Anna Sołtysik Dr inż. arch.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Anna Sołtysik Dr inż. arch."

Transkrypt

1 TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ W ARCHITEKTURZE OBSZARÓW WIEJSKICH NORWEGII I ROSJI PÓŁNOCNEJ TRADITION AND THE PRESENT IN ARCHITECTURE OF RURAL AREAS IN NORWAY AND NORTHERN RUSSIA Anna Sołtysik Dr inż. arch. Uniwersytet Rzeszowski Katedra Agroekologii i Architektury Krajobrazu STRESZCZENIE Północna Rosja i Norwegia są dobrymi przykładami do rozważań i porównań, na temat koegzystencji krajobrazu naturalnego i czynnika kulturowego i ich przeobrażeń. W Norwegii nastąpiły duże zmiany w sposobie użytkowania terenów wiejskich. Nowe czasy, a z nimi nowe technologie uprawy roślin i hodowli zwierząt wymagały także nowych rozwiązań przestrzennych. W Rosji obszary wiejskie również podlegały przemianom zwłaszcza w XIX i na początku XX wieku. W obu krajach, jednak z różnych przyczyn, przetrwało wiele cennych i godnych ochrony reliktów architektoniczno-krajobrazowych. Słowa kluczowe: architektura wiejska, Rosja Północna, Norwegia, przemiany krajobrazu. ABSTRACT Cultural landscape and its development in Northern Russia and Norway are good examples to make the comparison. In Norway changes in agriculture, idustrial development and modern life caused changes in traditional households. Since the middle of the 19 th century, the rural areas in Russia have changed considerably. Both countries due to different reasons, cultural landscape and traditional, wooden architecture are well preserved. Key words: rural architecture, Northern Russia, Norway, landscape development.

2 330 p r z e s t r z e ń i FORMa 19/2013 WSTĘP Historia koegzystencji krajobrazu naturalnego z treściami wpływami czynnika kulturowego i przemian w kształtowaniu krajobrazu sięga setek, a nawet tysięcy lat. Przykładem może tu być Norwegia, gdzie początki hodowli zwierząt domowych sięgają epoki neolitu. Oczywiście hodowla i rolnictwo w miarę upływu wieków podlegały stopniowym przeobrażeniom. Do wieku XIX funkcjonował głównie podział na użytki rolne (pola uprawne) i nieużytki (pastwiska, tereny do pozyskiwania paszy). W połowie XIX wieku nastąpiły wyraźne zmiany w gospodarce rolnej, co miało także wpływ na kulturę budowlaną. Rozwój przemysłu, kolei, handlu, spowodował gwałtowny spadek udziału ludności w produkcji rolnej, który obecnie wynosi w Norwegii zaledwie 2 %. W tym samym czasie w Rosji Północnej, miały również miejsce przemiany w gospodarce rolnej. Wiązało się to z gwałtownym rozwojem przemysłu oraz towarzyszącymi mu przemianami społecznymi. Rewolucja w Rosji 1917 roku była kolejnym punktem zwrotnym w kształtowaniu obszarów wiejskich. Rolnictwo i hodowla zostały upaństwowione, a rolnicy nagle zmienili się w najemnych pracowników (robotników) rolnych, pracujących w kołchozach, lub sowchozach (odpowiednik polskiego PGR-u), zachowując prawo do mieszkania w domu i uprawy małego, prywatnego ogródka. Łączenie mniejszych pól-działek w wielkie obszary rolne, bardzo zmieniło krajobraz kulturowy. Dzisiaj udział procentowy ludności w produkcji rolnej w Rosji Północnej jest prawdopodobnie zbliżony do Norwegii. Jednak sytuacja własnościowa, ekonomiczna, edukacyjna jest obecnie w obu tych krajach diametralnie różna. NORWEGIA W maju 2012 roku naukowcy z norweskiego instytutu Skog og Landskap 1, opublikowali raport dotyczący zanikającego dziedzictwa kulturowego, jakim jest tradycyjne budownictwo obszarów wiejskich 2. Badania terenowe przeprowadzono w różnych rejonach kraju, m.in. w Sogn og Fjordane, Sør-Trøndelag, czy w Rogaland. Blisko połowa zabytkowych budynków w Norwegii należy do właścicieli gospodarstw rolnych, gdzie co czwarty, lub co piąty budynek ma ponad sto lat. Grupa badaczy na czele z Kari Stensgaard, przez blisko 10 lat prowadziła badania terenowe dotyczące budynków I innych obiektów zabytkowych znajdujących się w krajobrazie wiejskim. Celem prac dokumentacyjnych było uzyskanie danych ukazujących stan ich zachowania oraz tendencje rozwoju i przemian obiektów zabytkowych i krajobrazu kulturowego obszarów wiejskich. Oprócz inwentaryzacji budynków, prace dokumentacyjne dotyczyły także zabytkowych cmentarzy i grobowców, kamiennych ogrodzeń, czy tzw. ramp mlecznych. Te ostatnie są rodzajem drewnianej budki, szałasu, służącego do tymczasowego składowania i handlu mlekiem i innymi produktami pochodzącymi z gospodarstwa. Do szczegółowych opracowań i pomiarów wybrano te zabytki kultury, które są ważne i typowe dla historii konkretnego regionu. Zadecydowano również o poszerzeniu badań o budynki współczesne tak, aby uzyskać pełny obraz stanu istniejącego dziś środowiska kulturowego. Badania wykazały, że nastąpiły duże zmiany w sposobie użytkowania terenów wiejskich. Nowe czasy, a z nimi nowe technologie uprawy roślin i hodowli zwierząt wymagają nowych rozwiązań. Raport z 1998 roku, dotyczący użytkowania obszarów wiejskich, pokazał, iż część gospodarstw rozbudowano, a część popadła w ruinę, czego przyczyną była miedzy innymi migracja ludności ze wsi do miast. Obecnie tylko jedna czwarta właścicieli gospodarstw rolnych zajmuje się hodowlą, lub rolnictwem. Część gospodarstw się prze- 1 Norweski Instytut Zasobów Leśnych i Krajobrazu powstały w 2005 roku jako połączenie istniejącego wcześniej Norweskiego Instytutu Badawczego Obszarów Leśnych (zał.1916) oraz Norweskiego Instytutu Inwentaryzacji Terenu (zał.1960) [za: ] 2 Bygningsmiljøer i jordbrukslandskapet (Budownictwo w krajobrazie wiejskim), Kari Stensgaard, [w:] Facta nr [http://www.skogoglandskap.no, ]

