ANGKOR ŚWIATOWE DZIEDZICTWO ARCHITEKTURY KAMIENNEJ I GEOTURYSTYKI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ANGKOR ŚWIATOWE DZIEDZICTWO ARCHITEKTURY KAMIENNEJ I GEOTURYSTYKI"

Transkrypt

1 GÓRNICTWO I GEOLOGIA 2011 Tom 6 Zeszyt 4 Janusz SKOCZYLAS Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wydział Nauk Geograficznych i Geologicznych, Instytut Geologii ANGKOR ŚWIATOWE DZIEDZICTWO ARCHITEKTURY KAMIENNEJ I GEOTURYSTYKI Streszczenie. Na przykładzie Angkoru w Kambodży, kamiennego miastapaństwa funkcjonującego w latach , wskazano, jak niezbędne są badania z zakresu nauk geologicznych, odkrycia, wyeksponowania i ochrony tego światowego dziedzictwa kultury. Agkor Thom, a w nim świątynia Bayon, a także Angkor Wat to obiekty wybudowane z piaskowca i laterytu. Problemy ich poszukiwań, eksploatacji, transportu, wykorzystania, użytkowania, a także ochrony również powinny być przedmiotem praktycznych i teoretycznych zainteresowań geoturystyki. Słowa kluczowe: piaskowiec, lateryt, wzgórza Kulen Angkor Thom, Angkor Wat, światynia Bayon, geoturystyka ANGKOR WORLD HERITAGE OF STONE ARCHITECTURE AND GEOTOURISM Summary. On the example of Angkor in Cambodia, a stone city-state, which existed in the years , it was pointed out how including of research in the field of geological sciences is necessary to discover, exhibit and protect this monument of World Heritage. Angkor Thom, and the Bayon Temple as well as Angkor Wat are the edifices built from sandstone and laterite. The problems of searching, transport, usage and maintenance as well as protection of stone should also be the subject of practical and theoertical interest of geotourism. Keywords: sandstone, laterite, Kulen Angkor Thom Heights and Angkor Wat, the Bayon Temple, geotourism

2 84 J. Skoczylas 1. Wstęp Jeżeli zrobisz błąd, możesz go naprawić Jeśli wypowiesz nieostrożne słowo poniesiesz koszta 1 Wśród różnych punktów widzenia na problematykę: poszukiwania, znajdywania (odkrywania), dokumentowania, eksploatacji i wykorzystania surowców skalnych w naukach o ziemi zbyt małą uwagę zwraca się na ich użytkowe, a także pozaprzyrodnicze i pozautylitarne walory. W okresie pewnego zastoju w postępach wiedzy o budowie kuli ziemskiej, a niekiedy nawet odwracania uwagi od naturalnej chęci jej poznania, na rzecz innych dyscyplin wiedzy, np. biotechnologii lub nauk fizykochemicznych, mamy nikłą świadomość tego, że zasoby przyrody nieożywionej stanowią podstawowy element wyodrębnienia się człowieka i rozwoju naszej cywilizacji. Ponadto wcale nie docenia się symbolicznego znaczenia kamienia i przedmiotów oraz obiektów wykonanych z niego współcześnie i w dziejach cywilizacyjnego rozwoju naszej społeczności. W dobie kryzysu ekonomicznego, którym straszą nas współczesne media oraz szara rzeczywistość, konieczna jest refleksja natury historyczno-ekonomicznej. W okresach kryzysów ekonomicznych z jednej strony niepomiernie wzrasta zainteresowanie ochroną przyrody, przejawiające się również w różnych spektakularnych, medialnych akcjach, z drugiej zaś strony czytamy w prasie o masowym zainteresowaniu i wykupie wycieczek turystycznych na inne kontynenty. Wzrost dobrobytu napędza wzrost zainteresowania turystyką w aspekcie wyjazdów zarówno poznawczych, jak i rekreacyjnych w inne regiony kraju i świata oraz w zakresie tworzenia i organizacji ruchu turystycznego jako źródła nowych dochodów. W turystycznych podróżach po współczesnych i historycznych obiektach architektury kamiennej niemal wcale nie zwraca się uwagi na problemy użytkowania surowców skalnych, a przez to nie poznaje się ich i nie komentuje. Wbrew dotychczasowej praktyce dnia codziennego poznanie, oszacowanie, wydobycie, dystrybucja i sposób użytkowania surowców skalnych zwanych potocznie kamieniami stanowią ważny element życia gospodarczego, artystycznego i intelektualnego budowniczych, architektów, historyków sztuki, artystów rzeźbiarzy, a przede wszystkim fundatorów odwiedzanych, podziwianych, a niekiedy również użytkowanych obiektów architektury, sztuki i budownictwa. Zachwycamy się formą, rozwiązaniami technicznymi i architektonicznymi, doznaniami estetycznymi, rzadko zwracając uwagę na rodzaj naturalnego, skalnego materiału, z którego 1 Przysłowie khmerskie, [za:] T. Szafar: W cieniu świątyń Angkoru. Kambodża wczoraj i dziś. Nasza Księgarnia, Warszawa 1971, s. 5.

3 Angkor światowe dziedzictwo 85 powstał podziwiany obiekt. Pod tym względem świadomość współczesnego obywatela świata nie może pozostać na etapie starożytnego Rzymianina, który każdy piękny, twardy kamień nazywał marmurem. Z kolei dzisiaj w potocznej, często jednak także handlowej ocenie każdy oferowany kamień jest granitem. Tak jednak nie jest i nie było, w różnych bowiem okresach, na każdym etapie cywilizacyjnego rozwoju, a przede wszystkim w różnych rejonach użytkowano wiele różnych surowców skalnych. Tymi problemami zajmuje się na co dzień petroarcheologia, ostatnio częściej określana jako archeometria. Dzięki ruchowi turystycznemu rezultaty osiągnięć prac geologicznych, górniczych, kamieniarskich, architektonicznych, rzeźbiarskich i petroarcheologicznych mogą być powszechnie poznawane, prezentowane, upowszechniane i dyskutowane w ramach geoturystyki przez szerokie grono specjalistów, miłośników i amatorów. Obiektem dotychczas mało znanym w Polsce jest kamienne miasto i jego świątynie w Angkorze w Kambodży. 2. Wprowadzenie Ponad 75% powierzchni Kambodży zajmuje ogromna, aluwialna nizina określana często niziną Mekongu, ponieważ ta najważniejsza rzeka tej części świata przepływa przez jej wschodnią część. Średnia wysokość tego terenu nie przekracza 100 m n.p.m., jednak na obszarze niziny niekiedy wznoszą się izolowane wzgórza, które osiągają maksymalnie do 600 m n.p.m. W partii zachodniej niziny znajduje się jezioro Tonle Sap (Wielkie Jezioro), które w porze suchej ma około 2600 km 2 powierzchni, a w porze deszczowej czterokrotnie więcej, czyli około km 2 (Piwowarczyk 1997). Na północ od Tonle Sap znajduje się miasto Siem Reap, a jeszcze bardziej na północ (około 6 km) olbrzymi teren zabudowań Angkoru (rys. 1). Nizinny obszar Kambodży jest otoczony pasmami górskimi. Od południowego zachodu są to Góry Kardamonowe i Góry Słonia. Od północy pasmem około 30 km ciągną się Góry Dangrek. Wschodnie tereny, stanowiące przedpole Gór Annamskich, osiągają średnią wysokość 200 m n.p.m. Obszar niziny Kambodży o założeniach tektonicznych jest przykryty utworami kenozoiku. Ogólny zarys budowy geologicznej Kambodży przedstawił R. A. Strzetelski (2008). Gleby występujące na terenach nizinnych to głównie czerwone gleby ferralitowe. Na wyżej położonych terenach występują natomiast czerwonożółte laterytowe gleby wilgotnych lasów tropikalnych oraz czerwone gleby laterytowe (Piwowarczyk 1997).

4 86 J. Skoczylas Rys. 1. Mapa Kambodży. 1 kierunek transportu surowców skalnych Fig. 1. Map of Cambodia. 1 direction of transport of rock material 3. Geoturystyczne atrakcje Angkoru Angkor, czyli teren miasta powstałego i funkcjonującego w latach , obejmuje powierzchnię co najmniej 100 km 2. Położony jest w okolicy Jeziora Wielkiego (Tonle Sap), około 320 km na północny zachód od stolicy Kambodży Phnom Penh i około 6 km na północny wschód od miejscowości Siem Reap (rys. 1). Nazwa Angkor pochodzi od słowa nagara, co oznacza miasto lub stolica, a wat to inaczej pagoda (Paszt 1961, s. 146). Architektura obiektów średniowiecznej Kambodży cechuje się między innymi tym, że nie stanowi ona jednego gmachu, lecz raczej jest kompleksem budynków lub wież dosyć luźno związanych ze sobą murami lub galeriami. Ponadto cechą zasadniczą tej architektury jest najczęściej piramidalna forma, która jest tworzona najczęściej przez koncentryczne czworoboki murów lub galerii na coraz wyższych tarasach, które prowadzą do centralnego budynku. Właśnie ta forma piramidy z centralną kamienną piramidą miała symbolizować górę Maru, czyli centrum świata, a równocześnie olimp birmańskich bogów.

