Skandal artystyczny forma twórczej prezentacji?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Skandal artystyczny forma twórczej prezentacji?"

Transkrypt

1 Natalia Okoñ Skandal artystyczny forma twórczej prezentacji? Nie istnieje ogólna teoria skandalu artystycznego, chocia mo emy próbowaæ okreœliæ cechy, jakie powinno spe³niaæ dzie³o sztuki, aby skandal wywo³aæ. Co ciekawe, nikt nie napisa³ historii sztuki z tego punktu widzenia, byæ mo e dlatego, e wiele wybitnych dzie³ nigdy skandalu nie wywo³a³o, a by³ on czêsto udzia³em prac niezbyt wartoœciowych. 68 akademia dyskurs 3.p65 68

2 Podobnie mo emy mówiæ o epokach w sztuce podatnych na skandal i takich, w których nigdy on nie zaistnia³. Dlatego pisanie o skandalu artystycznym jako o szczególnej formie prezentacji twórczej wymaga du ej dozy metodologicznej i historycznej ostro noœci, poniewa ³atwo jest tu ulec nadmiernie obiegowym, lansowanym przez wspó³czesne media opiniom oraz historycznie utrwalonym i przez to samo nieco skostnia³ym przeœwiadczeniom. W moim artykule dosyæ bogaty materia³ faktograficzny stara³am siê przedstawiæ w trzech komplementarnych wobec siebie rozdzia³ach. W pierwszym, w syntetyczny sposób, prezentujê to, co ³¹czy siê z poetyk¹ skandalu w ujêciu historycznym, podczas gdy dwa nastêpne ukazuj¹ ten problem bardziej szczegó³owo rozdzia³ drugi w odniesieniu do sztuki szeroko rozumianego Zachodu, rozdzia³ trzeci do sztuki polskiej. I S³ownik wspó³czesnego jêzyka polskiego okreœla skandal jako czyn, postêpowanie wywo³uj¹ce oburzenie, zgorszenie; awantura, dopuszczaj¹c skandal polityczny, towarzyski. S³ownik nie wspomina o skandalach artystycznych jako szczególnej formie prezentacji twórczej, byæ mo e dlatego, e skandale te postrzegane s¹ jako zdarzenia rzadkie, zwi¹zane z elitarnymi formami ycia spo³ecznego i przez to samo nie potrzebuj¹ce odzwierciedlenia w wersji s³ownikowej. Pisz¹c o artystycznych skandalach dotykamy zatem si³¹ rzeczy znaczeñ zadomowionych raczej w szeroko pojmowanej sferze obyczajów, zachowañ i zwi¹zanych z nimi stereotypów spo³ecznych ni w autonomicznie pojmowanym obszarze sztuki. Tym bardziej, e bycie artyst¹ ju od czasów staro ytnych kojarzono z ekscentrycznoœci¹, niezwyk³oœci¹, odrêbnoœci¹, a przeœwiadczenia te, potwierdzone zarówno przez Pliniusza Starszego jak i G. Vasariego, doprowadzi³y, ju w wieku XIX, C. Lombroso do postawienia tezy o bezpoœrednim zwi¹zku pomiêdzy geniuszem i ob³¹kaniem. Pisz¹c o skandalach jako o sposobie, a w³aœciwie strategii prezentacji sztuki, musimy zatem z bardzo rozleg³ego, zaœwiadczonego historycznie konglomeratu faktów, anegdot, opowieœci wybraæ te zachowania artystyczne, które skandal, czyli przypominam: postêpowanie wywo³uj¹ce oburzenie, zgorszenie, mia³y u swych Ÿróde³, a nie by³ on tylko form¹ swoistych nieporozumieñ, jakie w historii sztuki dosyæ czêsto nastêpowa³y pomiêdzy artyst¹ i jego mecenasem, czy te twórc¹ i uczestnicz¹c¹ w yciu artystycznym publicznoœci¹. Skandal w zwi¹zku z tym by³ akademia 69 dyskurs 3.p65 69

3 niew¹tpliwie strategi¹ towarzysz¹c¹ na przyk³ad wyst¹pieniu G. Courbeta w 1855 roku i jego wystawie zatytu³owanej Realizm, a nie by³ zamierzony chocia by przez E. Maneta w chwili wystawiania przez niego tak szokuj¹cych ówczesn¹ publicznoœæ dzie³ jak Œniadanie na trawie czy Olimpia, poniewa Manet marzy³ o laurach akademickich i powodzeniu na paryskich Salonach, a nie o wywo³ywaniu, w du ej mierze jak siê okaza³o, obyczajowej, a nie artystycznej, sensacji. Wykorzystuj¹c dalej ten tok rozumowania, ³atwo dojdziemy do wniosku, e skandal musi wynikaæ z intencji artysty i byæ niejako za³o