3 ANNA SOŁTYSIK, Tradycja i współczesność w architekturze obszarów wiejskich Norwegii i Rosji branżowiła, rolnicy zaczęli używać nowoczesny sprzęt, co wymagało uzyskania większych przestrzeni magazynowych na maszyny rolnicze i produkty rolne. Skutkowało to zmianą tradycyjnego układu zabudowy wiejskiej, poprzez rozbudowę gospodarstw o nowe obiekty. Statystyki pokazują, że około 22% rolników, posiadających domy mieszkalne, nie zamieszkuje w nich na stałe, a jedna czwarta budynków mieszkalnych na wsi, jest w ogóle niezamieszkała, co przyczynia się do przyspieszenia śmierci technicznej tych obiektów. Około połowa stodół jest użytkowana w tradycyjny, lub nowy sposób. Budynkami, które zachowały się dość licznie i są przeważnie w dobrym stanie, są natomiast spichlerze. Inną grupą budynków są obiekty wznoszone na górskich halach (podobne do naszych szałasów, tzw. seter), służące niegdyś do letniego wypasu bydła. Dzisiaj funkcjonują przeważnie jako prywatne domki wypoczynkowe. Sporo tych budynków zachowało się do dziś, natomiast wiele nowych powstaje współcześnie, zmieniając krajobraz obszarów górskich. Przeprowadzone badania nie dotyczą jednak zbyt wielu budynków tego rodzaju, w związku z tym instytut Skog og Landskap realizuje osobny projekt dotyczący tej tematyki. Prace badawcze dotyczące zabytkowych cmentarzy pokazały, że ponad połowa grobowców jest w bardzo złym stanie technicznym często kamienne płyty są zapadnięte w ziemię i zaniedbane. Przyczyną takiego stanu jest wpływ warunków atmosferycznych, a w związku z tym, postępująca destrukcja materiału oraz także brak osób dbających o ich bieżące utrzymanie i naprawy. Układ urbanistyczny małych osad, zlokalizowanych na uboczu szlaków handlowych (kolei) w części przypadków pozostał nietknięty. W innych przypadkach wsie i miasteczka rozbudowano o nowe budynki gospodarcze, mieszkalne i użyteczności publicznej. Część opuszczonych budynków została zniszczona. Jeżeli chodzi o aspekt krajobrazowy miejscowości, to często, pomimo rozbudowy, zdołano ochronić krajobraz przed poważniejszymi zmianami. Ryc. 1. Stodoła z podjazdem-rampą w rejonie Sogn og Fjordane, Norwegia. /fot. Kari Stensgaard, za: Fig. 1. Barn with a ramp for driveway for a cart, Sogn og Fjordane region, Norway. /photo by Kari Stensgaard, on: Ryc. 2. Spichlerz koło kościoła w Uvdal, Norwegia. Budynek pozostawiony in situ - w miejscu pierwotnej lokalizacji. /fot. autorka 2008/ Fig. 2. Granary near Uvdal staves church, Norway. Building was left in original place. /photo by the author 2008/

4 332 p r z e s t r z e ń i FORMa 19/2013 Ryc. 3. Zespół budynków gospodarczych Norddal, Norwegia. /fot. Odd Bråten, za: Fig. 3. Complex of outbuildings Norddal, Norway. /photo by Odd Bråten, on: Ryc. 4. Zespół tzw. letnich obór na wyspie Grytøya w Harstad, Norwegia. /fot. Per Bjørklund. za: Fig. 4. Complex of so-called sommer cowshed on the Grytøya island in Harstad, Norway. /photo by Per Bjørklund. on: Przykładem może być miejscowość Bø 3 (okręg Telemark położony w południowej części Norwegii), która swój rozwój zawdzięcza budowie kolei. Zmiany w krajobrazie poprzez rozwój komunikacji oraz nowe podziały gruntów, rozpoczęły się w połowie XIX wieku. Miasta, które posiadały stację kolejową zaczynały się powiększać i zagęszczać, a co za tym idzie następowało znaczne zmniejszanie działek własnościowych. W związku z tym mieszkańcy stopniowo przestawali zajmować się rolnictwem, a krajobraz zmieniał swój charakter. Patrząc jednak na współczesne zdjęcie stacji kolejowej i miasta Bø, odnosi się wrażenie, że być może odpowiednie przepisy regulujące charakter (gabaryty, formę) współczesnej zabudowy mieszkalnej, lub rozwinięta świadomość społeczna zapobiegły zaśmieceniu krajobrazu zbyt modernistycznymi formami. Miasto zostało rozbudowane, ale w taki sposób, który nie zmienił znacznie całego obszaru pod względem tradycyjnych form architektury i dotychczasowych walorów krajobrazowych. W Norwegii, tak jak w innych krajach, powstały skanseny, do których przenoszone są najcenniejsze obiekty architektury drewnianej poszczególnych regionów kraju. Przykładem może być skansen w Oslo (zał. 1881), czy w Maihaugen koło Lillehammer (zał. 1887). W takich miejscach (w muzeach na otwartym powietrzu) nie tylko odtwarzane są zespoły zabudowy wiejskiej, ale także układ zabudowy i architektura miasteczek z przełomu XIX i XX wieku. ROSJA PÓŁNOCNA Obszary wiejskie Północnej Rosji również podlegały przemianom. Niewielkie wsie zaczynały się rozbudowywać, a mieszkańcy bogacili się dzięki rozwojowi handlu. Miało to miejsce w drugiej połowie XIX wieku, także w rejonie rzeki Pinegi, która była wówczas środkiem transportu dla spływu drewna do Archangielska, a także dla żeglugi rzecznej. Dzisiaj po tamtych czasach świetności pozostały jedynie ogromne, dwukondygnacyjne domy mieszkalne z rozbudowaną częścią gospodarską i bogatym zdobnictwem m.in. portali okiennych. Większość zachowanych zabudowań jest datowana na koniec XIX, lub początek XX wieku. Na upadek i generalne przemiany na terenach wiejskich Północnej Rosji 3 Tilbakeblikk norske landskap i endring (Spojrzenie w przeszłość przemiany norweskiego krajobrazu), 2006 broszura instytutu Skog Og Landskap nr 1/06. [http://www.skogoglandskap.no, ]

5 ANNA SOŁTYSIK, Tradycja i współczesność w architekturze obszarów wiejskich Norwegii i Rosji miała również wpływ polityka rolnicy nie uprawiali już bowiem własnej ziemi i nie zajmowali się hodowlą. Obecnie w tym rejonie rolnictwo praktycznie całkowicie zanikło, więc ogromne stodoły oraz pomieszczenia inwentarskie, stały się niepotrzebne. Zdarza się więc, że są adaptowane na cele magazynowe, lub nawet mieszkalne. Ryc. 5. Widok na stację kolejową w mieście Bø, okręg Telemark, Norwegia. /fot. Anders B. Wilse, z zasobów Norweskiego Muzeum Regionalnego/ Fig. 5. View on railway station in Bø, Telemark county, Norway. /photo by Anders B. Wilse, from resources of Norway Regional Museum/ Ryc. 6. Widok współczesny na stację kolejową w mieście Bø, okręg Telemark, Norwegia. /fot. Oskar Puschmann, 2004, Skog og landskap/ Fig. 6. Current view on railway station and the city Bø, Telemark county, Norway. /photo by Oskar Puschmann, 2004, Skog og landskap/

