ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Tysiąc lat w godzinę



Podobne dokumenty
ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Tysiąc lat w godzinę

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Tysiąc lat w godzinę

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Życie religijne

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Żydowskie kobiety

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Życie religijne

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Życie religijne

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Śladami jidysz

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Żydowskie kobiety

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Żydowskie kobiety

Thematic Tour: One Hour, Eight Highlights

JUDAIZM PODSTAWY WIARY

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM

Genealogia żydowskich nazwisk rodowych. (Uwagi ogólne)

Kierunek: JUDAISTYKA. STUDIA STACJONARNE I-go STOPNIA (LICENCJACKIE) Rok akad. 2016/2017

JUDAISTYKA STUDIA STACJONARNE

Kierunek: JUDAISTYKA. STUDIA STACJONARNE I-go STOPNIA (LICENCJACKIE) ROK AKAD. 2014/2015

PLAN OBOWIĄZUJĄCY W ROKU AKADEMICKIM 2018/2019 WSZYSTKE ROCZNIKI STUDIÓW. Studia licencjackie

Program studiów w Instytucie Judaistyki UJ. Dla studentów zaczynających studia w roku akademickim 2017/2018

CZEGO NIE MOGLIŚMY WYKRZYCZEĆ ŚWIATU

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa

Rajd - "Śladami historii Sławkowskich Żydów"

Zapraszamy serdecznie do udziału w VI zjeździe Akademii Polin, który odbędzie się w dniach czerwca 2013!

SŁOW NI C Z E K ADMO R

edukacja oferta dla grup zorganizowanych

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów

SŁOWNIK TERMINÓW ŻYDOWSKICH

PISMO HEBRAJSKIE - PRZYKŁADY

Przedwojenny Przeworsk. widziany oczami Basi Rosenberg

HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE Autor: Wojciech Witkowski

Żydzi Dlaczego warto o nich mówić?

ARKA PRZYMIERZA skrzynia, w której w czasach biblijnych przechowywane były tablice z dziesięciorgiem przykazań.

WYSTAWĘ STAŁĄ MOŻNA ZWIEDZAĆ SAMODZIELNIE LUB Z PRZEWODNIKIEM ZWIEDZANIE SAMODZIELNE ZWIEDZANIE Z PRZEWODNIKIEM

Jateczna 7 Talmud-Tora. obecnie/currently, nie istnieje

Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce

Dialog i dyskusja Relacja z II zjazdu Akademii Polin

Dział edukacji. Oferta 2014/ zajęcia edukacyjne dla dzieci, młodzieży i dorosłych - wydarzenia kulturalne - usługi turystyczne

Auschwitz historia, pamięć i edukacja Nauczanie o Holokauście w autentycznym miejscu pamięci

Dzień Judaizmu w Chmielniku. Dzień Judaizmu w Chmielniku stycznia 2018

Szkoła Dialogu - porozumienie bez barier

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Nasze 100 dni dla Niepodległej

Religia Judaizm religia Żydów, jest religią monoteistyczną, opierającą się na wierze w jednego Boga Jahwe. Jej założycielem był Mojżesz, wyprowadzając

19 KWIETNIA ROCZNICA WYBUCHU POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM

10.00 Szopka krakowska. Warsztaty plastyczne dla dzieci w wieku 5 9 lat Pałac Krzysztofory

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

GETTO WARSZAWSKIE ŻYDZI W WARSZAWIE PRZED II WOJNĄ ŚWIATOWĄ

Słowniczek podstawowych pojęć związanych z kulturą żydowską

WSZYSCY STUDENCI REALIZUJĄCY MINIMUM SĄ ZOBOWIAZANI DO WZIĘCIA UDZIAŁU W KONERSATORIACH Z OFERTY INSTYTUTU HISTORYCZNEGO W WYMIARZE MIN. 60 GODZ.

