północnej (il. 6) oddane są kreskami zróżnicowanymi pod względem grubości, podkreślającymi kształt postaci. Oprócz ak-

15 Malowidła w celi nowicjackiej numer 2. Przyczynek do badań centów prostych, prowadzonych jednolicie oraz delikatnie zaokrąglonych, pojawiają się kropki i niewielkie plamy czerni, różnicujące fakturę upierzenia i uwydatniające powierzchnie spowite cieniem. Akcentom tym malowidło zawdzięcza wrażenie przestrzenności i bryłowatości form. Sowa w obrębie ściany północnej, w dolnej strefie malowidła, namalowana jest tylko częściowo linearnie. Kreska stanowi ważny komponent bryły, pokrytej także plamami czerni i szarości. Jest również sposobem na zaznaczenie oczu pełniących rolę istotnego znaku wizualnej komunikacji malowidła z widzem, a także nosa, piór i nogi. Środki te ożywiają ptaka, czyniąc zeń motyw realistycznie współistniejący z resztą sekwencji pejzażowej. Niezwykle sugestywne wydaje się przedstawienie czapli stojącej obok, znacznie górującej wielkością i pozycją. Zdumiewa sposób prezentowania sylwetki ptaka pozostającego w ruchu. Najbardziej czytelny na gładkim jasnym tle wydaje się kontur tułowia, uwydatnionego zróżnicowanymi walorowo plamami czerni i akcentami linearnymi, służącymi prezentacji upierzenia i długiej szyi. Nogi o subtelnych kształtach artysta oddał plamą szarości, a ich krawędzie zaznaczył kreską, nadającą im wyrazistości w obrębie nieznacznie zróżnicowanego wzniesienia. Osobliwy charakter warsztatu plastycznego malarza najłatwiej uchwycić w formie motywów roślinnych. Na ścianie północnej widnieje wysoka trawa, a także kępki kwiatów z grubymi, sztywno sterczącymi łodyżkami i liśćmi. Elementy te namalowane są pojedynczymi czarnymi kreskami o zróżnicowanej intensywności koloru i wypełnione szarościami. Podobne motywy można odnaleźć również na ścianie południowej (il. 3). Z niewielkiego fragmentu łatwo odczytać zwiewne i delikatnie modelowane sploty łodyg, wypełniające wizualny środek kompozycji malowidła. Motywów o identycznej strukturze musiało w tym miejscu być znacznie więcej. Mogły towarzyszyć scenie figuralnej, pogłębiając wrażenie jej przestrzenności. Malarz miał głębokie rozeznanie w niuansach rządzących światłocieniem. Jego kreska nie stanowi czegoś autonomicznego, lecz jedynie sposób prezentacji struktury danej brały. Środki te informują o charakterze warsztatu prowincjonalnego malarza, każąc widzieć w nim pilnego obserwatora natury rozmiłowanego w świecie przyrody, umiejętnie wykorzystującego wzory graficzne i realizującego własne przemyślenia. Wyjątkowy kunszt warsztatu plastycznego łatwo rozpoznać w strukturze wieńców, którymi malarz opasał emblematy. Ten, widoczny na ścianie południowej, związany z emblematem IHS, zachował się tylko częściowo 9. Stanowi zwartą formę wykonaną z gęsto splecionych łodyg, oddaną za pomocą pojedynczych linii prowadzonych faliście i ukośnie, sprawiających wrażenie

16 16 O. Andrzej Efrem Obruśnik OFM regularnego splotu zróżnicowanego pod względem grubości, na granicach wieńca tworzącego zgrubienie stwarzające wrażenie cienia. Elementy mocniej zaakcentowane czernią w zetknięciu z nieco jaśniejszymi prześwitami między kreskami, nadają motywowi cech plastyczności. Wieniec związany z monogramem maryjnym (il. 4) jest zróżnicowany. Z dwóch grubych linii stanowiących fragment współistniejących koncentrycznie okręgów, pierwotnie otaczających emblemat, wyrastają cienkie wici roślinne. Choć elementy te nie są pozbawione giętkości i miękkości, zdradzają jednak pewną surowość formy, symbolizując być może suchy krzew z kolcami. Wieniec odnaleziony na ścianie północnej (il. 6) zbudowany jest ze splotów bliżej nieokreślonej rośliny, ukazanych przestrzennie. Tworzą go detale jakby dwuelementowe, naśladujące kontury liter. Grube linie, kreślone zdecydowanie, gubią się w gąszczu cienkich drobniejszych pociągnięć pędzla prowadzonych płynnie, wplecionych w strukturę okręgu wieńca, bądź wijących się i tworzących pewne jakby niezależne rytmy. Miejscami można zauważyć plamy jednolicie kładzione. Jednym z ciekawszych detali tej koncepcji jest kokardka spinająca wieniec od dołu, okryta światłocieniem, której warkocze tworzą splot niemal symetryczny, dający się wpisać w horyzontalnie ułożoną ósemkę 10. Autor tego malowidła był mistrzem linii, znał się także na operowaniu pismem narzędziowym. Niektóre sploty rozpoznawalne w strukturze wieńców zastosował także w innych malowidłach celi. Posługiwał się motywami płaskimi, lecz sugerującymi przestrzenność i światłocień za pomocą zróżnicowania grubości linii i zestawiania obok siebie powierzchni pokrytych szarościami. Tego typu styl wyróżnia malarza spośród pozostałych twórców, prowokując do rozpatrywania jego twórczości w kontekście kunsztu wypracowywanego w zakonnym skryptorium. Z motywami wieńców opasujących monogramy i pojedyncze sceny figuralne mamy do czynienia w wielu pomieszczeniach nowicjatu 11. Do najbardziej charakterystycznych i najczęściej występujących należą jednak glorie zbudowane z okręgu ujmującego monogram, otoczonego spiczastymi prostymi promieniami bądź na przemian prostymi i falującymi 12. Osobliwe w swej formie są duże glorie wykreślone czarną linią na ścianie południowej i północnej w celi numer 6, ubogacone ornamentyką okuciową 13. Dekoracje zdobiące celę numer 4 14 przypominają rozety. Osobnym zagadnieniem w całym cyklu jest niewątpliwie forma emblematów. Jeden z nich, stanowiący monogram Najświętszego Imienia Jezus, zdobiący ścianę południową (il. 3), od dołu ujęty motywem serca z trzema symbolicznymi gwoździami, zgodnie z tradycją ikonograficzną tworzą litery I oraz S, ujmujące pośrodku literę H, z którą łączy się motyw krzyża łacińskiego będą-

17 Malowidła w celi nowicjackiej numer 2. Przyczynek do badań cy elementem prostopadłym do poziomej kreski litery H. Krawędzie liter posiadają szeryfy. Dwuelementowość liter jest ledwie czytelna. Ponieważ symbol wypełnia tylko dolną strefę okrągłej tarczy ujętej wieńcem, należy domniemywać, że nie stanowił jedynego motywu powierzchni malowidła. Monogram maryjny występujący na ścianie zachodniej (il. 4) posiada laski skrajne rozchylone na boki, przypominające złożenie dwóch liter A A. W dolnej strefie litery M, z lewej laski wychodzi litera R, której po drugiej stronie odpowiada analogiczny kontekst litery A z prostą horyzontalną laską pośrodku. Oś litery M w tej samej strefie podkreśla kontur litery I. W jego strukturę, opartą na literze M, wchodzi litera A wpisana w środek kompozycji od góry, w obrębie której, w miejscu poziomej laski, widnieje litera Y ujęta w formie litery V. W ten sposób zaprezentowany został wyraz MARYIA. Kontur monogramu wyprowadzono prostymi liniami dwóch różnych grubości. Trzecią, najcieńszą, twórca posłużył się malując szeryfy, a także litery Y oraz R, które sprawią wrażenie trzyelementowych 15. Motyw ten odzwierciedla klasyczny typ monogramu z główną literą M prezentowaną centralnie, w którą wplecione są mniejszych rozmiarów litery R, I, dwie litery A oraz litera Y. Monogramy celi numer 2 nie stanowią zjawiska odosobnionego w cyklu nowicjackich malowideł. Podobne koncepcje, powstałe w różnych okresach i stanowiące dzieło wielu malarzy, składają się z liter przeważnie dwuelementowych, zestawianych z motywem krzyża greckiego osadzonego na lasce odpowiadającej pionowej belce krzyża łacińskiego. W niektórych przypadkach pozioma laska litery H w monogramach Najświętszego Imienia Jezus ma formę mocno rozwartej litery V, co jest być może odpowiednikiem analogicznego motywu w monogramach maryjnych, ilustrującego literę Y. Istnieją również pojedyncze oryginalne koncepcje. Nie brakuje przykładów, w których krzyż osadzony jest na półkolistym wybrzuszeniu, a jego ramiona, nierzadko podkreślone szeryfami, w wielu przypadkach nawiązują do formy krzyża maltańskiego. Monogramom tym często towarzyszą dodatkowe symbole, takie jak serce, gwoździe i inne motywy przywołujące bolesny dramat ukrzyżowania. Motywy te posiadają wiele analogii w XVII-wiecznym wyposażeniu bazyliki i klasztoru. Odnajdujemy je wśród sztukaterii zdobiących sklepienie refektarza klasztornego, zadatowanych na drugą ćwierć XVII wieku, a także w strukturze wielu opraw snycerskich, zdobiących niektóre otwory drzwiowe bazyliki 16 i obu kondygnacji budynku klasztornego 17. Osobną grupę tworzą malowidła, w których monogram pełni funkcję atrybutu pojedynczych przedstawień figuralnych. Z takimi kontekstami mamy do czynienia na retabulum ołtarza głównego i w kaplicy św. Franciszka w bazylice 18 oraz na malowidle ściennym w korytarzu przed

18 18 O. Andrzej Efrem Obruśnik OFM zakrystią 19. Interesującym przykładem jest także rycina z książki D. C. Kochanowskiego pt. Novus Asserendae Immaculatae Conceptionis Deiparae Virginis... z 1669 roku, dzieło J. A. Gorczyna 20, dekoracja tylnej preteksty XVII-wiecznego ornatu w Muzeum Prowincji Ojców Bernardynów w Leżajsku 21, a także obraz ołtarzowy z XVII wieku znajdujący się w klasztorze Ojców Bernardynów w Leżajsku, przypisywany bratu Szymonowi Hermanowiczowi Interpretacja struktury semantycznej Porządek analizy semantycznej malowideł 23 sugerują kompozycje poszczególnych ścian, które sprawiają wrażenie pewnych całości zestawionych do siebie parzyście. a) Monogramy Zagadnieniem szczególnie istotnym wydaje się interpretacja emblematów. Monogram Jezusa, podobnie jak krzyż uważany za święty i skuteczny znak oraz za środek zabezpieczający przed złymi duchami, powstał w następstwie skracania wyrazu oznaczającego Imię Jezus (IHCOYC). Około 200 roku posługiwano się literami IX. To samo znaczenie posiadał zapis: XP względnie IHSP wskazujący na Chrystusa, który stał się naszym Zbawicielem przez ofiarę krzyża. Często do symbolu tego dodawano wieniec laurowy jako znak zwycięstwa oraz litery A i W, co symbolizowało wieczność i bóstwo Jezusa. Litery IH splecione ze sobą tak, że przedłużona kreska poprzeczna litery H (eta) obejmowała umieszczoną przed nią albo w nią wpisaną literę I (jota), tworzyły tajemny znak krzyża. Od IV wieku do IH dodawano jeszcze literę C (Σ sigma). Skrót IC (IHCOYC) był szeroko stosowany w sztuce bizantyńskiej. Wskutek latynizacji IHC rozpowszechniono IHS, które pojawiało się już w VII i VIII wieku. W późniejszych czasach, zwłaszcza od XV wieku, dawną formę słowa Jezus Ihesus błędnie interpretowano jako In hoc signo vinces albo Jesus hominis Salvator i często dodawano doń krzyż oraz trzy gwoździe, początkowo zapewne oznaczające literę V. W upowszechnieniu tegoż monogramu istotną rolę odegrali franciszkanie oraz Towarzystwo Jezusowe, które wybrało znak jako skrót wyrażenia Jezus humilis societas 24. Wybór monogramów 25 zdobiących celę numer 2 nie wydaje się przypadkowy. Należy domniemywać, że znaki posiadały wydźwięk głównie franciszkański. Jednym z tematów, istotnych w tym programie, był niewątpliwie kult Eucharystii, propagowany przez kaznodziejów i odpowiednie konfraternie, a także kult Najświętszego Imienia Jezus 26, posiadający głębokie uzasadnienie w Piśmie świętym, propagowany w XI wieku szczególnie przez św. Bernarda z Clairvaux, a w XV

19 Malowidła w celi nowicjackiej numer 2. Przyczynek do badań wieku przez św. Bernardyna z Sieny. Ów znamienity franciszkanin napisał: O Imię Jezusa, wyniesione ponad wszelkie imię! O Imię zwycięskie! Radości aniołów, szczęście sprawiedliwych, przerażenie potępionych (...) Umysł się miesza, język drętwieje, wargi niezdolne są wyrzec słowo, gdy się ma sławić Najświętsze Imię Jezusa. Jezus Chrystus, Bóg-Człowiek, był centrum osobistego życia św. Bernardyna i jego nauki. Chrystocentryzm dogmatyczny, obejmujący prymat Syna Bożego, Jego królewską godność, a także cześć dla imienia Jezus, tajemnicy Jego narodzenia, Eucharystii, Paschy, Najświętszego Serca, wniebowstąpienia itd., tłumaczy zjawisko słynnego monogramu IHS, które św. Bernardyn wypisał złotymi zgłoskami na tablicy noszonej przez siebie 27. Kult ten św. Bernardyn zaszczepił w Janie Kapistranie, swoim uczniu, który współpracował z nim w charakterze penitencjarza, wsłuchiwał się w jego płomienne kazania katechizmowe i brał udział w spontanicznej modlitwie 28. Na osobne nabożeństwo do Najświętszego Imienia Jezus z własnym oficjum, zakonowi franciszkańskiemu pozwolił papież Klemens VIII, a na cały Kościół rozciągnął je papież Innocenty XIII 29. Rozwijanie nabożeństwa łączyło się również z wieloma faktami historycznymi, zwłaszcza z misją, którą św. Jan Kapistran otrzymał od papieża Mikołaja V w 1451 roku, upoważniającą go, jako legata papieskiego i inkwizytora, do głoszenia krucjaty antytureckiej 30. W związku z tym symbol IHS stał się najbardziej charakterystycznym atrybutem w ikonografii św. Bernardyna ze Sieny i św. Jana Kapistrana, symbolizującym chrystocentryzm ich duchowości 31. Św. Jan Kapistran, wielki kaznodzieja i charyzmatyk, dał początek polskiej gałęzi obserwantów franciszkańskich, zwanych bernardynami. Jego ośmiomiesięczny pobyt w Krakowie na przełomie 1453 i 1454 roku, dzięki zaproszeniu króla Kazimierza Jagiellończyka i kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, zaowocował wstąpieniem do zakonu około stu trzydziestu kandydatów, w tym wielu ludzi reprezentujących środowisko uniwersyteckie oraz utworzeniem u stóp Wawelu pierwszego domu bernardyńskiego. Ruch okazał się bardzo ekspansywny. W ciągu niespełna piętnastu lat powstało siedemnaście fundacji. Bernardyni byli w Polsce zakonem nowym, bardzo uwrażliwionym na potrzeby miejscowe ludności 32. Duchowość wielkich reformatorów nie pozostała bez wpływu na środowisko polskich obserwantów franciszkańskich. W społeczności tej zasłynął św. Szymon z Lipnicy, który idąc za przykładem św. Bernardyna ze Sieny, w czasie swoich kazań, powtarzał głośno ze zgromadzonym ludem po trzykroć Imię Jezus 33. Naśladowcą św. Bernardyna ze Sieny był także bł. Władysław z Gielniowa 34. W swojej działalności duszpasterskiej oraz w życiu zakonnym bernardyni podkreślali także kult do Najświętszej Maryi Panny, czym partycypowali w pobożności franciszkańskiej, łączącej ten nurt z czcią dla człowieczeństwa Chry-

20 20 O. Andrzej Efrem Obruśnik OFM stusa. W duchu zakonu z entuzjazmem propagowali nabożeństwo do Niepokalanego Poczęcia, zwłaszcza koronkę Siedmiu Radości Maryi, czym naśladowali św. Bernardyna ze Sieny i św. Jan Kapistrana 35. Bogdalski stwierdza, że nawet poza obowiązkami wspólnemi, w prywatnem życiu każdego z braci zakonnych, przejawiał się ten gorący kult, ten płomienny afekt miłości dla Najświętszej Dziewicy. W każdej celi był Jej obraz, w landem sercu pamięć o Niej. Ściany mieszkań pokryte były aktami strzelistemi lub wierszami ku Jej czci, a jeden z najstarszych rękopisów zakonnych Mikołaja z Sokolnik z 1483 roku przechował tekst wiersza łacińskiego, jaki ku czci Bogurodzicy ułożył i na drzwiach swej celi wypisał św. Szymon z Lipnicy. Zakonnik ten odmawiał długie koronki, godzinki i inne modlitwy. Wiele godzin trwał na czułych rozmowach z Matką Najświętszą, dodając co dzień do zwykłych modlitw specjalne Benedictam i Coronam. Ponadto za przykładem św. Franciszka i św. Bernardyna Sieneńskiego do każdej uroczystości Matki Bożej przygotowywał się długimi postami. Przed schyłkiem XV wieku w kościołach bernardyńskich śpiewano Godzinki o Niepokalanym Poczęciu Matki Bożej 36. Bł. Władysław z Gielniowa, podejmując w swych kazaniach temat męki Pańskiej, wystąpienie zaczynał od słów umieszczonych przez Piłata na krzyżu: Jesus Nazarænus, Rex Judeorum, czasem w motto kazania włączał również imię Maria. W ten sposób podkreślał współudział Bogurodzicy w dziele zbawienia i dawał wyraz swej miłości do Niej 37. Czynniki te, obok działalności duszpasterskiej i apostolskiej, a zwłaszcza pobożności, w której chrystocentryzm i maryjność stanowiły elementy szczególnie wiodące 38, musiały odgrywać istotną rolę w świadomości pierwszych i następnych pokoleń bernardynów. Echem tych zjawisk jest ikonografia 39, której licznych przykładów można dopatrzyć się także w wyposażeniu leżajskiego kompleksu sakralnego. Twórca malowideł nowicjackich w celi numer 2 był z pewnością pod wrażeniem miejscowego Sanktuarium, w którym kult maryjny był żywy od początku 40. Podejmując symbolikę maryjną, nie odniósł się jednak wyraźnie do specyfiki kultu lokalnego 41. Emblematy, które przedstawił, dają się ująć w szerszym kontekście zjawisk i nawiązują do zwyczaju zdobienia ścian cel zakonnych, wzmiankowanego przez kronikarzy już w odniesieniu do XV wieku. Kilka symboli w obrębie jednego wnętrza stanowi naszym zdaniem odzwierciedlenie pewnego kanonu, czytelnego w zestawieniach obok siebie postaci św. Jana Kapistrana, św. Bernardyna ze Sieny oraz św. Bonawentury, św. Ludwika z Tuluzy i innych świętych franciszkańskich. W kontekstach tych 42 nietrudno dopatrzeć się tendencji do ilustrowania ponadczasowego wymiaru wartości inspirujących początki franciszkańskiego ruchu obserwanckiego w Polsce. Atry-

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu IDEA PRZEKROJU stosujemy, aby odzwierciedlić wewnętrzne, niewidoczne z zewnątrz, kształty przedmiotu.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Opracowanie: mgr Violetta Kujacińska mgr Małgorzata Lewandowska Zasady: IZ może być ustna lub pisemna, IZ pisemną przekazujemy

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze

Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze Anna Hendel Zabytki z obszaru Mezoameryki w zbiorach Muzeum Archeologicznego Środkowego Nadodrza w Zielonej Górze Muzeum Archeologiczne Środkowego Nadodrza w Świdnicy, poza zabytkami związanymi z przeszłością

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat "RYTUAŁU RODZINNEGO"

RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat RYTUAŁU RODZINNEGO Rytuał domowy RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat "RYTUAŁU RODZINNEGO" Ocena: Nie ma jeszcze oceny Cena 67,00 zł 67,00 zł Kwota rabatu: Zadaj pytanie o

Bardziej szczegółowo

Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40.

Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40. Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40. dniu po Zmartwychwstaniu Pańskim. Wniebowstąpienie jest ukoronowaniem

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH. KLASY II i III

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH. KLASY II i III WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY II i III WYMAGANIA Z RELIGII DLA KLASY II I. Znajomość modlitw: Znak Krzyża; Modlitwa Pańska; Pozdrowienie

Bardziej szczegółowo

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia dopuszczająca oceny dostateczna dobra bardzo dobra Wiadomości, umiejętności i postawy Uczeń wykazuje się znajomością: Aktów wiary, nadziei, miłości, żalu Stacji drogi krzyżowej Sakramentów Darów Ducha

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 26 września 1996 r. Nr 113 TREŚĆ: Poz.: ROZPORZĄDZENIE 541 - Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 3 września 1996 r. w sprawie określenia wzoru i trybu

Bardziej szczegółowo

TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK

TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK PARAFIA ŚWIĘTEGO STANISŁAWA BISKUPA I MĘCZENNIKA W ŁABOWEJ A.D. 2015 TRIDUUM PASCHALNE Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Pana Ogólne

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia KLASA I ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie spełnia kryteriów na ocenę dopuszczającą ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: odróżnia modlitwę

Bardziej szczegółowo

Narysowanie postaci ludzkiej nie należy

Narysowanie postaci ludzkiej nie należy WSTĘP 3 Narysowanie postaci ludzkiej nie należy do prostych zadań. Opanowanie tej sztuki wymaga wielu ćwiczeń i dużej cierpliwości, jednak jest to możliwe dla każdego, kto wykaże się zapałem oraz ambicją,

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

dla symboli graficznych O bardzo dużej liczbie szczegółów 0,18 0,35 0,70 0,25 A3 i A4 O dużej liczbie szczegółów

dla symboli graficznych O bardzo dużej liczbie szczegółów 0,18 0,35 0,70 0,25 A3 i A4 O dużej liczbie szczegółów 6/ LINIE RYSUNKOWE Normy rysunkowe PN-EN ISO 128-20:2002 Rysunek techniczny. Zasady ogólne przedstawiania Część 20: Wymagania podstawowe dotyczące linii PN-ISO 128-23:2002 Rysunek techniczny. Ogólne zasady

Bardziej szczegółowo

NABOŻEŃSTWO WSTAWIENNICZE do Świętego Stanisława Kazimierczyka

NABOŻEŃSTWO WSTAWIENNICZE do Świętego Stanisława Kazimierczyka NABOŻEŃSTWO WSTAWIENNICZE do Świętego Stanisława Kazimierczyka Po błogosławieństwie kończącym Mszę św. celebrans i inni kapłani udają się przed relikwiarz świętego Stanisława Kazimierczyka. Wszyscy klękają.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza Wymagania edukacyjne śródroczne Ocena celująca Ocenę celującą przewiduję dla uczniów przejawiających

Bardziej szczegółowo

Spis treści MARYJNE I HAGIOGRAFICZNE

Spis treści MARYJNE I HAGIOGRAFICZNE Spis treści Słowo wstępne MARYJNE I HAGIOGRAFICZNE O. ANTONI BOCHM OMI Przygotować drogę Chrystusowi Kazanie odpustowe z okazji Narodzenia Świętego Jana Chrzciciela. 11 O. ANTONI BOCHM OMI Wzór odwagi

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum kl. I, Temat 29

Gimnazjum kl. I, Temat 29 Rok liturgiczny Okres zwykły Wielki Post Okres Bożego Narodzenia Triduum Paschalne Okres wielkanocny Adwent Okres zwykły Dopasuj nabożeństwo do okresu liturgicznego. Dopisz kolor szat liturgicznych obowiązujący

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY.

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. CZĘŚĆ I b OPRACOWAŁ I WYKONAŁ LECH PROKOP, UL. ZAMKOWA 2/1,

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI WYMAGANIA PODSTAWOWE I PONADPODSTAWOWE Z RELIGII DLA KLASY 0 KLASA 0 I. Znajomość modlitw: Znak Krzyża; Modlitwa do Anioła Stróża Modlitwa

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii

Kryteria oceniania z religii Kryteria oceniania z religii OCENA NIEDOSTATECZNA - wykazuje się brakiem jakiejkolwiek wiedzy w zakresie materiału przewidzianego programem, - ma lekceważący stosunek do przedmiotu, do wartości religijnych

Bardziej szczegółowo

1 Mało znane litanie do Świętych

1 Mało znane litanie do Świętych 1 Spis treści 2 Spis treści Słowo wstępne......5 Litania do Świętej Anny......7 Litania do Świętego Judy Tadeusza......9 Litania o Świętej Marii Magdalenie.... 11 Litania do Świętego Jerzego.... 13 Litania

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

Rok liturgiczny (kościelny)

Rok liturgiczny (kościelny) Rok liturgiczny (kościelny) Adwent Okres Narodzenia Pańskiego Okres zwykły cz. I Wielki Post Triduum Paschalne Okres Wielkanocny Okres zwykły cz. II Przeczytajcie fragment Składu apostolskiego. Jakie fakty

Bardziej szczegółowo

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI WYMAGANIA PODSTAWOWE I PONADPODSTAWOWE Z RELIGII DLA KLASY 0 KLASA 0 I. Znajomość modlitw: II. WIADOMOŚCI Znak Krzyża; Modlitwa do Anioła

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH 1. KALENDARZ OKRESÓW LITURGICZNYCH W KOŚCIELE KATOLICKIM 2012-2111 2. KALENDARZ DIECEZJI POLSKICH - 2013-02-28 3. WPROWADZENIA TEOLOGICZNO PASTORALNE DO KSIĄG LITURGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

WZORU PRZEMYSŁOWEGO PL 15734 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY (19) PL (11) 15734. (51) Klasyfikacja: 06-05. (21) Numer zgłoszenia: 15702

WZORU PRZEMYSŁOWEGO PL 15734 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY (19) PL (11) 15734. (51) Klasyfikacja: 06-05. (21) Numer zgłoszenia: 15702 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11) 15734 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 15702 (22) Data zgłoszenia: 26.11.2009 (51) Klasyfikacja:

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum ROZDZIAŁ CELUJĄCY BARDZO DOBRY DOBRY DOSTATECZNY DOPUSZCZAJĄCY NIEDOSTATECZNY I. Kim jestem? 2. Uzupełnia zdobytą na 3. Aktywnie uczestniczy w lekcji

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z religii kl. 4

Kryteria ocen z religii kl. 4 Kryteria ocen z religii kl. 4 Ocena celująca - spełnia wymagania w zakresie oceny bardzo dobrej - prezentuje treści wiadomości powiązane ze sobą w systematyczny układ - samodzielnie posługuje się wiedzą

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii uczniów klasy I w Szkole Podstawowej nr 4 w Poznaniu

Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii uczniów klasy I w Szkole Podstawowej nr 4 w Poznaniu Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii uczniów klasy I w Szkole Podstawowej nr 4 w Poznaniu Przedmiotowy system oceniania z katechezy jest zgodny z wewnątrzszkolnym systemem oceniania. Ocenianie

Bardziej szczegółowo

I. Ty ścieżkę życia mi ukażesz

I. Ty ścieżkę życia mi ukażesz Ks. Michał Miecznik ROZKŁAD MATERAŁU W KLASACH LO (zgodny z programem nauczania nr AZ-4-0/). Ty ścieżkę życia mi ukażesz MESĄC LCZBA GODZN TREŚC NAUCZANA WYNKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY. Ukochani

Bardziej szczegółowo

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa I. Świadkowie Chrystusa 2 3 4 5 6 określa sposoby odnoszenia się do Boga na wzór Jezusa wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. określa sposoby odnoszenia się do Boga

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

GRUDZIEŃ 2004 Jak co roku o tej porze na zajęciach z pacjentami, powstaje dużo rysunków nawiązujących do Świąt Bożego Narodzenia i końca Starego Roku. Zamieszczony tutaj rysunek wykonał pacjent oddziału

Bardziej szczegółowo

MODLITWY PE NIĄCYCH RÓŻNE POS UGI I FUNKCJE LITURGICZNE

MODLITWY PE NIĄCYCH RÓŻNE POS UGI I FUNKCJE LITURGICZNE opracł: Centralna Diakonia Liturgiczna Ruchu Świat o-życie na odstawie wyd. 3. roboczego Dyrektorium dusz asterstwa służby liturgicznej MODLITWY PE NIĄCYCH RÓŻNE POS UGI I FUNKCJE LITURGICZNE DLA WSZYSTKICH

Bardziej szczegółowo

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA Papież Franciszek wydał rozporządzenia dotyczące odpustów i sakramentu spowiedzi w Roku Miłosierdzia. Uczynił to w liście do przewodniczącego Papieskiej

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY PODSTAWA PROGRAMOWA- ROZPORZADZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ Z DNIA 23 GRUDNIA 2008R. W SPRAWIE PODSTAWY

Bardziej szczegółowo

Miłość nigdy nie ustanie

Miłość nigdy nie ustanie Miłość nigdy nie ustanie Choć kult Serca Pana Jezusa w formie, jaką znamy i praktykujemy dzisiaj, znany jest dopiero od objawień s. Małgorzaty Marii Alacoque (1647-1690), trudno zaprzeczyć, że w swej najgłębszej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi.

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. reprezentuje klasę lub szkołę w parafii lub diecezji, np. poprzez udział w

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE. Niniejsze opracowanie jest zbiorem zasad, które systematyzują reguły stosowania projektu okleiny dla autobusów PKP Intercity.

WPROWADZENIE. Niniejsze opracowanie jest zbiorem zasad, które systematyzują reguły stosowania projektu okleiny dla autobusów PKP Intercity. Wersja 1.1. BUS SPIS TREŚCI Wprowadzenie................................................................ 2 Znak konstrukcja............................................................. 3 Znak pole ochronne..........................................................

Bardziej szczegółowo

Fot: 536 537 Widok bocznych powierzchni okazu. Fot: 538 540 Przekrój poprzeczny oraz zbliżenia powierzchni bocznych.

Fot: 536 537 Widok bocznych powierzchni okazu. Fot: 538 540 Przekrój poprzeczny oraz zbliżenia powierzchni bocznych. Okaz 93 MCh/P/11593 - Kalamit Brzeszcze Owalny, nieznacznie spłaszczony fragment łodygi. Powierzchnie poprzeczne cięte ukośnie. Wyraźne prążkowanie zachowane tylko na połowie obwodu. Niezbyt wyraźnie widoczny

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10 WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10 Celujący: ze zrozumieniem wykonuje znak krzyża św. samodzielnie odtworzy z pamięci modlitwę Aniele Boży, Zdrowaś

Bardziej szczegółowo

W s k a z ó w k i p r a k t y c z n e L E K T O R

W s k a z ó w k i p r a k t y c z n e L E K T O R W s k a z ó w k i p r a k t y c z n e L E K T O R O G Ó L N E Z A S A D Y Każdy posługujący w liturgii: pamięta, że uczestniczy w misterium i ma innych do niego prowadzić przygotowuje się do swoich zadań

Bardziej szczegółowo

Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I

Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I Projekt Drzewo mojej miejscowości. Drzewa wokół nas. Znajomość i rozumienie podstawowych pojęć dotyczących bryły, faktury,

Bardziej szczegółowo

KOCHAMY DOBREGO BOGA. Bóg kocha dzieci. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci czteroletnich

KOCHAMY DOBREGO BOGA. Bóg kocha dzieci. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci czteroletnich KOCHAMY DOBREGO BOGA Bóg kocha dzieci Poradnik metodyczny do religii dla dzieci czteroletnich Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2011 Ogólna prezentacja i wprowadzenie do pracy z podręcznikiem Kochamy

Bardziej szczegółowo

Informator dla Przyjaciół CeDeH-u

Informator dla Przyjaciół CeDeH-u CDH w Zakroczymiu jest kapucyńskim klasztorem oraz miejscem formacji w duchowości franciszkańskiej, kapucyńskiej i honorackiej, dla osób konsekrowanych i świeckich. Ma tu swoją siedzibę Biblioteka, Archiwum

Bardziej szczegółowo

Plan pracy z ministrantami

Plan pracy z ministrantami Plan pracy z ministrantami na podstawie materiałów formacyjnych Krajowego Duszpasterstwa Służby Liturgicznej oraz Dyrektorium Duszpasterstwa Służby Liturgicznej Czyli: -kto? -kiedy? -co? Formacja ministrancka

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO

(12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11) 15007 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 13529 (22) Data zgłoszenia: 22.08.2008 (51) Klasyfikacja:

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ NOE BUDUJE ARKĘ 16 Nastały czasy, kiedy aniołowie schodzili na ziemię i brali sobie za żony piękne dziewczyny. W wyniku tego na świecie rodzili się olbrzymi i mocarze. Nie podobało się to Panu Bogu. Widział,

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY Ćwiczenie 1. - Stajemy w rozkroku na szerokości bioder. Stopy skierowane lekko na zewnątrz, mocno przywierają do podłoża. - Unosimy prawą rękę ciągnąc ją jak najdalej

Bardziej szczegółowo

ZASADY REDAGOWANIA PRACY LICENCJACKIEJ

ZASADY REDAGOWANIA PRACY LICENCJACKIEJ 1 ZASADY REDAGOWANIA PRACY LICENCJACKIEJ ZASADY OGÓLNE Praca licencjacka pisana jest samodzielnie przez studenta. Format papieru: A4. Objętość pracy: 40-90 stron. Praca drukowana jest dwustronnie. Oprawa:

Bardziej szczegółowo

ŚWIĘTE TRIDUUM PASCHALNE ŚPIEWNIK

ŚWIĘTE TRIDUUM PASCHALNE ŚPIEWNIK ŚWIĘTE TRIDUUM PASCHALNE ŚPIEWNIK PARAFIA ŚWIĘTEGO STANISŁAWA BISKUPA I MĘCZENNIKA W ŁABOWEJ A. D. 2011 TRIDUUM PASCHALNE Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Pana Ogólne normy roku liturgicznego i kalendarza

Bardziej szczegółowo

ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ

ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ DRODZY PARAFIANIE! W dniach od 9 16 marca nasza Wspólnota przeżywać będzie Misje parafialne. Tak jak przed ponad dwoma tysiącami

Bardziej szczegółowo

XXIV Niedziela Zwykła

XXIV Niedziela Zwykła XXIV Niedziela Zwykła Nikt inny jak tylko Pan Bóg wspomaga i prowadzi tych, którzy pragną Mu służyć. Ta droga wymaga ofiary i poświęcenia w pokonywaniu przeciwności. Ten duchowy trening wzmaga odwagę,

Bardziej szczegółowo

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele i uroczystości. Gliwice 2015 [Do użytku wewnętrznego]

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele i uroczystości. Gliwice 2015 [Do użytku wewnętrznego] Spis treści Wprowadzenie do Liturgii Domowej na Okres Bożego Narodzenia 2015/16... 3 Spotkania na uroczystości i niedziele Okresu Bożego Narodzenia 2015/16: LITURGIA DOMOWA Uroczystość Bożego Narodzenia

Bardziej szczegółowo

Taniec w sztuce. Motyw tańca na wybranych przykładach z dziejów sztuki. Copyright Nowe Horyzonty Edukacji Filmowej

Taniec w sztuce. Motyw tańca na wybranych przykładach z dziejów sztuki. Copyright Nowe Horyzonty Edukacji Filmowej Taniec w sztuce Motyw tańca na wybranych przykładach z dziejów sztuki Copyright Nowe Horyzonty Edukacji Filmowej Skopas Tańcząca menada, IV wiek p.n.e. Dzisiaj często zapominamy o kultowych korzeniach

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo WAM, 2013 WSPÓLNOTA ŁASKI; Ks. Cezary Smuniewski

Wydawnictwo WAM, 2013 WSPÓLNOTA ŁASKI; Ks. Cezary Smuniewski Spis treści Wstęp...5 Część 1 ZAGADNIENIA WPROWADZAJące...9 1.1. Przedzałożenia metody...9 1.1.1. Przekraczanie progu zdumienia...10 1.1.2. Teologia łaski na II Soborze Watykańskim...18 1.1.3. Teo-centryzm

Bardziej szczegółowo

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich K O C H A M Y D O B R E G O B O G A Nasza Boża Rodzina Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2011 Wprowadzenie do książki Nasza Boża Rodzina Religia

Bardziej szczegółowo

Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty?

Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty? Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty? - *** - Jak odmawiać Koronkę lub Różaniec? Pytanie to może wyda Wam się banalne, ale czy takie jest w rzeczywistości. Wielu ludzi bardzo

Bardziej szczegółowo

Architektura renesansu

Architektura renesansu Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II w Złotoryi Złotoryja 2008 Ulubioną formą architektów tego okresu był kościół na planie centralnym, chociaż oczywiście nie brakuje dzieł budowanych w układach podłużnych

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka!

Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka! Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka! Data publikacji: 12/08/2014 Wiadome jest, że aby przygotować się do pokonywania długich dystansów, trzeba ćwiczyć nie tylko stosując trening stricte biegowy.

Bardziej szczegółowo

Thera Band ćwiczenie podstawowe 1.

Thera Band ćwiczenie podstawowe 1. Thera Band ćwiczenie podstawowe 1. Zakładanie taśmy thera band Załóż thera-band na prawą rękę w taki sposób, aby czubki palców i okolice stawów śródręczno paliczkowych zostały zakryte. Wokół grzbietu lewej

Bardziej szczegółowo

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia.

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia. KRYTERIA OCENIANIA z katechezy w zakresie I klasy szkoły podstawowej do programu nr AZ-1-01/10 i podręcznika nr AZ-11-01/10-RA-1/11 Jesteśmy w rodzinie Jezusa pod redakcją ks. Stanisława Łabendowicza Kryteria

Bardziej szczegółowo

Zauważamy, że nowe sytuacje w rodzinach, a także w życiu społecznym, ekonomicznym, politycznym i kulturalnym. domagają się

Zauważamy, że nowe sytuacje w rodzinach, a także w życiu społecznym, ekonomicznym, politycznym i kulturalnym. domagają się Zauważamy, że nowe sytuacje w rodzinach, a także w życiu społecznym, ekonomicznym, Szukamy: politycznym i kulturalnym 1. Doświadczenia żywej wiary 2. Uzasadnienia swojej wiary domagają się 3. Wspólnoty

Bardziej szczegółowo

SP Klasa V, Temat 36

SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!! Dziecko pilnie poszukuje opiekuna. Kandydat powinien: Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!!

Bardziej szczegółowo

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Na ocenę celującą uczeń: Posiada wiedzę i umiejętności przewidziane na ocenę bardzo dobrym (co najmniej w 90%), a nad to: Samodzielnie i twórczo rozwija własne zainteresowania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 25 marca 2014 r. Poz. 240

Warszawa, dnia 25 marca 2014 r. Poz. 240 Warszawa, dnia 25 marca 2014 r. Poz. 240 ZARZĄDZENIE NR 7/2014 PREZESA NARODOWEGO BANKU POLSKIEGO z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie ustalenia wzorów i wielkości emisji banknotów nominalnej wartości 10

Bardziej szczegółowo

męczennica III / IV w.

męczennica III / IV w. męczennica III / IV w. Według legendy była córką chrześcijańskiego króla Brytów Wielu możnych ubiegało się o jej rękę Figura w Rybniku Również Eteriusz syn pogańskiego władcy sąsiedniego kraju zapragnął

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii. w zakresie 1 klasy technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych

Kryteria oceniania z religii. w zakresie 1 klasy technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych Kryteria oceniania z religii w zakresie 1 klasy technikum opracowane na podstawie materiałów katechetycznych W Kościele z serii Drogi świadków Chrystusa podręcznik nr AZ-41-01/10-KR-1/12 do nauczania religii

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z religii kl. III w oparciu o realizowany program W drodze do Wieczernika nr: AZ-1-01/10

Wymagania edukacyjne z religii kl. III w oparciu o realizowany program W drodze do Wieczernika nr: AZ-1-01/10 Wymagania edukacyjne z religii kl. III w oparciu o realizowany program W drodze do Wieczernika nr: AZ-1-01/10 Ocena niedostateczny Uczeń nie opanował umiejętności i wiadomości określonych w podstawie programowej,

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA I ZASADY STOSOWANIA ZNAKÓW GRUPY EUROCASH

KONCEPCJA I ZASADY STOSOWANIA ZNAKÓW GRUPY EUROCASH KONCEPCJA I ZASADY STOSOWANIA ZNAKÓW GRUPY EUROCASH OPIS I KONCEPCJA ZNAKÓW GRUPY EUROCASH IDEA SPÓJNOŚCI ZNAKÓW Wszystkie logotypy firm należących do Grupy Eurocash są oparte na jednakowym wzorcu plastycznym

Bardziej szczegółowo

Godło i sztandar Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. Godło AEP

Godło i sztandar Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. Godło AEP Załącznik 1 Godło i sztandar Akademii Ekonomicznej w Poznaniu Godło AEP Godło AEP jest barwną kompozycją słowno-graficzną w postaci płaskiego pierścienia z wypełnioną powierzchnią pierścieniową i wewnętrzną

Bardziej szczegółowo

50. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, Krasnobród, XIX w. 49. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, XIX w.

50. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, Krasnobród, XIX w. 49. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, XIX w. 49. Chrystus Ukrzyżowany Warsztat lokalny, XIX w. wys. 30 cm. Korpus umieszczony na krzyżu wtórnie. Brak obydwu ramion, uszkodzenia i przetarcia polichromii. Konserwacja pełna w 2007 r. (M. Serafinowicz).

Bardziej szczegółowo

NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP

NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 15 Nastały czasy, kiedy aniołowie schodzili na ziemię i brali sobie za żony piękne dziewczyny. W wyniku tego na świecie rodzili się olbrzymi i mocarze. Nie podobało się to Panu Bogu.

Bardziej szczegółowo

Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II

Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Kościół

Bardziej szczegółowo

Zasady tworzenia prezentacji multimedialnych

Zasady tworzenia prezentacji multimedialnych Zasady tworzenia prezentacji multimedialnych I. Główne zasady: prezentacja multimedialna powinna być ilustracją (uzupełnieniem) treści prezentowanych werbalnie; informacje zawarte na pojedynczym slajdzie

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE KLASA II GRUPA I I PÓŁROCZE Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną przedstawia - potrafi w praktyce zastosować

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi

Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi - 3 - Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi Temat: Lekcja jogi dla początkujących Miejsce: Sala gimnastyczna z nagłośnieniem. Prowadząca: Anna Czernoch Pomoce: Płyta z podkładem muzycznym, maty.

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Budowanie drzewa filogenetycznego

Budowanie drzewa filogenetycznego Szkoła Festiwalu Nauki 134567 Wojciech Grajkowski Szkoła Festiwalu Nauki, ul. Ks. Trojdena 4, 02-109 Warszawa www.sfn.edu.pl sfn@iimcb.gov.pl Budowanie drzewa filogenetycznego Cel Ćwiczenie polega na budowaniu

Bardziej szczegółowo

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Serwus Witam Dobry wieczór Dzień dobry Szczęść Boże Chrystus zmartwychwstał Króluj nam, Chryste Grupa 1 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Zapoznajcie się z tekstem

Bardziej szczegółowo

Renata Dulian Franciszkańskie Wydawnictwo Św. Antoniego prowincji Św. Jadwigi Braci Mniejszych : strona internetowa

Renata Dulian Franciszkańskie Wydawnictwo Św. Antoniego prowincji Św. Jadwigi Braci Mniejszych : strona internetowa Renata Dulian Franciszkańskie Wydawnictwo Św. Antoniego prowincji Św. Jadwigi Braci Mniejszych : strona internetowa Fides: Biuletyn Bibliotek Kościelnych 1-2 (32-33), 214-217 2011 FIDES Biuletyn Bibliotek

Bardziej szczegółowo

Urzędowe Symbole i Klejnoty Rad Rycerzy Kolumba

Urzędowe Symbole i Klejnoty Rad Rycerzy Kolumba Urzędowe Symbole i Klejnoty Rad Rycerzy Kolumba Niniejsza broszura zawiera oficjalny opis Symboli Rycerzy Kolumba, Bractwa Czwartego Stopnia oraz Giermków Kolumba, wraz z Klejnotami Urzędów przeznaczonymi

Bardziej szczegółowo

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA Tabela służy gromadzeniu obserwacji rozwoju widzenia dziecka w czasie codziennych zabaw wzrokowych i domowych ćwiczeń rehabilitacyjnych. Najlepiej sprawdza się system

Bardziej szczegółowo

WZORU PRZEMYSŁOWEGO PL 20888. PRZEDSIĘBIORSTWO PRODUKCYJNO-HANDLOWO-USŁUGOWE DOLMAR RYSZARD, LIDIA, ARTUR DOBIEŃ SPÓŁKA JAWNA, Donaborów, (PL)

WZORU PRZEMYSŁOWEGO PL 20888. PRZEDSIĘBIORSTWO PRODUKCYJNO-HANDLOWO-USŁUGOWE DOLMAR RYSZARD, LIDIA, ARTUR DOBIEŃ SPÓŁKA JAWNA, Donaborów, (PL) PL 20888 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11) 20888 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 21959 (22) Data zgłoszenia: 12.02.2014 (51) Klasyfikacja:

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA WYKONYWANIA ZDJĘĆ

INSTRUKCJA WYKONYWANIA ZDJĘĆ Tytuł dokumentu: INSTRUKCJA WYKONYWANIA ZDJĘĆ DO DOKUMENTÓW PASZPORTOWYCH ORAZ DOWODÓW OSOBISTYCH Wersja: 1.0 Data wersji: 24.11.2014 1. FORMAT ZDJĘCIA Zdjęcie kolorowe w formacie: szerokość 35 mm, wysokość

Bardziej szczegółowo

Wraz z początkiem Wielkiego Postu w Warszawie po raz drugi ruszy inicjatywa Kościołów Stacyjnych. Począwszy od Środy Popielcowej do Niedzieli

Wraz z początkiem Wielkiego Postu w Warszawie po raz drugi ruszy inicjatywa Kościołów Stacyjnych. Począwszy od Środy Popielcowej do Niedzieli Wraz z początkiem Wielkiego Postu w Warszawie po raz drugi ruszy inicjatywa Kościołów Stacyjnych. Począwszy od Środy Popielcowej do Niedzieli Palmowej w kolejnych dniach wierni będą gromadzić się na indywidualnej

Bardziej szczegółowo