on¹ form¹ jego zachowañ, a nie stanowiæ, nawet potwierdzonego historycznie, lecz z punktu widzenia samej sztuki przypadkowego, œwiadectwa niezrozumienia dzia³añ artystycznych przez odbiorców. Oczywiœcie, wiadome jest, e sfera intencji twórczych nale y do najbardziej tajemniczych i niepodlegaj¹cych ostatecznej racjonalizacji, jednak ³atwo mo emy zauwa yæ, e mówi¹c o skandalu jako strategii twórczej, automatycznie zak³adamy odrêbnoœæ zachowañ zwi¹zanych ze sztuk¹ w stosunku do innych zachowañ ludzkich oraz daleko id¹cy stopieñ autonomizacji sztuki w obrêbie wszystkich innych przejawów funkcjonowania ycia spo³ecznego. To znaczy autonomizacja ta zak³adana jest przez specyficzny konglomerat instytucji, osób oraz preferowanych przez nie wartoœci, który za A. Danto i G. Dickie okreœlamy mianem Œwiata Artystycznego, a niekoniecznie wynika z powszechnych w danym czasie przyzwyczajeñ i przeœwiadczeñ. St¹d p³yn¹ rozliczne nieporozumienia i zatargi, w wiêkszym lub mniejszym stopniu niemo liwe do przewidzenia przez artystê oraz w ogóle potencjalna mo liwoœæ wywo³ania skandalu, który oczywiœcie nie jest mo liwy, je eli Œwiat Artystyczny i postrzegaj¹ca jego wytwory publicznoœæ wyznaj¹ te same zasady dzia³ania i preferuj¹ te same etyczne i estetyczne aksjologie. W zwi¹zku z tym dosyæ trudno jest ustalaæ strategiê skandalu w sztuce œredniowiecznej czy nawet osiemnastowiecznej, chocia stopieñ autonomizacji sztuki niew¹tpliwie obie te epoki znacznie ró ni, podczas gdy w tym sensie, w jakim nadajê temu okreœleniu znaczenie w mojej pracy, ³atwo jest ju o niej mówiæ w odniesieniu do wieku XIX i XX. Nale y jednak wyraÿnie rozgraniczyæ te epoki, poniewa odmiennoœæ samej sztuki powstaj¹cej w dziewiêtnastym i dwudziestym stuleciu ka e nam bardzo ostro nie porównywaæ zwi¹zane z ni¹ intencje i twórcze strategie dzia³ania (Courbet na pewno ró ni³ siê w swych zachowaniach artystycznych od Duchampa, podobnie jak malarstwo impresjonistów od przejawów powstaj¹cej w latach dziewiêædziesi¹tych XX wieku sztuki krytycznej ). 70 akademia dyskurs 3.p65 70

4 Skandal nie mo e byæ zatem kryterium do koñca ujednolicaj¹cym epoki, chocia w pewnym sensie mo e temu s³u yæ, a raczej powinien funkcjonowaæ jako wskazanie i potwierdzenie ich historycznej i artystycznej odmiennoœci. W przeciwnym wypadku nie moglibyœmy odró niæ skandalu zwi¹zanego na przyk³ad z paryskim Salonem Odrzuconych w 1863 roku od tego, jaki wywo³a³y dzia³ania dadaistów. Nieprzypadkowo wspominam tych ostatnich, poniewa na przyk³ad w opublikowanej w Polsce dwukrotnie w latach 1999 i 2001 ksi¹ ce Stulecie w obiektywie. Wielkie skandale XX wieku obok relacji o wykradzeniu Mony Lisy z Luwru w 1911 roku, jedynym wydarzeniem artystycznym, o jakim siê wspomina, jest Rebelia artystów obejmuj¹ca dzia³ania dadaistów: G. Grosza, M. Duchampa i K. Schwittersa. Jak widzimy, skandale artystyczne nie s¹ tutaj na pierwszym miejscu, byæ mo e dlatego, e oryginalny tytu³ ksi¹ ki, nie wiadomo dlaczego zmieniony przez wydawnictwo Muza SA to: Die grossen Skandale und Kriminalfälle. Ksi¹ ka ta, opublikowana po raz pierwszy w Monachium w 1997 roku, si³¹ rzeczy w kwestiach twórczych przejmuje zwi¹zane z niemieckojêzycznym krêgiem historii sztuki przeœwiadczenia, st¹d byæ mo e taki a nie inny dobór nazwisk i zjawisk artystycznych. Niew¹tpliwe jest jednak, e to w³aœnie dadaiœci, a wczeœniej w³oscy futuryœci, pierwsi celowo wykorzystywali strategiê skandalu jako formê prezentacji swych dokonañ twórczych; z tym, e o ile we w³oskim futuryzmie bulwersuj¹ce by³y przede wszystkim g³oszone przez artystów tezy, to w tym drugim przypadku, przy programowej