6 334 p r z e s t r z e ń i FORMa 19/2013 Miejscowości, które niegdyś dobrze egzystowały pod względem ekonomicznym, dziś są wyludnione, a budynki nieuchronnie popadają w ruinę. Jedynie w okresie letnim funkcjonują jako wsie turystyczne. Obecnie praktycznie nie inwestuje się ani w budynki mieszkalne, ani gospodarcze. Ma to także swoje dobre strony, gdyż właśnie dzięki temu układ urbanistyczny oraz detal architektoniczny pozostały, w wielu wsiach, niemalże nietknięte od ponad stu lat. Obecnie głównym problemem wsi Północnej Rosji jest brak stałych mieszkańców. Często na kilkadziesiąt domów zlokalizowanych we wsi, tylko kilka jest zamieszkałych. Takie wsie za kilkanaście lat mogą przestać istnieć. Ryc. 7. Cześć gospodarska ze stodołą na piętrze, analogicznie jak w Norwegii wjazd po rampie. Wieś koło Werkoły, Rosja. /fot. autorka, 2008/ Fig. 7. Part of a house with a barn at the first floor, in a similar way like in Norway the ramp to a barn. /photo by the author, 2008/ Ryc. 8. Dwukondygnacyjny budynek mieszkalny z poddaszem użytkowym, część frontowa z charakterystycznym konikiem na końcu belki kalenicowej. Werkoła, Rosja. /fot. autorka, 2008/ Fig. 8. Three-storey house the front elevation with characteristic horse at the top of the roof. Werkola, Russia /photo by the author, 2008/ We współczesnym rosyjskim opracowaniu dotyczącym krajobrazu kulturowego 4, Rosja Północna jako region, została metaforycznie nazwana żyjącą historią narodu rosyjskiego. Są także inne tereny w Rosji gdzie kultura rozumiana jako zwyczaje, religia, zdobnictwo, architektura i krajobraz, ma szansę pozostać niezmieniona. Przykładem jest projekt parku naturalnego Punsi, położonego w centralnej Rosji w autonomicznym obwodzie Khanty-Mansi. Zamieszkująca ten region ludność, prowadząca (częściowo) koczowniczy tryb życia, hoduje renifery, kultywuje swoje zwyczaje, wyróżnia się regionalnym strojem i własnym językiem 5. Jeżeli inicjatywa powołania takiego naturalnego rezerwatu powiodłaby się, miejscowa kultura miałaby szansą zachować swoją ciągłość. We wrześniu 2008 roku, podczas wyjazdu studialnego do Rosji północnej 6, (w którym uczestniczyła autorka), dokumentowano położenie (walory krajobrazowe) i zabudowę paru wsi nad rzeką Pinegą. Kilka obiektów, oprócz dokumentacji fotograficznej zostało także zinwentaryzowanych. 4 Kulturnyj landszaft kak obiekt nasledia, red. Wiedienin J. A., Kuleszowa M. E., Moskwa-St. Petersburg, (Культурный ландшафт как объект наследия)[1] 5 podobnie jak eskimoska grupa etniczna Saami, którzy zamieszkiwali północne tereny Norwegii, Szwecji i Finlandii. W pierwszej połowie XX wieku wywierano silną presję aby zrezygnowali ze swojej odrębności kulturowej. Dopiero w drugiej połowie XX wieku Samowie odzyskali prawo do kultywowania własnych zwyczajów i języka. 6 Wyjazd studialny studentów i absolwentów Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej, należących do koła naukowego Budownictwa Ogólnego, pod opieką prof. arch. Jana Kurka. Dotyczył on między innymi analizy krajobrazu kulturowego obszarów wiejskich nad rzeką Pinegą w Obwodzie Archangielskim (Karpogory, Werkoła, Sólca, Kuczkas), układu urbanistycznego, architektury zwłaszcza drewnianej i jej lokalizacji.

7 ANNA SOŁTYSIK, Tradycja i współczesność w architekturze obszarów wiejskich Norwegii i Rosji Ryc. 9. Zespół spichlerzy, usytuowanych w oddaleniu od budynków mieszkalnych i gospodarczych. Wieś koło Werkoły, Rosja. /fot. autorka, 2008/ Fig. 9. Complex of granaries, located outside the household. Village near Werkola, Russia. /photo by the author, 2008/ Ryc. 10. Główna droga we wsi układ szczytowy zabudowy, część mieszkalna jako reprezentacyjna usytuowana frontem do drogi. Wieś koło Sólcy, Rosja. /fot. autorka, 2008/ Fig. 10. The main road in the village houses built with ridge perpendicularly to the road, facing it with representative part of a house. Village near Solca, Russia. /photo by the author, 2008/ Wieś Werkoła, znajdująca się w obwodzie archangielskim, posiada stosunkowo korzystną lokalizację. Jest położona na niewielkim wzniesieniu na zakolu rzeki. Sąsiaduje z zespołem klasztornym pw. Św. Artemija (na drugim brzegu Pinegi), a także jest rodzinną miejscowością znanego rosyjskiego pisarza Fiodora Abramowa. Posiada walory krajobrazowe, a także architektoniczne, dzięki zachowanej zabudowie z przełomu XIX / XX wieku z okresu rozwoju wsi w tym regionie. Oczywiście utrzymanie budynków zależy od mieszkańców, ale w części także od władz lokalnych. Nie wszystkie, bowiem gospodarstwa są zamieszkane, co szczególnie widać na obrzeżach wsi. Dzięki inicjatywie i wysiłkom mieszkańców, szczególnie w porze letniej, Werkoła staje się popularną miejscowością turystyczną. Warto dodać, iż komunikacja odbywa się koleją I po piaszczystych drogach biegnących przez lasy i pola, co nie ułatwia dostępności takich miejscowości. Dziś Werkoła jest miejscem szczególnym, w którym nawarstwia się wiele wartości krajobrazowych i kulturowych, przez co posiada potencjał, który może zadecydować o jej dalszym trwaniu. Jedynie tzw. czynnik ludzki może zadecydować o poprawie, lub pogorszeniu tego stanu. Mieszkańcy, lokalne władze, a także państwowe programy ochrony krajobrazu kulturowego, mogą dziś zadecydować o takich miejscach jak Werkoła, a jest ich na terenie Północnej Rosji wiele. W Rosji również powstały skanseny, utrwalające krajobraz kulturowy różnych regionów. Przykładem może być skansen opodal Archangielska państwowe muzeum drewnianego budownictwa i sztuki ludowej północnych rejonów Rosji tzw. Małyje Kariele (zał.1964) 7 w którym można oglądać różne typy zabudowy mieszkaniowej, gospodarczej i sakralnej. ZAGROŻENIA Rodzi się obecnie pytanie: czy podobne problemy nie dotyczą także Polski. W naszym kraju spotykamy się z podobnymi aspektami zagrożenia dla krajobrazu kulturowego. Profesor Zin tak pisał o krajobrazie XXI wieku i o skutkach unowocześnienia rolnictwa: W tym procesie technologicznym przestała mieć sens stodoła, w której przechowywano zbiory. Komu i po co jest dziś potrzebna młocarnia, sąsieki, tok do przewiewania zboża? Dzięki 7 Informacje za: [www.pl.wikipedia.org, ]