5 Angkor światowe dziedzictwo 87 Potężne miasto Angkor Thom, zwane przez Khmerów wielkim miastem, słynie z wielu zachowanych w różnym stanie obiektów architektury świątynnej i pałacowej, stanowiących w opinii współczesnych przedstawicieli nauki i sztuki tzw. cuda architektury. Średniowieczne miasto zbudowano na planie kwadratu. Otoczone było kamiennym murem o wysokości 8 m i około 13 km długości. Mury w przewadze były zbudowane z piaskowca, rzadziej z laterytu (rys. 2). Wzdłuż murów ciągnęła się 100-metrowej szerokości fosa, przecięta 5 kamiennymi mostami (Paszt 1961). Nad każdą bramą znajdywała się kamienna, 20-metrowa wieża. Angkor Thom było bardzo rozległym miastem, większym niż jakiekolwiek miasto ówczesnej Europy. Jedynie Rzym z czasów Nerona mógł dorównywać mu gęstością zaludnienia (Paszt 1961). Bardziej współcześni twierdzą, że Angkor Thum był najbardziej rozległą metropolią świata, zamieszkaną przez około ludzi, a zajmującą obszar podobny co do wielkości do dzisiaj zajmowanego przez Nowy Jork i porównywalny z powierzchnią Londynu (Stone 2009). Za jedno z największych arcydzieł architektury świątynnej na świecie został uznany Angkor Wat. Początek budowy kompleksu świątynnego Angkor Wat nastąpił wskutek inicjatywy władcy Suryaarmana II, który za swego bezpośredniego boga uznawał Wisznu. Angkor Wat znalazł się w światowej Księdze Rekordów Guinessa jako największa budowla sakralna świata (Jelonek 2008). Jest to kompleks architektoniczny zbudowany głównie z piaskowca na planie prostokąta o wymiarach 1500 m x 1300 m. Otoczony jest fosą o szerokości 200 m, przez którą prowadzi most do centralnej bramy, która składa się z trzech pawilonów z trzema wieżami. Świątynia składa się z trzech kondygnacji i jest zwieńczona grupą wież. Na każdej z nich znajduje się strzeliste zakończenie przypominające wielki pąk lotosu. Wszystkie tarasy otoczone są galeriami z wieżami w narożnikach i pawilonami, które kryją schody na centralną wieżę o wysokości 65 m (Audric 1979; rys. 3, 4, 5). W opinii ekspertów Angkor Wat jest kulminacyjnym osiągnięciem 250-letniego rozwoju ówczesnej koncepcji architektonicznej. Godna podziwu jest nie tylko doskonałość architektonicznego planu, lecz także wprost idealne zharmonizowanie ornamentacji z całością wystroju. Warto podkreślić, że zbudowany jest z piaskowca, który stał się nie tylko wspaniałym materiałem budowlanym, ale przede wszystkim niezastąpionym tworzywem dla artystycznej, rzeźbiarskiej działalności bezimiennej rzeszy artystów. Właśnie reliefy są jednym z największych skarbów Angkor Watu (rys. 6). Na niższym tarasie ciągną się one na długości 800 metrów i szerokości 2 m. Są to głównie ilustracje do hinduskich eposów Ramayana, Mahabharata. Wiele płaskorzeźb przedstawia także sceny z życia króla Suryarmana II w otoczeniu doradców, tancerek, wojska itp. Przeważa tematyka religijna, batalistyczna i mitologiczna, a ogólna liczba postaci ludzi, zwierząt i ptaków sięga około Wyrzeźbione zostały setki słoni, na których przeciwnicy wyruszają do boju, sceny z życia Ramy i jego małżonki Sity, wiele małp, ludzi, bogów i demonów. Reliefy ukazują także parady okrętów, wspaniałe, zwycięskie defilady wojska itp. (Paszt 1961, Audric 1979).

6 88 J. Skoczylas Rys. 2. Płaskorzeźby muru zewnętrznego Angkor Tomu wykonane w piaskowcu Fig. 2. Bas-reliefs of the outer wall of Angkor Thom, executed in sandstone Rys. 3. Widok na Angkor Wat Fig. 3. A view of Angkor Wat Rys. 4. Widok na Angkor Wat Fig. 4. A view of Angkor Wat Rys. 5. Fragment wewnętrznej galerii Angkor Wat Fig. 5. A fragment of the inside gallery of Angkor Wat Ogrom wykonanych prac budowlanej oraz rzeźbiarskiej świadczy o dużym wysiłku intelektualnym i praktycznym, o znacznych nakładach czasu i finansów, a także o dużych umiejętnościach, ponieważ zachowane i podziwiane reliefy zostały wykonane z niezwykłą precyzją i dbałością o szczegóły. Cechują je również doskonała symetria i proporcje. Finezyjna dekoracja rzeźbiarska, pokrywająca piaskowcowe bloki o wysokości około 2 m, sprawia wrażenie nieskończenie pięknego i niekończącego się obrazu. Angkor Wat zachwyca rozmiarami i bogactwem. Stanowił on ziemską replikę niebiańskiego świata. Symbolizował ścisłe związki łączące dwa światy, obietnicę przyszłego życia. Angkor Wat według J. Audrica (1979) był odwzorowaniem i miniaturą wszechświata, mikrokosmosem modelowo wykonanym w kamieniu zgodnie z ówczesnymi wyobrażeniami.

7 Angkor światowe dziedzictwo 89 Jego pięć wież mogło symbolizować wierzchołki góry Meru, a otaczający mur nawiązywał do znajdujących się na obrzeżach niziny gór. Z kolei fosa oblewająca i otaczająca kamienny mur nawiązywała do wszechobecnego oceanu. Angkor Wat stanowi wyjątkowe arcydzieło architektoniczne, będące w dużej mierze ukoronowaniem kilkuwiekowych dążeń Khmerów do wzniesienia niepowtarzalnego monumentu bogom hinduistycznej trójcy, których później miał zastąpić Budda. Świątynia Angkor Wat osiągnęła najwyższe stadium sztuki architektonicznej XII wieku i stanowiła po wyeliminowaniu metodą prób i błędów wcześniejszych uchybień dzieło niemal doskonałe. O rozmiarach tej budowli niech świadczy stwierdzenie, że na terenie Angkor Wat mogłyby się pomieścić wszystkie pomniki architektoniczne starożytnej Grecji (Szafar 1971). Angkor Wat budowano około 30 lat. Budowane w tym czasie katolickie katedry w Europie były dziełem kilku pokoleń, niekiedy budowano je setki lat (Szafar 1971). Angkor Wat porównywany był do Wersalu. Jednak Wersal był siedzibą króla Francji i dworu, natomiast Angkor Wat nikomu nie służył, nie był siedzibą władcy. Powstał jako mauzoleum króla Surriwarmana II, a równocześnie jako świątynia poświęcona kultowi Wisznu. Władca wraz ze swoim dworem mieszkał w drewnianych zabudowaniach, gdyż według Khmerów tylko bogowie mieli prawo do zamieszkiwania w gmachach z kamienia, a wcześniej z cegły jedynych materiałach budowlanych mogących stawić czoła upływowi czasu i działaniu klimatu (Szafar 1971). Królowie khmerscy dążyli do zapewnienia sobie szczęśliwego życia pozagrobowego. Usiłowali sobie zapewnić przychylność bogów w celu osiągnięcia nieśmiertelności. Budowali coraz więcej świątyń, ponieważ następca nie używał starej, budował nową (Audric 1979). Rozwój architektury khmerskiej w Angkorze kończy się stylem reprezentowanym przez świątynię Bayon powstałą w ostatnim ćwierćwieczu XII i w pierwszej połowie XIII wieku. Bayon powstała jako świątynia grobowa Dżajawarmana VII i wykonana została także z piaskowca. Centralną postacią świątyni był posąg władcy ukazanego w postaci pogrążonego w medytacji Buddy, zwracającego swe oblicze na cztery strony świata, które symbolizowały przejawy miłości Buddy, czyli: dobroć, miłosierdzie, radość i spokój umysłu (Jelonek 2008; rys. 7, 8, 9). Niektórzy badacze sugerowali, że tego typu budowle mogły również spełniać funkcje grobowców, w których składano prochy zmarłych władców. Król w tej sytuacji, wcielając się w kamienne postacie, mógł pozostać wiecznie żywy, więc mógł być kontynuowany jego kult, kult władcy. Bayon ma 54 wieże o wysokości 45 m. Został wzniesiony z olbrzymich bloków o wadze co najmniej 1 tony, często niezbyt precyzyjnie dopasowanych, ułożonych bez zaprawy murarskiej. Obecnie przedstawia się nieco chaotycznie, zatracając proporcje i pewną symetrię. Niemniej jednak duże wrażenie wywierają wieże, które wystawiają na cztery strony świata wyrzeźbione w kamieniu olbrzymie twarze o tajemniczym uśmiechu (rys. 7, 8, 9, 10).