bezprogramowoœci dadaizmu, wa ne by³y sposoby prezentacji pozornie totalnie asemantycznych, absurdalnych, jak uwa ano, dzie³. Czytaj¹c opracowania odnosz¹ce siê do futuryzmu, ³atwo jest zauwa yæ, e strategia F.T. Marinettiego polega³a g³ównie na bulwersowaniu bur uazji, a nie mia³a s³u yæ wywo³ywaniu skandalu, je eli tak to mo na okreœliæ, powszechnego. Wiemy te, e próbowa³ on wrêcz po³¹czyæ has³o nie ma ju piêkna poza walk¹ z krytyk¹ parlamentaryzmu i pochwa³¹ wojny oraz popularyzowaæ swoje idee poœród w³oskiego proletariatu, a pracownicy fabryk rozpowszechniali nak³ady awangardowego pisma Lacerba w latach i bronili futurystów w czasie licznych zajœæ z policj¹. Powszechny aplauz wzbudzi³o te spalenie przez niego oœmiu flag austriackich na mediolañskim Piazza del Dumo. Trudno jest jednak porównywaæ tego typu akcje z wystêpami manifestuj¹cych nihilistyczne i antywojenne przekonania artystami zwi¹zanymi z dadaistycznym Cabaret Voltaire, chocia wiemy, e dzie³a akademia 71 dyskurs 3.p65 71

5 futurystyczne te przyjmowane by³y na przemian gwizdami i oklaskami jak na przyk³ad pokazy w 1916 roku we Florencji filmu ycie futurystyczne, a do strategii twórczej nale a³o publiczne policzkowanie nieprzychylnych kierunkowi krytyków. Skandale rodzi³y siê tutaj na styku dwóch ideologii tradycyjnej, jeszcze u swych podstaw dziewiêtnastowiecznej oraz pozornie nowoczesnej, która jednak dzie³a sztuki traktowa³a podobnie jak ta dziewiêtnastowieczna, to znaczy widzia³a w nich g³ownie noœniki sensów natury etycznej i spo³ecznej. Znaczenie przeciwstawiano innemu znaczeniu, zaanga owanie innej formie zaanga owania, tezie antytezê, podczas gdy w dadaizmie tez¹ by³ brak tez, a jedynym programem by³ nihilistyczny brak programu. Jak pisa³ jeden z prawodawców kierunku, H. Ball: Negationisten wollen wir sein, a s¹d ten mo emy przenieœæ na wszystkie dzia³ania zwi¹zanych z dadaizmem artystów. Nie miejsce tu oczywiœcie na opisywanie skandalizuj¹cych dzia³añ Balla, R. Huelsenbecka, T. Tzary czy H. Arpa, jednak nale y zwróciæ uwagê, e wraz z dadaizmem pojawi³o siê coœ, co mo emy nazwaæ now¹ etyk¹ artystyczn¹ oraz przeœwiadczenie, póÿniej powtórzone zarówno przez Duchampa jak i Beuysa, e ka dy mo e byæ artyst¹. By³o to jedno z najbardziej rewolucyjnych, totalnie niezgodnych z praktyk¹ akademick¹ stwierdzeñ w historii sztuki, nota bene nie do koñca przyswojone przez tak zwan¹ szerok¹ publicznoœæ do dnia dzisiejszego, bêd¹ce nieustannym Ÿród³em nieporozumieñ, a tym samym poœrednio skandali, powstaj¹cych na styku sztuki XX wieku oraz nierozumiej¹cych jej pryncypiów i zasad funkcjonowania, tradycjonalnie ukierunkowanych widzów. Dochodzi³o tu bowiem do konfliktu pomiêdzy tym, co skrajnie autonomiczne a tym, co jest uwik³ane spo³ecznie; tym co estetyczne przy w³¹czaj¹cym równie elementy turpistyczne, brzydotê pojmowaniu tego terminu a tym, co etyczne, dydaktyczne, umoralniaj¹ce. Dzia³o siê tak oczywiœcie tak d³ugo, jak d³ugo awangardy artystyczne d¹ y³y do jasnego wyodrêbnienia sfery swoich artystycznych zainteresowañ najczêœciej w myœl has³a odrêbnoœci sztuki i musia³o siê zmieniæ w momencie prób postmodernistycznego w³¹czenia krytycznych dzia³añ twórczych w kr¹g szeroko pojmowanych zachowañ spo³ecznych. Przys³owiowa wie a z koœci s³oniowej musia³a ulec zniszczeniu, a poetyka skandalu, pozornie ujednolicaj¹ca rozliczne kierunki i nurty w sztuce, mia³a tu niebagatelne znaczenie przy ró nicowaniu kolejnych odmian jej funkcjonowania w spo³eczeñstwie. Mo emy zatem powiedzieæ, e ka da niemal dekada historii sztuki XX wieku mia³a w³asne, swoiste sposoby skandalu, podobnie jak 72 akademia dyskurs 3.p65 72

6 odmienne strategie towarzyszy³y artystom oraz ró norodne by³y zasady materialnego istnienia konkretnych dzie³. Wystarczy porównaæ chocia by dzia³ania surrealistów z wyst¹pieniami tzw. akcjonistów wiedeñskich, aby dojœæ do wniosku, e skandal jako szczególny sposób prezentacji mo e przybieraæ, przy pozorach podobieñstwa, ró norodne formy i to niejako równolegle do odmiennoœci samych dzia³añ i postaw twórczych. Zarówno surrealiœci, jak i akcjoniœci zaanga owani byli w walkê polityczn¹ i sprzeciwiali siê istniej¹cym stosunkom spo³ecznym; dla przedstawicieli obu kierunków istotne by³o wyzwolenie wyobraÿni i próby przekszta³cania œwiata jednak twórcy okresu miêdzywojennego, przy ca³ej skandalicznoœci niektórych swych zachowañ, poruszali siê w krêgu problemów, je eli tak mo na powiedzieæ, artystowskich, epatuj¹c bur uazjê odmiennoœci¹ zachowañ, które tylko w niewielkim stopniu przekracza³y funkcjonuj¹ce obyczajowe tabu. Oczywiœcie, przeciwstawiano siê uznanym kierunkom w sztuce i konkretnym artystom ( e chocia by przypomnê skandal wywo³any opublikowaniem w 1924 roku broszury Trup, w której zaatakowano Anatola France a, czy skandalizuj¹ce zachowania podczas kolejnych wystaw grupy); jednak preferowana przez nich poetyka skandalu nie siêga³a zbyt daleko i przypomina³a raczej odpowiedÿ na po ¹dane w tym czasie, zwi¹zane niejako z modelami artysty-demiurga i artysty-reformatora odmienne zachowania natury obyczajowej, ni rzeczywiste, niszcz¹ce istniej¹cy system wartoœci, skrajne dzia³ania. Powodzenie finansowe, jakie od pewnego momentu towarzyszy³o wiêkszoœci surrealistów, najdobitniej œwiadczy o tym, e ich skandalicznoœæ by³a cokolwiek powierzchowna i bardzo szybko zosta³a wch³oniêta nie tylko przez Œwiat Artystyczny, ale i spo³eczeñstwo bur uazyjne, przeciwko któremu wystêpowali (podobnie dzia³o siê z innymi twórcami epoki, takimi jak niektórzy dadaiœci czy kubiœci, na czele z Picassem). Aby jednak oddaæ sprawiedliwoœæ wyznawcom tez g³oszonych przez A. Bretona, nale y stwierdziæ, e i oni mieli swój skandalizuj¹cy okres heroiczny; doœæ przypomnieæ antyklerykalne i antychrzeœcijañskie wyzwania rzucane katolickiemu spo³eczeñstwu w piœmie Révolution Surréaliste, gdzie mo emy znaleÿæ fotografiê ukazuj¹ca ksiêdza i mê czyznê w stroju œwieckim podpisan¹: Nasz wspó³pracownik B. Péret obra aj¹cy ksiêdza, lub reprodukcjê obrazu M. Ernsta przedstawiaj¹cego Matkê Bosk¹ karc¹c¹ Dzieci¹tko Jezus. To w³aœnie w tym piœmie, w artykule Jak urz¹dziæ ksiêdza rzucono has³o: Kradnijcie przedmioty kultu, bezczeœcie koœcio³y, a nieprzypadkowo akademia 73 dyskurs 3.p65 73

7 najg³oœniejszy surrealista Salvador Dali g³osi³ otwarcie zarówno pochwa³ê swej w³asnej genialnoœci, jak i onanizmu. Poruszamy siê tu jednak w œwiecie tez lansowanych ju wczeœniej przez futurystów, a ostrze obyczajowe prezentowanych s¹dów wymierzone jest w modernistycznie i cokolwiek dekadencko postrzegany œwiat nierozumiej¹cych zasad nowego, konwulsyjnego piêkna filistrów, mydlarzy czy hodowców byd³a. Dopiero druga wojna œwiatowa przynios³a odmienn¹ wizjê zarówno samej sztuki, jak i mo liwego, zwi¹zanego z ni¹ niemal organicznie skandalu; chocia nadal istnia³ podzia³ na autonomiczny Œwiat Artystyczny i nierozumiej¹cy go Œwiat Pozaartystyczny, a skandalizuj¹cy twórcy nie mogli wyzwoliæ siê spod presji Wszechœwiatowej Bur uazji, w której dostrzegali swego g³ównego, ideowego przeciwnika. Oczywiœcie, sytuacja inaczej wygl¹da³a w krajach znajduj¹cych siê za coraz silniej widoczn¹, komunistyczn¹ elazn¹ kurtyn¹ gdzie o skandalach raczej nie s³yszano, a totalitaryzm dzia³añ pañstwowego mecenatu tak naprawdê uniemo liwia³ przez d³ugie lata jak¹kolwiek skandalizacjê ycia artystycznego; chyba e za jej przejawy przyjmiemy nieuczestniczenie w oficjalnym, zmierzaj¹cym w socrealistyczn¹ stronê yciu artystycznym. I w tym miejscu nale a³oby siê zastanowiæ, kiedy skandal, bêd¹cy zawsze u swych Ÿróde³ w epoce modernistycznych awangard form¹ niezgody na istniej¹cy stan zarówno samej sztuki, jak i obowi¹zuj¹cych obyczajów by³ w ogóle mo liwy. Mo emy roboczo za³o yæ, e postawa skandalisty pojawi³a siê wraz z romantyzmem, bêd¹c sposobem reakcji na bie ¹c¹ sytuacjê polityczn¹ i spo³eczn¹ w obrêbie liberalnych w swej istocie spo³eczeñstw bur uazyjnych. Zanik liberalizmu i przejœcie na pozycje totalitarne w wieku XX (myœlê tu zarówno o faszyzmie, jak i komunizmie) tak¹ postawê uniemo liwia³y, chocia nadal mog³y powstawaæ dzie³a bêd¹ce form¹ sprzeciwu wobec istniej¹cego stanu rzeczy. Je eli jednak zwi¹zana by³a nawet z nimi jakaœ formu³a skandalu, to wiedzia³o o niej grono nielicznych osób, co znakomicie ogranicza³o jej zasiêg i spo³eczne znaczenie. Skandal wymaga bowiem oprawy medialnej, inaczej przestaje byæ noœny, a staje siê jedynie gr¹ towarzysk¹ dla wtajemniczonych. St¹d ³atwy wniosek, e sama kontestacja nie jest warunkiem wystarczaj¹cym dla zaistnienia skandalu, ale konieczne s¹ tu wolne media, które dzia³ania, w ich rozumieniu skandaliczne, nag³oœni¹. Dlatego idealnym obszarem 74 akademia dyskurs 3.p65 74

8 poruszania siê skandalistów okresu powojennego by³y kraje Europy Zachodniej i, w mniejszym stopniu, Stanów Zjednoczonych, podczas gdy na pozosta³ych obszarach, do lat dziewiêædziesi¹tych XX wieku, trudno jest mówiæ o formule skandalu ; raczej mamy tu do czynienia z dzia³aniami kontestacyjnymi wynikaj¹cymi z niezgody na lansowan¹ przez w³adze sztukê oficjaln¹. Kolejne rozgraniczenie, jakie nale y wprowadziæ, to podzia³ na skandalistów traktuj¹cych tê formê dzia³ania jako sposób na zwrócenie na siebie uwagi oraz tych, których mo emy okreœliæ mianem skandalistów mimo woli ich zamierzeniem by³o tworzenie sztuki nowej, a skandal wynik³ niejako obok nich, bêd¹c wynikiem niezgody ze strony spo³eczeñstwa na reprezentowane przez nich wartoœci etyczne (to najczêœciej) i estetyczne. W tej drugiej grupie mo emy odnaleÿæ wielu wybitnych artystów XX wieku, takich jak na przyk³ad Pollock czy Bacon, których, jak uwa ano, skandaliczne zachowania w yciu codziennym sprzyja³y przenoszeniu atmosfery skandalu na ich awangardowe, czêsto niezrozumia³e przez wspó³czesnych dzie³a. Jest to sta³y dylemat tak zwanej biografistyki artystycznej, która najchêtniej zajmuje siê skandalizuj¹cymi twórcami przeklêtymi, takimi jak Caravaggio, Van Gogh, Modigliani, ostatnio Frida Kahlo, pomijaj¹c tych, których biografie nie daj¹ asumptu do sensacyjnych scenariuszy czy literackich opowieœci. Dlatego musimy oddzieliæ skandalistów w yciu od skandalistów w, a raczej wobec sztuki, chocia jest to zabieg nie³atwy i nie do koñca mo liwy, poniewa istnieje silna tendencja ujednolicaj¹ca ycie artysty z jego sztuk¹, a ca³a teoria dwudziestowiecznych awangard, nastawiona na oryginalnoœæ dzia³añ artystycznych, preferuje zachowania niezwyk³e i odbiegaj¹ce od akceptowanych spo³ecznie norm obyczajowych. Podstawowym kryterium w okresie po roku 1945 wydaje siê byæ zatem skandal jako formu³a medialna, to znaczy te dzia³ania artystyczne, które niejako zak³adaj¹ istnienie nie tylko rzeczywiste, materialne, ale te wirtualne, wykorzystuj¹ce nowe, popularne media. St¹d teza, e tak naprawdê prawdziwe skandale mo liwe s¹ dopiero w czasach nam wspó³czesnych, podczas gdy o dawnych skandalach mog³y dowiedzieæ siê stosunkowo nieliczne grupy spo³eczne, najczêœciej bêd¹ce uczestnikami elitarnego Œwiata Artystycznego. O skandalu zwi¹zanym z ods³oniêciem piersi przez Janet Jackson w trakcie koncertu odbywaj¹cego siê w przerwie meczu futbolu amerykañskiego dowiedzia³y siê setki milionów ludzi na ca³ym œwiecie; o skandalach organizowanych na przyk³ad przez akcjonistów wiedeñskich akademia 75 dyskurs 3.p65 75

9 w latach szeœædziesi¹tych XX wieku wiedzia³y nieliczne grupy uczestników tych spektakli oraz niemieckojêzyczna prasa i miejscowa policja, która regularnie osadza³a twórców w wiêzieniu. Trudno jest obecnie okreœliæ, na ile dzia³ania O. Mühla, H. Nitscha, G. Brusa, R. Schwarzkoglera by³y skandalem w tym znaczeniu, jakie nadajemy temu s³owu, a na ile realizacj¹ skrajnej, przekraczaj¹cej wiele obyczajowych tabu indywidualnej ekspresji. Mo emy jednak za³o yæ, e skandal by³ tu raczej wynikiem, skutkiem ich dzia³añ, a nie zamierzon¹ medialnie strategi¹. Artyœci lat szeœædziesi¹tych zdawali sobie jednak ju sprawê z si³y mediów, co ³atwo jest zauwa yæ chocia by w dzia³alnoœci grupy Fluxus, zak³adaj¹cej w ramach zwalczania indywidualistycznej i przez to samo schy³kowej, jak s¹dzono, kultury europejskiej szereg dzia³añ (s¹ to zalecenia jednego z za³o ycieli grupy, G. Maciunasa) takich jak na przyk³ad: pikiety i demonstracje oraz sabota e i zak³ócanie spokoju polegaj¹ce m.in. na zak³ócaniu dzia³alnoœci poczty poprzez wysy³anie olbrzymich iloœci przesy³ek z ceg³ami, czy te dezorganizacjê komunikacji miejskiej poprzez rozpowszechnianie fa³szywych informacji. Skandal towarzysz¹cy akcjom tak modnych w latach szeœædziesi¹tych i siedemdziesi¹tych rozlicznych grup artystycznych kontestuj¹cych liberalno-bur uazyjny porz¹dek rzeczy, obejmowa³ ca³¹ ówczesn¹ kontrkulturê i wszystkie dyscypliny artystyczne, które w pewnym momencie przekroczy³y niejako swoje w¹sko, formalnie pojmowane zakresy dzia³ania, realizuj¹c tak po ¹dan¹ przez romantyków i R. Wagnera ideê dzie³a ca³oœciowego, bêd¹cego form¹ syntezy i uogólnienia wszystkich sztuk. Sprzyja³y temu nowe technologie i, je eli tak mo na powiedzieæ, coraz wiêksza obs³uga medialna towarzysz¹ca, paradoksalnie, kontestuj¹cej równie same media sztuce. Dzia³alnoœæ Living Theatre i ca³ego ruchu nowego teatru, s³ynnej Fabryki A. Warhola, szeregu zespo³ów muzycznych z The Doors czy Sex Pistols na czele s¹ tego najlepszym przyk³adem. U Ÿróde³ tych form dzia³alnoœci artystycznej mieœci³a siê niew¹tpliwie istniej¹ca ju wówczas tradycja happeningu oraz coraz bardziej anarchistyczne nastroje spo³eczne, które doprowadzi³y z jednej strony do wypadków paryskich roku 1968 oraz z drugiej do festiwalu w Woodstock, bêd¹cego apogeum hippisowskiej wiary w to, e nale y zajmowaæ siê mi³oœci¹, a nie wojn¹. Porównuj¹c to, co dzia³o siê na Zachodzie z Polsk¹, musimy zauwa yæ istotn¹ ró nicê,wynikaj¹c¹ z odmiennoœci naszej sytuacji spo³eczno-politycznej oraz niew¹tpliwego konserwatyzmu, w duchu 76 akademia dyskurs 3.p65 76

10 narodowo-chrzeœcijañskim, naszego spo³eczeñstwa. Ju przed wojn¹ awangarda, pos¹dzana o bolszewizm i zdradê narodowych idea³ów, nie mia³a w Polsce ³atwego ycia wystarczy przypomnieæ reakcjê na dzia³ania wielu polskich konstruktywistów czy tzw. Pierwszej Grupy Krakowskiej. Po roku 1945 na wczeœniejsze fobie i uprzedzenia na³o y³a siê lansowana przez pañstwo doktryna socrealizmu, która tak naprawdê, w wersji oficjalnej, nie znik³a a do lat dziewiêædziesi¹tych XX wieku (oprawy plastyczne pochodów pierwszomajowych, zjazdów partii, celebrowanych przez w³adze do ynek itp.). Trudno tu by³o wiêc o skandale, co najwy ej