8 336 p r z e s t r z e ń i FORMa 19/2013 tej technologii przestały być potrzebne małe spichlerze. Zostały one zamienione na wielkie elewatory. Niekiedy tak wspaniałe, że przypominają nowoczesne kościoły, I odwrotnie. Najważniejszą w tej technologii przeszkodą stają się miedze, które już teraz skazane zostały na zaoranie. Miejmy świadomość, że czeka nas powrót kołchozów, tyle że tym razem prywatnych. Tak bardzo nowoczesnych, że spłuczą resztki rodzimości z naszego krajobrazu wiejskiego (czy nie należy pomyśleć o rezerwatach pól?) 8. Osoby zajmujące się problemami krajobrazu kulturowego, architekci, urbaniści, przyrodnicy zdają sobie sprawę z tego, jak łatwo można przekreślić coś, co jest wielką wartością rodzimego krajobrazu, a także rodzimej kultury. Powstająca dziś nowa zabudowa na terenach wiejskich, dobitnie świadczy o braku świadomości mieszkańców polskich wsi I gmin oraz o niedostatecznych regulacjach prawnych dotyczących charakteru form powstającej współczesnej zabudowy polskiej wsi. Dotyczy to także sposobu użytkowania gruntu i komasowania wielu drobnych gruntów rolnych w ogromne połaci (użytkowane lub nie), co prowadzi wprost do zacierania dotychczasowych granic upraw, czego tak obawiał się, cytowany wcześniej, prof. Wiktor Zin. Ryc. 11. Układ szczytowy zabudowy zindywidualizowanie budynków mieszkalnych poprzez zróżnicowaną kolorystykę i detal. Werkoła, Rosja. /fot. autorka, 2008/ Fig. 11. Individual character of each house different colors and decorative elements. Werkola, Russia. /photo by the author, 2008/ Ryc. 12. Dom mieszkalny przerobiony na sklep wielobranżowy. Widać charakterystyczne ozdobne drewniane, koronkowe portale okienne. Werkoła, Rosja. /fot. autorka, 2008/ Fig. 12. House adapted to a grocery shop. We can see characteristic, wooden, decorative window portals. Werkola, Russia. /photo by the author, 2008/ WNIOSKI Wydaje się, że zarówno w Norwegii, jak i w Północnej Rosji krajobraz jak dotąd jest chroniony. W Norwegii za sprawą rozwoju świadomości społecznej (w szkołach jest prowadzona edukacja architektoniczna 9 ), lokalnych dotacji do rolnictwa oraz regulacji prawnych. W Rosji Północnej, to bieda zadecydowała o zachowaniu w wielu miejscach, niemalże nietkniętego nowoczesnością krajobrazu. Oba ww. kraje posiadają cechy wspólne, jeżeli chodzi o charakter zabudowy, co wynika m.in. z uwarunkowań klimatycznych i przyrodniczych. Budynki mieszkalne i gospodarcze były wykonywane z grubych, drewnianych bali (współczesne domy norweskie są wznoszone w systemie szkieletowym). Skala zabudowy w obu krajach jest bardziej monumentalna niż w Polsce. Mamy w nich do czynienia z podobnymi rozwiązaniami funkcjo- 8 Narodziny krajobrazu kulturowego. Wiktor Zin. Wyd. WSIiZ w Rzeszowie, s Regionalizm a edukacja. Anna Sołtysik [w:] Archivolta 3(47)/2010

9 ANNA SOŁTYSIK, Tradycja i współczesność w architekturze obszarów wiejskich Norwegii i Rosji nalnymi jak chociażby usytuowanie stodoły na pierwszym piętrze z rampą-pojazdem dla wozu z sianem. Spichlerze, budynki gospodarcze były oddalone od budynków mieszkalnych, dla zmniejszenia zagrożenia pożarem. Skala obiektów oraz nachylenie połaci dachowych są również zbliżone. Podobne jest też rozplanowanie zespołów osiedleńczych (zakładanych najczęściej przy kościele, lub cerkwi) w terenie, z rozległym tłem krajobrazowym, co oba te kraje zawdzięczają warunkom naturalnym. Nie wiadomo, czy za kilkadziesiąt lat krajobraz Północnej Rosji będzie tak świadomie kształtowany i chroniony, jak w Norwegii. Bezcenna wartość zabytkowych budynków I całych osad może łatwo zostać zniszczona chociażby z powodu braku poszanowania dla walorów kontekstu krajobrazowo-kulturowego w przypadku nowych inwestycji. Analiza sytuacji architektury obszarów wiejskich Norwegii i Rosji Północnej może pomóc w opracowaniu odpowiedniej polityki i ugruntowania szacunku dla naszego, polskiego krajobrazu. Jest do tego potrzebny jednak rozwój świadomości naszego społeczeństwa, a jest to proces długotrwały, który powinien rozpoczynać się w szkole podstawowej. Potrzebne jest zrozumienie, iż krajobraz kulturowy różnych regionów jest elementem naszej tożsamości i świadczy o bogactwie polskiej kultury. Ryc. 13. Budynki gospodarcze w gminie Vadsø, okręg Finnmark. Horyzontalny podział tła, rozległa perspektywa wzgórz. Przykład gospodarstwa dotowanego - pomoc w utrzymaniu budynków zabytkowych i charakteru otoczenia. /rys. autorka/ Fig. 13. Complex of outbuildings in Vadsø, Finnmark county, Norway. Horizontal landscape background. /drawing by the author/ Ryc. 14. Budynki gospodarcze (dawne spichlerze) wieś koło Sólcy. W tle horyzontalny układ linii brzegu rzeki i lasu. /rys. autorka/ Fig. 14. Complex of outbuildings (granaries), village near Solca. Horizontal landscape background. Both drawing show similarity in building forms and natural landscape in Norway and Russia. /drawing by the author/ TRADITION AND THE PRESENT IN ARCHITECTURE OF RURAL AREAS IN NORWAY AND NORTHERN RUSSIA INTRODUCTION The history of a co-existence between natural landscape and cultural elements (human creation) goes back as far as hundreds, or even a few thousand years. An example is Norway where farming of animals started in Neolithic age. Of course agriculture has been changing in measure of time. Until the 19 th century there was a partition of rural area into