8 90 J. Skoczylas Rys. 6. Płaskorzeźby Apsary w Angkor Wat Fig. 6. Bas-reliefs Apsaries in Angkor Wat Rys. 7. Podobizny Buddy w świątyni Bayon Fig. 7. Effigies of Buddha in the Bayon Temple Rys. 8. Podobizny Buddy w świątyni Bayon Fig. 8. Effigies of Buddha in the Bayon Temple Rys. 9. Podobizny Buddy w świątyni Bayon Fig. 9. Effigies of Buddha in the Bayon Temple Najbardziej jednak w tej budowli cenione są płaskorzeźby. Ciągną się one na długości prawie 1,5 km i pokrywają całe powierzchnie ścian. Reliefy na ścianie zewnętrznej odbiegają tematyką od reliefów znajdujących się w wewnętrznej galerii. Reliefy na ścianie zewnętrznej, tam, gdzie prawdopodobnie gromadziła się ludność, mają charakter świecki. Przedstawiają wydarzenia historyczne i sceny z życia codziennego (rys. 11, 12, 13, 14, 15). Natomiast ściany wewnętrznej galerii są pokryte płaskorzeźbami o tematyce religijnej. Khmerowie nie mieli historii pisanej, dlatego reliefy mają dla nich charakter przekazu dla potomności. W ten sposób starali się uwiecznić swoje mity, legendy, prawdy i półprawdy (Audric 1979). Reliefy odznaczają się dużą różnorodnością, świadczącą o intensywnej pracy rzeźbiarzy i ich dużym talencie. Zdumiewa rozmach i ogrom wykonanych kompozycji w kamieniu, a co za tym idzie liczba zatrudnionych rzeźbiarzy o tak wysokich kwalifikacjach.

9 Angkor światowe dziedzictwo 91 Budowle Angkoru, rozmieszczone na niemal 100 km 2, stanowią najdoskonalsze dzieła sztuki i architektury Khmerów okresu r. Bardzo wiele z nich się zachowało (w różnym stanie). Część została odkryta na nowo i opisana oraz zabezpieczona przed zniszczeniem przez ludzi i roślinność. Wiele opisów zachowanych świątyń i budowli można znaleźć w przewodniku M. Freemana i C. Jacques (2009). Budowle te stanowią przykład, jak Khmerowie z pełną konsekwencją i wyjątkową ekspresją zawarli w dziełach swojej architektury i sztuki materialne i duchowe podstawy swojej egzystencji. Obecnie podziwiamy i poznajemy pozostałą po nich księgę w kamieniu, jako namacalny dokument historii, zadziwiające i niepowtarzalne świadectwo zaginionej i nieznanej do niedawna kambodżańskiej cywilizacji. 4. Materiał budowlany Podstawowym surowcem skalnym, z którego wykonano obiekty świątynne i pałacowe, są lekko różowawe piaskowce, natomiast fundamenty, a przede wszystkim mury i nawierzchnie dróg oraz obudowy licznych fos są zbudowane w głównej mierze ze skał laterytowych. W literaturze spotyka się również stwierdzenia o występowaniu wśród materiału budowlanego wapienia, a nawet bazaltu (Audric 1979), jednak w czasie pobieżnych obserwacji autorowi nie udało się tego stwierdzić. Wypada jeszcze przypomnieć, że początkowo wznoszono budowle z cegły, kamień bowiem wymagał większej ilości siły roboczej, większych zdolności rzeźbiarskich, wydobywczych i organizacyjnych. Piaskowiec to kamień używany rzadko, głównie do oblicowania otworów drzwiowych i okiennych. Najstarsze cegły miały wymiary 30 x 15 x 7 cm. Łączono je zaprawami roślinnymi, które były mocne i mało widoczne. Fasada takich murów była tłoczona (rzeźbiona). Jednak najczęściej dekoracje fasad były stiukowe. Na cegłach zostawały jedynie rysunki tego, co wypełniano stiukami. Takimi przykładami wspaniałych ceglanych światyń są wschodni Mebon z 952 r. i Pree Rup z 961 r. (Audric 1979; Freeman, Jacques 2009). W późniejszych czasach świątynie budowano zawsze z kamienia. Kamień (a piaskowce w szczególności) był materiałem ekskluzywnym. Do celów rzeźbiarskich nadawały się tylko piaskowce. Ich wychodnie były znane na obszarze wzgórz Kulen, znajdujących się około 30 km na północ i północny wschód od Angkoru (rys. 1). Dystans około 30 km, wielkie bloki, a więc ogromna waga przysparzały budowniczym wiele problemów. Te ograniczenia były m.in. przyczyną wielu zmian projektów architektonicznych w kierunku zabezpieczenia się przed nadmiernym naciskiem na podłoże.

10 92 J. Skoczylas Rys. 10. Świątynia Bayon Fig. 10. The Bayon Temple Rys. 11. Płaskorzeźby przedstawiające zwycięskie wojska Fig. 11. Bas-reliefs representing the victorious army Rys. 12. Defilada zwycięskich wojsk Fig. 12. A march past of the victorious army Rys. 13. W drodze na targ do Angkoru Fig. 13. On the way to a market in Angkor Rys. 14. Życie codzienne. Scena połogu Fig. 14. Everyday life. A puerperium scene Rys. 15. Walki kogutów Fig. 15. Cock fights

11 Angkor światowe dziedzictwo 93 Dopiero pod koniec X wieku khmerscy budowniczy zyskali pewność we wznoszeniu budowli z kamieni. Pierwsza kamienna świątynia to Ta Keo. Wypada podkreślić, że khmerskie (kambodżańskie) świątynie nie były budowane dla gromadzenia rzesz wiernych, nie musiały więc mieć zbyt obszernych wnętrz. Architekci khmerscy nie potrafili także stworzyć z kamiennego materiału łuku (rys. 16). Własności techniczne piaskowców dostarczały budowniczym również innych kłopotów. Przede wszystkim były zbyt ciężkie jak na mało stabilne podłoże budowlane. Ponadto pod wpływem wilgoci i innych warunków atmosferycznych, a także obciążenia, często ulegały destrukcji wzdłuż powierzchni warstwowania. Jednak podstawowa zaleta piaskowca, czyli możliwość rzeźbiarskiej i kamieniarskiej obróbki, powodowała, że piaskowiec z Kulen był jedynym tak cennym materiałem budowlanym. Dzięki niemu khmerscy budowniczy, kamieniarze i rzeźbiarze tamtych czasów mogli tworzyć fascynujące dzieła, a ewolucja stylów dekoracji kamiennych rzeźb i reliefów stanowi dzisiaj przydatną metodę ich datowania. Ta dekoracyjna funkcja piaskowca osiągnęła swoje apogeum w Angkor Wat na powierzchni ponad m 2 (Freeman, Jacques 2009). Warto jednak zauważyć, że jeszcze dzisiaj, po odsłonięciu roślinności w resztkach zachowanych budowli, znajdujemy przykłady pęknięć murów, ich zapadania się, osuwania, rozwarstwiania. Można to interpretować jako efekt złej pracy, pośpiechu i sabotażu niewolników. Należy bowiem pamiętać, że eksploatacja z Kulen piaskowców i laterytów odbywała się prawdopodobnie na drodze wykorzystywania jeńców, którzy w bardzo uciążliwych warunkach musieli najpierw wyrąbywać w kamieniołomach surowiec skalny, który w przypadku piaskowca najczęściej był wykorzystywany jako materiał budowlany i architektoniczny reprezentacyjnych budowli, oraz lateryt, wykorzystywany głównie jako budulec nawierzchni ulic. Duże, około 1-tonowe bloki piaskowca były transportowane z kamieniołomów na plac budowy. Te ciężkie, nieporęczne bloki wydobyte z kamieniołomów były przymocowywane do lin i holowane w górę na odległość co najmniej 30 km. Kamień transportowano kanałami nawadniającymi, czyli fosami, lub drogami zbudowanymi na nasypach, aby w razie powodzi nie dochodziło do przymusowych przerw w pracy. J. Audric (1979) bardzo obrazowo odtwarza trudne warunki pracy przy eksploatacji, transporcie i użytkowaniu surowców skalnych, podkreślając m.in. okrucieństwo i pogardę urzędników i nadzorców wobec niewolników, którzy ginęli jak przysłowiowe muchy. Nie liczono się z czasem, kosztami i wysiłkiem ludzkim. Rozmach budownictwa świadczy również o niezliczonej ilości siły roboczej, która musiała wykonywać zaplanowane przedsięwzięcia architektoniczne. Drugim powszechnie wykorzystywanym surowcem skalnym był lateryt, którego główne złoża także wiążą się ze wzgórzami Kulen (Phnom Kulen). Lateryt, czyli minerały ilaste bogate w związki żelaza, wydobyty na powierzchnię, jest stosunkowo miękki i łatwy do obróbki i do izometryzacji. Na powietrzu, a także pod wpływem działania promieni słonecznych, twardnieje i jest dobrym materiałem budowlanym, szczególnie dla ukrytych

