Copytight by Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Copytight by Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu"

Transkrypt

1 15 (2010) Ks. Piotr Roszak* Pamplona toruń O jakiej liturgii toledańskiej mówi Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej (1595)? Opublikowane w 1925 roku anonimowe dzieło poświęcone wyprawie po południowych krańcach Europy nie było do tej pory wnikliwie studiowane pod kątem liturgicznym 1. Polski szlachcic, przemierzając kraje basenu Morza Śródziemnego, zwraca uwagę na szereg charakterystycznych i odmiennych od znanych mu zwyczajów panujących w Rzeczpospolitej, związanych z odprawianiem Eucharystii, niezwykle teatralnymi procesjami Bożego Ciała, ale także architekturą kościelną. Dzieło Anonima pozostaje ważnym świadectwem literatury podróżniczej i pamiętnikarskiej okresu staropolskiego, a przy tym ciekawym przyczynkiem do historii liturgii w Hiszpanii. * Doktor teologii, asystent Katedry Teologii Dogmatycznej Uniwersytetu Nawarry w Pamplonie (Hiszpania) oraz adiunkt w Zakładzie Teologii Fundamentalnej i Religiologii Wydziału Teologicznego UMK. 1 Anonim, Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej (1595), wyd. J. Czubek, Polska Akademia Umiejętności, Kraków TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

2 142 Ks. Piotr Roszak Znani w Polsce badacze Diarjusza (Kazimierz Hartleb 2, Władysław Magnuszewski 3, Tadeusz Hahn 4, Henryk Barycz) nie są zgodni co do autorstwa dzieła i dyskusja pozostaje w sferze jedynie hipotez. Niektórzy za autora pamiętnika uznają Stanisława Niegoszewskiego (H. Barycz 5 ), inni kojarzą Anonima ze Stanisławem Wapowskim (A. Sajkowski) lub Fryderykiem Szemkiem (W. Magnuszewski). Sam pamiętnik Anonima nie dotarł do naszych czasów w pełnej wersji, brakuje bowiem początku i końca dzieła, dlatego relacja zaczyna się wraz z opisem podróży z Neapolu do Solerno z 3 marca 1595 roku. Rękopiśmienna kopia, na podstawie której został opublikowany tekst w 1925 roku, pochodzi z XVII wieku i był własnością Marstinów. Autor Diarjusza podróżuje sam, pokonując odległości przede wszystkim pieszo między ciekawymi miejscami 6. Pomysł, aby udać się do Hiszpanii narodził się w Neapolu, w którym odwiedził Stanisława Reszkę. Głównym celem podróży hiszpańskiej miało stać się Santiago de Compostela, ale po dotarciu statkiem do Marsylii burza zmusiła go do zmiany ruty i skierowała ku Afryce, a stamtąd przez Majorkę do Barcelony. Przybywa do niej 25 marca 1595 roku i właśnie na katalońskiej ziemi rozpoczyna się przygoda z Hiszpanią, w której ma okazję zobaczyć m.in. takie miejsca, jak Montserrat, Cervere, Saragossę, Alcalá de Hernares, Madryt, Toledo, Kordobę, Sewillę. Nie wiemy, czy autorowi Diarjusza dane było zrealizować swoje postanowienie, aby udać się do grobu św. Jakuba w Composteli, znajdującego się w okresie średniowiecza w gronie najczęściej odwiedzanych sanktuariów Europy 7. Relacja Anonima urywa się w Lizbonie i więcej o jego podróżach już nic nie wiemy. W niniejszym artykule interesuje nas przede wszystkim aspekt liturgiczny i usytuowa- 2 K. Hartleb, Polski Cyriak z Ankony. Nieznany peregrynant na Maltę, do Hiszpanii i Portugalii, Kwartalnik Historyczny, XLIX, 1935, s W. Magnuszewski, O Autorze Dzienników podróży po Włoszech, Malcie, Hiszpanii i Portugalii z 1595 r., Odrodzenie i Reformacja w Polsce, XIX, 1974, s T. Hahn, Anonima Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej w roku 1595, Lwów Poza tym o podróży Anonima piszą Gabriela Makowiecka, Piotr Sawicki, Adam Kucharski. 5 H. Barycz, Rewizja rewizji czyli o przedwczesnym pasowaniu jezuity Fryderyka Szembka na autora anonimowego diariusza podróży włosko-iberyjskiej z roku 1595, Odrodzenie i Reformacja w Polsce, XXII, 22 (1977), s Więcej na temat realiów podróży po ówczesnej Europie: A. Mączak, Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVIII wieku, Warszawa J. Tanco, El Camino de Santiago en Navarra, Militaria. Revista de Cultura Militar 14 (2000), s TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

3 O jakiej liturgii toledańskiej mówi Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej (1595)? 143 nie Anonima na tle innych polskich pielgrzymów, którzy podjęli wysiłek dotarcia do Santiago de Compostela. Opis Hiszpanii, który zawiera Diarjusz, jest jak uważają badacze najlepszą relacją poświęconą temu krajowi, gdyż Anonim okazuje się wszechstronnym obserwatorem architektury i zwyczajów, interesuje go historia, kultura, ale także sposób rządzenia krajem (administracja, wojskowość etc.). Już po pierwszych liniach dzieła można zauważyć fascynację Hiszpanią, ludźmi, którzy tam mieszkają, kulturą i obyczajami mieszkańców Iberii. Negatywne spostrzeżenia Anonima są wyjaśniane tak szybko, że tracą swoje pejoratywne ostrze. Bez wątpienia, w kategoriach ogólnych, potrzebnych dla uchwycenia interesującego nas tutaj aspektu historyczno-liturgicznego, Anonim jest nietuzinkowym piewcą wielkości i potęgi Hiszpanii czasów Filipa II. 1. Polskie pielgrzymki i podróże do Hiszpanii w średniowieczu i renesansie Polscy pielgrzymi znali Hiszpanię przede wszystkim jako państwo znajdujące się na szlaku prowadzącym do Grobu Apostoła Jakuba Camino de Santiago. Niemniej jednak kontakty polsko-hiszpańskie datowane są już na X wiek, dzięki relacjom z podróży Ibrahima ibn Jakuba z Tortosy, który podróżował po krajach słowiańskich na zlecenie prawdopodobnie kalifów hiszpańskich, podtrzymywane dzięki instytucjom kościelnym i zakonom (św. Jacek Odrowąż, który spotyka św. Dominika Guzmana w Bolonii) 8. Położenie geograficzne Polski w żaden sposób nie ułatwiało włączenia się w wielkie szlaki pielgrzymkowe, choćby z racji napiętych stosunków politycznych z sąsiadami. Ale mimo to Polacy byli obecni w wielkich centrach pielgrzymkowych chrześcijańskiego świata: w Rzymie, Jerozolimie i Santiago, zwłaszcza od czasów króla Kazimierza Wielkiego ( ) 9. 8 G. Bak, La imagen de España en la literatura polaca del siglo XIX: (diarios, memorias, libros de viajes y otros testimonios literarios), Universidad Complutense, Madrid 2002, s J. Tanco, O kluczach do sukcesu : strategia promocyjna Camino de Santiago na podstawie doświadczenia hiszpańskiego ( ), referat wygłoszony podczas Międzynarodowej Konferencji o Camino de Santiago, 23 października 2009 r. w Ośrodku Chopinowskim w Szafarni. W dużej mierze bazuję na przedstawionej w referacie historii polskich śladów na Camino de Santiago. TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

4 144 Ks. Piotr Roszak Zachowane do dziś dokumenty świadczą o wielu pielgrzymach z terenów polskich. W 1377 roku Hermann von Ruden z Gdańska rozpoczyna pielgrzymkę do Santiago, aby uwolnić się od kary wygnania, na którą został skazany. Z tego samego portu rok później, jak opowiada prof. José María Lacarra, wypływa statek należący do Goswina Grote i Tidmana Stickera, obierający sobie za cel Santiago de Compostela. W drodze powrotnej, znajdując się na wysokości Finisterre, zostali napadnięci przez piratów angielskich, którzy zabili właściciela i trzech żeglarzy-pielgrzymów. Ci, którzy przeżyli, musieli zostawić piratom cały swój dobytek. W 1379 roku kancelaria króla aragońskiego Piotra IV wydaje szesnaście glejtów bezpieczeństwa, z których cztery przewidziane były dla Polaków 10. O glejty prosili również, oprócz nich, dwaj Flandryjczycy, pięciu Niemców i czterech Neapolitańczyków. 15 kwietnia 1379 roku przybywają do kancelarii królewskiej polscy pielgrzymi: Stanisław de Verderkere, Franciszek z Szubina, Klemens z Mokrska, Jakub Cztan. W 1380 roku odnotowuje się również w kancelarii aragońskiej ślady obecności Polaków proszących o glejt, który nadawał pielgrzymom wyjątkowy status prawny. Kary, nakładane przez wymiar sprawiedliwości na tych, którzy wyrządzali pielgrzymom krzywdę, były w tych przypadkach wyższe od normalnych 11. Posiadający glejt mogli również liczyć na nocleg w szpitalach na Camino i otrzymać racje żywieniowe, rozdawane im jako pielgrzymom 12. Ta sama kancelaria wystawiła dwa kolejne glejty dla Polaków w 1405 roku; podobnie w 1414 roku wydała glejt innemu Polakowi, Mesturusowi Suamberchowi, który prosił o dokument w środku zimy. W latach wystawiono jedynie siedem glejtów, z których trzy odebrali Polacy, pozostałe otrzymali: w 1400 roku doradca króla Aragonii Francisco de Vilanova, w 1405 roku książę Tarentu Karol, w 1414 roku jałmużnik Juan i niemiecki książe Folrad Mansferd. Pielgrzymki odbywano z różnych powodów, choćby tego, który zainspirował dwudziestoletniego pielgrzyma z Gdańska, Jakuba Lubbe, urodzonego w dzień św. Jakuba w 1400 roku. Przeszedł on drogą kontynentalną, bez korzystania ze statku, w towarzystwie duchownego Ad- 10 A. Poch y Gutierrez, Un status de inmunidad internacional del peregrino jacobeo, Compostellanum 4 (1965), s Więcej na temat prawnej opieki nad pielgrzymami w czasach średniowiecza: F. Gallegos, Estatuto jurídico de los peregrinos en la España medieval, Xunta de Galicja, Santiago de Compostela J. F. Arenas, Elementos simbólicos en la peregrinación Jacobea, Edilesa, Leon TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