10 338 p r z e s t r z e ń i FORMa 19/2013 corpland (farmland) and waste land (pasture-land). In the mid-century noticeable changes in agriculture and intensive rural development began, which also caused changes in culture of building. Durable industrial development, railway engineering, migration of rural population to the cities all caused less and less people to become farmers. Nowadays in Norway only 2 % of inhabitants deals with agriculture. At the same time rural areas in Northern Russia have also been changing. Industrial development and social changes were the determining factor. Revolution in 1917 was a turning point in the whole country, everything was nationalized, agriculture too. Small, private farms were merged onto big, national farms, which changed also the landscape. Today, probably like in Norway, only a small amount of inhabitants are farmers. But there is a big difference between these two countries, in living standards, economic situation and knowledge about cultural landscape. NORWAY In May 2012, scientists from the Norwegian institute Skog og Landskap (Norwegian Forest and Landscape Institute) published the report about disappearing cultural heritage understood as traditional architecture in rural areas. Researches in different regions of Norway showed that farmers are the owners of close to a half of the historical buildings. Close to a quarter of houses are over 100 years old. Groups of researchers with Kari Stensgaard, were investigating for nearly 10 years different type of buildings, situated in rural areas. The aim of documentation works was to obtain data about maintenance of these buildings and the tendencies of their development and changes in the landscape. Apart from houses, inventory works included graveyards, stone fences or so-called mjølkeramper (milk ramps). Researchers have selected to detail studies about historical objects, which are most important and typical for each region. Research works showed the rural areas in Norway have changed considerably. The turn of the 21 st century brought new technologies in agriculture and new needs. Some of the households were expanded and developed, but some of them fell into a ruin. One of the reasons for this process is migration of the inhabitants from rural areas to the cities. Nowadays only a quarter of farmers really deal with animal husbandry or farming. Some of them have changed the usage of barns and granaries (or built new warehouses) and were professionally engaged in production or manufacture. These factors caused changes in the plan of the traditional household. Statistics show that about 22 % of the farmers do not live in their homes in the country and a quarter of houses in rural areas are permanently unoccupied. About a half of the barns are used for some purposes (traditional or new) but in the best situation are granaries, which are mostly well preserved. Urban plan of small settlements has changed during ages in different ways. Since the middle of 19 th century, in some region radical changes have started. The development of industry and railway caused rapid growth of villages and towns. New outbuildings, houses, utility buildings were built, sometimes without urban control. But today we can see that the landscape in Norway was preserved and has not change dramatically in comparison to other European countries. The example of a small town which, despite its growth, has not change the cultural landscape of the region is Bø (Telemark County, in Southern Norway). In the middle of the 19 th century there a railway station was built, which changed the whole area. The idividual plots of land became smaller because of the increase of inhabitints in Bø. Some of the farmers resigned from agriculture and were professionally engaged in trade, which also changed the households, and the landscape. Looking at Bø today we can see that despite some changes, the character of the landscape is preserved. Perhaps legal provisions, social awareness and appropriate education prevented (in most cases) destruction of the cultural landscape in Norway.

11 ANNA SOŁTYSIK, Tradycja i współczesność w architekturze obszarów wiejskich Norwegii i Rosji NORTHERN RUSSIA The rural areas in Northern Russia have also been changing during the ages, but the most dynamic time was at the turn of the 20 th century. Also in the region of Pinega River, in the middle of the 19 th century, the development process started. Floating of wood to Archangelsk and inland navigation along the river caused local villages situated near Pinega River to become rich. It did not last long, after 1917 (revolution in Russia), most of the rural areas were nationalized and farmers were no longer independent. Today, only monumental, three-storeyed, wooden houses with decorative window portals are the evidence of splendour of that time. Most of existing houses are from the turn of 20 th century, and most of the household have not changed since then. Nowadays there is practically no agriculture, the inhabitants forgot how to cultivate the land or breed animals. This aspect of cultural landscape does not exist in Northern Russia. The huge barns and other technical premises are either not used or their function has been changed e.g. for storage or living space. The biggest problem is that most of inhabitants of rural areas have migrated to big cities. If there are several dozen houses in a village, mostly only some are inhabited and that is a serious problem which determines the maintance of local community and so the village. In a publication pertaining to cultural landscape 10, Northern Russia as a region is metaphorically described as living history of a Russian Nation. There are indeed areas where local customs, religion, decorative art, architecture and landscape are untouched by modern life. In September 2008, during the study trip to Northern Russia, the author has done documentation works (photographs, drawings) of a few villages 11 by Pinega River in the district of Archangelsk. Werkola is one of these villages, located on a small hill above the meander of a river. On the other side of Pinega there is a monastery complex (of the Orthodox Church) under the invocation of St. Artemii. Werkola is also the birthplace of a famous Russian writer Fiodor Abramov. The village has landscape and architectural values preserved households from the turn of the 20 th century. All these elements, with financial support of the government, give the oportunity for inhabitants to develop the Werkola region into a tourist attraction. This could be one of the directions of development for villages in Northern Russia. ACTUAL THREATS Do we have the same problems in Poland? The answer is yes! Our cultural landscape is threatened with devastation. The reason for this state of affairs is development and modernisation of agriculture and architecture of our villages and cities. It is very easy to destroy cultural landscape, but it is difficult to restore it. So the problem is in regulations (which sometimes are not enough restrictive) and education (about architecture and landscape which is necessary for social awareness). Small fields are joined in big areas, which cause damage to the traditional division of the Polish landscape. CONCLUSIONS It seems that both in Norway and in Northern Russia, the cultural landscape is protected. In Norway local society is aware of landscape value; farmers get financial support to preserve historical wooden buildings. In Northern Russia it was poverty which caused cultural landscape to remain almost untouched in some regions. Both countries have something in common - in respect of scale of the buildings which is much more monumental 10 Kulturnyj landszaft kak obiekt nasledia (Cultural landscape as a heritage) editor: Веденин Ю. А., Кулешова М. Е., Moskwa St. Petersburg, 2004.[1] 11 among others: Karpogory, Werkola, Solca, Kuczkas

12 340 p r z e s t r z e ń i FORMa 19/2013 than in Poland. There are similar functional ideas the special ramp to the 1 st floor in the barns. Granaries and some other outbuildings are located outside the household to prevent spreading of fire. The wide, open landscape, climate and wild nature in both countries has the same character. The question is if the landscape of Northern Russia will be preserved for future generations? It would be a great loss if such villages as Werkola, Solca and many others disappeared. Is it possible for us, in Poland to preserve rural areas which are not yet devastated? Would politicians and local communities have more respect for the cultural landscape than for private interest? I hope that the answer will be yes. BIBLIOGRAFIA [1] Веденин Ю. А., Кулешова М. Е., Культурный ландшафт как объект наследия (Krajobraz kulturowy jako dziedzictwo), Moskwa St. Petersburg, [2] Hoel R., Zintegrowane podejście do krajobrazu kulturowego współpraca interdyscyplinarna. [w:] Zarządzanie miejscami wpisanymi na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w Polsce i w Norwegii, red. Jacek Purchla, Kraków 2011 [3] Sołtysik A., Regionalizm a edukacja, [w:] Archivolta 3(47)/2010. [4] Stensgaard K., Bygningsmiljøer i jordbrukslandskapet (Budownictwo w krajobrazie wiejskim). W: Facta nr [5] Tilbakeblikk norske landskap i endring (Spojrzenie w przeszłość przemiany norweskiego krajobrazu), 2006 broszura instytutu Skog Og Landskap nr 1/06. Za: [6] Zin W., Narodziny krajobrazu kulturowego, wyd. WSIiZ w Rzeszowie, s.81. O AUTORZE Dr inż. arch. Anna Sołtysik, absolwentka Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej (2007) jest obecnie adiunktem na Uniwersytecie Rzeszowskim w Katedrze Agroekologii i Architektury Krajobrazu. Główne zainteresowania to: architektura regionalna, krajobraz kulturowy, rzemiosło artystyczne. AUTHOR S NOTE PhD, engineer, architect Anna Sołtysik, a graduate of Faculty of Architecture at Cracow University of Technology (2007) is currently a senior lecturer at the University of Rzeszów in the Department of Agriculture and Landscape Architecture. Main fields of interests: regional architecture, cultural landscape, artistic craftwork.