12 94 J. Skoczylas części budowli. Jego porowatość nie jest elementem dekoracyjnym, dlatego był wykorzystywany raczej do budowy fundamentów, murów i ścian wewnętrznych. Z kolei wysuszony łatwo spajał elementy architektoniczne i wszelkie prace dekoracyjne, szczególnie stiuki (rys. 17, 18, 10). Lateryt był mniej wykorzystywany w Angkorze, natomiast bardziej na prowincji, w tym również w dzisiejszej Tajlandii. Istnieją jednak poglądy, że z chwilą, gdy wyczerpano zasoby złóż piaskowca w Kulen, zastąpiono je laterytem (Freeman, Jacques 2009). 5. Problemy konserwacji i rekonstrukcji Era budownictwa i rzeźby w kamieniu dobiegła końca wraz z śmiercią Dżajawarmana VII. Angkor był czynną stolicą państwa do 1295 r. Z kolei 1431 rok uważa się za definitywny koniec miasta-państwa. Zaniedbane, złupione, opuszczone budowle były niszczone z jednej strony przez poszukujących skarbów ludzi, z drugiej przez czas i warunki klimatyczne, głównie (w porze deszczowej) przez wodę, która mając nieskrępowany dostęp do wielu elementów budowli przyczyniała się do szybszej dezintegracji materiału budowlanego. Natomiast np. termity, a przede wszystkim podzwrotnikowa roślinność niszczyły i przykrywały resztki dawnej khmerskiej stolicy. Inwazja lian, korzeni, drzew (figowców i serowców) szybko przyczyniła się do zniwelowania zewnętrznych elementów architektonicznej świetności budowli, a potem do zupełnego ich przykrycia przez podzwrotnikowe lasy (Szafar 1971; rys. 16, 17, 20, 21). Dopiero w 1861 r. francuski przyrodnik Henri Mouhot na nowo odkrył szczątki miasta. Wprawdzie nie był pierwszym odkrywcą, jednak dzięki nagłośnieniu odkrycia zainteresowanie wykazały władze Francji, które stworzyły dyplomatyczne i ekonomiczne podstawy do badań nad dalszym odkrywaniem, rekonstrukcją i ochroną tego fenomenu khmerskiej cywilizacji. Wykarczowanie dżungli, prace zabezpieczające i porządkujące wbrew oczekiwaniom spowodowały nowe zagrożenia. Schowane pod szatą roślinną budowle z piaskowca zostały odsłonięte i poddane działaniom atmosfery. Piaskowiec zaczął szybko podlegać procesowi wietrzenia i dezintegracji. Jednak nie tylko warunki atmosferyczne przyczyniły się do raptownych zmian własności fizycznych piaskowców. Także działalność różnych bakterii żyjących w środowisku wodnym i roślinnym spowodowała wiele ubytków w nowo odsłoniętych fragmentach angorskich budowli. Trzeba było zastosować i zaaplikować tym zakażonym bakteriami skałom iniekcję antybiotyków.

13 Angkor światowe dziedzictwo 95 Rys. 16. Most z XII wieku na drodze do Angkoru Fig. 16. A 12th century bridge on the road to Angkor Rys. 17. Budowle z laterytu Fig. 17. Buildings made of laterite Rys. 18. Odsłonięte ściany świątyni zbudowane z laterytu, częściowo zarośnięte drzewami Fig. 18. Exposed walls of the temple, which were built of laterite, partly covered with trees Rys. 19. Droga do świątyni Bantereay Srei zbudowana z laterytu Fig. 19. A road to the Bantereay Srei Temple built of laterite Rys. 20. Mury wydarte dżungli Fig. 20. Walls wrested from the jungle Rys. 21. Mury wydarte dżungli Fig. 21. Walls wrested from the jungle

14 96 J. Skoczylas Dokonywano również osuszania podłoża i ścian budowli, drenowano tereny podmokłe. W pracach rekonstrukcyjnych i rewaloryzacyjnych konserwatorzy (głównie kamienia) zastosowali metodę anastylozy, czyli detalicznego rozbierania i ponownego ustawiania i spajania poszczególnych elementów kamiennych ścian i elementów architektonicznych. Niektóre świątynie Angkoru, udostępnione do zwiedzania i prowadzenia prac badawczych, według J. Audrica (1979) są świadectwem i rezultatem systematycznej i mozolnej oraz pionierskiej pracy wielu specjalistów. W tej sytuacji rezultaty pracy khmerskiego społeczeństwa od X do XIV wieku mogą być dzisiaj podziwiane dzięki XIX-, XX- i XXI-wiecznym osiągnięciom w zakresie konserwacji zabytków. 6. Zakończenie Jeśli chcesz się nauczyć, udawaj nieuka 2 Problematyka badawcza z zakresu geoturystyki wydaje się być szczególnie atrakcyjna, jeżeli rozpatrywać ją w nawiązaniu do innych przyrodniczych i pozaprzyrodniczych elementów. Odkrywanie nowych zjawisk przyrodniczych, nowych elementów przyrody ożywionej i nieożywionej w ekspedycjach terenowych może być równie inspirujące, co badanie: przyczyn, sposobów, poszukiwania, poznawania, szacowania, wydobycia, dystrybucji, przetworzenia i wykorzystania np. surowców skalnych w bliskiej i dalszej przeszłości w znanych i nowo poznanych obiektach ludzkiej cywilizacji. Geoturystyka to nie tylko geologia i górnictwo, to także kamienna architektura, sztuka, kamieniarstwo, archeologia, sozologia i wiele innych dziedzin wiedzy, które doraźnie lub w sposób trwały można wzbogacać w czasie turystycznych eskapad na całym ziemskim globie, a w przyszłości i we wszechświecie. Proponuję rozszerzyć zakres zainteresowań geoturystyki nie tylko o obiekty i procesy geologiczne, lecz także o metody badawcze stosowane w geologii, a w tym przypadku petrologii i mineralogii. Proponuję następującą definicję geoturystyki: Przedmiotem badań geoturystyki są przede wszystkim procesy i obiekty geologiczne oraz te wszystkie elementy przyrodnicze i produkty ludzkiej cywilizacji zwiedzane turystycznie, które można badać metodami stosowanymi w szeroko pojętych naukach geologicznych. Propozycja ta nawiązuje do dotychczasowej definicji przyjętej przez T. Słomkę i A. Kicińską-Świderską (2004), znacznie rozszerzając krąg jej zainteresowań badawczych. Turystyka z samej swej natury na polu praktyki przełamuje wszelki (terytorialny, przedmiotowy i mentalny) izolacjonizm, jest 2 Przysłowie khmerskie, [za:] T. Szafar: W cieniu świątyń Angkoru. Kambodża wczoraj i dziś. Nasza Ksiegarnia, Warszawa 1971, s. 19.

15 Angkor światowe dziedzictwo 97 wiedzą totalną, bliską ideałowi starożytnych filozofów. Przykład możliwości badań geoturystycznych w Angkorze jest tego najlepszym dowodem. Bibliografia 1. Audric J.: Angkor i imperium khmerskie. Państwowy Instytutu Wydawniczy, Warszawa Freeman M., Jacques C.: Ancient Angkor. River Books, Tajlandia Jelonek A.W.: Kambodża. Wydawnictwo Trio, Warszawa Paszt A.: Kraje uśmiechniętego Buddy Wietnam, Kambodża, Laos. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa Piwowarczyk J.: Kambodża (z wyjątkiem gospodarki), [w:] J. Jelonek (red.): Encyklopedia geograficzna świata, t. VI, Azja. Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1997, s Słomka T., Kicińska-Świderska A.: Geoturystyka podstawowe pojęcia. Geoturystyka, t. 1, 2004, s Stone R.: Odkrywanie Angkoru. National Geographic, nr 8, Strzetelski R.A.: Za ropą i gazem. Polski rekonesans geologiczny. Rurociągi, nr 1-2/5, 2008, s Szafar T.: W cieniu świątyń Angkoru. Kambodża wczoraj i dziś. Nasza Księgarnia, Warszawa Recenzent: Prof. dr hab. inż. Krystian Probierz Abstract The author postulutes that in tourism as part of the geotouristic descriptions more attention should be drawn to extraction, transport, and most importantly, to the usage and maintenance of rock materials. This concerns a very general characterisation of Cambodia's geographical position, and mainly of its former capital of Angkor. Angkor Thom has been characterised mainly from the point of view of usage of rock materials including the Bayon Temple, which is one of the most valuable temples. Much attention was also given to bas-reliefs in sandstone of which the

16 98 J. Skoczylas Angkor Wat Temple was built. Even today, in spite of all the destruction, the Angkor buildings, spread over the area of almost 100 km 2 as well as the great multitude of bas-reliefs representing about 20,000 figures are the object of admiration, delight and a source of investigations of the progress of civilisation in the development of this Khmer state in the years Rock material was at that time treated a luxury, which had to be extracted from the Kulen Heights, located about 30 km North and North East of Angkor. On larger scale, it began to be used only at the end of the 10th century. Previously, temples had been built chiefly of bricks. The first stone temple was Ta Keo. Apart from sandstone, laterite was also commonly used, however, it was less attractive from the technical and aesthetic point of view and as a building material was used mainly for the parts of buildings which were not visible or for foundations. After 1431, the time of the fall of the power of the Khmers, the capital was changed. The magnificent buildings, destroyed by people, climate, animals and plants fell into ruin and they were by tropical forest relatively fast. It was only in 1861 that Henri Mouhot "discovered" again the traces of ancient edifices and stimulated interest in the scientific study of this city-state, its architecture and its art. The contribution of the long-lasting research work was that we can now get to know and admire the most splendid objects of the architecture of that epoch. On the example of the description of the sandstone and laterite buildings of Angkor, the author tries to present his conviction that there is a necessity to extend the scope of interest of geotourism onto architectural, scupltural and stonecutter's objects executed in stone.

OPIS GEOSTANOWISKA. Bartosz Jawecki. Informacje ogólne. Rotunda (Kaplica) św. Gotarda w Strzelinie. Charakterystyka geologiczna geostanowiska

OPIS GEOSTANOWISKA. Bartosz Jawecki. Informacje ogólne. Rotunda (Kaplica) św. Gotarda w Strzelinie. Charakterystyka geologiczna geostanowiska OPIS GEOSTANOWISKA Bartosz Jawecki Informacje ogólne Nr obiektu 18 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Rotunda (Kaplica) św. Gotarda w Strzelinie Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd]

Bardziej szczegółowo

Pekin Tianjin Luksusowa 12-dniowa wycieczka

Pekin Tianjin Luksusowa 12-dniowa wycieczka Luksusowa 12-dniowa wycieczka Data Miasto Plan Podróży Posiłki Dzień 1 3 Wrz Przylot do u Spotkanie z anglojęzycznym przewodnikiem Zameldowanie w hotelu w ie Hotel w Dzień 2 4 Wrz Po śniadaniu - zwiedzanie

Bardziej szczegółowo

Opis. Cena od: 11000 PLN Liczba dni: 12 dni

Opis. Cena od: 11000 PLN Liczba dni: 12 dni Wietnam i Kambodża Opis Cena od: 11000 PLN Liczba dni: 12 dni Kraj: Kambodża Wietnam Wietnam leży w Azji Południowo-Wschodniej nad Morzem Południowochińskim. Jego powierzchnia wynosi 329 tys. km kw. Zamieszkują

Bardziej szczegółowo

1 dzień Wylot z Polski do Delhi z przesiadką w jednym z azjatyckich portów.

1 dzień Wylot z Polski do Delhi z przesiadką w jednym z azjatyckich portów. 1 dzień Wylot z Polski do Delhi z przesiadką w jednym z azjatyckich portów. 2 dzień Przylot do stolicy Indii Delhi. Ten dzień poświęcimy na aklimatyzację i zapoznanie się z indyjskimi realiami. Udamy się

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Drewno? Naturalnie! budowa i remont

Drewno? Naturalnie! budowa i remont Dom z Ogrodem Tekst: Waldemar Zieliński, prezes Fabryki Konstrukcji Drewnianych S.A. Drewno? Naturalnie! Drewno było do niedawna dosyć często zastępowane w budownictwie żelbetonem, cegłą lub stalą. Coraz

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Celem przedmiotowego systemu oceniania jest: notowanie postępów i osiągnięć ucznia, wspomaganie procesu

Bardziej szczegółowo

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu...

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Wojewódzki Konkurs Geograficzny Etap szkolny 2006/2007 Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Życzymy powodzenia!

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016)

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2012 (numer dopuszczenia

Bardziej szczegółowo

Marketing w turystyce

Marketing w turystyce Marketing w turystyce MT 5 Podstawowe i komplementarne dobra turystyczne dr inż. Jerzy Koszałka MSU4 sem. 3, MSU3 sem. 2 (zimowy), studia dzienne Gdańsk 2011-12 Dobro turystyczne Dobro lub zespół dóbr

Bardziej szczegółowo

Zakres wymagań z Podstawy Programowej z geografii w klasach I-III gimnazjum. Treści nauczania Kl. I

Zakres wymagań z Podstawy Programowej z geografii w klasach I-III gimnazjum. Treści nauczania Kl. I 1 Zakres wymagań z Podstawy Programowej z geografii w klasach I-III gimnazjum Treści nauczania Kl. I 1. Mapa - umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą. Uczeń: 1.1. wykazuje znaczenie

Bardziej szczegółowo

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu Zespół pałacowo parkowy w Dąbrówce Wielkopolskiej, gm. Zbąszynek woj. lubuskie Neorenesansowy pałac hrabiów Schwarzenau i park krajobrazowy w zespole pałacowym,

Bardziej szczegółowo

TURYSTYKA I REKREACJA

TURYSTYKA I REKREACJA TURYSTYKA I REKREACJA Nowy kierunek kształcenia na Wydziale Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Wydział Geologii, Gofizyki i Ochrony Środowiska Katedra Geologii Ogólnej, Ochrony Środowiska i Geoturystyki

Bardziej szczegółowo

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej Lekcja Projekt Ekodom Źródło: http://hubpages.com/hub/history-of-housing 23/01/2009 1 Pierwsze schronienia Zanim człowiek nauczył się budować schronienia, mieszkał

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne. 2. Ogólna charakterystyka przedmiotu. Historia architektury i sztuki B1

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne. 2. Ogólna charakterystyka przedmiotu. Historia architektury i sztuki B1 KARTA PRZEDMIOTU 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu i kod (wg planu studiów): Nazwa przedmiotu (j. ang.): Kierunek studiów: Historia architektury i sztuki B1 History of Art and Architecture Turystyka

Bardziej szczegółowo

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ ETAP EDUKACJI PRZEDMIOT klasa Rok szkolny Imię i nazwisko nauczyciela gimnazjum GEOGRAFIA Treści nauczania Miesiąc realizacji tematyki uwzględniającej treści nauczania

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Rekordy klimatyczne Rekordy wysokościowe Rekordy wodne Rekordy szaty roślinnej

SPIS TREŚCI. Rekordy klimatyczne Rekordy wysokościowe Rekordy wodne Rekordy szaty roślinnej Adam Grzesiak Mateusz Przybyła kl. IIgc kl. IIgc SPIS TREŚCI Rekordy klimatyczne Rekordy wysokościowe Rekordy wodne Rekordy szaty roślinnej Rekordy Klimatyczne Najwyższa temperatura powietrza na Ziemi

Bardziej szczegółowo

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie.

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie. Rozkład materiału plan wynikowy Przedmiot: geografia Podręcznik: Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era Rok szkolny: 2015/16 Nauczyciel: Katarzyna Pierczyk Klas I poziom podstawowy Lp. Klasa I Temat lekcji

Bardziej szczegółowo

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Koperta 2 Grupa A Podczas dzisiejszego szukania śladów przeszłości w starym mieście Kostrzyn, dla waszej grupy ciekawe będą

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA. Plan dydaktyczny

PLASTYKA. Plan dydaktyczny PLASTYKA Plan dydaktyczny Temat lekcji Piękno sztuka i kultura. 1. Architektura czyli sztuka kształtowania przestrzeni. 2. Techniki w malarstwie na przestrzeni wieków. 3. Rysunek, grafika użytkowa, grafika

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Sztuka zarabiania na wypoczynku Aleksandra Ruta Uniwersytet w Białymstoku 8 października 2015 r. Sztuka. zarabiania Sztuka (łac.ars, grec. techne) w starożytności i średniowieczu

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Zadanie 1 Do poniższych poleceń dobierz najlepsze źródło informacji. Uwaga: do każdego polecenia dobierz tylko jedno źródło informacji. Polecenie Źródło

Bardziej szczegółowo

Śląsk bez granic wieże i punkty widokowe

Śląsk bez granic wieże i punkty widokowe Śląsk bez granic wieże i punkty widokowe Projekt nr CZ.3.22/2.2.00/09.01532 Projekt jest współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Współpracy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLNEGO KOŁA GEOGRAFICZNEGO

PROGRAM SZKOLNEGO KOŁA GEOGRAFICZNEGO PROGRAM SZKOLNEGO KOŁA GEOGRAFICZNEGO Jak dobrze znasz Ziemię? poznaj ciekawe regiony świata wykorzystując nowoczesne technologie informacyjne. mgr Joanna Imiołek mgr Katarzyna Kwiatek-Grabarska 2008-01-29

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do SIWZ

Załącznik nr 3 do SIWZ Załącznik nr 3 do SIWZ Program prac konserwatorskich przy zabytkowej nawierzchni ceramicznej krużganków w XV w. zespole poklasztornym Franciszkanów w Gdańsku, Gdańsk ul. Toruńska 1. Zadanie realizowane

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO HUMANISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO HUMANISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO HUMANISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine 1. Autor: Dominik Burchard 2. Grupa docelowa: uczestnicy koła humanistycznego 3. Liczba godzin: 2 4. Temat zajęć:

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Systemy renowacji zabytkowych obiektów budowlanych

Systemy renowacji zabytkowych obiektów budowlanych Politechnika Białostocka Katedra Podstaw Budownictwa i Ochrony Budowli Temat pracy: Systemy renowacji zabytkowych obiektów budowlanych Promotor: dr inż. Dorota Dworzańczyk Wykonał: Paweł Sokołowski Białystok

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Starożytna Grecja. Agnieszka Wojewoda

Starożytna Grecja. Agnieszka Wojewoda Starożytna Grecja Agnieszka Wojewoda Spis treści Położenie Grecji O Grecji słów kilka Starożytna Grecja Bogowie i boginie Grecji Grecki teatr Igrzyska olimpijskie Agora Sztuka grecka Podsumowanie Położenie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT : TEORIA URBANISTYKI WSPÓŁCZESNEJ PROWADZĄCY : Prof. dr hab. inż. arch. KRZYSZTOF BIEDA OPRACOWANIE: KAROLINA ŁABĘCKA, ANETA GRZYMKOWSKA,

PRZEDMIOT : TEORIA URBANISTYKI WSPÓŁCZESNEJ PROWADZĄCY : Prof. dr hab. inż. arch. KRZYSZTOF BIEDA OPRACOWANIE: KAROLINA ŁABĘCKA, ANETA GRZYMKOWSKA, PRZEDMIOT : TEORIA URBANISTYKI WSPÓŁCZESNEJ PROWADZĄCY : Prof. dr hab. inż. arch. KRZYSZTOF BIEDA OPRACOWANIE: KAROLINA ŁABĘCKA, ANETA GRZYMKOWSKA, MAREK WĘGLARZ TEMAT: Zieleń jako 'tworzywo' w kompozycji

Bardziej szczegółowo

Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem

Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem Kolejnego dnia powitało nas gorące, portugalskie słońce. W tym dniu poznać mamy związki z Europą

Bardziej szczegółowo

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl).

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Nasz hotel to idealne miejsce na organizację m.in.: spotkań biznesowych, konferencji, szkoleń oraz imprez

Bardziej szczegółowo

Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE

Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE Przywrócić dawny blask FASADY DETALE ARCHITEKTONICZNE DEKORACJE Najwyższa jakość usług Prawdziwą reputację można zdobyć dzięki trwałości oraz najwyższej jakości oferowanych produktów i usług. Najważniejsze

Bardziej szczegółowo

zbigniew.paszkowski@gmail.co

zbigniew.paszkowski@gmail.co OCHRONA I KONSERWACJA ZABYTKÓW S1 SEMESTR VII (ZIMOWY) 2014/15 1. UCZESTNICTWO W WYKŁADACH DOKUMENTOWANE ZESZYTEM Z NOTATKAMI SKŁADANYMI DO WERYFIKACJI PO WYKŁADZIE I NA KONIEC SEMESTRU 2. UCZESTNICTWO

Bardziej szczegółowo

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych W wyniku programu badań transportu wilgoci i soli rozpuszczalnych w ścianach obiektów historycznych, przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Radek Sochala. radeksochala@gmail.com sochala.blogspot.com

Radek Sochala. radeksochala@gmail.com sochala.blogspot.com Radek Sochala radeksochala@gmail.com sochala.blogspot.com Podstawy do zabawy Michael Freeman Bryan Peterson Scott Kelby Tomasz Gałązka Sztuka fotografowania architektury Biblia, czyli dzieło ponadczasowe

Bardziej szczegółowo

Versailles. Tomasz Majcherek staż 06.05 28.05.2013

Versailles. Tomasz Majcherek staż 06.05 28.05.2013 Versailles Tomasz Majcherek staż 06.05 28.05.2013 Rys historyczny Początkowo niewielki pałac myśliwski wybudowany przez Ludwika XIII. Z czasem rozbudowany przez Ludwika XIV, od 1682 roku stał się siedzibą

Bardziej szczegółowo

TRZY KRAJE NA DWÓCH KÓŁKACH ROWEREM Z SAJGONU DO BANGKOKU

TRZY KRAJE NA DWÓCH KÓŁKACH ROWEREM Z SAJGONU DO BANGKOKU ROWEREM Z SAJGONU DO BANGKOKU Wietnam, Kambodża, Tajlandia Kategoria: Rowery Liczba dni: 16 Aktywność: Co łączy Tajwan z Tajlandią? Umiłowanie do rowerów. A co łączy Sajgon z Bangkokiem? Kilkaset kilometrów.

Bardziej szczegółowo

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii,

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, QUIZ ROMA AETERNA Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, jeśli sądzisz, że Ci pomogą :-) Obejrzyj

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Kraków Kraków położony jest w województwie małopolskim. Był siedzibą królów Polski. To król Kazimierz Odnowiciel przeniósł swoja siedzibę z

Bardziej szczegółowo

Tower Bridge (widok z Monument)

Tower Bridge (widok z Monument) Tower Bridge (widok z Monument) Tower Bridge, to charakterystyczny most zwodzony przeprowadzony przez Tamizę w pobliżu Tower of London, od której bierze swą nazwę. Jest to jeden z najbardziej znanych obiektów

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o.

PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o. PROGRAM SZKOLENIA DLA KANDYDATÓW NA PRZEWODNIKÓW MIEJSKICH organizowanego przez Zachodniopomorską Agencję Rozwoju Turystyki ZART Sp. z o.o. CZĘŚĆ OGÓLNA SZKOLENIA Lp. Przedmiot Zakres tematyczny przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Morskie Oko powstało w dawnym wyrobisku. Morskie Oko (The Eye of the Sea) was developed. Nad wodą. By the water

Morskie Oko powstało w dawnym wyrobisku. Morskie Oko (The Eye of the Sea) was developed. Nad wodą. By the water Nad wodą Morskie Oko powstało w dawnym wyrobisku kamieniołomu w okolicy dzisiejszej ul.fabrycznej. Zbiornik wodny ze względu na częściowo skaliste brzegi nazywano Morskim Okiem. W latach 30. XX wieku przy

Bardziej szczegółowo

BUDDYZM. Klaudia Kowalczyk 1a

BUDDYZM. Klaudia Kowalczyk 1a BUDDYZM Klaudia Kowalczyk 1a Buddyzm jest jedną z głównych religii świata, zarówno pod względem zasięgu geograficznego jak i wpływu socjo- kulturowego. Chociaż jest największą religią Wschodu, to jednak

Bardziej szczegółowo

profile aluminiowe i drewniane

profile aluminiowe i drewniane i drewniane »» Jesteśmy wyłącznym przedstawicielem amerykańskiej firmy NielsenBainbridge, lidera na rynku wyrobów ramiarskich,»» W 1971 roku Helmar Nielsen założył jej pierwszą siedzibę w miasteczku Townsend,»»