5 O jakiej liturgii toledańskiej mówi Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej (1595)? 145 riana z Marienburga i jego siostry, zakonnicy Gertrudy. Z kolei żołnierz pochodzenia polskiego, być może najemnik w Niemczech i zaciągnięty do armii Filipa II na wojnę z Portugalią, pielgrzymuje z Portugalii aż do Santiago w 1581 roku, przechodząc przez Tuy. Ciekawie wspomina Compostelę Jakub Sobieski, ojciec króla polskiego Jana III, w ramach podróży, będącej zwyczajem szlachty polskiej, po różnych krajach europejskich, a konkretnie Hiszpanii, w której obok Santiago odwiedził również Leon, Owiedo i Ribadeo. Odnośnie do polskich śladów w pielgrzymkach do Santiago dysponujemy świadectwem prośby Magnusa Msciboviensis z 18 lipca 1611 roku, skierowanej do dostawcy katedry w Pampelunie, aby mógł prosić o jałmużnę i w ten sposób pokryć koszty pielgrzymowania do Santiago. Prośba jest zredagowana po łacinie, języku uniwersalnym, co pozwala sądzić o stanie duchownym proszącego. Wikariusz generalny biskupstwa Juan Peralta wydaje mu zgodę na proszenie o jałmużnę na osiem dni 13. Warto wspomnieć także o innych ważnych polskich precedensach podróżniczych do Hiszpanii z okresu bezpośrednio poprzedzającego wyprawę opisywaną w Diarjuszu. Pierwszym z nich był Stanisław Polak, który przybywa do Hiszpanii w 1490 roku i osiedla się w Sewilli. Choć niewiele wiadomo o jego życiu, to jednak nie ulega wątpliwości jego olbrzymi wkład w rozwój drukarstwa hiszpańskiego. W ciągu swego czternastoletniego pobytu wydrukował blisko 111 książek. W XVI wieku, blisko pół wieku przed Anonimem, trzykrotnie przebywa w Hiszpanii słynny Jan Dantyszek ( ). 2. Przestrzeń liturgiczna w oczach Anonima Autor Diarjusza zwraca baczną uwagę na architekturę sakralną Hiszpanii odmienną niż w Polsce. Gdy 24 września 1595 roku dociera do Toledo (Anonim używa nazwy Tolet 14 ), choć miał zamiar początkowo zostać krótki czas, to jednak z powodu choroby, najpierw silnej gorączki, a potem paroksyzmu wyrażenie w języku staropolskim oznaczające 13 Por. L. Vazquez de Parga, J. Lacarra, Las peregrinaciones a Santiago de Compostela, Gobierno de Navarra, Pamplona Por. Anonim, dz. cyt., s Swój pobyt w Toledo ( ) Anonim opisuje jako pewną jedność. TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

6 146 Ks. Piotr Roszak cios, atak w tym przypadku bliżej nieokreślonej choroby 15 postanawia zostać aż do niedzieli. Spędzony w Toledo czas najpierw wykorzystuje na poznanie uliczek miasta 16, podziwia jego położenie 17, jego bogactwo i kwitnący handel 18, a także poznaje jego historię 19. Już krótki spacer po mieście uświadamia mu, że istnieje wiele klasztorów należących do różnych rodzin zakonnych, a także wyróżniających się swoją oryginalną budowlą kościołów. To właśnie katedra Najświętszej Maryi Panny w Toledo, wedle Anonima jeden z dwóch najważniejszych zabytków miasta (obok pałacu Karola V), jest miejscem niezwykłego doświadczenia liturgicznego, które jest niezwykle istotne dla historii liturgii: kościół Panny Najświętszej, który z moschei murzyńskiej Ferdinandus III, Castellae rex, reformował, barzo piękny, wielki, bogaty, między wszytkiemi, com ich kiedy widał starym budynkiem i kształtem budowanych kościołów, nie wiem, bym piękniejszy widział. Staroświeckać struktura, ale ma w sobie wielką maiestatem i wspaniałość i wewnątrz i z wierzchu, mianowicie czoło, z zachodu wschodząc do niego; kaplic w nim z obu stron dziwnie pięknych kilkanaście, jedna nad wszytkie, zowią ją Cabilla, pomposa barzo i z wierzchu pozłocona i wewnątrz dziwnie ozdobiona 20. Opis katedry toledańskiej zawiera wiele cennych wskazówek, który przygotowują Anonima na doświadczenie celebracji w innym rycie niż ten, do którego był przyzwyczajony w ojczyźnie. Dziwi go jednak już sama 15 Por. W. Decyk-Zięba, St. Dubisz, Glosariusz staropolski. Dydaktyczny słownik etymologiczny, Warszawa Anonim, dz. cyt., s. 88: Murowane jest miasto wszystko i piękne mury ma, zwłaszcza publica aedificia. Ulice barzo ciasne, więc, że pochodziste, barzo się tym szpeci. 17 Tamże: Leży na wysokiej górze prawie im umbilico wszystkiej Hiszpanii, nad rzeką Tagus, rzeczoną a Tago, filio Gomeri [ ]. Mało nie w koluchno obtocza ta rzeka miasto to Tolet. 18 Tamże, s. 89: Jest bogate to miasto we wszytko, bogatego szlachetnego stanu bogatych ludzi moc, kupców rozmaitych, rzemieślnika wszelakiego, złotników barzo siła, miecznicy tu najprzedniejsi we wszytkiej Europie. Anonim jak wyznaje w swoim dzienniku nie mógł się oprzeć pięknie toledańskich mieczy i dlatego jeden z nich kupił dla siebie. 19 Polski Anonim zna historię miasta, którego korzenie sięgają czasów rzymskich, konsula Brutusa z czasów Juliusza Cezara, a także źródła jego współczesnego bogactwa, które związane są z osobą cesarza Karola V, którego pałac ma okazję podziwiać jako górujący nad miastem. 20 Anonim, dz. cyt., s. 90. TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

7 O jakiej liturgii toledańskiej mówi Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej (1595)? 147 przestrzeń liturgiczna. Najpierw zewnętrzny, dostojny wygląd katedry, odzwierciedlający majestat długich lat jej istnienia. Pierwszy kościół został konsekrowany już w epoce wizygockiej w 587 roku za czasów króla Rekareda (+601), który odegrał kluczową rolę w odejściu Wizygotów od arianizmu i przejściu na katolicyzm 21. Po inwazji muzułmanów na Półwysep Iberyjski kościół został przekształcony w meczet (stąd Anonim mówi o moschei [meczecie] murzyńskiej, czyli afrykańskiej Arabowie wtargnęli do Hiszpanii właśnie z Afryki którą to moschei król Ferdynand ponownie zamienił w chrześcijańską świątynię 22 ), po czym już po odzyskaniu Toledo przez króla Alfonsa VI w 1085 roku znów staje się świątynią chrześcijańską. Świątynie mozarabskie, w których sprawowano liturgię rytu hiszpańskiego, budowane były na planie siatki złożonej z szeregu czworoboków, co jasno odwołuje się do kościołów wizygockich i jednocześnie zdradza inspiracje muzułmańskie 23. Cechą charakterystyczną jest podział na małe obszary, o skąpej widoczności, a nawet półmroku. Wrażenie labiryntu i ograniczonej przestrzeni to szczególny wyróżnik architektury mozarabskiej: w czasach prześladowań miały nie zwracać na siebie uwagi, ale ich celem było wskazywanie drogi pokory i uniżenia jako najlepszej do spotkania z Bogiem w liturgii 24. To jednak nie tę katedrę mógł podziwiać Anonim, lecz zbudowaną przez arcybiskupa Rodrigo Ximénez de Rada, za panowania króla Ferdynanda III Świętego, przywoływanego przez autora Diarjusza. Staroświeckać struktura, o której wspomina Anonim w swoim dzienniku, to gotycki styl katedry właśnie z trzynastowiecznej przebudowy abpa Rodrigo, którą najprawdopodobniej kierował architekt Marcin 25. Nie 21 Por. J. Cruz Muñoz, Historia de Toledo, Azacanes, Toledo Odnośnie do moschei, czyli meczetu, które inni podróżnicy z czasów naszego Anonima mogli podziwiać m.in. w Konstantynopolu por. M. Prejs, Egzotyzm w literaturze staropolskiej. Wybrane problemy, Warszawa 1999, s M. Rincon Alvarez, Mozárabes y mozarabías, Ediciones Universidad de Salamanca, Salamanca 2003, s W architekturze mozarabskiej, która sięga swymi korzeniami do czasów wizygockich, silnie odczuwających wpływy arabskie, ale jeszcze sprzed kalifatu, zwraca uwagę: styl koryncki z ornamentyką roślinną, łuk znany już z czasów rzymskich i bizantyjskich, naturalne modele na fryzy. Świątynie mozarabskie nie posiadają fasady i charakteryzują się wielokształtowością. 24 M. Rincon Alvarez, dz. cyt., Tradycja wskazywała na Petrus Petri jako głównego architekta. Dziś jednak nie podtrzymuje się tej opinii por. R. Gonzalvez, La Catedral Primada De Toledo: dieciocho siglos de historia, Editor, Toledo 2010, s. 346n. Por. także F. Chueca Goitia, La catedral de Toledo, Editorial Everest, León TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

8 148 Ks. Piotr Roszak był to jednak czysty styl średniowieczny, lecz uzupełniany w kolejnych zmianach historycznych, zwłaszcza związanych z tzw. stylem Cisneros na początku XVI w. 26 W zewnętrznym oglądzie uwagę Anonima przykuwa jedna z kaplic bocznych katedry, pozłocona i wyróżniająca się wielkością spośród innych, nazywana Cabilla. Prawdopodobnie chodzi o kaplicę mozarabską w południowo-zachodniej części katedry, która wyróżnia się w bryle świątyni swoim oktogonalnym kształtem. Wzniesiona przez kardynała Cisneros na początku XVI wieku staje się ważnym miejscem dla ocalenia rytu hiszpańsko-mozarabskiego przed zapomnieniem 27. Anonim pozostawia na kartach pamiętnika także opis wyposażenia świątyni, wskazując na chór oddzielony od pozostałej części świątyni ozdobną kratą, ale niezwykle ciekawią go szczegóły przestrzeni ołtarzowej. Przyciąga jego uwagę: ołtarz dziwnie zdobiony, formy bogate, lichtarze wysokie, mosiądzowe, ale nade wszystko pulpity dwa, co na nich czytają epistolę i ewangelię, wielkie i piękne barzo, mosiądzowe, pozłociste 28. To ten sam ołtarz, o którym Anonim dowiedział się, że odprawiał na nim Eucharystię sam św. Ildefons (+667), którego znaczenia ze względu na zasługi dla sformułowania podstawowych tez mariologicznych trudno przecenić. Autor Diarjusza zna legendę o św. Ildefonsie i objawieniu, którego było jego udziałem przy tym ołtarzu. Dwa istniejące miejsca odczytu Pisma Świętego w trakcie celebracji to niechybny znak oryginalności liturgii hiszpańsko-mozarabskiej 29. Warto zatrzymać się nieco przy dziwności ołtarza, która zwraca uwagę 26 Arquitectura y mecenazgo. La imagen de Toledo en el Renacimiento, Alianza, Madrid 1987, s. 63: styl Cisneros to adaptacja idei renesansu do architektury, co w późniejszym czasie stworzy coś, co określa się mianem plateresco. Obie tendencje dotykają i zmieniają mudejar. 27 Kaplica została wzniesiona przy dużej opozycji kapituły toledańskiej, ale dzięki wytrwałości kard. Cisneros, który połączył dawną Salę Kapitularną, istniejącą mniejszą kaplicę w nową i dostojną, mogła powstać przestrzeń dla celebracji w rycie hiszpańskim, na którą przychodziło wielu wiernych. Więcej o reformie kard. Cisneros: P. Roszak, Mozarabowie niespokojna mniejszość. Liturgia mozarabska jako projekt duchowości czasów bycia w mniejszości w kontekście Brewiarza Gotyckiego, Teologia i Człowiek 13(2009), Anonim, dz. cyt., J. Fontaine, La España Románica 10: El Mozárabe. El rito mozárabe último florecimiento de la liturgia hispánica, Ediciones Encuentro, Madrid 1984, s. 45. TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

9 O jakiej liturgii toledańskiej mówi Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej (1595)? 149 Anonima i trzyczęściowym podziale przestrzeni celebracji właściwej dla liturgii mozarabskiej 30. Przestrzeń w liturgii posiada charakter symboliczny, który doskonale obrazują teksty związane z obrzędem konsekracji świątyni, które znajdują się w Antyfonarzu Wizygocko-Mozarabskim z katedry w Leon 31. Pierwszym chórem jest zgromadzenie wiernych świeckich, które zyskuje w rycie hiszpańskim dominujące ukierunkowanie eschatologiczne 32. W drugim chórze znajdują się posługujący (lektorzy, akolici, a nawet diakoni), którzy stają niejako na czele pierwszego z chórów, wyraźnie oddzieleni od ludu łukiem i ozdobną kratą, otwierającą Via Sacra wewnątrz świątyni. Ta przestrzeń otrzyma w rycie nazwę pulpitu, ponieważ roztacza się wokół podwyższonego miejsca, z którego lektor czy psalmista proklamuje Słowo Boże 33. Nazwa, jak sugeruje Juan Manuel Ferrer, wielki znawca historii rytu, to rezultat przejęcia ówczesnej terminologii łacińskiej z epoki wizygockiej i mozarabskiej odnoszącej się do teatru rzymskiego, a konkretnie przestrzeni aktorów (między orchestra i proscaenium wznosiło się podwyższone miejsce przeznaczone do deklamacji lub śpiewu zwane pulpitum) 34. W większych kościołach w przestrzeni tego hiszpańskiego pulpitu wznoszono dodatkowo specjalną ambonę nazywaną Trybunałem dla lektury Ewangelii. Można przypuszczać, że to właśnie te pulpity widział w katedrze w Toledo autor Diarjusza. Trzecią przestrzenią celebracji jest ołtarz ara w którym sprawuje się liturgię ofiary. W tym trzecim chórze znajduje się biskup oraz prezbiterzy skupieni wokół swego pasterza. Wejście do tej części świątyni było często bogato zdobione (zasłony, lampy wotywne, relikwiarze), porównując ten drugi łuk z wielką fasadą świątyni jerozolimskiej 35, natomiast sam ołtarz przyozdabiano jedynie na czas celebracji: w pozo- 30 Doskonałym wprowadzeniem w temat jest publikacja: J. M. ferrer Grenesche, Curso de Liturgia Hispano-Mozárabe, Ed. Estudio Teológico de San Ildefonso, Toledo 1995, s Antifonario Visigótico-Mozárabe de la catedral de Leon, red. L. Brou i J. Vives, Barcelona Madrid 1959, f. 265,7 f. 268,15 (dalej AVM). 32 Por. F. Íñiguez, La liturgia en las miniaturas mozárabes, Archivos leoneses, XV, 1961, Dokładny opis tego chóru spotykamy u św. Izydora, Etymologiarium, XV, 4, 15, wyd. J. Oroz, vol. II, Madrid 1983, s J. M. Ferrer, La Eucaristía en rito hispano-mozárabe. Gestualidad y ambiente para la celebración, Toletana 1(1999), s AVM, f. 267, s. 20. TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

10 150 Ks. Piotr Roszak stałym okresie pozostawał nieprzykryty żadną tkaniną 36. Ołtarz w liturgii hiszpańsko-mozarabskiej, przynajmniej od okresu wizygockiego, miał zazwyczaj kształt litery tau : był to znak eschatologiczny, a także odniesienie do męczenników (których relikwie umieszczano w podstawie ołtarza, w pewnego rodzaju studni) i księgi życia z Apokalipsy 37. Ołtarze znajdowały się praktycznie przy samej ścianie lub blisko niej. Naturalnie w rycie hiszpańskim nigdy nie odprawiano Mszy św., będąc zwróconym ku ludowi, lecz ku wschodowi, ku Bogu. W czasie wielkiego postu zasłaniano ołtarz (jako część świątyni) zasłonami umieszczonymi na łuku, aby misteria były zakryte dla wiernych, podobnie jak to się działo po śmierci Adama aż do czasów Chrystusa. Przy okazji warto wspomnieć o pomieszczeniu typowym jedynie dla liturgii hiszpańsko-mozarabskiej donarium. Umieszczone najczęściej w nawie bocznej, po lewej stronie spoglądając na absydę, było miejscem składania darów ofiarnych i wszelkich innych ofiar składanych na rzecz Kościoła. Gdy kościół nie posiadał specjalnego pomieszczenia, wówczas stawiano tam jedynie stół 38. To właśnie tam następowało przygotowanie darów eucharystycznych, później niesionych w procesji do ołtarza. 3. Diarjusz i opis liturgii mozarabskiej w Toledo Zdecydowanie bardziej interesujący niż opis samej przestrzeni liturgicznej jest opis liturgii sprawowanej w katedrze, w której uczestniczy zdziwiony autor Diarjusza. Jak sam opowiada, dzięki przypadkowej obecności pewnego jezuity (w Toledo istniało już wówczas Kolegium Jezuickie) może lepiej zrozumieć liturgię, którą on określa jako: sposób starodawny odprawiania Mszy św. po murzyńsku, jaki wzięli byli starzy ich antecessoriowie ich a sancto Isidoro Hispalensi, episcopo, discipulo S. Gregorii papae, to jest ex Africana ecclesia i zowią ją liturgia Africana, a Hiszpanie Mozarate Por. M. Gómez Moreno, Iglesias mozárabes. Arte español de los siglos IX al XI, Ed. Universidad de Granada, Granada Warto zwrócić uwagę również na rozdział poświęcony sztuce mozarabskiej w: E. Fernández González, El arte mozárabe, w: Los mozárabes, una minoría olvidada. Ed. Fundación El Monte, Sevilla J.-M. Ferrer, dz. cyt., s L. Caballero, De nuevo a propósito de la basílica de Recópolis, AESPA, n. 62, 1989, s Anonim, dz. cyt., s. 91. TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

11 O jakiej liturgii toledańskiej mówi Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej (1595)? 151 Anonim kusi się o definicję tej liturgii i w tym jednym zdaniu pozostawia podstawową wskazówkę, gdzie szukać korzeni rytu. Historycy wskazują, że silny wpływ na kształtowanie chrześcijaństwa na Półwyspie Iberyjskim odegrał Kościół afrykański, o czym świadczy z jednej strony żywy kult św. Cypriana, jak również wiele listów kierowanych do niego ze strony biskupów hiszpańskich. Słuszne jest zatem upatrywanie genezy rytu we wpływach wschodnich liturgii, które poprzez Kościół afrykański i jego celebracje dociera do Hiszpanii, w której ta liturgia zyskuje miano mozarabskiej. Widocznych jest wiele elementów wschodnich (zwłaszcza egipskich i kartagińskich), które szczegółowo omówimy poniżej, ale warto wskazać choćby na pozostałości Hagios jako wezwania litanijnego, stosowanego podczas modlitwy powszechnej. Sam termin mozarabska nie oddaje całej historii rytu, który obejmuje przecież nie tylko czasy mozarabów (chrześcijan, którzy pozostali pod okupacją muzułmańską od VIII w., ale nie zatracili swojej wiary), ale przede wszystkim epokę dużo wcześniejszą, w której naczelną rolę przy tworzeniu tekstów liturgicznych odegrały trzy wielkie stolice metropolitarne: Toledo, Sewilla, Tarragona. Określenie mozarabska to docenienie roli ludzi, którzy sprawili, że liturgia nie zanikła (jak choćby afrykańska, z której się zrodziła), ale dotrwała do naszych czasów 40, choć to zdecydowanie nie wyczerpuje jej specyfiki. Polski podróżnik z XVI w. uczestniczy w niedawno odnowionej liturgii, która przeżywa swoją świetność właśnie dzięki mozarabom i ich wierności, dlatego nie może dziwić taka identyfikacja liturgii. Nieco dalej na kartach swego pamiętnika Anonim odnosi się do burzliwej historii tej liturgii z końca XI w: wielki rozruch o tę liturgią, gdy ją znieść chciano a rzymską wprowadzić; czyniono o nią pojedynki, liturgie obie w ognie miotano, i tak przecię otrzymali, że się w tym kościele została 41. Warto zwrócić uwagę na przemawiający realizm tej wypowiedzi. W czasie prób unifikacji liturgicznej, którą żyła Europa Zachodnia za pontyfikatu Grzegorza VII, dochodziło do wielu dramatycznych scen. Romanizacja rytu mozarabskiego, wedle świadectwa kronik z Najera, dokonywała się za cenę palenia mszałów i pozostałych ksiąg liturgicznych 40 A. King, Liturgie of the Primatial Sees, The Bruce Publishing Company, Milwaukee 1957, 524n 41 Anonim, dz. cyt., s. 92. TEOLOGIA_15_2010.indb :02:37

12 152 Ks. Piotr Roszak liturgii hiszpańskiej, spośród których dzięki niezłomnej postawie św. Millana ocalały księgi klasztoru w Cogolla. Wracając jednak do samej liturgii, jak słusznie zauważa Anonim, uczestnicząc w dniu św. Michała Archanioła w obrzędach starodawnego rytu, osobą niezwykle zasłużoną dla rozwoju teologicznego tej liturgii jest św. Izydor z Sewilli, przyjaciel św. Grzegorza Wielkiego. To właśnie sewilijski teolog, autor słynnych Etymologii, jest twórcą wielu formularzy mszalnych tej liturgii, a także wyznania wiary, które bardzo długo było obecne w liturgii. W opisie przebiegu celebracji autor Diarjusza dobrze oddaje następujące po sobie obrzędy, zapamiętując ich kolejność, postawy kapłana oraz reakcje i odpowiedzi ludu. Introitu nie mówiąc, zaraz śpiewano 2 epistoły; potym ewangelią, potym ofertorium, potym oracye, jako u nas przed epistołą, potym śpiewają Hagios, Hagios, Hagios etc., potym znowu oracye pro diversis; potym osculum pacis wziąwszy dyakon od kapłana, subdyakonowi oddaje, ten zaś tym, co najbliżej ołtarza, i tak subsequenter jeden drugiemu, a dyakon zaraz, obracając się śpiewa: Quomodo astutis pacem facite 42. Anonim wydaje się zdziwiony sposobem rozpoczęcia liturgii: po procesji do ołtarza o której nie wspomina jednak następuje lektura dwóch epistoł (którymi były w rzeczywistości czytania z ksiąg prorockich i z listów apostolskich), po których wierni już w postawie stojącej słuchają Ewangelii, a po niej aklamacji Alleluja. Nie zawsze jednak jest tak, jak opisuje Diarjusz, ponieważ w czasie wielkich celebracji czytania są poprzedzone Prelegendum oraz Gloria. Wydaje się jednak, że obserwowana przez niego liturgii toledańska mogła zacząć się od pozdrowienia ludu Pan niech będzie z wami i bezpośredniej lektury Pisma Świętego. Po proklamacji Ewangelii Anonim nie wspomina o homilii, która zwykle była po Alleluja następowało ofertorium. Widząc niesione do ołtarza dary eucharystyczne, autor Diarjusza spodziewa się zapewne, wzorem rzymskiej liturgii, obrzędów przygotowania. Tymczasem po złożeniu na ołtarzu chleba i wina (często w uroczystej procesji z donarium, o którym wspominaliśmy) rozpoczynają się oracye jako u nas przed epistołą, co mogłoby wskazywać na sacrificium, śpiewaną modlitwę przypominającą być może Anonimowi psalm lub oratio admonitionis, wezwanie do 42 Anonim, dz. cyt., s. 92. TEOLOGIA_15_2010.indb :02:38

13 O jakiej liturgii toledańskiej mówi Diarjusz peregrynacji włoskiej, hiszpańskiej i portugalskiej (1595)? 153 składania próśb, co mogłoby odpowiadać modlitwie w rycie rzymskim przed proklamacją Słowa Bożego po którym następuje modlitwa powszechna, wykonywana w rycie hiszpańskim w formie dyptyków, które rozpoczyna śpiew Hagios 43. Po zakończeniu tej dwuczęściowej modlitwy liturgia zaprasza do pojednania się ze sobą uczestników jako swoistą gwarancję autentyczności uczestnictwa i poprzez obrzęd pocałunku pokoju, o którym wspomina Anonim. To dopiero introit ksiądz czyni, potym zaczyna Sursum corda śpiewać, ale tak miasto Sursum corda śpiewa Aures ad Dominum. Potym śpiewają Sanctus i zaś kapłan śpiewa oracye i zaraz podnosi Najświętszy Sakrament i zaś po kilku oracyach zaśpiewał po Dominus vobiscum, Fidem quam corde credimus ore dicamus i znowu podnosi hostią, potym jęto śpiewać Patem, potym po długich różnych ceremoniach, obróciwszy się, rzekł Humiliate vos benedictioni, potym po długim śpiewaniu dyakon co służy, obróciwszy się śpiewał Solenia completa sunt 44. W opisie Anonima rozpoczyna się przebieg modlitwy eucharystycznej, w której jednak nie wychwycił illatio, rodzaj rzymskiej prefacji oraz amen, które towarzyszy konsekracji obu form. Zwraca uwagę drugie podniesienie hostii problematyczne pozostaje pierwsze, ponieważ w rycie hiszpańsko-mozarabskim nie istniało podniesienie w trakcie konsekracji, a nawet nie wymagano uklęknięcia: lud w pozycji stojącej asystował wydarzeniu na specyficzny dla liturgii hiszpańskiej sposób wyznania wiary, rozpoczynającego obrzędy komunii (istnieją tu jednak poważne różnice między dwiema tradycjami A i B liturgii mozarabskiej). Credo odmawiane przed Modlitwą Pańską jest traktowane jako przygotowanie do przyjęcia Komunii Świętej (pod dwiema postaciami). To wyznanie dokonuje się w obliczu podniesionego przez kapłana Najświętszego Sakramentu. Opis Anonima kończy się podkreśleniem wielu długich i różnych gestów, po których udziela się błogosławieństwa i następuje obwieszczenie zakończenia liturgii przez diakona i rozesłanie wiernych. 43 Por. S. Jaramillo, Los dípticos hispánicos, Los Nomina, EX (1970), s Anonim, dz. cyt., s. 92. TEOLOGIA_15_2010.indb :02:38

Plan pracy z ministrantami

Plan pracy z ministrantami Plan pracy z ministrantami na podstawie materiałów formacyjnych Krajowego Duszpasterstwa Służby Liturgicznej oraz Dyrektorium Duszpasterstwa Służby Liturgicznej Czyli: -kto? -kiedy? -co? Formacja ministrancka

Bardziej szczegółowo

PRZECZYTAJ także o IX Pielgrzymce Archidiecezjalnej do Grecji w kwietniu 2012 roku - zostało jeszcze kilka miejsc wolnych.

PRZECZYTAJ także o IX Pielgrzymce Archidiecezjalnej do Grecji w kwietniu 2012 roku - zostało jeszcze kilka miejsc wolnych. Archidiecezja Poznańska z okazji Roku Wiary organizuje kolejną, X Archidiecezjalną Pielgrzymkę, tym razem do Fatimy, w dniach od 18 do 27 października 2012 roku. Zapraszamy do udziału w pielgrzymce zarówno

Bardziej szczegółowo

Jak przygotować i przeprowadzić oazę modlitwy? Wskazania dla animatorów.

Jak przygotować i przeprowadzić oazę modlitwy? Wskazania dla animatorów. Jak przygotować i przeprowadzić oazę modlitwy? Wskazania dla animatorów. Dla organizujących po raz pierwszy oazę modlitwy, a także dla innych w celu przypomnienia, podajemy poniżej wskazania dotyczące

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo Czterdziestogodzinne

Nabożeństwo Czterdziestogodzinne Nabożeństwo Czterdziestogodzinne Współcześnie czterdziestogodzinne nabożeństwo jest stopniowo zapominane. Najczęściej służy jedynie jako wstęp do Wielkiego Postu. Ma ono jednak bardzo bogatą i długą tradycję.

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Opracowanie: mgr Violetta Kujacińska mgr Małgorzata Lewandowska Zasady: IZ może być ustna lub pisemna, IZ pisemną przekazujemy

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

M O D L I T W A P O W S Z E C H N A

M O D L I T W A P O W S Z E C H N A M O D L I T W A P O W S Z E C H N A MODLITWA WIERNYCH Jest modlitwą błagalną lud odpowiada na słowo Boże przyjęte z wiarą i zanosi do Boga prośby wykonując wynikającą z chrztu funkcję kapłańską Powinna

Bardziej szczegółowo

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

C E N T R A L N A O A Z A M A T K A A D 2 0 1 4

C E N T R A L N A O A Z A M A T K A A D 2 0 1 4 6 czerwca 2014, Piątek VII tyg. Wielkanocy EUCHARYSTIA Z NIESZPORAMI DONY KOŚCIÓŁ Godzina celebracji 20:00 Godzina próby zespołu 19:30 Wojciech Kosmowski Pomocnik ceremoniarza 1 Ps 2x MŚ 2x OŁ MK Służba

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK

TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK PARAFIA ŚWIĘTEGO STANISŁAWA BISKUPA I MĘCZENNIKA W ŁABOWEJ A.D. 2015 TRIDUUM PASCHALNE Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Pana Ogólne

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA Z RELIGII. I. Czy przyjaźnię się z Panem Jezusem? Ocena Dobra

WYMAGANIA Z RELIGII. I. Czy przyjaźnię się z Panem Jezusem? Ocena Dobra WYMAGANIA Z RELIGII I. Czy przyjaźnię się z Panem Jezusem? Niedostateczna Dopuszczająca Dostateczna Dobra bardzo dobra Celująca Wykazuje rażący brak wiadomości programowych klasy IV. Wykazuje zupełny brak

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

Parafia św. Gerarda w Gliwicach

Parafia św. Gerarda w Gliwicach Niedziela Palmowa Plan Liturgii Parafia św. Gerarda w Gliwicach Przygotowanie Liturgii - Kielich, patena głęboka, ampułki (nowe) z wodą i winem (ceremoniarz: liczba hostii!!!); - Szaty liturgiczne koloru

Bardziej szczegółowo

M I N I S T R A N C I

M I N I S T R A N C I W s k a z ó w k i p r a k t y c z n e M I N I S T R A N C I M I T R Y I P A S T O R A Ł U O G Ó L N E Z A S A D Y Każdy posługujący w liturgii: pamięta, że uczestniczy w misterium i ma innych do niego

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IV Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IV Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Triduum Paschalne......5 Wielki Czwartek (5 kwietnia)......5 Droga Krzyżowa (6-7 kwietnia Wielki Piątek, Wielka Sobota)......8 Chrystus zmartwychwstał! (8 kwietnia Niedziela Wielkanocna)....

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Europejski Viadrina Magdalena Pietrzak Historia Dróg Jakubowych w Europie, ich znaczenie i rozwój 26.02.2013 Wronki Podziałprezentacji 1. Św. Jakub Apostoł 2. Dlaczego Santiago de Compostela?

Bardziej szczegółowo

Boże Ciało - Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa

Boże Ciało - Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa Boże Ciało - Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa, Boże Ciało jest jednym z głównych świąt obchodzonych w Kościele katolickim. Choć świadomość

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

W s k a z ó w k i p r a k t y c z n e L E K T O R

W s k a z ó w k i p r a k t y c z n e L E K T O R W s k a z ó w k i p r a k t y c z n e L E K T O R O G Ó L N E Z A S A D Y Każdy posługujący w liturgii: pamięta, że uczestniczy w misterium i ma innych do niego prowadzić przygotowuje się do swoich zadań

Bardziej szczegółowo

PORÓWNANIE ZAWARTOŚCI DWÓCH EDYCJI KALENDARZA LITURGICZNEGO NA ROK 2011

PORÓWNANIE ZAWARTOŚCI DWÓCH EDYCJI KALENDARZA LITURGICZNEGO NA ROK 2011 PORÓWNANIE ZAWARTOŚCI DWÓCH EDYCJI KALENDARZA LITURGICZNEGO NA ROK 2011 Zasób Wskazania i normy dotyczące poszczególnych okresów liturgicznych Obchody ogólnopolskie Numery stron w czterotomowym wydaniu

Bardziej szczegółowo

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016 Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Środa, 27 lipca 16.00 przylot na Lotnisko Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej IKONOSTAS Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) ściana z ikonami, która w cerkwi oddziela miejsce

Bardziej szczegółowo

VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA

VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA ZELATOR wrzesień2015 3 VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA Sobota, 3 października, 2015 Niniejszy numer Zelatora ukazuje się głównie ze względu na VI Diecezjalną pielgrzymkę Żywego Różańca do Łagiewnik.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA IV. Ocena. dobra

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA IV. Ocena. dobra WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA IV Rozdział I CZY PRZYJAŹNIĘ SIĘ Z PANEM JEZUSEM? - charakteryzuje postawę przyjaciela Jezusa; - wymienia przykazania Dekalogu; - scharakteryzować znaki liturgiczne

Bardziej szczegółowo

Wspomnienie z białostockiej pielgrzymki na kanonizację Jana Pawła II i Jana XXIII

Wspomnienie z białostockiej pielgrzymki na kanonizację Jana Pawła II i Jana XXIII Wspomnienie z białostockiej pielgrzymki na kanonizację Jana Pawła II i Jana XXIII W dniach 23 IV 04 V 2014 odbyła się pielgrzymka, której centralnym punktem było uczestnictwo w kanonizacji Jana Pawła II

Bardziej szczegółowo

Klasa I OCENA BARDZO DOBRA (5) UCZEŃ: - systematycznie i starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń. - jest zawsze przygotowany do zajęć

Klasa I OCENA BARDZO DOBRA (5) UCZEŃ: - systematycznie i starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń. - jest zawsze przygotowany do zajęć Klasa I OCENA CELUJĄCA (6) - systematycznie i bardzo starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń - systematycznie odrabia zadania domowe - zawsze jest przygotowany do zajęć - okazuje szacunek Panu Bogu i ludziom

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum ROZDZIAŁ CELUJĄCY BARDZO DOBRY DOBRY DOSTATECZNY DOPUSZCZAJĄCY NIEDOSTATECZNY I. Kim jestem? 2. Uzupełnia zdobytą na 3. Aktywnie uczestniczy w lekcji

Bardziej szczegółowo

Parafia św. Gerarda w Gliwicach

Parafia św. Gerarda w Gliwicach W ielki C zwartek Msza św. Wieczerzy Pańskiej Plan Liturgii Parafia św. Gerarda w Gliwicach Przygotowanie Liturgii - Dary ofiarne: 1. dwa kielichy, ampułki (nowe) 2. odpowiednia ilość komunikantów do konsekracji

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi.

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. reprezentuje klasę lub szkołę w parafii lub diecezji, np. poprzez udział w

Bardziej szczegółowo

CEREMONIAŁ ZERZEŃSKI LITURGIA MĘKI PAŃSKIEJ SKRÓCONA. Wskazania dla Służby Liturgicznej Parafii Wniebowzięcia N. M. P. w Zerzniu

CEREMONIAŁ ZERZEŃSKI LITURGIA MĘKI PAŃSKIEJ SKRÓCONA. Wskazania dla Służby Liturgicznej Parafii Wniebowzięcia N. M. P. w Zerzniu CEREMONIAŁ ZERZEŃSKI LITURGIA MĘKI PAŃSKIEJ SKRÓCONA Wskazania dla Służby Liturgicznej Parafii Wniebowzięcia N. M. P. w Zerzniu OBRZĘDY WSTĘPNE 1) Procesja wejścia Przed procesją wejścia posługujący ustawiają

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w zakresie 3 klasy szkoły podstawowej. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych

Kryteria oceniania w zakresie 3 klasy szkoły podstawowej. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych Kryteria oceniania w zakresie 3 klasy szkoły podstawowej opracowane na podstawie materiałów katechetycznych Jezus przychodzi do nas podczas Mszy Świętej z serii Dar Jezusa podręcznik nr OW-2.2/61/10 do

Bardziej szczegółowo

Propozycja programu Nawiedzenia Zduny

Propozycja programu Nawiedzenia Zduny Propozycja programu Nawiedzenia Zduny LITURGIA NAWIEDZENIA OBRAZU MATKI BOŻEJ CZĘSTOCHOWSKIEJ 1 Ustawienie procesji (godz.15 55 ) Krzyż i świece 1.......... Feretrony Sztandary Delegacje niosące OBRAZ

Bardziej szczegółowo

Święty Jakub Apostoł. Syn Zebedeusza i Salome. z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa

Święty Jakub Apostoł. Syn Zebedeusza i Salome. z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa Święty Jakub Apostoł Syn Zebedeusza i Salome z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa poniósł męczeńską śmierć w 44 r. w Palestynie według tradycji wprowadzał

Bardziej szczegółowo

PEREGRYNACJA RELIKWII ŚWIĘTEGO JANA PAWŁA II

PEREGRYNACJA RELIKWII ŚWIĘTEGO JANA PAWŁA II PEREGRYNACJA RELIKWII ŚWIĘTEGO JANA PAWŁA II W ODDZIALE OKRĘGOWYM W BIAŁYMSTOKU AUGUSTÓW, 4-5 PAŹDZIERNIKA BAZYLIKA NAJŚWIĘTSZEGO SERCA PANA JEZUSA, UL. KSIĘDZA SKORUPKI 6 4 października 18:00 Eucharystia

Bardziej szczegółowo

II. MIEJSCE I CZAS SPRAWOWANIA MSZY ŚWIĘTEJ

II. MIEJSCE I CZAS SPRAWOWANIA MSZY ŚWIĘTEJ MSZA ŚWIĘTA rozumieć, aby lepiej uczestniczyć Spis treści WSTĘP ks. Jan Hadalski TChr...5 CZĘŚĆ PIERWSZA Wiadomości ogólne o Mszy Świętej...9 I. ISTOTA EUCHARYSTII... 11 ks. Marek Pyc Ustanowienie Eucharystii:

Bardziej szczegółowo

Wieczorem nasi hiszpańscy koledzy i koleżanki z niecierpliwością czekali, aby nas zabrać do swoich domów.

Wieczorem nasi hiszpańscy koledzy i koleżanki z niecierpliwością czekali, aby nas zabrać do swoich domów. W dniach 9-13 lutego grupa naszych uczennic i nauczycieli uczestniczyła w spotkaniu w ramach programu edukacyjnego Comenius Europe-Different Houses- One Community. Tym razem udaliśmy się do przepięknego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z religii kl. III w oparciu o realizowany program W drodze do Wieczernika nr: AZ-1-01/10

Wymagania edukacyjne z religii kl. III w oparciu o realizowany program W drodze do Wieczernika nr: AZ-1-01/10 Wymagania edukacyjne z religii kl. III w oparciu o realizowany program W drodze do Wieczernika nr: AZ-1-01/10 Ocena niedostateczny Uczeń nie opanował umiejętności i wiadomości określonych w podstawie programowej,

Bardziej szczegółowo

Liturgia Trydencka dzisiaj

Liturgia Trydencka dzisiaj CONVERSI AD D OMINUM! Zwróćmy się ku Panu! Liturgia Trydencka dzisiaj Ks. Mateusz Szewczyk Co to jest liturgia? SACROSANCTUM CONCILIUM "Słusznie zatem uważa się liturgię za wypełnianie kapłańskiej funkcji

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie Pielgrzymki Jubileuszowej

Przygotowanie Pielgrzymki Jubileuszowej Przygotowanie Pielgrzymki Jubileuszowej ks. Marcin Loretz * Zespół Liturgiczny Warszawa, 19 maja 2009 * Autor oryginalnego dokumentu (prezentacji) Na potrzeby publikacji w dalszej części prezentacji usunięto

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z religii kl. I

Wymagania edukacyjne z religii kl. I Wymagania edukacyjne z religii kl. I Drogi Pierwszoklasisto! Dwa razy w tygodniu będziemy spotykać się na lekcjach katechezy. Na nasze spotkania będziesz przynosił zeszyt w kratkę i podręcznik. Dodatkowo

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10 WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10 Celujący: ze zrozumieniem wykonuje znak krzyża św. samodzielnie odtworzy z pamięci modlitwę Aniele Boży, Zdrowaś

Bardziej szczegółowo

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus przychodzi mimo zamkniętych drzwi. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Bardziej szczegółowo

OBRZĘD PRZYJĘCIA NOWYCH MINISTRANTÓW I PROMOCJA MINISTRANTÓW NA WYŻSZE STOPNIE LITURGICZNE

OBRZĘD PRZYJĘCIA NOWYCH MINISTRANTÓW I PROMOCJA MINISTRANTÓW NA WYŻSZE STOPNIE LITURGICZNE OBRZĘD PRZYJĘCIA NOWYCH MINISTRANTÓW I PROMOCJA MINISTRANTÓW NA WYŻSZE STOPNIE LITURGICZNE 1. Uwagi ogólne: - promocja do stopni ministranckich odbywa się co roku i jest główną uroczystością ministrantów

Bardziej szczegółowo

MODLITWY PE NIĄCYCH RÓŻNE POS UGI I FUNKCJE LITURGICZNE

MODLITWY PE NIĄCYCH RÓŻNE POS UGI I FUNKCJE LITURGICZNE opracł: Centralna Diakonia Liturgiczna Ruchu Świat o-życie na odstawie wyd. 3. roboczego Dyrektorium dusz asterstwa służby liturgicznej MODLITWY PE NIĄCYCH RÓŻNE POS UGI I FUNKCJE LITURGICZNE DLA WSZYSTKICH

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA

PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA Szkoła podstawowa Etap I Klasy I- III Cele katechetyczne: 1. Zachęcanie do aktywnego

Bardziej szczegółowo

Coaching Way.Metrum kurs coachingu w drodze do Santiago de Compostela!

Coaching Way.Metrum kurs coachingu w drodze do Santiago de Compostela! TM Coaching Way. kurs coachingu w drodze do Santiago de Compostela! idea projektu W filozofii METRUM coaching to DROGA, jaką Klient pokonuje osiągając integralność osobistą. DROGA ta może mieć różne formy.

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka uczestników Dziennego Domu Pomocy Społecznej do Krakowa, Łagiewnik i Kalwarii Zebrzydowskiej

Pielgrzymka uczestników Dziennego Domu Pomocy Społecznej do Krakowa, Łagiewnik i Kalwarii Zebrzydowskiej Pielgrzymka uczestników Dziennego Domu Pomocy Społecznej do Krakowa, Łagiewnik i Kalwarii Zebrzydowskiej W dniu 13 marca 2015 roku uczestnicy Dziennego Domu Pomocy Społecznej w Krasnymstawie wyjechali

Bardziej szczegółowo

Konspekt z lekcji religii prawosławnej w kl. I gimnazjum.

Konspekt z lekcji religii prawosławnej w kl. I gimnazjum. Konspekt z lekcji religii prawosławnej w kl. I gimnazjum. DZIAŁ: Liturgika. Opracował ks. Jerzy Klimiuk Temat lekcji: Liturgia Uprzednio Poświeconych Darów jako specyficzny element Wielkiego Postu. Cele

Bardziej szczegółowo

Rok liturgiczny (kościelny)

Rok liturgiczny (kościelny) Rok liturgiczny (kościelny) Adwent Okres Narodzenia Pańskiego Okres zwykły cz. I Wielki Post Triduum Paschalne Okres Wielkanocny Okres zwykły cz. II Przeczytajcie fragment Składu apostolskiego. Jakie fakty

Bardziej szczegółowo

Tradycja w Rodzinie s. 11. Tradycja w Kościele s. 16

Tradycja w Rodzinie s. 11. Tradycja w Kościele s. 16 Tradycja w Rodzinie s. 11 w n u m e r z e : Tradycja w Kościele s. 16 od redakcji Przygotuj się do Liturgii Niedziela Zmartwychwstania Pańskiego, 31 marca: I czytanie: Dz 10,34a,37-43; II czytanie: Kol

Bardziej szczegółowo

Jak nazywa się księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii, używane podczas sprawowania liturgii?

Jak nazywa się księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii, używane podczas sprawowania liturgii? Jak nazywa się księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii, używane podczas sprawowania liturgii? Wymień kolory szat liturgicznych. Kiedy w Liturgii używa się białego koloru szat liturgicznych? /3

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Kalendarza liturgicznego dla Polski na rok 2012

Prezentacja Kalendarza liturgicznego dla Polski na rok 2012 Prezentacja Kalendarza liturgicznego dla Polski na rok 2012 Rozwijany pasek zakładek po lewej stronie pozwala na sprawne poruszanie się po zawartości kalendarza. Często występujące w kalendarzu fragmenty

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii

Kryteria oceniania z religii Kryteria oceniania z religii OCENA NIEDOSTATECZNA - wykazuje się brakiem jakiejkolwiek wiedzy w zakresie materiału przewidzianego programem, - ma lekceważący stosunek do przedmiotu, do wartości religijnych

Bardziej szczegółowo

PISTA 3. - Cześć. Jestem Paula. - Jak masz na imię? - Jestem Beatriz. - Skąd jesteś?

PISTA 3. - Cześć. Jestem Paula. - Jak masz na imię? - Jestem Beatriz. - Skąd jesteś? MINI LEKCJA Kurs hiszpańskiego mini lekcja 1 Conocer a las personas. Escucha los diálogos y responde a las preguntas. PISTA Posłuchaj dialogów i odpowiedz na pytania pełnymi zdaniami. - Hola! Me llamo

Bardziej szczegółowo

HOMILIA wygłoszona podczas Mszy św. odprawionej w intencji Kościoła na zakończenie konklawe w Kaplicy Sykstyńskiej 14 marca 2013 r.

HOMILIA wygłoszona podczas Mszy św. odprawionej w intencji Kościoła na zakończenie konklawe w Kaplicy Sykstyńskiej 14 marca 2013 r. Ojciec Święty Franciszek HOMILIA wygłoszona podczas Mszy św. odprawionej w intencji Kościoła na zakończenie konklawe w Kaplicy Sykstyńskiej 14 marca 2013 r. tych trzech czytaniach widzę pewien wspólny

Bardziej szczegółowo

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA Papież Franciszek wydał rozporządzenia dotyczące odpustów i sakramentu spowiedzi w Roku Miłosierdzia. Uczynił to w liście do przewodniczącego Papieskiej

Bardziej szczegółowo

Nadużycia liturgiczne podczas celebracji Mszy świętej 1

Nadużycia liturgiczne podczas celebracji Mszy świętej 1 Ks. Zdzisław Janiec Nadużycia liturgiczne podczas celebracji Mszy świętej 1 Wstęp 1. Papież Jan Paweł II w Liście wielkoczwartkowym do kapłanów z 1980 r. (Tajemnica i kult Eucharystii) akcentuje: Kapłan

Bardziej szczegółowo

Liturgia Męki Pańskiej. Plan Liturgii

Liturgia Męki Pańskiej. Plan Liturgii Wielki Piątek Liturgia Męki Pańskiej Plan Liturgii Parafia św. Wawrzyńca w Zabrzu Mikulczycach Przygotowanie Liturgii - Szaty liturgiczne: kolor czerwony (ministranci: czerwony) - Teksty liturgiczne: 1.

Bardziej szczegółowo

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa I. Świadkowie Chrystusa 2 3 4 5 6 określa sposoby odnoszenia się do Boga na wzór Jezusa wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. określa sposoby odnoszenia się do Boga

Bardziej szczegółowo

Kurs hiszpańskiego. 1 Qué es esto? Esto es un mapa de Europa. Co to jest? To jest mapa Europy. 2 mini lekcja

Kurs hiszpańskiego. 1 Qué es esto? Esto es un mapa de Europa. Co to jest? To jest mapa Europy. 2 mini lekcja MINI LEKCJA 2 PISTA 2 1 Qué es esto? Esto es un mapa de Europa. Co to jest? To jest mapa Europy. Pamiętaj! Pytając o przedmiot pytamy Qué es esto? - co to jest? Odpowiadając mówimy Esto es To jest i dodajemy

Bardziej szczegółowo

Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40.

Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40. Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40. dniu po Zmartwychwstaniu Pańskim. Wniebowstąpienie jest ukoronowaniem

Bardziej szczegółowo

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska

I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska 1. Przedmioty obowiązkowe 1.1. Kanon studiów teologicznych I. Program studiów 6-letnich jednolitych magisterskich Kierunek: Teologia Specjalność: Kapłańska Wstęp do filozofii Z 1 Historia filozofii starożytnej

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum kl. I, Temat 29

Gimnazjum kl. I, Temat 29 Rok liturgiczny Okres zwykły Wielki Post Okres Bożego Narodzenia Triduum Paschalne Okres wielkanocny Adwent Okres zwykły Dopasuj nabożeństwo do okresu liturgicznego. Dopisz kolor szat liturgicznych obowiązujący

Bardziej szczegółowo

W DRODZE DO WIECZERNIKA PRZYJMUJEMY. Poradnik metodyczny do nauki religii dla klasy III szkoły podstawowej

W DRODZE DO WIECZERNIKA PRZYJMUJEMY. Poradnik metodyczny do nauki religii dla klasy III szkoły podstawowej W DRODZE DO WIECZERNIKA PRZYJMUJEMY Pana Jezusa Poradnik metodyczny do nauki religii dla klasy III szkoły podstawowej Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2013 Wprowadzenie do pracy z podręcznikiem do

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

Przystanek EDU www.przystanekedu.pl

Przystanek EDU www.przystanekedu.pl Przystanek EDU www.przystanekedu.pl Przystanek EDU Wszelkie prawa zastrzeżone. Rozpowszechnianie, kopiowanie w całości lub części bez zgody Przystanek EDU zabronione. Przystanek EDU MINI LEKCJA 2 PISTA

Bardziej szczegółowo

CEREMONIAŁ ZERZEŃSKI MSZA PRZY UDZIELANIU BIERZMOWANIA. Wskazania dla Służby Liturgicznej Parafii Wniebowzięcia N. M. P. w Zerzniu

CEREMONIAŁ ZERZEŃSKI MSZA PRZY UDZIELANIU BIERZMOWANIA. Wskazania dla Służby Liturgicznej Parafii Wniebowzięcia N. M. P. w Zerzniu CEREMONIAŁ ZERZEŃSKI MSZA PRZY UDZIELANIU BIERZMOWANIA Wskazania dla Służby Liturgicznej Parafii Wniebowzięcia N. M. P. w Zerzniu OBRZĘDY WSTĘPNE 1) Procesja wejścia Przed procesją wejścia posługujący

Bardziej szczegółowo

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM 2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM PIERWSZE CZYTANIE Syr 24, 1-2. 8-12 Mądrość Boża mieszka w Jego ludzie Czytanie z Księgi Syracydesa. Mądrość wychwala sama siebie, chlubi się pośród swego ludu. Otwiera

Bardziej szczegółowo

PIERWSZEGO, TRZECIEGO I CZWARTEGO PRZYKAZANIA KOŚCIELNEGO

PIERWSZEGO, TRZECIEGO I CZWARTEGO PRZYKAZANIA KOŚCIELNEGO PIĘĆ PRZYKAZAŃ KOŚCIELNYCH 1. 1. W niedziele i święta nakazane uczestniczyć we Mszy świętej i powstrzymać się od prac niekoniecznych. 2. 2. Przynajmniej raz w roku przystąpić do Sakramentu Pokuty. 3. 3.

Bardziej szczegółowo

1 Mało znane litanie do Świętych

1 Mało znane litanie do Świętych 1 Spis treści 2 Spis treści Słowo wstępne......5 Litania do Świętej Anny......7 Litania do Świętego Judy Tadeusza......9 Litania o Świętej Marii Magdalenie.... 11 Litania do Świętego Jerzego.... 13 Litania

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki to duże miasto w województwie podlaskim nad rzeką Narwią. Historia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN DOTYCZĄCY FOTOGRAFOWANIA I FILMOWANIA W CZASIE SPRAWOWANIA LITURGII NA TERENIE DIECEZJI GLIWICKIEJ

REGULAMIN DOTYCZĄCY FOTOGRAFOWANIA I FILMOWANIA W CZASIE SPRAWOWANIA LITURGII NA TERENIE DIECEZJI GLIWICKIEJ REGULAMIN DOTYCZĄCY FOTOGRAFOWANIA I FILMOWANIA W CZASIE SPRAWOWANIA LITURGII NA TERENIE DIECEZJI GLIWICKIEJ I. UWAGI WSTĘPNE 1. Niniejszy Regulamin, zarówno jego normy ogólne jak i konkretne wskazania

Bardziej szczegółowo

I. FORMACJA NADZWYCZAJNYCH SZAFARZY KOMUNII ŚWIĘTEJ

I. FORMACJA NADZWYCZAJNYCH SZAFARZY KOMUNII ŚWIĘTEJ 1 Posługę nadzwyczajnych szafarzy Komunii św. ustanowioną instrukcją Immensae caritatis (29.01.1973) Konferencja Episkopatu Polski wprowadziła w dniu 2 maja 1990 roku i określiła warunki, według których

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII W KLASIE CZWARTEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII W KLASIE CZWARTEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII W KLASIE CZWARTEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ opracowane na podstawie materiałów katechetycznych Zaproszeni przez Boga. Nowa wersja zgodnych z Programem nauczania religii Poznaję

Bardziej szczegółowo

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć Chcielibyśmy bardziej służyć Karol Białkowski: Witam serdecznie Piotra Nazaruka, dyrygenta, kompozytora i chyba można tak powiedzieć twórcę chóru Trzeciej Godziny Dnia? Piotr Nazaruk: Twórca to za dużo

Bardziej szczegółowo

Renata Dulian Franciszkańskie Wydawnictwo Św. Antoniego prowincji Św. Jadwigi Braci Mniejszych : strona internetowa

Renata Dulian Franciszkańskie Wydawnictwo Św. Antoniego prowincji Św. Jadwigi Braci Mniejszych : strona internetowa Renata Dulian Franciszkańskie Wydawnictwo Św. Antoniego prowincji Św. Jadwigi Braci Mniejszych : strona internetowa Fides: Biuletyn Bibliotek Kościelnych 1-2 (32-33), 214-217 2011 FIDES Biuletyn Bibliotek

Bardziej szczegółowo

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH ul. Kościelna 4 PEŁCZYCE 73-260 tel. 95 7685315 wik. 957685015 Kościół parafialny: Pw. Narodzenia NMP w Pełczycach - poświęcony: 8 IX 1946 r.

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Wymagania podstawowe: Ocena celująca: Uczeń posiada wiedzę wykraczającą poza program religii własnego poziomu edukacji. Zna obowiązujące modlitwy i mały

Bardziej szczegółowo

Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie.

Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie. nr 1 (1) marzec kwiecień 2014 SANKTUARIUM MATKI BOŻEJ FATIMSKIEJ Sosnowiec Zagórze Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie. św. Ojciec

Bardziej szczegółowo

Parafia św. Wawrzyoca w Zabrzu Mikulczycach

Parafia św. Wawrzyoca w Zabrzu Mikulczycach Wielki Czwartek Msza św. Wieczerzy Pańskiej Plan Liturgii Parafia św. Wawrzyoca w Zabrzu Mikulczycach Spotykamy się w Wielki Czwartek w drugiej zakrystii: - ceremoniarze i wyznaczeni ministranci: 45 min.

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże. Kopalnia Soli Wieliczka - trasy turystyczne związane z turystyką religijną

Szczęść Boże. Kopalnia Soli Wieliczka - trasy turystyczne związane z turystyką religijną Szczęść Boże Kopalnia Soli Wieliczka - trasy turystyczne związane z turystyką religijną Kajetan d Obyrn Prezes Zarządu Kopalni Soli Wieliczka SA Kraków, 14.06.2012 Geneza turystki pielgrzymkowej w wielickiej

Bardziej szczegółowo

Religia klasa III. I Modlimy się

Religia klasa III. I Modlimy się Religia klasa III I Modlimy się 1. Nowy rok szkolny czasem pogłębienia przyjaźni z Jezusem wie, że każda katecheza jest spotkaniem z Jezusem wyjaśnia i uzasadnia, co pogłębia naszą przyjaźń z Jezusem 2.

Bardziej szczegółowo

Informator dla Przyjaciół CeDeH-u

Informator dla Przyjaciół CeDeH-u CDH w Zakroczymiu jest kapucyńskim klasztorem oraz miejscem formacji w duchowości franciszkańskiej, kapucyńskiej i honorackiej, dla osób konsekrowanych i świeckich. Ma tu swoją siedzibę Biblioteka, Archiwum

Bardziej szczegółowo

RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat "RYTUAŁU RODZINNEGO"

RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat RYTUAŁU RODZINNEGO Rytuał domowy RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat "RYTUAŁU RODZINNEGO" Ocena: Nie ma jeszcze oceny Cena 67,00 zł 67,00 zł Kwota rabatu: Zadaj pytanie o

Bardziej szczegółowo

Zauważamy, że nowe sytuacje w rodzinach, a także w życiu społecznym, ekonomicznym, politycznym i kulturalnym. domagają się

Zauważamy, że nowe sytuacje w rodzinach, a także w życiu społecznym, ekonomicznym, politycznym i kulturalnym. domagają się Zauważamy, że nowe sytuacje w rodzinach, a także w życiu społecznym, ekonomicznym, Szukamy: politycznym i kulturalnym 1. Doświadczenia żywej wiary 2. Uzasadnienia swojej wiary domagają się 3. Wspólnoty

Bardziej szczegółowo

K r y t e r i a o c e n i a n i a w klasie II szkoły podstawowej

K r y t e r i a o c e n i a n i a w klasie II szkoły podstawowej K r y t e r i a o c e n i a n i a w klasie II szkoły podstawowej W całym nauczaniu wczesnoszkolnym, a więc także w klasie drugiej traktujemy ocenę jako środek wspierania ucznia, wzmacniania pozytywnej

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

Parafia św. Gerarda w Gliwicach

Parafia św. Gerarda w Gliwicach Wielki Piątek Liturgia Męki Pańskiej Plan Liturgii Parafia św. Gerarda w Gliwicach Przygotowanie Liturgii - Ołtarz ma być zupełnie obnażony, bez krzyża, świeczników i obrusów - Szaty koloru czerwonego

Bardziej szczegółowo

KOCHAMY DOBREGO BOGA. Bóg kocha dzieci. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci czteroletnich

KOCHAMY DOBREGO BOGA. Bóg kocha dzieci. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci czteroletnich KOCHAMY DOBREGO BOGA Bóg kocha dzieci Poradnik metodyczny do religii dla dzieci czteroletnich Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2011 Ogólna prezentacja i wprowadzenie do pracy z podręcznikiem Kochamy

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

MODLITWA POWSZECHNA OGÓLNE WPROWADZENIE I. WPROWADZENIE

MODLITWA POWSZECHNA OGÓLNE WPROWADZENIE I. WPROWADZENIE MODLITWA POWSZECHNA OGÓLNE WPROWADZENIE I. WPROWADZENIE Drugi Sobór Watykański postanowił przywrócić w obrządku rzymskim modlitwę powszechną, czyli modlitwę wiernych (KL 53). Rada do wykonania Konstytucji

Bardziej szczegółowo

Projekt: 3 Biegun. Wyprawa szlakiem św. Jakuba z Kaliningradu do Santiago de Compostela. Trasa: Rosja, Polska, Niemcy, Belgia, Francja, Hiszpania

Projekt: 3 Biegun. Wyprawa szlakiem św. Jakuba z Kaliningradu do Santiago de Compostela. Trasa: Rosja, Polska, Niemcy, Belgia, Francja, Hiszpania Projekt: 3 Biegun Wyprawa szlakiem św. Jakuba z Kaliningradu do Santiago de Compostela. Trasa: Rosja, Polska, Niemcy, Belgia, Francja, Hiszpania Wyprawa wspierać będzie metodę edukacyjną BIEGUN pozwalającą

Bardziej szczegółowo

Wprowadzać pokój. Pojęcia, postaci: pokój Chrystusa, sakrament kapłaństwa, kapłani bohaterowie, antyklerykalizm.

Wprowadzać pokój. Pojęcia, postaci: pokój Chrystusa, sakrament kapłaństwa, kapłani bohaterowie, antyklerykalizm. 15 Wprowadzać pokój 1 Cele katechetyczne wymagania ogólne: odkrywanie wartości egzystencjalnej Ośmiu błogosławieństw, ze szczególnym uwzględnieniem roli szerzenia pokoju (wobec jego zagrożeń we współczesnym

Bardziej szczegółowo

Chrzest Święty to pierwszy i najpotrzebniejszy sakrament, który gładzi grzechy, daje nam godność dziecka Bożego oraz czyni członkiem Kościoła.

Chrzest Święty to pierwszy i najpotrzebniejszy sakrament, który gładzi grzechy, daje nam godność dziecka Bożego oraz czyni członkiem Kościoła. I. Sakramenty 1. Chrzest Co to jest Chrzest Święty? Chrzest Święty to pierwszy i najpotrzebniejszy sakrament, który gładzi grzechy, daje nam godność dziecka Bożego oraz czyni członkiem Kościoła. Udzielamy

Bardziej szczegółowo