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND Ala ma kota is a network of non-public education preschools which are entered into the register of non-public schools and institutions of the Capital City of

Bardziej szczegółowo

Wiejskie organizacje pozarządowe

Wiejskie organizacje pozarządowe Wiejskie organizacje pozarządowe Rural Non-Governmental Organisations Editor Maria Halamska Institute of Rural and Agricultural Development Polish Academy of Sciences Warsaw 2008 Wiejskie organizacje pozarządowe

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Jan Witkowski : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Project for exhibition photo graphic compositions typography colors Berlin London Paris Barcelona Vienna Prague Krakow Zakopane Jan Witkowski ARTIST FROM

Bardziej szczegółowo

KONECZNEGO BUDYNEK MIESZKALNY WIELORODZINNY MIEJSCE: KRAKÓW POWIERZCHNIA: 4 700 m2 AUTOR: WIZJA KLIENT: REF POLAND PROJEKT: 2011 REALIZACJA: -

KONECZNEGO BUDYNEK MIESZKALNY WIELORODZINNY MIEJSCE: KRAKÓW POWIERZCHNIA: 4 700 m2 AUTOR: WIZJA KLIENT: REF POLAND PROJEKT: 2011 REALIZACJA: - MKARCH PROJEKTY PROJECTS KONECZNEGO BUDYNEK MIESZKALNY WIELORODZINNY MIEJSCE: KRAKÓW POWIERZCHNIA: 4 700 m2 AUTOR: WIZJA KLIENT: REF POLAND PROJEKT: 2011 REALIZACJA: - KONECZNEGO RESIDENTIAL BUILDING

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy Definition: WHAT DOES THE SPECIAL ECONOMIC ZONE MEAN? THE SPECIAL ECONOMIC ZONE IS THE SEPERATED AREA WITH ATTRACTIVE TAX

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko April 22, 2012 Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik Tatrzanski Park Narodowy Director Pawel Skawinski (host) Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for National Parks Jan Reklewski Tatras

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

PRODUCTION HALL OFFER

PRODUCTION HALL OFFER PRODUCTION HALL OFFER 1. Name of production hall / Nazwa hali produkcyjnej Bałtowska 2. Location / Lokalizacja PRODUCTION HALL DATA Town / Street Miasto / Ulica Ostrowiec Świętokrzyski/Bałtowska Street

Bardziej szczegółowo

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges www.european-ecotourism.pl registration: office@european-ecotourism.pl enquires: biuro@sie.org.pl tel. +48 725 994 964 Social Ecological Institute is pleased to invite to III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

miniature, low-voltage lighting system MIKRUS S

miniature, low-voltage lighting system MIKRUS S P R O F E S S I O N A L L I G H T I N G miniature, low-voltage lighting system /system/ elements 20 20 47 6 6 profile transparent 500-94010000 1000-94020000 2000-94030000 20 6 6 20 connector I 94060000

Bardziej szczegółowo

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 25 LAT 27 LAT 1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 nasi klienci dobrze trafili... get your swing on with us... www.dyskret.com.pl 30-023 Kraków, ul. Mazowiecka 131 tel. +48 12 423 31 00, office@dyskret.com.pl

Bardziej szczegółowo

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW 1 Czym jest przyroda? wszystko czego nie stworzył człowiek (Wikipedia)

Bardziej szczegółowo

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland INSTITUTE OF TECHNOLOGY AND LIVE SCIENCES POZNAŃ BRANCH Department of Environmental Management in Livestock Buildings and

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

Galeria Handlowa Starogard Gdański

Galeria Handlowa Starogard Gdański Galeria Handlowa Starogard Gdański Parkridge Retail Miasto Starogard Gdański leży w południowo-wschodniej części województwa pomorskiego, w pobliżu Borów Tucholskich, nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim.

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

BADANIA ARCHEOLOGICZNE W WESÓŁKACH, POW. KALISZ, W 1963 ROKU

BADANIA ARCHEOLOGICZNE W WESÓŁKACH, POW. KALISZ, W 1963 ROKU KRZYSZTOF DĄBROWSKI BADANIA ARCHEOLOGICZNE W WESÓŁKACH, POW. KALISZ, W 1963 ROKU W sierpniu 1963 r. kontynuowano 1 prace badawcze na cmentarzysku lateńsko- -rzymskim. Na obszarze 1026 m 2 odkryto i wyeksplorowano

Bardziej szczegółowo

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and Fig 4 Measured vibration signal (top). Blue original signal. Red component related to periodic excitation of resonances and noise. Green component related. Rotational speed profile used for experiment

Bardziej szczegółowo

Hershey Resorts. W skład Hershey Resorts wchodzi m.in. szereg hoteli, restauracji, sklepów i przede wszystkim wielki park rozrywki.

Hershey Resorts. W skład Hershey Resorts wchodzi m.in. szereg hoteli, restauracji, sklepów i przede wszystkim wielki park rozrywki. www.hersheypa.com Hershey Resort znajduje się w bliskim sąsiedztwie z Nowym Jorkiem, Baltimore i Waszyngtonem. Hershey w stanie Pennsylvania jest znane jako najsłodsze miejsce na ziemi, ponieważ słynie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. KOD UCZNIA UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIEBIORSTWO LUSARSKO-BUDOWLANE LESZEK PLUTA

PRZEDSIEBIORSTWO LUSARSKO-BUDOWLANE LESZEK PLUTA Przedsi biorstwo lusarsko Budowlane was founded in 1992 in Kielce, Poland. Today we are a recognized manufacturer of modern aluminium-glass constructions at a high European level. We provide solutions

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW POMOCOWYCH UE DO MODERNIZACJI GOSPODARSTW ROLNYCH

WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW POMOCOWYCH UE DO MODERNIZACJI GOSPODARSTW ROLNYCH Inżynieria Rolnicza 5(103)/2008 WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW POMOCOWYCH UE DO MODERNIZACJI GOSPODARSTW ROLNYCH Stanisław Kowalski Katedra Inżynierii Rolniczej i Informatyki, Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Streszczenie.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY 6 MAJA 2015 CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY 6 MAJA 2015 CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut Układ graficzny CKE 2013 Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem dysleksja EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

Bardziej szczegółowo

EuroWeek Szkoła Liderów 2015

EuroWeek Szkoła Liderów 2015 EuroWeek Szkoła Liderów 2015 Tegoroczny Obóz Językowy Euroweek, niewątpliwie był jednym z tych wyjazdów, które zapadają w pamięci na długie lata. Grupa uczniów z naszej szkoły wraz z nauczycielem języka

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Oferta sprzedaży działki inwestycyjno- przemysłowej w Sieradzu (Greenfields for sale on urban economic zone in Sieradz)

Oferta sprzedaży działki inwestycyjno- przemysłowej w Sieradzu (Greenfields for sale on urban economic zone in Sieradz) Oferta sprzedaży działki inwestycyjno- przemysłowej w Sieradzu (Greenfields for sale on urban economic zone in Sieradz) Nazwa lokalizacji Site name Zakładników Miasto Town Sieradz Województwo Voivodship