Sala Wielka Synagogi T ykocińskiej z przywróconym historycznym wyposażeniem

ŚLADAMI MAZURKA DĄBROWSKIEGO

Piękny gest 98-letniej łodzianki. Ufundowała Muzeum Miasta Łodzi obraz

11 listopada 1918 roku

Fot. 1 Stacja Radegast obecnie oddział Muzeum Tradycji Niepodległościowych

Uczestnicy VII Międzynarodowej Szkoły Letniej Nauczanie o Holokauście Uniwersytet Jagielloński, 2-8 lipca 2012

PRZEWODNIK GŁOWNO DWUKULTUROWE MIASTECZKO NA WSPÓLNEJ ZIEMI HISTORIA I KULTURA ŻYDÓW POLSKICH

Starsi bracia w wierze plan lekcji dla młodzieży

Plan zajęć wszystkich roczników w roku akademickim 2017/2018

Bohaterowie są wśród nas. Dziewczyna z murala bohaterką września

MIĘDZY KRAKOWEM A JEROZOLIMĄ

SCENARIUSZ LEKCJI. Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska. Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza.

Śladami szamotulskich Żydów

OFERTA EDUKACYJNA MUZEUM HISTORYCZNEGO MIASTA TARNOBRZEGA. dla szkół średnich

INSTYTUT HISTORYCZNY UNIWERSYTET WARSZAWSKI. Podyplomowe studia: Historia i Kultura Żydów w Polsce History and Culture of the Jews in Poland

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika

Opis projektu Opowieść o Żydach polskich. Lekcja on-line w każdej szkole.

2.RELIGIA ŻYDÓW OKRES DRUGIEJ ŚWIĄTYNI

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Śladami jidysz

PRZEWODNIK GŁOWNO DWUKULTUROWE MIASTECZKO NA WSPÓLNEJ ZIEMI HISTORIA I KULTURA ŻYDÓW POLSKICH

Kontekst nauczania o Holokauście

Spis treści. Skróty i oznaczenia Przedmowa...19

JUDAIZM. Gwiazda Dawida (zwana też Tarczą Dawida), Magen Dawid דוד,מגן narodowy symbol Izraela

Dawne Szamotuły w święto Purim. Projekt realizowany w ramach programu edukacyjnego Bramy Poznania ICHOT w ZSS im. Jana Brzechwy w Szamotułach

Wiadomości. Sprawiedliwi uhonorowani w Bieczu

ZADANIE 3. Dział III. Małe ojczyzny i wspólne państwo. Prawidłowe odpowiedzi zaznaczono w tekście przez podkreślenie.

3 Religie Rola Rzymu Ośrodki kulturowe po upadku Rzymu 4 Schemat społeczeństwa Pojęcia

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

RAPORT MERYTORYCZNY za 2016 r. TSKŻ Oddział w Krakowie

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13

Oferta zajęć edukacyjnych prowadzonych w Muzeum Historii Żydów Polskich obowiązująca od kwietnia do czerwca 2013 r.

Centrum Edukacyjne Muzeum Historii Żydów Polskich. Oferta zajęć dla szkół 2013/2014

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Scenariusz zajęć dla uczniów gimnazjum OKUPACJA NIEMIECKA ZIEM POLSKICH

Obchody Roku Tadeusza Kościuszki w Szkole Podstawowej nr 25 im. Tadeusza Kościuszki w Krakowie

WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA WYMIANA I SPOTKANIA MŁODZIEŻY GIMNAZJUM NR 2 W TARNOWIE Z MŁODZIEŻĄ I PARTNERAMI ZAGRANICZNYMI

Czym jest wystawa główna Muzeum Historii Żydów Polskich?

Sprawdzian nr 3. Rozdział III. Ziemie polskie w drugiej połowie XIX wieku. 1. Wśród poniższych zdań zaznacz zdanie fałszywe.

Temat zajęć: Zajęcia są wprowadzeniem do edukacji o języku jidysz i jego wpływie na język polski..

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu historia klasa VII

HISTORIA EGZAMIN KLASYFIKACYJNY 2015/16 KLASA V. Imię:... Nazwisko:... Data:...

Medytacja chrześcijańska

S y m b o l i k a n a g r o b k ó w

Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny. rok szkolny 2012/2013

PROGRAM WYCIECZEK PO ŁODZI Z EDUKACJĄ O REGIONIE DLA UCZESTNIKÓW PROJEKTU ZABIERAMY DZIECI Z BRAMY! W ROKU 2016

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

1000 lat historii Żydów polskich. miniprzewodnik po wystawie stałej.