Bardziej szczegółowo

HOTELARSTWO część I. Podstawy Hotelarstwa

HOTELARSTWO część I. Podstawy Hotelarstwa Czesław Witkowski HOTELARSTWO część I. Podstawy Hotelarstwa Wydanie drugie zmienione Wydanie drugie zmienione ALMAMER wydawnictwo Recenzent prof. zw. dr hab. Stanisław W. Pluta Korekta Joanna Warecka Projekt

Bardziej szczegółowo

Autorzy: arch. Maria Filipowicz, arch. Aleksander Filipowicz. Kraków luty marzec 2012 r. 19

Autorzy: arch. Maria Filipowicz, arch. Aleksander Filipowicz. Kraków luty marzec 2012 r. 19 PROGRAM PRAC III-GO ETAPU REMONTU KONSERWATORSKIEGO ZAMKU TENCZYN DO REALIZACJI W ROKU 2012 - AKTUALIZACJA PROJEKTU BUDOWLANEGO z 2008 r. Inwestor Urząd Miejski w Krzeszowicach Autorzy: arch. Maria Filipowicz,

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze 27.09-29.11.2013. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze w ramach Projektu Klucz do Przyszłości:

PREZENTACJA. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze 27.09-29.11.2013. Zajęcia turystyczno-krajoznawcze w ramach Projektu Klucz do Przyszłości: PREZENTACJA Zajęcia turystyczno-krajoznawcze 27.09-29.11.2013 Zajęcia turystyczno-krajoznawcze w ramach Projektu Klucz do Przyszłości: Turystyka zjawisko przestrzennej ruchliwości ludzi, które związane

Bardziej szczegółowo

Naturalny Łupek Dachowy GERMANIC IBERO

Naturalny Łupek Dachowy GERMANIC IBERO Idealna forma dachu Naturalny Łupek Dachowy GERMANIC IBERO Dachówka stworzona przez naturę Ibero IBERO jest kamieniem wydobywanym ze złóż w regionie Valldeoras w północno-zachodniej Hiszapanii. Region

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech MOST RĘDZIŃSKI Most Rędziński drogowy most wantowy nad Odrą, będący częścią autostrady A8. Przeprawa nad Odrą oraz nad całą Wyspą Rędzińską, przy

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

Renowacja elewacji wschodniej Zamku Królewskiego w Warszawie

Renowacja elewacji wschodniej Zamku Królewskiego w Warszawie Renowacja elewacji wschodniej Zamku Królewskiego w Warszawie Projekt współfinansowany jest ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko

Bardziej szczegółowo

Francja, Paryż - Wieża Montaparnasse, najbrzydszy budynek we Francji

Francja, Paryż - Wieża Montaparnasse, najbrzydszy budynek we Francji Wieża Montparnasse wieża i należące do niej centrum handlowe powstałe w latach 1969-1972, w centrum dzielnicy Montparnasse, na avenue du Maine 33 w Paryżu (dzisiejszy odpowiednik SkyTower we Wrocławiu.

Bardziej szczegółowo

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael?

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael? IZRAEL Wykład 1 Dlaczego Izrael? Zanim rozpoczniemy wykład na temat Izraela, należy się zastanowić co wpłynęło na fakt, że ten niewielki skrawek lądu budzi zainteresowanie całego świata. Spójrzmy przede

Bardziej szczegółowo

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie.

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Łąki Nowohuckie Mapa Łąk Nowohuckich, na której niebieską linią zaznaczona jest trasa ścieżki dydaktycznej. Łąki Nowohuckie Łąki Nowohuckie

Bardziej szczegółowo

MIELENKO KOŁO MIELNA, 43 DZIAŁKI 850M OD MORZA

MIELENKO KOŁO MIELNA, 43 DZIAŁKI 850M OD MORZA MIELENKO KOŁO MIELNA, 43 DZIAŁKI 850M OD MORZA Najtańsza działka: 44 500zł Najmniejsza działka: 698m2 Większość działek ma utwardzoną drogę dojazdową Połowa działek w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

SMOŁDZINO, BEZPOŚREDNIO PRZY LESIE, 11 ATRAKCYJNYCH DZIAŁEK

SMOŁDZINO, BEZPOŚREDNIO PRZY LESIE, 11 ATRAKCYJNYCH DZIAŁEK SMOŁDZINO, BEZPOŚREDNIO PRZY LESIE, 11 ATRAKCYJNYCH DZIAŁEK Najtaosza działka: 26 300zł Najmniejsza działka: 810m2 11 działek o powierzchniach od 810 do 1247 m2, umiejscowionych na płaskim, suchym terenie,

Bardziej szczegółowo

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych i secesyjnych kamienic

Bardziej szczegółowo

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument DWA ŚWIATY BOGACTWO I NĘDZA W WIELKIM MIEŚCIE KAIR, miasto na styku światów القاهرة Kair to położona nad Nilem stolica

Bardziej szczegółowo

Historia kwadratów magicznych

Historia kwadratów magicznych Kwadraty magiczne Magiczne kwadraty to liczby tak ułożone, że suma każdej kolumny i rzędu jest równa tej samej liczbie. Składają się one z czterech lub więcej pól. Najpopularniejsze maja 9 lub 16 pól.

Bardziej szczegółowo

TRZY PERŁY Issue No. 1/2016

TRZY PERŁY Issue No. 1/2016 DAR IUS Z PE PIOT 10/ 7 M TER P R PAL 841 oo 1, N AN TR CZEWS AV E 40 S KI am L u urat than ang, K TEL o Sa i TH E m PH AIL +66 AND ui 807 ONE 177 001 FAC +66 SIMILE 774 850 59 TRZY PERŁY Issue No. 1/2016

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Po ukończeniu klasy IV WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Uczeń: wymienia czynniki warunkujące dobre samopoczucie w szkole i w domu, konstruuje własny plan dnia i tygodnia, stosuje w praktyce zasady zdrowego

Bardziej szczegółowo

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy mini przewodnik free ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy 2 Na mapie: A Swoboda: Przydrożny krzyż We wsi Swoboda niedaleko Zgierza, na skraju lasu stoi stalowy krzyż. Z opowiadań

Bardziej szczegółowo

Bursztynowa komnata kopia; oryginał zaginął w czasie II wojny światowej. Rosja. Renata Gurba. z 9 slajdów

Bursztynowa komnata kopia; oryginał zaginął w czasie II wojny światowej. Rosja. Renata Gurba. z 9 slajdów Bursztynowa komnata kopia; oryginał zaginął w czasie II wojny światowej. Rosja Renata Gurba 1 1. Położenie a. Rosja zajmuje ponad 17 mln km 2 powierzchni i jest największym państwem na świata b. Terytorium

Bardziej szczegółowo

1. Roland rycerz średniowieczny

1. Roland rycerz średniowieczny 1. Roland rycerz średniowieczny Uczeń: Uczeń: a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości zna fragmenty tekstu Pieśni o Rolandzie, zna podstawowe wiadomości o zwyczajach i tradycjach rycerzy średniowiecznych, rozumie

Bardziej szczegółowo

Częstochowa - Kraków - Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd

Częstochowa - Kraków - Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd Strona 1 / 5 Częstochowa - Kraków - Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd Opis autor: Admin Pierwszym ważniejszym obiektem na śląskim odcinku rowerowego szlaku Szlaku Orlich Gniazd jest miejscowość Smoleń,

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PIRAMIDA ZDROWIA PIERWSZOKLASISTY

SCENARIUSZ PIRAMIDA ZDROWIA PIERWSZOKLASISTY SCENARIUSZ PIRAMIDA ZDROWIA PIERWSZOKLASISTY CELE: 1. Zapoznanie dzieci z Piramidą Zdrowia pożądanym modelem zdrowego odżywiania. 2. Uczenie dzieci krytycznej oceny własnego sposobu odżywiania i zachowań.