Bardziej szczegółowo

OCENA ENERGETYCZNYCH CECH HISTORYCZNEJ ZABUDOWY W OLSZTYNIE

OCENA ENERGETYCZNYCH CECH HISTORYCZNEJ ZABUDOWY W OLSZTYNIE Budownictwo o zoptymalizowanym potencjale energetycznym Nina SOŁKIEWICZ-KOS, Mariusz ZADWORNY Politechnika Częstochowska OCENA ENERGETYCZNYCH CECH HISTORYCZNEJ ZABUDOWY W OLSZTYNIE This article concerns

Bardziej szczegółowo

Ocena funkcjonowania programu Indywidualnych Kont Emerytalnych implikacje dla doskonalenia systemu zabezpieczenia emerytalnego

Ocena funkcjonowania programu Indywidualnych Kont Emerytalnych implikacje dla doskonalenia systemu zabezpieczenia emerytalnego Zarządzanie Publiczne, 4(16)/2011, s. 95 118 Kraków 2012 Published online June 29, 2012 Ocena funkcjonowania programu Indywidualnych Kont Emerytalnych implikacje dla doskonalenia systemu zabezpieczenia

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI

WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI Inżynieria Rolnicza 4(102)/2008 WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI Michał Cupiał, Anna Szeląg-Sikora

Bardziej szczegółowo

BADANIA RZECZYWISTYCH KOSZTÓW OBSŁUGI TECHNICZNEJ NOWOCZESNYCH KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH. Wstęp

BADANIA RZECZYWISTYCH KOSZTÓW OBSŁUGI TECHNICZNEJ NOWOCZESNYCH KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH. Wstęp Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu CCCXLIII (2002) ZENON GRZEŚ BADANIA RZECZYWISTYCH KOSZTÓW OBSŁUGI TECHNICZNEJ NOWOCZESNYCH KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH Z Instytutu Inżynierii Rolniczej Akademii Rolniczej

Bardziej szczegółowo

NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool:

NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool: NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool: posiadają odpowiednie kwalifikacje, przygotowanie pedagogiczne oraz doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, stosują w swojej

Bardziej szczegółowo

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Jan Cetner Kazimierz Dyguś Marta Ogonowska Jerzy Wojtatowicz METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH

Bardziej szczegółowo

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU by Marek Oppeln-Bronikowski, 17 of March 2005, Brussels POLISH ECONOMICAL SITUATION POLISH ECONOMICAL SITUATION REAL ECONOMY: YEAR GDP CPI year-end Investment

Bardziej szczegółowo

Morskie Oko powstało w dawnym wyrobisku. Morskie Oko (The Eye of the Sea) was developed. Nad wodą. By the water

Morskie Oko powstało w dawnym wyrobisku. Morskie Oko (The Eye of the Sea) was developed. Nad wodą. By the water Nad wodą Morskie Oko powstało w dawnym wyrobisku kamieniołomu w okolicy dzisiejszej ul.fabrycznej. Zbiornik wodny ze względu na częściowo skaliste brzegi nazywano Morskim Okiem. W latach 30. XX wieku przy

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

easy project inspiracje inspirations pomysł jest nową kombinacją starych elementów. nie ma nowych elementów. są tylko nowe kombinacje.

easy project inspiracje inspirations pomysł jest nową kombinacją starych elementów. nie ma nowych elementów. są tylko nowe kombinacje. inspiracje inspirations pomysł jest nową kombinacją starych elementów. nie ma nowych elementów. są tylko nowe kombinacje. an idea is a new combination of old elements. there are no new elements. there

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o.

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

Budynki i zabudowania na terenie (T/N) Buildings / other constructions on site (Y/N)

Budynki i zabudowania na terenie (T/N) Buildings / other constructions on site (Y/N) Poziom wód gruntowych [m] Underground water level [m] Czy były prowadzone badania geologiczne terenu (T/) Were geological research done (Y/) Ryzyko wystąpienia zalań lub obsunięć terenu (T/) Risk of flooding

Bardziej szczegółowo

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent How To Start a BUSINESS Agenda Steps to build a business Examples: Qualix Comergent 1 Idea The Idea is a Piece of a Company 4 2 The Idea is a Piece of a Company Investing_in_New_Ideas.wmv Finding_the_Problem_is_the_Hard_Part_Kevin

Bardziej szczegółowo

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ Zaproponowany dla krajów Unii Europejskiej oraz dla wszystkich zainteresowanych stron wzór Umowy wypożyczenia między muzeami i instytucjami kultury opracowany został przez

Bardziej szczegółowo

BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS

BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS MASTERS WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS MTB ORIENTEERING

Bardziej szczegółowo

Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!"

Awareness campaign Safe rail-road level crossing Stop and Live! Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!" www.plk-sa.pl Geneva, 12-13 May 2014 The key objective of the campaign is: What are our objectives? - to promote the correct patterns of

Bardziej szczegółowo

DREWNIANE BUDOWNICTWO WIEJSKIE PÓŁNOCNEJ ROSJI

DREWNIANE BUDOWNICTWO WIEJSKIE PÓŁNOCNEJ ROSJI DREWNIANE BUDOWNICTWO WIEJSKIE PÓŁNOCNEJ ROSJI WOODEN VILLAGE HOUSES IN NORTHERN RUSSIA Anna Sołtysik mgr inż. arch. Kraków STRESZCZENIE Drewno było od wieków podstawowym materiałem budowlanym w Polsce,

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

POLISH CULTURAL FOUNDATION

POLISH CULTURAL FOUNDATION 177 Broadway Clark, New Jersey 07066 Tel: 732-382-7197 Fax: 732-382-7169 web: www.pcfnj.org e-mail: pcf@pcfnj.org Accept our cordial invitation to JOIN TODAY! Come visit and experience our hospitality.

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to do business prowadzić interesy Prowadzę interesy w

Bardziej szczegółowo

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce Sustainable Urban Mobility Planning Poland Wprowadzenie Introduction Wyzwania polityki UE w zakresie transportu miejskiego Zatłoczenie centrów miast

Bardziej szczegółowo

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Dr Kinga Wysieńska Projekt Tygiel kulturowy czy getta narodowościowe? wzory integracji i wzajemne relacje imigrantów

Bardziej szczegółowo

STUDIUM MAŁOPANEWSKIEGO KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO

STUDIUM MAŁOPANEWSKIEGO KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO Ogólnopolski konkurs dla studentów i młodych pracowników nauki na prace naukowo-badawcze dotyczące rewitalizacji terenów zdegradowanych STUDIUM MAŁOPANEWSKIEGO KRAJOBRAZU POPRZEMYSŁOWEGO Autorka: Anna

Bardziej szczegółowo

Pałac w Kościelcu zbudowano na przełomie. The palace in Kościelec was built at the turn. Pałace i dwory. Palaces and manors

Pałac w Kościelcu zbudowano na przełomie. The palace in Kościelec was built at the turn. Pałace i dwory. Palaces and manors Pałace i dwory Pałac w Kościelcu zbudowano na przełomie XVIII i XIX wieku staraniem rodziny Borzęckich. Pierwotnie klasycystyczny pałac w 1883 roku przebudowano wg projektu architekta krakowskiego Tadeusza