Scenariusz zajęć. Temat: Polacy i Żydzi. Cele zajęć:

Niepodległa polska 100 lat

Transkrypt:

ŚCIEŻKA ZWIEDZANIA: Tysiąc lat w godzinę 1

1. Brakteat Galeria 2: Pierwsze spotkania, 965 1500 Ta pochodząca z XIII w. moneta jest najstarszym obiektem w kolekcji Muzeum POLIN. Tradycyjnie monety te były bite jednostronnie. Hebrajskie inskrypcje na nich wskazują na rolę Żydów w biciu brakteatów i rozwoju średniowiecznej gospodarki monetarnej kraju. Obejrzyj brakteat na interaktywnym stole, gdzie możesz także zaprojektować własny! Idź w stronę drewnianego grodu i zatrzymaj się przy okrągłym stole z dwoma ekranami interaktywnymi i gablotą, w której prezentowany jest brakteat. z punktu START do punktu 1. 2. Model Krakowa i Kazimierza Galeria 3: Paradisus ludaeorum, 1565-1648 Historia największej i najbardziej wpływowej gminy żydowskiej w Europie Środkowej została zaprezentowana na interaktywnej makiecie Krakowa i pobliskiego Kazimierza. Spójrz na makietę, po prawej stronie znajduje się Kazimierz, dokąd w 1495 roku król Jan Olbracht przeniósł krakowskich Żydów. Część z nich nadal prowadziła interesy w Krakowie, a niektórzy nawet służyli na dworze królewskim jako medycy lub bankierzy. Spójrz na ekrany otaczające makietę i poznaj społeczność żydowską Krakowa i Kazimierza z jej instytucjami i budowlami, w tym również sześcioma synagogami, z których wszystkie istnieją do dziś. Spotkaj rabina Mojżesza Isserlesa i innych mędrców. Dowiedz się, jak kształtowały się relacje polsko-żydowskie. Multimedialną makietę znajdziesz pośrodku galerii. z punktu 1. do punktu 2. 2

3. Synagoga z Gwoźdźca Galeria 4: Miasteczko, 1648 1772 Synagoga to centrum życia gminy żydowskiej. Drewniana synagoga w Gwoźdźcu powstała ok. 1650 roku. Jej wnętrze, ozdobione malowanymi tekstami modlitw, znakami zodiaku oraz przedstawieniami zwierząt i kwiatów, zostało odnowione w 1729 roku. Centralne usytuowanie bimy podium, z którego odczytuje się Torę jest typowe dla polskich synagog. Budowla została zniszczona ok. 1914 roku. W latach 2011 2012 ponad 300 ochotników i specjalistów pod kierunkiem Handshouse Studio wykonało rekonstrukcję dachu i pięknie malowanego sklepienia, używając do tego tradycyjnych technik, narzędzi i materiałów. W dawnej Rzeczypospolitej znajdowało się ponad 150 drewnianych synagog. Wszystkie uległy zniszczeniu. Po wejściu do galerii skręć w prawo i przejdź przez targowisko w stronę synagogi. z punktu 2. do punktu 3. 4. Rozbiory Galeria 5: Wyzwania nowoczesności, 1772 1914 Władcy Prus, Austrii i Rosji patrzą z portretów na pusty tron polskiego króla. Pomiędzy 1772 a 1795 rokiem dokonali rozbiorów Rzeczypospolitej, która w następstwie zniknęła z politycznej mapy Europy. Oznaczało to, że polscy Żydzi stali się poddanymi trzech silnie i centralistycznie zarządzanych mocarstw. Usiądź na jednym z tronów wokół interaktywnego stołu, by dowiedzieć się o prawach regulujących szczegółowe aspekty życia Żydów pod zaborami. Mapy na ścianach sali prezentują podział polityczny tej części Europy, który przetrwa do I wojny światowej. Wychodząc z synagogi, skręć w lewo i przejdź przez korytarz prowadzący w kierunku tronu i trzech dużych portretów. z punktu 3. do punktu 4. 3

5. Na żydowskiej ulicy Galeria 6: Na żydowskiej ulicy, 1918 1939 Przejdź gwarną ulicą dużego miasta międzywojennej Polski, przyglądając się projekcjom na fasadach budynków. To właśnie w miastach i miasteczkach skupiało się wówczas żydowskie życie polityczne, kulturalne i ekonomiczne, a sformułowanie di jidysze gas żydowska ulica w sensie metaforycznym oznaczało też żydowski świat. Pomimo trudnej sytuacji ekonomicznej i antysemityzmu, był to okres politycznego rozkwitu i rozwoju kultury żydowskiej w językach jidysz, hebrajskim i polskim. Z ulicy wejdź do pomieszczeń poświęconych kulturze oraz aktywności politycznej Żydów. Idź w lewo, zostawiając za sobą film o wybuchu I wojny światowej. Następnie skieruj się w prawo, by przejść pod łukiem wiodącym na ulicę. z punktu 4. do punktu 5. 6. Getto warszawskie Galeria 7: Zagłada, 1939 1944 Spośród ponad 600 gett utworzonych w okupowanej Polsce getto warszawskie było największym zarówno ze względu na rozmiar, jak i liczbę osadzonych, sięgającą 450 000 osób w okresie pomiędzy październikiem 1940 roku i majem 1943 roku. Na ścianach znajdziesz cytaty z dzienników Emanuela Ringelbluma i Adama Czerniakowa, którzy są narratorami w tej przestrzeni. Czerniaków był przewodniczącym Judenratu, Rady Żydowskiej, powołanej przez Niemców do zarządzania gettem. Ringelblum to historyk i twórca tajnego archiwum, zwanego Oneg Szabat, którego misją było udokumentowanie wszystkich aspektów życia getta. Zgromadzone w nim dokumenty stały się podstawą prezentacji getta warszawskiego na wystawie. Przejdź przez trzy kolejne części galerii: wybuch wojny, początek okupacji i represje wobec Żydów, by wejść do przestrzeni poświęconej gettu warszawskiemu. Poznasz ją po ukośnych, szarych ścianach. z punktu 5. do punktu 6. 4

7. Pomnik Bohaterów Getta Galeria 8: Powojnie, 1944 do dziś Pomnik Bohaterów Getta dłuta Natana Rapoporta został odsłonięty wśród ruin w 1948 roku, w piątą rocznicę powstania w getcie warszawskim. Jego budowę pokazano na wystawie poprzez dokumenty, fotografie i oryginalne obiekty z kolekcji Muzeum POLIN. Kronika Filmowa pokazuje uroczystość odsłonięcia pomnika z tysiącami uczestników, w tym oficjalnymi delegacjami z Polski i zagranicy. Upamiętnienie ofiar Zagłady, przywrócenie im godności i próby rozliczeń to najważniejsze cele przyświecające ocalałym. Budynek Muzeum POLIN stanął naprzeciw Pomnika Bohaterów Getta. Po wejściu do galerii stań tak, by po lewej stronie mieć ścianę formularzy rejestracyjnych. Na wprost, nieco po prawej stronie znajdują się materiały dotyczące Pomnika Bohaterów Getta. z punktu 6. do punktu 7. 8. Odrodzenie życia żydowskiego Galeria 8: Powojnie, 1944 do dziś Od upadku komunizmu w 1989 roku obserwujemy powolne odradzanie życia żydowskiego w Polsce oraz wzrost zainteresowania kulturą i historią Żydów wśród Polaków. W interaktywnych wywiadach współcześni Żydzi polscy odpowiadają na pytania: Czy w Polsce jest antysemityzm? Czym jest dla Ciebie Izrael? Kto dla kogo tworzy kulturę żydowską? Czy jest przyszłość dla Żydów w Polsce? Czy zawsze wiedziałeś, że jesteś Żydem? Co znaczy być Żydem w Polsce? Końcowa część wystawy z punktu 7. do punktu 8. 5

Słowniczek Aron ha-kodesz szafa służąca do przechowywania zwojów Tory, najświętszego przedmiotu w judaizmie. Znajduje się w synagodze na wschodniej ścianie wyznaczającej kierunek Jerozolimy i modlitw. Forma aron ha-kodesz nawiązuje do biblijnych opisów Arki Przymierza, w której złożone były Tablice Dziesięciorga Przykazań, oraz architektury Świątyni Jerozolimskiej. Aszkenazyjczycy Żydzi zamieszkujący początkowo ziemie niemieckie, a potem całą Europę Środkową i Wschodnią. Dziś mieszkają w wielu państwach, m. in. w Izraelu. Niektórzy wciąż posługują się językiem jidysz. Mają własne zwyczaje odróżniające ich od Sefardyjczyków. Bejt ha-midrasz (w jidysz: bejs medresz, dom nauki ) miejsce utrzymywane przez gminę żydowską ( kehilę), tradycyjnie przeznaczone dla mężczyzn do studiowania Tory i modlitwy. Jesziwa wyższa szkoła religijna, w której młodzi Żydzi studiują Talmud i inne teksty religijne. Jidysz codzienny język Żydów aszkenazyjskich, ukształtowany pod wpływem języka niemieckiego, hebrajskiego, aramejskiego, dialektów judeo-romańskich i języków słowiańskich. Początki jidysz sięgają średniowiecznej Nadrenii. Przed II wojną światową posługiwało się nim około 13 milionów ludzi. Kabała żydowska tradycja mistyczna, zawierająca elementy filozofii, teologii i magii. Kabaliści wierzyli, że ta wiedza pozwala odkryć tajemnice wszechświata oraz istotę boskości. Głównym dziełem kabały jest Sefer ha-zohar (Księga Blasku) średniowieczny zbiór mistycznych komentarzy do Tory. Kahał władze zarządzające kehilą, czyli gminą żydowską w danej miejscowości. Najważniejsze sprawy gminy zapisywano w księdze zwanej pinkasem. Minhag zwyczaj żydowski, który z czasem stał się obowiązujący na równi z prawem religijnym ( halachą). Minjan zgromadzenie tradycyjnie złożone z co najmniej 10 Żydów płci męskiej po 13. roku życia, wymagane do odprawiania modlitw w synagodze, czytania Tory i podczas innych ceremonii religijnych, np. ślubów i pogrzebów. Mykwa zbiornik wodny służący do rytualnego oczyszczania. Rabin nauczyciel judaizmu i przywódca duchowy zgromadzenia wiernych, mający upoważnienie do rozstrzygania kwestii wynikających z halachy. Rabin jest jednym z najważniejszych urzędników gminy żydowskiej, m.in. przewodniczy rozprawom sądu żydowskiego (hebr. bejt din), udziela ślubów, stwierdza koszerność. Bima podium w synagodze, które służy do czytania zwoju Tory. W polskich synagogach bima tradycyjnie znajduje się na środku głównej sali modlitewnej i skierowana jest ku wschodniej ścianie. Cadyk (w jidysz: rebe) dosłownie: sprawiedliwy ; charyzmatyczny przywódca religijny w chasydyzmie. Zwolennicy uważają cadyków za pośredników między Bogiem i wiernymi. Chasydyzm ruch mistyczny powstały w XVIII w. na Podolu. Jego celem była odnowa religijności Żydów. Za twórcę ruchu uważa się Izraela ben Eliezera, zwanego Baal Szem Tow (Beszt). Podstawą chasydyzmu jest ekstatyczna pobożność wyrażana m.in. w modlitwach, śpiewie, tańcu. Zwolennicy tego ruchu, zwani chasydami, gromadzili się wokół cadyków. Cheder (w jidysz: chejder, pokój ) tradycyjna szkoła, w której chłopcy uczą się czytać i pisać po hebrajsku i poznają Torę. Nauczyciel w chederze nazywany jest mełamedem. Diaspora określenie używane dla wszystkich Żydów mieszkających poza Ziemią Izraela. Halacha prawo religijne regulujące wszystkie aspekty życia Żydów. Podstawą halachy są przykazania (micwy) wywiedzione z Tory. Haskala żydowskie oświecenie, nurt powstały w XVIII w. w Europie. Jego zwolennicy (maskile) postulowali unowocześnienie i reformę życia Żydów. Zachęcali do nauki przedmiotów świeckich, nowoczesnego języka hebrajskiego i języków obcych. Hebrajski zarówno święty język religii i nauki żydowskiej, jak i jego nowoczesna wersja powstała w XIX w., która stała się oficjalnym językiem Państwa Izrael. Kantor (chazan) urzędnik synagogalny prowadzący nabożeństwa, także w formie śpiewów. Nabożeństwo może również prowadzić rabin lub inny członek minjanu, także osoba świecka. Karaimi (Karaici) uznawali nauki zawarte wyłącznie w Torze, czym różnili się od rabanitów, czyli Żydów, którzy dodatkowo akceptowali nauki głoszone przez rabinów. Wywodzący się ze średniowiecznej Babilonii, Karaimi zamieszkiwali Europę Wschodnią, przede wszystkim tereny Krymu i Litwy. Klezmer żydowski muzykant występujący na weselach i innych uroczystościach. Zespół klezmerski składa się zwykle ze skrzypka, kontrabasisty, cymbalisty, perkusisty, klarnecisty, trębacza. Koszerność (hebr. kaszrut) zasady dotyczące rytualnej czystości pożywienia, wywiedzione z biblijnej Księgi Kapłańskiej. Z nich wynika m.in. zakaz łączenia mięsa z mlekiem czy spożywania mięsa niektórych zwierząt. Zasady odnoszą się także do sposobu, w jaki zwierzę powinno być zabite, a jego mięso przygotowane. Jedzenie zgodne z tymi zasadami jest koszerne. Litwacy Żydzi z północno-wschodnich terenów dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów obejmujących Litwę, część Białorusi, Łotwę i okolice. W XIX w. ukształtował się stereotyp Litwaków jako chłodnych intelektualistów, w odróżnieniu od Żydów galicyjskich, mieszkających w zaborze austriackim. Macewa żydowska płyta nagrobna, często ozdobiona symbolicznymi reliefami i malowidłami. Machzor modlitewnik używany w czasie świąt, w odróżnieniu od siduru, zawierającego modlitwy codzienne i na szabat. Sefardyjczycy potomkowie Żydów wywodzących się z Półwyspu Iberyjskiego. Po wygnaniu z Hiszpanii i Portugalii (koniec XV w.) zaczęli osiedlać się w Europie Zachodniej oraz Imperium Osmańskim (w tym na Bałkanach i w Afryce Północnej). Posługują się językiem ladino i mają własne zwyczaje, odróżniające ich od Aszkenazyjczyków. Synagoga (bóżnica, szul) żydowski dom modlitwy. Zgodnie z tradycją kobiety zasiadają w osobnej części synagogi. Szabat (jid. szabes) dzień odpoczynku trwający od zachodu słońca w piątek i kończący się krótko po zachodzie słońca w sobotę. W tym czasie praca jest zabroniona. Sztetl miasteczko w Europie Wschodniej zamieszkiwane w dużej części przez Żydów. Sztibl (sztybel) izba, w której chasydzi, zwolennicy danego cadyka, zbierali się na modlitwy, wspólne studiowanie i dla towarzystwa. Talmud zbiór praw żydowskich ( halacha) i komentarzy (midraszy) do Tory. Talmud składa się z Miszny (dotyczącej przestrzegania przykazań wywiedzionych z Tory) i Gemary (zawierającej rabiniczne interpretacje Miszny). Talmud powstawał między III a V w. n.e. w Palestynie i Babilonii. Talmud Babiloński jest obszerniejszy i powszechniejszy niż Talmud Jerozolimski, powstały w Palestynie. Tora w wąskim znaczeniu to nazwa pierwszych pięciu ksiąg Biblii. Zwój Tory z wypisanym ręcznie tekstem Pięcioksięgu jest najświętszym obiektem judaizmu. W szerszym rozumieniu Tora oznacza całość nauczania religijnego i tradycji judaizmu, zarówno w formie ustnej, jak i pisemnej. 9