Bardziej szczegółowo

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2009

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2009 Na rozwiązanie zadań masz 60 minut. Czytaj uważnie polecenia, pisz czytelnie. Powodzenia! KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2009 Zadanie 1. (0-2) Dopisz nazwę nauki geograficznej do opisu, wybierając

Bardziej szczegółowo

TAJLANDIA - KAMBODŻA

TAJLANDIA - KAMBODŻA TAJLANDIA - KAMBODŻA Wyspiarska Tajlandia: Bangkok, wyspy: Ko Lipe, Ko Samui Historyczna Kambodża: Angkor Wat, Phnom Penh, Mekong. Warszawa- Bangkok Siem Reap Phnom Penh - Bangkok Ko Lipe Ko Samui - Bangkok

Bardziej szczegółowo

TECHNIK RENOWCJI ELEMENTÓW ARCHITEKTURY

TECHNIK RENOWCJI ELEMENTÓW ARCHITEKTURY ZESPÓŁ SZKÓŁ BUDOWLANYCH I RZEMIOSŁ RÓŻNYCH mgr inż. arch. Karolina Kostka-Sczyrba TECHNIK RENOWCJI ELEMENTÓW ARCHITEKTURY Renowator odnawiający. Konserwator z łaciny conservator, czyli obrońca. conservare

Bardziej szczegółowo

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura najsilniej rozwinięta na tym obszarze. Majowie to grupa

Bardziej szczegółowo

Instrukcja przygotowania puzzli

Instrukcja przygotowania puzzli Instrukcja przygotowania puzzli 2 1 1. Wytnij puzzle. 2. Z wyciętych elementów ułóż mapę Polski zgodnie z zamieszczonym wzorem. Zdjęcia pochodzą ze zbiorów Archiwum Wydawnictwa (s. 1, 2) oraz agencji fotograficznych:

Bardziej szczegółowo

OCENA ENERGETYCZNYCH CECH HISTORYCZNEJ ZABUDOWY W OLSZTYNIE

OCENA ENERGETYCZNYCH CECH HISTORYCZNEJ ZABUDOWY W OLSZTYNIE Budownictwo o zoptymalizowanym potencjale energetycznym Nina SOŁKIEWICZ-KOS, Mariusz ZADWORNY Politechnika Częstochowska OCENA ENERGETYCZNYCH CECH HISTORYCZNEJ ZABUDOWY W OLSZTYNIE This article concerns

Bardziej szczegółowo

Pierre Engel dla www.constructalia.com

Pierre Engel dla www.constructalia.com Karta nr VII-2 ROZCIĄGANE ŚCISKANE ST. OBCIĄŻENIA [%] Napór wiatru 105 dan/m 2 Napór wiatru 105 dan/m 2 Konstrukcja podtrzymująca elewację neogotycką w Kolonii 1. Rozciąganie 2. Ściskanie Dane wyjściowe

Bardziej szczegółowo

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu :

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu : Afryka Afryka drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,3 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0, obydwa zwrotniki

Bardziej szczegółowo

Wawel narodowi przywrócony. Wystawa Roku Jubileuszowgo 2005. Prezentowana od 11 III do 5 VI 2005 r.

Wawel narodowi przywrócony. Wystawa Roku Jubileuszowgo 2005. Prezentowana od 11 III do 5 VI 2005 r. Wawel narodowi przywrócony. Wystawa Roku Jubileuszowgo 2005. Prezentowana od 11 III do 5 VI 2005 r. W r. 2005 mija 100 lat od podjęcia trudnego i prestiżowego zadania odnowy zamku wawelskiego. Zorganizowana

Bardziej szczegółowo

Apartamenty na sprzedaż i wynajem w Szklarskiej Porębie Willa Józefina

Apartamenty na sprzedaż i wynajem w Szklarskiej Porębie Willa Józefina Apartamenty na sprzedaż i wynajem w Szklarskiej Porębie Willa Józefina WILLA JÓZEFINA, dawniej Hotel Josephinenhütte, wybudowano pod koniec XIX wieku, a rozbudowano w 1911r. Po gruntownym remoncie (z zachowaniem

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA Informacje ogólne Numer KDG: 2316 1. Nazwa obiektu: Wąwóz lessowy Jedliczny Dół w Turzyńcu 2. Typ obiektu geostanowiska: elementy rzeźby - formy denudacyjne 3. Współrzędne (WGS84): Długość: 50 38' 09,180

Bardziej szczegółowo

Rozmieszczanie i głębokość punktów badawczych

Rozmieszczanie i głębokość punktów badawczych Piotr Jermołowicz Inżynieria Środowiska Rozmieszczanie i głębokość punktów badawczych Rozmieszczenie punktów badawczych i głębokości prac badawczych należy wybrać w oparciu o badania wstępne jako funkcję

Bardziej szczegółowo

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2 Sianki Parafia greckokatolicka w miejscu, dekanat Wysoczański 1. Najstarsza wzmianka dotyczy cerkwi wykonanej w typie bojkowskim, zbudowanej w 1645 r. (ryc. 1). Cerkiew tą sprzedano w 1703 r. do wsi Kostrino

Bardziej szczegółowo

KONKURSY PRZEDMIOTOWE MKO DLA UCZNIÓW WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO w roku szkolnym 2013/2014. Program merytoryczny konkursu

KONKURSY PRZEDMIOTOWE MKO DLA UCZNIÓW WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO w roku szkolnym 2013/2014. Program merytoryczny konkursu KONKURSY PRZEDMIOTOWE MKO DLA UCZNIÓW WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO w roku szkolnym 2013/2014 Program merytoryczny konkursu z przyrody dla szkoły podstawowej KRAJOBRAZY ZIEMI 1 I. CELE KONKURSU 1. Rozwijanie

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Po lekcjach do szkoły. Innowacyjne formy zajęć pozalekcyjnych Gmina Miasto Płock/ Gimnazjum nr 5 im. Zygmunta

Bardziej szczegółowo

Studia I stopnia stacjonarne Geografia, wszystkie specjalizacje

Studia I stopnia stacjonarne Geografia, wszystkie specjalizacje Studia I stopnia stacjonarne Geografia, wszystkie specjalizacje L.p. Nazwa przedmiotu Forma zaliczenia Semestr 1 2 3 4 5 6 Kursy podstawowe 1 Wstęp do geografii 2 Astronomiczne podstawy geografii 3 Systemy

Bardziej szczegółowo

Oferta PROMOCYJNA na organizację Zielonych Szkół oraz imprez integracyjnych i sportowych dla dzieci i młodzieży. 50 zł za dobę ZAPRASZAMY NAD MORZE

Oferta PROMOCYJNA na organizację Zielonych Szkół oraz imprez integracyjnych i sportowych dla dzieci i młodzieży. 50 zł za dobę ZAPRASZAMY NAD MORZE Oferta PROMOCYJNA na organizację Zielonych Szkół oraz imprez integracyjnych i sportowych dla dzieci i młodzieży 50 zł za dobę ZAPRASZAMY NAD MORZE OPIEKUNOWIE OTRZYMAJĄ ZAKWATEROWANIE W APARTAMENTACH DE

Bardziej szczegółowo

Klasa Dział Wymagania

Klasa Dział Wymagania GEOGRAFIA Wymagania konieczne do zaliczenia partii materiału na ocenę dopuszczającą Klasa Dział Wymagania Klasa I Semestr I Czym się zajmuje geografia? Uczeń: - wie, czym zajmuje się geografia - wymienia

Bardziej szczegółowo

DZIAŁKA NA sprzedaż BUŁGArIA - ZŁOTe piaski

DZIAŁKA NA sprzedaż BUŁGArIA - ZŁOTe piaski DZIAŁKA NA sprzedaż BUŁGARIA - ZŁOTE PIASKI Dlaczego Bułgaria Branża turystyczna w Bułgarii przedstawia wiele potencjalnych możliwości do przeprowadzenia udanych, bezpośrednich inwestycji zagranicznych.

Bardziej szczegółowo

geografia Pierwszy próbny egzamin w trzeciej klasie gimnazjum część matematyczno-przyrodnicza Przedmioty przyrodnicze Karty pracy

geografia Pierwszy próbny egzamin w trzeciej klasie gimnazjum część matematyczno-przyrodnicza Przedmioty przyrodnicze Karty pracy geografia Pierwszy próbny egzamin w trzeciej klasie gimnazjum część matematyczno-przyrodnicza Przedmioty przyrodnicze Karty pracy Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne sp. z o.o., Warszawa 2013

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny. Wycieczka krajoznawczo-turystyczna. 04 07.05. 2014 r.

Projekt edukacyjny. Wycieczka krajoznawczo-turystyczna. 04 07.05. 2014 r. Projekt edukacyjny Wycieczka krajoznawczo-turystyczna 04 07.05. 2014 r. Votivkirche to inaczej Kościół Wotywny o budowli neogotyckiej. Strzeliste wieże Votivkirche mają po 99 m wysokości. Nazwa wotywny

Bardziej szczegółowo

ROTUNDA. RESKON - Pracownia Konserwacji Dzieł Sztuki

ROTUNDA. RESKON - Pracownia Konserwacji Dzieł Sztuki ROTUNDA - 8 - Fot.R.1 Rotunda, widok w kierunku północnym Fot.R.2 Rotunda, widok w kierunku zachodnim - 9 - Fot.R.3 Rotunda, widok w kierunku wschodnim Fot.R.4 Rotunda, widok w kierunku południowym - 10

Bardziej szczegółowo

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek.

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Lasy te były bogate w zwierzynę. Żyły w nich tury, żubry, niedźwiedzie,

Bardziej szczegółowo