Bardziej szczegółowo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Irena Niedźwiecka-Filipiak UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU Instytut Architektury Krajobrazu Forum Debaty Publicznej Sieć Najciekawszych Wsi sposób na zachowanie

Bardziej szczegółowo

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci IP/8/899 Bruksela, dnia 9 grudnia 8 r. UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci Od dnia stycznia 9 r. UE będzie miała nowy program Bezpieczny

Bardziej szczegółowo

GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI

GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI GINĄCY GŁOS LUDU CZYLI O POTRZEBIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO WSI Zadaniem każdego pokolenia jest zabezpieczenie i najpełniejsze poznanie dziedzictwa kulturowego swego narodu oraz wiarygodne udostępnienie

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

Trend in drug use in Poland

Trend in drug use in Poland Prevalence and patterns of drug use among general population Indicator (GPS) Annual Expert Meeting 214 Trend in drug use in Poland Janusz Sierosławski Institute of Psychiatry i Neurology Warsaw Lisbon,

Bardziej szczegółowo

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4 Academic year 2014/2015 Academy of Fine Arts in Gdańsk Faculty of Sculpture and Intermedia Long-cycle Master s degree studies (5 years) The Faculty of Sculpture is divided into two fields of study: Sculpture

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMAT PUNKTOWANIA KWIEIEŃ 2014 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie proste,

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze słuchu 1.1. 1.2.

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 WYDZIAŁ INŻYNIERYJNO-EKONOMICZNY TRANSPORTU Anna Białas Motyl Przewozy ładunków transportem śródlądowym i praca przewozowa w krajach

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

ZAPOTRZEBOWANIE NA PROGRAMY KOMPUTEROWE W ROLNICTWIE NA PRZYKŁADZIE GOSPODARSTW WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO

ZAPOTRZEBOWANIE NA PROGRAMY KOMPUTEROWE W ROLNICTWIE NA PRZYKŁADZIE GOSPODARSTW WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO Inżynieria Rolnicza 9(107)/2008 ZAPOTRZEBOWANIE NA PROGRAMY KOMPUTEROWE W ROLNICTWIE NA PRZYKŁADZIE GOSPODARSTW WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO Michał Cupiał Katedra Inżynierii Rolniczej i Informatyki, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE TECHNIK KOMPUTEROWYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH

WYKORZYSTANIE TECHNIK KOMPUTEROWYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Inżynieria Rolnicza 6(131)/2011 WYKORZYSTANIE TECHNIK KOMPUTEROWYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Sławomir Kocira, Edmund Lorencowicz Katedra Eksploatacji Maszyn i Zarządzania w Inżynierii Rolniczej, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Aglomeracje miejskie w Polsce na przełomie XX i XXI wieku

Aglomeracje miejskie w Polsce na przełomie XX i XXI wieku I NSTYTUT GEOGRAFII I GOSPODARKI PRZESTRZENNEJ W YŻSZEJ SZKOŁY GOSPODARKI W BYDGOSZCZY Aglomeracje miejskie w Polsce na przełomie XX i XXI wieku Problemy rozwoju, przekształceń strukturalnych i funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

How much does SMARTech system cost?

How much does SMARTech system cost? 1. How much does an intelligent home system cost? With over six years of experience in construction of Intelligent Home Systems we have done a value analysis of systems and services usually purchased by

Bardziej szczegółowo

Liebrecht & wood Group, BBI Development Awards

Liebrecht & wood Group, BBI Development Awards www.placunii.pl Plac Unii City Shopping, opened in October 2013, is part of Plac Unii the largest mixed-use investment completed in Warsaw in the recent years. The three level shopping centre offers 15,500

Bardziej szczegółowo

WAREHOUSE AND PRODUCTION HALL OFFER poz. schematu nr 1 position 1 on the sketch

WAREHOUSE AND PRODUCTION HALL OFFER poz. schematu nr 1 position 1 on the sketch WAREHOUSE AND PRODUCTION HALL OFFER poz. schematu nr 1 position 1 on the sketch PRODUCTION HALL DATA 1. Name of production hall / Nazwa hali produkcyjnej Hala magazynowo- produkyjna (oznaczona na schemacie

Bardziej szczegółowo

HISTORYCZNE CENTRUM WARSZAWY MIEJSCE ŚWIATOWEGO DZIEDZICTWA HISTORIC CENTRE OF WARSAW WORLD HERITAGE SITE

HISTORYCZNE CENTRUM WARSZAWY MIEJSCE ŚWIATOWEGO DZIEDZICTWA HISTORIC CENTRE OF WARSAW WORLD HERITAGE SITE HISTORYCZNE CENTRUM WARSZAWY MIEJSCE ŚWIATOWEGO DZIEDZICTWA HISTORIC CENTRE OF WARSAW WORLD HERITAGE SITE KRÓTKA HISTORIA MIASTA BRIEF CITY HISTORY Założenie: 1280 r. przez książąt mazowieckich. Wznieśli

Bardziej szczegółowo

Krowoderska 52 Apartament Oferta Idealnej Inwestycji

Krowoderska 52 Apartament Oferta Idealnej Inwestycji Krowoderska 52 Apartament Oferta Idealnej Inwestycji FISHEYE Properties Establishment Real Estate Consultants sp.k. ul. Krowoderska 52/4, 31-158 Kraków, Poland, tel. +48 12 630 93 00, fax. +48 12 630 93

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA OCENA STANDARDÓW TECHNOLOGICZNYCH ORAZ MODUŁÓW BUDOWLANYCH W CHOWIE BYDŁA

KOMPLEKSOWA OCENA STANDARDÓW TECHNOLOGICZNYCH ORAZ MODUŁÓW BUDOWLANYCH W CHOWIE BYDŁA INŻYNIERIA W ROLNICTWIE. MONOGRAFIE 17 ENGINEERING IN AGRICULTURE. MONOGRAPHS 17 Wacław Romaniuk, Kamila Mazur, Konrad Rudnik, Katarzyna Biskupska KOMPLEKSOWA OCENA STANDARDÓW TECHNOLOGICZNYCH ORAZ MODUŁÓW

Bardziej szczegółowo

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my Volley English! Już od dziś, co miesiąc, znajdziecie w naszym serwisie nową ofertę. Zapraszamy Cię do nauki angielskiego w praktycznym wydaniu. Przygotowaliśmy dla Ciebie wyjątkowe materiały, które odnoszą

Bardziej szczegółowo

INVESTMENT ACTIVITY IN THE HOUSING ESTATES OF WARSAW

INVESTMENT ACTIVITY IN THE HOUSING ESTATES OF WARSAW ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ Seria: ARCHITEKTURA z. 43 2004 Nr kol. 1653 Małgorzata DENIS Wydział Architektury, Politechnika Warszawska DZIAŁALNOŚĆ INWESTYCYJNA W OSIEDLACH MIESZKANIOWYCH WARSZAWY

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland OECD Przegląd krajowej polityki miejskiej National Urban Policy Review of Poland 17-19 19 March 2010 ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland Zygmunt Ziobrowski Instytut Rozwoju Miast The

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo