EKSTRAKCJA NADKRYTYCZNA OLEJÓW Z NASION ROŚLIN JAGODOWYCH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "EKSTRAKCJA NADKRYTYCZNA OLEJÓW Z NASION ROŚLIN JAGODOWYCH"

Transkrypt

1 EKSTRAKCJA NADKRYTYCZNA OLEJÓW Z NASION ROŚLIN JAGODOWYCH Agnieszka DOBRZYŃSKA INGER, Edward RÓJ, Instytut Nawozów Sztucznych, Al. Tysiąclecia Państwa Polskiego 13A, Puławy STRESZCZENIE W pracy przedstawiono wyniki badań dotyczących możliwości pozyskiwania olejów roślinnych techniką ekstrakcji nadkrytycznej z nasion roślin jagodowych. Materiałem do badań były nasiona czarnej porzeczki, maliny i truskawki, które są produktem odpadowym przy przetwórstwie tych owoców na soki i koncentraty. Otrzymane oleje poddane zostały analizie mającej na celu określenie ich profilu tłuszczowego. Badania prowadzono w ¼- technicznej instalacji badawczej znajdującej się w INS Puławy. SŁOWA KLUCZOWE: ekstrakcja nadkrytyczna, oleje roślinne, oleje specjalne WSTĘP Oleje roślinne stanowią bardzo ważny surowiec przemysłu spożywczego. Są one głównym źródłem ważnych, z punktu widzenia diety człowieka, związków w tym: nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz substancji bioaktywnych rozpuszczalnych w tłuszczach (m.in. fitosterole, karotenoidy, witamina E) [1]. Głównym surowcem do pozyskiwania typowych olejów roślinnych obecnych na rynku są rośliny oleiste, takie jak: rzepak, len, słonecznik, palma, soja, oliwka europejska, kukurydza. Rośliny te charakteryzują się wysoką zawartością tłuszczu w nasionach lub owocach (40 70%). W ostatnich latach obserwowany jest jednak wzrost zainteresowania surowcami, które do tej pory nie były postrzegane jako źródła olejów roślinnych. Do najpopularniejszych można zaliczyć orzechy (laskowe, ziemne, pistacjowe, włoskie i migdały), nasiona (ogórecznik, wiesiołek, rokitnik zwyczajny, morele, wiśnie), zboża (amarantus, ryż, owies, otręby i zarodki pszenne) oraz różne owoce i warzywa (marchewka, pomidor) [2]. Surowce te służą do otrzymywania tzw. olejów specjalnych. Oleje te pozyskiwane są w niedużych ilościach, ale charakteryzują się wysoką wartością, która wynika z obecności bioaktywnych związków lipidowych. Główną ich zaletą jest występowanie w wysokich stężeniach kwasów 1

2 tłuszczowych o pożądanym stosunku kwasów -6 do -3 oraz związków antyutleniających rozpuszczalnych w tłuszczach. Powoduje to, że oleje specjalne stanowią cenny surowiec dla przemysłu żywności funkcjonalnej i nutraceutyków. W Polsce cennym źródłem olejów specjalnych mogą stać się nasiona roślin jagodowych. Obecnie Polska jest największym producentem owoców jagodowych w Unii Europejskiej. Produkcja tych owoców w 2012 roku oceniana jest na ponad 550 tys. ton [3], z czego ponad 84% przypada na trzy główne gatunki: porzeczkę, malinę i truskawkę. Podczas przetwórstwa owoców jagodowych na soki, nektary, napoje i koncentraty powstaje produkt odpadowy wytłoki, o składzie uzależnionym od warunków przetwarzania oraz odmiany. W skład wytłoków wchodzą głównie pozostałości tkanek owoców, skórki, szypułki oraz nasiona, które zwykle stanowią 30 50% masy wytłoków. Do tej pory wytłoki wykorzystywano jako pasze, kompostowano lub - po wysuszeniu - jako materiał opałowy. W ten sposób traci się cenne źródło składników odżywczych takich jak: węglowodany, białka, tłuszcze, związki polifenolowe i barwniki naturalne, w tym karotenoidy. Nasiona obecne w wytłokach, w zależności od gatunku owocu z jakiego zostały pozyskane, zawierają 10 30% tłuszczu i mogą z powodzeniem zostać wykorzystane do otrzymywania olejów specjalnych. Do powszechnych metod otrzymywania olejów należą tłoczenie mechaniczne i ekstrakcja rozpuszczalnikiem organicznym (najczęściej heksanem, eterem naftowym lub acetonem). Ich powszechność wynika z faktu, że są to metody proste. Wadą tłoczenia mechanicznego jest niska wydajność (60 80% substancji tłuszczowych zawartych w surowcu). Ponadto mogą występować trudności z uzyskaniem stałej jakości produktu, a atmosfera tlenowa, w której odbywa się proces, może prowadzić dodatkowo do niekorzystnych zmian oksydacyjnych. Ekstrakcja rozpuszczalnikowa umożliwia zwiększenie wydajności do 95 99%, ale jednocześnie przyczynia się do wzrostu energochłonności procesu (konieczność odseparowania rozpuszczalnika) oraz powoduje ryzyko zanieczyszczenia produktu finalnego śladami rozpuszczalnika. Użycie rozpuszczalnika organicznego ma negatywny wpływ na środowisko poprzez generowanie ścieków i emisję lotnych związków organicznych. Dlatego stosowanie tej metody spotyka się z coraz większymi ograniczeniami, wynikającymi z obaw dotyczących bezpieczeństwa stosowania rozpuszczalników organicznych w przemyśle farmaceutycznym i spożywczym Alternatywą dla powyższych metod są nowoczesne metody ekstrakcji enzymatycznej i nadkrytycznej. 2

3 Ekstrakcja enzymatyczna polega na wykorzystaniu enzymów do ekstrakcji oleju z surowca roślinnego. Zaletą procesu jest jej przyjazność środowisku. Główną trudnością jest dobór odpowiednich enzymów do ekstrahowanego materiału roślinnego, a długi czas trwania ekstrakcji wpływa na wzrost kosztów ekstrakcji. Ekstrakcja nadkrytycznym ditlenkiem węgla jest procesem zaawansowanym technologicznie wymagającym specjalistycznej aparatury i oprzyrządowania wytrzymujących wysokie ciśnienie. Osiągana wydajność odzysku frakcji olejowej wynosi 95 99%. Zastosowanie ditlenku węgla o parametrach nadkrytycznych pozwala na prowadzenie procesu w niskiej temperaturze, unikając degradacji termicznej. Różna rozpuszczalność składników olejowych w zależności od temperatury i ciśnienia umożliwia frakcjonowanie wyekstrahowanych substancji w trakcie ich wydzielania, pozwalając otrzymywać oleje specjalne wzbogacane najcenniejszymi składnikami. Ponieważ cały proces przebiega bez dostępu powietrza, otrzymywany produkt nie ulega przemianom oksydacyjnym. Dodatkową zaletą jest zachowanie unikalnego aromatu olejów specjalnych zgodnego z profilem aromatu surowca wyjściowego. Metoda ekstrakcji nadkrytycznej jest w pełni bezpieczna dla ludzi i środowiska, a otrzymywany olej specjalny spełnia rygorystyczne normy czystości wymagane w przemyśle farmaceutycznym, kosmetycznym i spożywczym. CZĘŚĆ EKSPRYMENTALNA Materiał Materiałem do badań były nasiona roślin jagodowych (czarna porzeczka, truskawka i malina). Zdjęcia nasion poszczególnych owoców przedstawiono na rys.1 a, b, c. a. nasiona czarnej porzeczki b. nasiona truskawki c. nasiona maliny właściwej Rys. 1. Nasion badanych roślin jagodowych. Porzeczka czarna (Ribes nigrum L.) jest to gatunek krzewu należący do rodziny agrestowatych. Nasiona czarnej porzeczki są cennym źródłem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (szczególnie kwasu gamma linolenowego GLA i kwasu stearydynowego 3

4 (SDA). Zawartość substancji tłuszczowych w nasionach czarnej porzeczki jest różna dla poszczególnych odmian oraz roku zbioru i wynosi 16 26% wag. Malina właściwa (Rubus idaeus L.) jest to gatunek rośliny należącej do rodziny różowatych. W stanie dzikim występuje w północnej i zachodniej Azji, w niemal całej Europie oraz w Ameryce Płn. Olej z nasion maliny zawiera znaczne ilości nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz witaminę E w postaci alfa-tokoferolu i unikalnego gamma tokoferolu. Zawartość substancji tłuszczowych w nasionach maliny w zależności od roku zbioru wynosi 10 18%. Truskawka (Fragaria ananassa Duchesne) jest to mieszaniec dwóch gatunków poziomki z rodziny różowatych (Rosaceae Juss.) powstały w wyniku przypadkowego skrzyżowania poziomki chilijskiej z poziomką wirginijską. Olej z nasion truskawki jest cennym źródłem antyoksydantów, w tym gamma tokoferolu, kwasu linolowego, alfa linolenowego i kwasu oleinowego. Zawartość substancji tłuszczowych w nasionach truskawki jest zależna od poszczególnych odmian oraz roku zbioru i wynosi od 14 22% wag. Aparatura i metodyka badań ekstrakcji nadkrytycznej Ekstrakcja wysuszonych nasion została przeprowadzona w ¼-technicznej instalacji badawczej. Schemat instalacji przedstawiono na rys. 2. PRC PRC E 6 E5 E4 E3 R1 V1 S3 S2 S1 E 1 P1 E2 Rys. 2. Schemat ¼ -technicznej instalacji badawczej. 4

5 Surowiec do badań po uprzednim wysuszeniu i zgnieceniu do wielkości ziaren 0,5 0,8 mm umieszczano w ekstraktorze R1 o pojemności ok. 20 dm 3. Ciekły ditlenek węgla ze zbiornika V1 przechładzano w wymienniku ciepła E1, a następnie kompresowano przy użyciu pompy P1 do założonego ciśnienia ekstrakcji. Skompresowany ditlenek węgla podgrzewano w wymienniku ciepła E2 celem osiągnięcia zakładanej temperatury płynu ekstrakcyjnego. Tak uzyskany strumień ditlenku węgla o parametrach nadkrytycznych kierowano do ekstraktora, w którym zachodził proces ekstrakcji oleju z nasion. Następnie ze strumienia będącego mieszaniną ditlenku węgla i wyekstrahowanego oleju wydzielano produkt ekstrakcji poprzez separację ciśnieniową. W tym celu na zaworze rozprężnym PV1 redukowano ciśnienie mieszaniny do ciśnienia separacji, jednocześnie podgrzewając mieszaninę w wymienniku ciepła E3. Ekstrakt z separatora S1 odbierano w stałych interwałach czasowych dzięki czemu uzyskano dane pozwalające na sporządzenie krzywych kinetyki ekstrakcji. Strumień wstępnie oczyszczonego ditlenku węgla rozprężano na zaworze PV2 i kierowano na drugi stopień separacji w celu usunięcia pozostałych w strumieniu substancji tłuszczowych. W separatorze S3 separowano wodę jako dodatkowy produkt ekstrakcji. Oczyszczony ditlenek węgla przechładzano i skraplano w wymienniku ciepła E6, a następnie magazynowano w zbiorniku V1 - zamykając obieg ditlenku węgla. Metody oceny analitycznej zawartości kwasów tłuszczowych Analizę zawartości kwasów tłuszczowych w próbkach otrzymanych ekstraktów wykonano metodą chromatografii gazowej GC/MS, wykorzystując chromatograf firmy Agilent Technologies, z kolumną HP-50+ o długości 30m. Analizę prowadzono w następujących warunkach: temperatura izotermy = 220 C, gaz nośny Hel o przepływie 0,8 ml/min, split 600:1, objętość nastrzyku: 1μl, Próbkę do chromatografu wprowadzano w postaci zestryfikowanej zachowując procedury opisane w Polskich Normach: PN-EN ISO 5509 Oleje i tłuszcze roślinne i zwierzęce. Przygotowanie estrów metylowych kwasów tłuszczowych oraz PN-EN ISO 5508 Oleje i tłuszcze roślinne i zwierzęce Analiza estrów metylowych kwasów tłuszczowych metodą chromatografii gazowej. 5

6 odzysk ekstraktu, % DYSKUSJA WYNIKÓW Badano kinetykę ekstrakcji trzech nasion roślin jagodowych (porzeczka, truskawka, malina). Badania wykonano w porównywalnych warunkach procesowych w T = 50 o C oraz p = 280 i 360 bar % czas ekstrakcji, min Rys 3. Krzywe kinetyki ekstrakcji nasion roślin jagodowych przy ciśnieniu 280 i 360 bar. Oznaczenia: porzeczka kolor niebieski, truskawka kolor czerwony, malina kolor żółty. Linie przerywane p=280 bar, linie ciągłe p=360 bar. W wyniku wykonanych ekstrakcji uzyskano płynne w T = 20 o C ekstrakty olejowe. Wszystkie badane nasiona dobrze ekstrahują się przy zadanych parametrach procesowych, a stopień odzysku oleju w stosunku do masy surowca wynosił: 16 % wag. (czarna porzeczka), 12 % wag. (malina), 18 %wag. (truskawka). Są to wielkości porównywalne do odzysku oleju uzyskiwanego metodą ekstrakcji rozpuszczalnikowej, świadczące o wysokiej wydajności procesu. Szybkość wydzielania ekstraktu jest porównywalna dla wszystkich trzech badanych nasion (rys. 3). Wpływ na kinetykę ekstrakcji ma zastosowane ciśnienie ditlenku węgla. Wyższe ciśnienie ekstrakcji znacząco przyspiesza proces, powodując skrócenie niezbędnego czasu ekstrakcji. Czas odzysku ekstraktu z nasion porzeczki i truskawki na poziomie 90 % całości pod ciśnieniem 280 bar wynosi 150 minut, a po zwiększeniu ciśnienia do 360 bar ulega skróceniu o 60 minut. W przypadku ekstrakcji nasion maliny również obserwowana 6

7 udział kwasów tłuszczowych, % wag. podobna zależność, jednak po 120 minutach ekstrakcji krzywe kinetyczne mają jednakowy przebieg (końcowy etap ekstrakcji). Ze względów technologicznych ekstrakcje nasion roślin jagodowych można prowadzić pod ciśnieniem mieszczącym się w badanym zakresie, a dobór optymalnego ciśnienia wynika z optymalizacji ekonomicznej. Zwiększenie ciśnienia ekstrakcji powoduje skrócenie czasu ekstrakcji, ale jednocześnie koszty eksploatacyjne wzrastają (sprężenie ditlenku węgla). Wysokość stosowanego ciśnienia nie wpływa na końcowy stopień odzysku i skład ekstraktu. Otrzymane oleje charakteryzują się wysoką zawartością kwasów -6 i -3 (ok. 80% całości). Profile tłuszczowe (skład) otrzymanych ekstraktów olejowych przedstawiono na rys Czarna porzeczka Truskawka Malina stearydynowy α-linolenowy γ-linolenowy linolowy palmitynowy olejowy stearynowy nieznany Rys 4. Profile tłuszczowe ekstraktów z nasion porzeczki, truskawki i maliny. W składzie otrzymanych ekstraktów w najwyższym stężeniu występuje kwas linolowy (ok. 50% wag.). Ze względu na specyficzny skład szczególnie cennym surowcem są nasiona czarnej porzeczki. Olej otrzymany z tych nasion jako jedyny spośród badanych zawiera kwasu gamma-linolenowy (15% wag.) i stearydynowy (3% wag.), a stosunek kwasów -6 do -3 jest na poziomie 4. 7

8 PODSUMOWANIE I WNIOSKI Wykonane badania procesu ekstrakcji nadkrytycznej ditlenkiem węgla nasion czarnej porzeczki i malin truskawek pod ciśnieniem bar potwierdziły możliwość otrzymywania powtarzalnych ekstraktów olejowych charakteryzujących się składem typowym dla danego gatunku nasion. Metoda ta zapewnia wysoką efektywność odzysku kwasów tłuszczowych z surowca, a sam produkt jest dobrej jakości, cechujący się wysoką zawartością niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych na poziomie 80 %wag. Ze względu na korzystny stosunek kwasów -6 do -3, a szczególnie obecność unikalnych kwasów tłuszczowych ( -linolenowego i stearydynowego), olej uzyskany z nasion czarnej porzeczki posiada wyjątkową wartość. SPIS LITERATURY 1. K. Mińkowski, S. Grześkiewicz, M. Jerzewska, Ocena wartości odżywczej olejów roślinnych o dużej zawartości kwasów linolenowych na podstawie składu kwasów tłuszczowych, tokoferoli i steroli, ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość, 2011,2 (75), F. Temelli, Perspectives on supercritical fluid processing of fats and oils, J. of Supercritical Fluids 47 (2009) GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Rolnictwa, Informacja sygnalna, wyniki wstępne PRZEDWYNIKOWY SZACUNEK GŁÓWNYCH ZIEMIOPŁODÓW ROLNYCH I OGRODNICZYCH w 2012 r. 8

Zakład Doświadczalny WPT. S.A. Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych. Ekstrakcja surowców roślinnych z wykorzystanie CO2 w stanie nadkrytycznym

Zakład Doświadczalny WPT. S.A. Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych. Ekstrakcja surowców roślinnych z wykorzystanie CO2 w stanie nadkrytycznym Zakład Doświadczalny WPT. S.A. Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ekstrakcja surowców roślinnych z wykorzystanie CO2 w stanie nadkrytycznym Wrocław 2016 I. Wprowadzenie. Ćwiczenia mają charakter teoretyczno-praktyczny,

Bardziej szczegółowo

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej

Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej Projekty realizowane w ramach Programu Operacyjnego Rozwój j Polski Wschodniej dr inż. Cezary Możeński prof. nadzw. Projekty PO RPW Wyposażenie Laboratorium Wysokich Ciśnień w nowoczesną infrastrukturę

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne)

Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne) Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne) mgr inż. Maria Sadowska mgr Katarzyna Furmanek mgr inż. Marcin Młodawski Laboratorium prowadzi prace badawcze w zakresie: Utylizacji

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW Utylizacja odpadów komunalnych, gumowych oraz przerób biomasy w procesie pirolizy nisko i wysokotemperaturowej. Przygotował: Leszek Borkowski Marzec 2012 Piroliza

Bardziej szczegółowo

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo mgr inż. Paweł Bukrejewski do pojazdów Kierownik Pracowni Analitycznej Starszy Specjalista Badawczo-Techniczny Laboratorium Produktów Naftowych i Biopaliw

Bardziej szczegółowo

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry 2 Uwaga: skażenie! Wszystkie branże przemysłu stosują sprężone powietrze jako bezpieczny i niezawodny nośnik energii. Jednakże po wytworzeniu w chwili tłoczenia do

Bardziej szczegółowo

Geoinformacja zasobów biomasy na cele energetyczne

Geoinformacja zasobów biomasy na cele energetyczne Geoinformacja zasobów biomasy na cele energetyczne Anna Jędrejek Zakład Biogospodarki i Analiz Systemowych GEOINFORMACJA synonim informacji geograficznej; informacja uzyskiwana poprzez interpretację danych

Bardziej szczegółowo

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Wpływ na środowisko: ODP (ang. Ozone Depletion Potential) - potencjał niszczenia

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Teza ciepło niskotemperaturowe można skutecznie przetwarzać na energię elektryczną; można w tym celu wykorzystywać ciepło

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com PIROLIZA Instalacja do pirolizy odpadów gumowych przeznaczona do przetwarzania zużytych opon i odpadów tworzyw sztucznych (polietylen, polipropylen, polistyrol), w której produktem końcowym może być energia

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII W OBSZARZE OZE. BioProcessLab. Dr inż. Karina Michalska

CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII W OBSZARZE OZE. BioProcessLab. Dr inż. Karina Michalska CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII W OBSZARZE OZE BioProcessLab Dr inż. Karina Michalska PLAN PREZENTACJI 1.Opieka merytoryczna 2.Obszar badawczy 3.Wyposażenie 4.Oferta współpracy OPIEKA MERYTORYCZNA 1. Praca

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

JADŁOSPIS. Data Zupa Drugie danie Napoje i Deser. Makaron pod pierzynką z musem truskawkowym 320g

JADŁOSPIS. Data Zupa Drugie danie Napoje i Deser. Makaron pod pierzynką z musem truskawkowym 320g 30.11.2015 Żurek Makaron pod pierzynką z musem truskawkowym 320g 01.12.2015 02.12.2015 03.12.2015 04.12.2015 1,3,4,7,9 z drobnym makaronem Jarzynowa Barszcz biały Ryżanka Kotlet schabowy 110g Sałata z

Bardziej szczegółowo

JADŁOSPIS. Kotlet mielony (z pieca) 120g Ziemniaki 160g Surówka z czerwonej kapusty 80g Kalafior gotowany 90g

JADŁOSPIS. Kotlet mielony (z pieca) 120g Ziemniaki 160g Surówka z czerwonej kapusty 80g Kalafior gotowany 90g 06.01.2016 07.01.2016 08.01.2016 Rosół Grochówka Kotlet mielony (z pieca) 120g Ziemniaki 160g Surówka z czerwonej kapusty 80g Kalafior gotowany 90g Sola panierowana (z pieca) 110g Surówka z kapusty kiszonej

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert

Odzysk i recykling założenia prawne. Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk i recykling założenia prawne Opracowanie: Monika Rak i Mateusz Richert Odzysk Odzysk ( ) jakikolwiek proces, którego wynikiem jest to, aby odpady służyły użytecznemu zastosowaniu przez zastąpienie

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

o skondensowanych pierścieniach.

o skondensowanych pierścieniach. Tabela F Wykaz złożonych ropopochodnych znajdujących się w wykazie substancji niebezpiecznych wraz z ich opisem, uporządkowany wg wzrastających mumerów indeksowych nr indeksowy: 649-001-00-3 nr WE: 265-102-1

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli... XIII VII

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli... XIII VII Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów i symboli................... XIII 1. Wprowadzenie............................... 1 1.1. Definicja i rodzaje biopaliw....................... 1 1.2. Definicja biomasy............................

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

Biomasa jako źródło energii odnawialnej Dr inż. Tomasz Piechota Katedra Agronomii Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu

Biomasa jako źródło energii odnawialnej Dr inż. Tomasz Piechota Katedra Agronomii Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Biomasa jako źródło energii odnawialnej Dr inż. Tomasz Piechota Katedra Agronomii Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Planowany udział energii (%) ze źródeł 35 30 25 20 15 10 5 odnawialnych w latach 2010-2030

Bardziej szczegółowo

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery Rtęć w przemyśle Konwencja, ograniczanie emisji, technologia 26 listopada 2014, Warszawa Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

EKSTRAKCJA SUROWCÓW ROŚLINNYCH W WARUNKACH NADKRYTYCZNYCHZUŻYCIEMCO 2

EKSTRAKCJA SUROWCÓW ROŚLINNYCH W WARUNKACH NADKRYTYCZNYCHZUŻYCIEMCO 2 EDWARD RÓJ Instytut Nawozów Sztucznych, Al. Tysiąclecia Państwa Polskiego 13A, 24-110 Puławy edward.roj@ins.pulawy.pl Rozdział 22 EKSTRAKCJA SUROWCÓW ROŚLINNYCH W WARUNKACH NADKRYTYCZNYCHZUŻYCIEMCO 2 Słowa

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Dieta dla osób dieta 1200 kcal chorujących na dieta 1500 kcal cukrzycę typu 2* dieta 1800 kcal Zdrowe żywienie w cukrzycy Lista wymienników 1 porcji produktów**

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ

EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ EKOLOGICZNE I PROZDROWOTNE METODY PRZETWARZANIA OWOCÓW I WARZYW Z PRODUKCJI EKOLOGICZNEJ Wprowadzenie Liczne badania przeprowadzone w Europie i w Polsce wskazują, że warzywa z produkcji ekologicznej są

Bardziej szczegółowo

Wienkra: Hydro Kit - Moduł centralnego ogrzewania i ciepłej wody użytkowej dla systemów MULTI V

Wienkra: Hydro Kit - Moduł centralnego ogrzewania i ciepłej wody użytkowej dla systemów MULTI V Wienkra: Hydro Kit - Moduł centralnego ogrzewania i ciepłej wody użytkowej dla systemów MULTI V Hydro Kit LG jest elementem kompleksowych rozwiązań w zakresie klimatyzacji, wentylacji i ogrzewania, który

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Odpady z biogazowni - poferment Poferment obecnie nie spełnia kryterium nawozu organicznego. Spełnia natomiast definicję środka polepszającego właściwości

Bardziej szczegółowo

INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+

INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+ INSTALACJA DEMONSTRACYJNA WYTWARZANIA KRUSZYW LEKKICH Z OSADÓW ŚCIEKOWYCH I KRZEMIONKI ODPADOWEJ PROJEKT LIFE+ CELE PROJEKTU 1. Wdrożenie metody utylizacji osadów ściekowych w postać kruszyw sztucznych

Bardziej szczegółowo

ESTRY METYLOWE POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO JAKO PALIWO ROLNICZE. mgr inż. Renata Golimowska ITP Oddział Poznań

ESTRY METYLOWE POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO JAKO PALIWO ROLNICZE. mgr inż. Renata Golimowska ITP Oddział Poznań ESTRY METYLOWE POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO JAKO PALIWO ROLNICZE mgr inż. Renata Golimowska ITP Oddział Poznań Początek biodiesla w Polsce 2004/2005 uruchamianie Rafinerii Trzebinia 2006 otwieranie się kolejnych

Bardziej szczegółowo

Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie:

Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie: Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie: L.p. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 11 12 13 14 15 16 Badane obiekty/ grupy obiektów Środki Ŝywienia zwierząt Badane cechy i metody badawcze Zawartość białka

Bardziej szczegółowo

Baza danych do oceny emisji gazów cieplarnianych podczas uprawy roślin na biopaliwa. Magdalena Borzęcka-Walker

Baza danych do oceny emisji gazów cieplarnianych podczas uprawy roślin na biopaliwa. Magdalena Borzęcka-Walker Baza danych do oceny emisji gazów cieplarnianych podczas uprawy roślin na biopaliwa Magdalena Borzęcka-Walker Polska, podobnie jak każdy inny kraj UE, zobowiązana jest do redukcji emisji gazów cieplarnianych.

Bardziej szczegółowo

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Damian Siupka-Mróz IMM sem.9 1. Kaskadowe skraplanie gazów: Metoda skraplania, wykorzystująca coraz niższe temperatury skraplania kolejnych gazów. Metodę tę stosuje

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 24 kwietnia 2014 r. Nazwa i adres NUSCANA

Bardziej szczegółowo

ul. 3 Maja 26 72-200 Nowogard tel. +48 91 392 59 90 fax. +48 91 392 59 97 ZAKŁAD PRZETWÓRSTWA RZEPAKU OPIS DZIAŁALNOŚCI

ul. 3 Maja 26 72-200 Nowogard tel. +48 91 392 59 90 fax. +48 91 392 59 97 ZAKŁAD PRZETWÓRSTWA RZEPAKU OPIS DZIAŁALNOŚCI ul. 3 Maja 26 72-200 Nowogard tel. +48 91 392 59 90 fax. +48 91 392 59 97 ZAKŁAD PRZETWÓRSTWA RZEPAKU OPIS DZIAŁALNOŚCI 1. Wstęp REM S.A. to nowoczesny zakład produkcji oleju i makuchu rzepakowego dysponujący

Bardziej szczegółowo

Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej

Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej Instrukcja do ćwiczeń opracowana w Katedrze Chemii Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego. 1. Wstęp teoretyczny Zagadnienie rozdzielania

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

wydłużenia trwałości produktów zapewnienia łatwego i wygodnego użycia (dania gotowe, pojedyncze porcje) atrakcyjnej prezentacji produktu

wydłużenia trwałości produktów zapewnienia łatwego i wygodnego użycia (dania gotowe, pojedyncze porcje) atrakcyjnej prezentacji produktu ALIGAL klucz do uzyskania dłuższej trwałości produktu. Utrzymanie jakości i trwałości artykułów spożywczych jest najważniejszym zadaniem producentów i sprzedawców z branży spożywczej. Jakość dla konsumenta

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie biogazu jako paliwa transportowego

Wykorzystanie biogazu jako paliwa transportowego Wykorzystanie biogazu jako paliwa transportowego dr Tadeusz Zakrzewski Prezes Krajowej Izby Biopaliw 12 marzec 2010 r Kielce. Wykorzystanie biomasy rolniczej do celów energetycznych. Biogazownie rolnicze

Bardziej szczegółowo

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać?

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Komponując codzienne posiłki z ulubionych produktów spożywczych zwykle nie zastanawiamy się nad ich wpływem na nasz organizm

Bardziej szczegółowo

Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność

Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność Janusz Wojtczak Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność Biogazownie w Niemczech Rok 1999 2001 2003 2006 2007 2008 Liczba 850 1.360 1.760 3.500 3.711 4.100 instalacji Moc (MW) 49 111 190 949 1.270

Bardziej szczegółowo

Myślę co jem - profilaktyka otyłości i chorób dietozależnych wśród dzieci. Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak

Myślę co jem - profilaktyka otyłości i chorób dietozależnych wśród dzieci. Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak 1. Cel główny Uczeń ocenia swój sposób żywienia Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak 2. Cele szczegółowe Uczeń: ocenia wielkość porcji poszczególnych grup produktów spożywczych identyfikuje

Bardziej szczegółowo

Ekstrakcja nadkrytyczna jako metoda pozyskiwania karotenoidów z czerwonej papryki

Ekstrakcja nadkrytyczna jako metoda pozyskiwania karotenoidów z czerwonej papryki Ekstrakcja nadkrytyczna jako metoda pozyskiwania karotenoidów z czerwonej papryki Dorota KOSTRZEWA, Edward RÓJ Instytut Nawozów Sztucznych, Al. Tysiąclecia Państwa Polskiego 13A, 24 110 Puławy STRESZCZENIE

Bardziej szczegółowo

NOWE PRZEPISY. ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ

NOWE PRZEPISY. ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ NOWE PRZEPISY ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ I. ROZPORZADZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 pa ździernika 2011 W dniu 12 grudnia 2011 r. weszło w życie rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

Technologia ACREN. Energetyczne Wykorzystanie Odpadów Komunalnych

Technologia ACREN. Energetyczne Wykorzystanie Odpadów Komunalnych Technologia ACREN Energetyczne Wykorzystanie Odpadów Komunalnych Profil firmy Kamitec Kamitec sp. z o.o. członek Izby Gospodarczej Energetyki i Ochrony Środowiska opracowała i wdraża innowacyjną technologię

Bardziej szczegółowo

Trociny, wióry, ścinki, drewno, płyta wiórowa i fornir zawierające substancje niebezpieczne 14. 03 01 82 Osady z zakładowych oczyszczalni ścieków

Trociny, wióry, ścinki, drewno, płyta wiórowa i fornir zawierające substancje niebezpieczne 14. 03 01 82 Osady z zakładowych oczyszczalni ścieków 1. 02 01 01 Osady z mycia i czyszczenia 2. 02 01 03 Odpadowa masa roślinna 3. 02 01 04 Odpady tworzyw sztucznych (z wyłączeniem opakowań) 4. 02 01 08* Odpady agrochemikaliów zawierające substancje, w tym

Bardziej szczegółowo

Pokarm podstawowy dla nimfy witaminizowany 0.5kg. Pokarm podstawowy dla kanarków witaminizowany 0.5kg. Podstawy, witaminizowany pokarm dla kanarków:

Pokarm podstawowy dla nimfy witaminizowany 0.5kg. Pokarm podstawowy dla kanarków witaminizowany 0.5kg. Podstawy, witaminizowany pokarm dla kanarków: Changed PDF-Editor Changed (http://www.cadkas.com). PDF-Editor Changed (http://www.cadkas.com). ANIMALS POKARMY 1 PT- 1 Pokarm podstawowy dla nimfy witaminizowany 0.5kg. Podstawowy, witaminizowany pokarm

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Wysiłek fizyczny codziennie ok. 30-60 minut Codzienna aktywność fizyczna wpływa na dobre samopoczucie i lepsze funkcjonowanie organizmu. Każdy wysiłek fizyczny jest

Bardziej szczegółowo

Skraplarki Claude a oraz Heylandta budowa, działanie, bilans cieplny oraz charakterystyka techniczna

Skraplarki Claude a oraz Heylandta budowa, działanie, bilans cieplny oraz charakterystyka techniczna POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY Skraplarki Claude a oraz Heylandta budowa, działanie, bilans cieplny oraz charakterystyka techniczna Wykonała: Alicja Szkodo Prowadzący: dr inż. W. Targański 2012/2013

Bardziej szczegółowo

Chemia lipidów i białek SYLABUS

Chemia lipidów i białek SYLABUS Chemia lipidów i białek nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne TOMASZ DOŁGAŃ

Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne TOMASZ DOŁGAŃ Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne TOMASZ DOŁGAŃ Granola z Granatem Sante jest źródłem witamin i składników mineralnych takich jak kwas foliowy, fosfor, miedź, mangan Fosfor pomaga w utrzymaniu zdrowych

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 2 TECHNOLOGIE KIERUNKOWE TOM 1

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 2 TECHNOLOGIE KIERUNKOWE TOM 1 TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 2 TECHNOLOGIE KIERUNKOWE TOM 1 Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Przetwórstwo zbożowe 1.1. Asortyment przetwórstwa zbożowego 1.2. Surowce

Bardziej szczegółowo

RECYKLING SUROWCOWY POLIOLEFIN I POLISTYRENU

RECYKLING SUROWCOWY POLIOLEFIN I POLISTYRENU POLITECHNIKA WARSZAWSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY ZAKŁAD TECHNOLOGII NIEORGANICZNEJ I CERAMIKI RECYKLING SUROWCOWY POLIOLEFIN I POLISTYRENU Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Autorzy: mgr inż. Michał Kabaciński

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW Jerzy Wójcicki Andrzej Zajdel TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW 1. OPIS PRZEDSIĘWZIĘCIA 1.1 Opis instalacji Przedsięwzięcie obejmuje budowę Ekologicznego Zakładu Energetycznego

Bardziej szczegółowo

Dieta DASH i produkty lokalne jako żywieniowa profilaktyka nadciśnienia. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska

Dieta DASH i produkty lokalne jako żywieniowa profilaktyka nadciśnienia. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska Dieta DASH i produkty lokalne jako żywieniowa profilaktyka nadciśnienia Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska 20% 29% optymalne prawidłowe 21% 30% wysokie prawidłowe nadciśnienie Kategorie nadciśnienia

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Definicja i zakres pojęcia technologia 1.2. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Zawory mieszające z powrotem do kotła c.o. Mieszanie przed kotłem

Zawory mieszające z powrotem do kotła c.o. Mieszanie przed kotłem Zawory mieszające z powrotem do kotła c.o. Mieszanie przed kotłem W niniejszym artykule ograniczono zakres tematu do zaworów mieszających, sterowanych siłownikami elektrycznymi w kotłach na paliwa płynne

Bardziej szczegółowo

Karpaty Przyjazne Ludziom

Karpaty Przyjazne Ludziom Karpaty Przyjazne Ludziom 2011 2013 Lokalna inicjatywa partnerska na rzecz zrównoważonego użytkowania i ochrony górskich obszarów województwa podkarpackiego Projekt Karpaty Przyjazne Ludziom współfinansowany

Bardziej szczegółowo

OGÓLNE WARUNKI DOSTAW BIOMASY

OGÓLNE WARUNKI DOSTAW BIOMASY Elektrownia Skawina S.A. ul. Piłsudskiego 10 32-050 Skawina OGÓLNE WARUNKI DOSTAW BIOMASY 1. Niniejsze Ogólne Warunki Dostaw (OWD) stosuje się do umów czy zamówień zawieranych lub składanych przez Elektrownię

Bardziej szczegółowo

TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE. Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI. Rozdział 1. Wiadomości wstępne

TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE. Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI. Rozdział 1. Wiadomości wstępne TOWAROZNAWSTWO SPOŻYWCZE Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Podstawowe pojęcia i określenia z zakresu towaroznawstwa żywności 1.2. Klasyfikacja

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 1. ASORTYMENT TOWAROWY 11

ROZDZIAŁ 1. ASORTYMENT TOWAROWY 11 Spis treści WSTĘP 9 ROZDZIAŁ 1. ASORTYMENT TOWAROWY 11 1.1. Podstawowe pojęcia towaroznawstwa 12 1.2. Towar 14 1.2.1. Podział towaroznawstwa 14 1.2.2. Przydatność wiedzy o towarach w pracy w handlu 15

Bardziej szczegółowo

Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej

Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej OTRZYMYWANIE PALIWA GAZOWEGO NA DRODZE ZGAZOWANIA OSADÓW ŚCIEKOWYCH Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej Dlaczego termiczne przekształcanie

Bardziej szczegółowo

Forane 427A Procedura retrofitu. Centre de Recherche Rhônes-Alpes

Forane 427A Procedura retrofitu. Centre de Recherche Rhônes-Alpes Forane 427A Procedura retrofitu Centre de Recherche Rhônes-Alpes 17 February 2010 Forane 427A Procedura retrofitu Etapy retrofitu Porady techniczne Możliwe przyczyny w przypadku braku wydajności Wskazówki

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach NORMY ŻYWIENIA DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I SZKOLNYM W POLSCE OPRACOWANO W INSTYTUCIE ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA I ZATWIERDZONE ZOSTAŁY PRZEZ INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

BADANIE PARAMETRÓW PROCESU SUSZENIA

BADANIE PARAMETRÓW PROCESU SUSZENIA BADANIE PARAMETRÓW PROCESU SUSZENIA 1. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest poznanie budowy i zasady działania suszarki konwekcyjnej z mikrofalowym wspomaganiem oraz wyznaczenie krzywej suszenia dla suszenia

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: II stacjonarne/niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Indeks glikemiczny a produkty piekarskie. Dr inż. Małgorzata Wronkowska

Indeks glikemiczny a produkty piekarskie. Dr inż. Małgorzata Wronkowska Indeks glikemiczny a produkty piekarskie Dr inż. Małgorzata Wronkowska Według danych Urzędu Statystycznego za rok 2010 przeciętne miesięczne spożycie chleba na osobę w Polsce w ostatnich 10 latach spadło

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców

Warsztaty dla Rodziców Warsztaty dla Rodziców Ziarna, pestki, orzechy na śniadanie dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Warszawa, 24 listopada 2015 r. Ziarna, pestki i orzechy Ziarna to potoczna nazwa

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 1. Podstawy towaroznawstwa 13 1.1. Zakres towaroznawstwa 13 1.2. Klasyf ikacja towarów 15 1.3. Kryteria podziału towarów (PKWiU) 15 1.4. Normalizacja

Bardziej szczegółowo

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój:

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Żywienie a nastrój dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Katedra i Zakład Dietetyki SGGW w Warszawie Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Kwas foliowy Witamina B 6 Witamina B 12 Witamina D Witamina C Kwasy

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia.

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia. Pompy ciepła Zasada działania pompy ciepła polega na pozyskiwaniu ciepła ze środowiska ( wody, gruntu i powietrza) i przekazywaniu go do odbiorcy jako ciepło grzewcze. Ciepło pobrane z otoczenia sprężane

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r.

Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 listopada 2013 r. Poz. 1343 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 października 2013 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie

Bardziej szczegółowo

Croissant migdałowy 11_1723. Croissant morelowy 11_1740. Croissant classic czekoladowy rogalik. Ślimak cynamonowy 11_5735

Croissant migdałowy 11_1723. Croissant morelowy 11_1740. Croissant classic czekoladowy rogalik. Ślimak cynamonowy 11_5735 KATALOG PRODUKTÓW DLA RYNKU HORECA 2010 Croissant czekoladowy 11_1720 95g 4560g Mąka pszenna, wypełnienie 19% (cukier, tłuszcz roślinny, mleko w proszku, kakao w proszku 0,7%, emulgator (lecytyna sojowa

Bardziej szczegółowo

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Samodzielna ocena swojego żywienia i aktywności fizycznej. Cele: zapoznanie ucznia z praktycznymi aspektami układania prawidłowo zbilansowanej

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie 13

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie 13 SPIS TREŚCI Wprowadzenie 13 I. Mąka, kasze, ryż, makarony 15 1. Wstęp 15 2. Mąka 16 2.1. Przemiał ziarna zbożowego 16 2.2. Mąki chlebowe i niechlebowe 17 2.2.1. Mąki chlebowe 17 2.2.2. Mąki niechlebowe

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE. warzywnictwa metodami ekologicznymi. pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH I OCENA ICH JAKOŚCI

SPRAWOZDANIE. warzywnictwa metodami ekologicznymi. pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH I OCENA ICH JAKOŚCI SPRAWOZDANIE z prowadzenia w 2008r. badań podstawowych na rzecz rolnictwa ekologicznego w zakresie: warzywnictwa metodami ekologicznymi pt.: OPRACOWANIE METOD PRZETWÓRSTWA WARZYW Z UPRAW EKOLOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Biogazownie w energetyce

Biogazownie w energetyce Biogazownie w energetyce Temat opracował Damian Kozieł Energetyka spec. EGIR rok 3 Czym jest biogaz? Czym jest biogaz? Biogaz jest to produkt fermentacji metanowej materii organicznej przez bakterie beztlenowe

Bardziej szczegółowo

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Barwniki spożywcze Anna Rychter i Michalina Kolan II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Kopernika w Lesznie Czym są barwniki? To chemiczne związki organiczne

Bardziej szczegółowo

1. Logo 2. Kody 3. Pojemniki na odpady 4. Co nam daje segregacja śmieci 5. Co robić z odpadami 6. Składowanie 7. Utylizacja 8. Kompostowanie 9.

1. Logo 2. Kody 3. Pojemniki na odpady 4. Co nam daje segregacja śmieci 5. Co robić z odpadami 6. Składowanie 7. Utylizacja 8. Kompostowanie 9. 1. Logo 2. Kody 3. Pojemniki na odpady 4. Co nam daje segregacja śmieci 5. Co robić z odpadami 6. Składowanie 7. Utylizacja 8. Kompostowanie 9. Recykling 10. Zgnieć butelkę 11. Czy wiesz że 12. Używamy

Bardziej szczegółowo

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze LG owoczesne źródło energii Liquid atural - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro Systemy B Szanowni Państwo, W obecnych czasach obserwujemy stały wzrost zapotrzebowania na paliwa płynne oraz wzrost ich cen

Bardziej szczegółowo

Analiza efektów technologicznych po uruchomieniu nowego - drugiego ciągu absorpcji i desorpcji benzolu w Koksowni Przyjaźń JSW KOKS SA

Analiza efektów technologicznych po uruchomieniu nowego - drugiego ciągu absorpcji i desorpcji benzolu w Koksowni Przyjaźń JSW KOKS SA Analiza efektów technologicznych po uruchomieniu nowego - drugiego ciągu absorpcji i desorpcji benzolu w Koksowni Przyjaźń JSW KOKS SA Autorzy: Nowak Sebastian, Wołek Roman JSW KOKS SA Koksownia Przyjaźń

Bardziej szczegółowo

dr inż. Paulina Liszka dr inż. Mirosław Pysz Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia

dr inż. Paulina Liszka dr inż. Mirosław Pysz Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia Zasady układania jadłospisów, zmiany w wykorzystywanych dotychczas produktach spożywczych, obliczanie wartości odżywczej posiłku, przykładowy jadłospis dr inż. Paulina Liszka dr inż. Mirosław Pysz Krakowska

Bardziej szczegółowo