mo liwy by³ sprzeciw i twórcza niezale noœæ, czego dowodem mo e byæ dzia³alnoœæ szeregu artystów od W. Cwenarskiego, przez J. Tchórzewskiego do T. Kantora chocia w dzia³aniach tego ostatniego upatrywano daleko id¹cy serwilizm wobec w³adzy i, mo e bardziej towarzyskie ni artystyczne, kunktatorstwo. Z dzisiejszej perspektywy mo emy jednak wymieniæ nazwiska nie tyle skandalistów, co raczej autentycznych kontestatorów, takich jak na przyk³ad: J. Stajuda, H. Morel, A. Partum, A. Wiœniewski lub, poczynaj¹c od lat siedemdziesi¹tych i osiemdziesi¹tych, skandalistów w tym znaczeniu, jakie nadajemy temu pojêciu takich jak duet KwieKulik, T. Murak lub Z. Libera. Nowa forma skandalizmu mog³a bowiem zaistnieæ dopiero wraz z pojawieniem siê czêœciowo niezale nych obiegów artystycznych oraz, ju w latach dziewiêædziesi¹tych, wraz z uwolnieniem w nowej Polsce mediów spod presji komunistycznej cenzury. St¹d tak bujny rozwój w tym okresie tzw. sztuki krytycznej, wyraÿnie nastawionej na skandal obyczajowy i je eli tak to mo na okreœliæ, spo³eczny oraz coraz czêstsze ujawnianie siê artystów radykalnych, dla których poetyka skandalu jest form¹ objawiania siê w sztuce i zak³adan¹, medialn¹ strategi¹. Co ciekawe, historia sztuki, przejmuj¹c od mediów charakterystyczne dla nich skale wartoœci i sposoby myœlenia, potwierdza niejako rolê skandalu jako czynnika kreuj¹cego wartoœci i decyduj¹cego o artystycznym sukcesie, czego przyk³adem mo e byæ na przyk³ad ksi¹ ka I. Kowalczyk omawiaj¹ca polsk¹ sztukê krytyczn¹ lat dziewiêædziesi¹tych, albo materia³y sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki poœwiêcone sztuce dzisiaj, opublikowane w roku W publikacjach tych pojawiaj¹ siê niezmiennie te same nazwiska, takie jak K. Kozyra, Z. Kulik, Z. Libera, A. ebrowska, G. Klaman, A. mijewski, a ostatnio, w zwi¹zku ze skandaliczn¹ wystaw¹ w Gdañsku, D. Nieznalska staj¹c siê z wolna (co jest cokolwiek paradoksalne w kraju rz¹dzonym przez frakcje postkomunistyczne, akademia 77 dyskurs 3.p65 77

11 a w niedalekiej przysz³oœci narodowo-chrzeœcijañskie) nasz¹ narodow¹ reprezentacj¹ sztuki neowangardowej czy postmodernistycznej. Do³¹czyæ tu mo emy jeszcze takie postacie jak J. Truszkowski, B. Konopka, P. Uklañski, Z. Trzeciakowski, R. Rumas. Jeœli do³¹czyæ tu tak e grupy artystyczne bliskie tzw. kulturze zrzuty, takie jak chocia by coraz bardziej podlegaj¹ca ostatnio muzealizacji ódÿ Kaliska, to oka e siê, e obecnie jedynie ci twórcy, którzy z przyczyn czêsto jeszcze bardziej artystycznych ni koniunkturalnych zawierzyli skandalowi, mog¹ liczyæ na sukces medialny i, co za tym idzie, równie komercyjny. Skandal jako strategia zaczyna siê op³acaæ i wspó³czeœni uczestnicy Œwiata Artystycznego musz¹ sobie z tego zdawaæ sprawê, chocia niekiedy jest on niebezpieczny, mo e bowiem prowadziæ do procesów s¹dowych czy swoistego ostracyzmu w obrêbie okreœlonych œrodowisk. Ostracyzm ten, je eli wynika z przyczyn ideowych, raczej nie minie trudno sobie wyobraziæ akceptacjê dzie³ Ch. Burdena, Vito Acconciego, Gilberta & George a lub Nieznalskiej i Rumasa przez przedstawicieli Radia Maryja lub Ligi Polskich Rodzin jednak sami artyœci mog¹ siê t¹ sytuacj¹ zbytnio nie przejmowaæ, poniewa zawsze znajd¹ siê osoby i instytucje, które ich, w ramach postulowanej wolnoœci twórczej, bêd¹ broniæ; podobnie jak galerie czy stowarzyszenia, które ich skandaliczne dzie³a kupi¹ do swych zbiorów. Coraz czêstsza jest bowiem sytuacja wtórnej estetyzacji dzie³ skandalistów, które z przedmiotu budz¹cego odrazê i czêsto wrogoœæ szerokiej publicznoœci staj¹ siê szanowanymi obiektami muzealnymi. Doœæ przypomnieæ tutaj losy dzie³ J. Beuysa, u nas K. Kozyry, spektakli S. Kane czy sztuk z cyklu Shopping and fucking, aby dojœæ do wniosku, e nie ma takiego skandalu, którego by tzw. oœwiecona publicznoœæ po wstêpnych wahaniach nie zaakceptowa³a. Rodzi to potrzebê wywo³ywania nowych skandali, poniewa te stare ju siê zdewaluowa³y i opatrzy³y. Najprostsz¹ drog¹ jest tu ³¹czenie zachowañ fizjologicznych z symbolami religijnymi (na przyk³ad zanurzenie krzy a w moczu lub fekaliach), poni anie uznanych powszechnie autorytetów w tej chwili idealn¹ postaci¹ podatn¹ na tego typu dzia³ania jest Jan Pawe³ II oraz, w innym wymiarze, dzia³ania sado-masochistyczne na swoim lub obcym ciele. Apogeum tego typu strategii skandalu s¹ niew¹tpliwie prace i zwi¹zane z nimi wystawy dzie³ niemieckiego preparatora zw³ok wystêpuj¹cego pod pseudonimem Von Hagens, które œci¹gaj¹ wielotysiêczn¹ widowniê oraz dzia³ania coraz liczniejszej grupy artystów traktuj¹cych swoje cia³o nie tyle jako yw¹ rzeÿbê, co obiekt 78 akademia dyskurs 3.p65 78

12 chirurgicznych i farmakologicznych eksperymentów. Coraz czêœciej mamy te do czynienia z sytuacj¹, kiedy artyœci, licz¹c na sukces komercyjny, niejako aran uj¹ bycie skandalist¹ ; odchodz¹ od dawnych wzorów artysty przeklêtego czy artysty profety albo kap³ana, zadowalaj¹c siê wysok¹ pozycj¹ w rankingach specjalistycznych instytucji lub po prostu sukcesem finansowym. O Ronie Muecku w jednym z polskich popularnych tygodników napisano, e zaczyna³ karierê jako specjalista od efektów specjalnych. Dziœ jest wziêtym artyst¹. Ze sztucznych ywic robi sztucznych ludzi i kawa³ dobrej sztuki ( Przekrój, 2003), a tego typu opinii mo emy w prasie znaleÿæ bardzo wiele. W tym miejscu nale a³oby siê zastanowiæ, czy wspó³czeœnie mo liwe jest istnienie sztuki niewykorzystuj¹cej medialnych skandali i czy artyœci, którzy nie godz¹ siê na tak¹ formê dzia³ania, mog¹ jeszcze w ogóle w sztuce funkcjonowaæ. OdpowiedŸ, niestety, nie napawa nadmiernym optymizmem, poniewa wszystkie analizy wspó³czesnego rynku sztuki dowodz¹, e artysta pozbawiony zaplecza medialnego nie istnieje w sensie spo³ecznym, a tym samym jego sztuka nie ma szans na dotarcie do krêgów innych ni rodzinno-towarzyskie. Mo na przyj¹æ strategiê istnienia poza mediami, ale jest to strategia nastawiona raczej na autonomiczne, czyli odleg³e od idea³ów neowangardy postmodernistycznej spo³eczno-artystyczne funkcjonowanie, ni przejaw bycia wspó³czesnym. Oczywiœcie, zawsze bêd¹ twórcy dbaj¹cy o formê lub uparcie uprawiaj¹cy tradycyjne warsztatowo dziedziny sztuki, ale i tak zostan¹ dopiero wtedy zapamiêtani, je eli stan¹ siê chocia by przedmiotem napaœci ze strony œrodowisk konserwatywno-religijnych, lub przynajmniej zaczn¹, tak jak J. Pollock, sikaæ co jakiœ czas do cudzego kominka. Byæ mo e rozwi¹zaniem jest tu postawa, jak¹ przyj¹³ podczas realizacji swych dzia³añ artystycznych C. Bodzianowski, który nie skandalizuje, tylko wykonuj¹c czasami zwyczajne (np. stanie w kolejce po bilety), a czasami niezwyk³e czynnoœci (t³umaczenie urzêdniczkom miejskich wodoci¹gów w odzi, na czym polega teoria widzenia W. Strzemiñskiego),stara siê tworzyæ now¹, pozbawion¹ elementów nadmiernej sensacji formê sztuki. Jednak i on musi dbaæ o to, aby informacja o jego dokonaniach dotar³a do mediów, gdy inaczej nie otrzyma³by nagrody Polityki w roku 2005, nie mówi¹c ju o mo liwoœciach finansowego przetrwania na rodzimym rynku sztuki. Poetyka skandalu staje siê bowiem z wolna podstaw¹ wspó³czesnej sztuki. Tragiczny bêdzie jednak dopiero ten moment, w którym bêd¹ akademia 79 dyskurs 3.p65 79

13 ju same, jak e bliskie kulturze popularnej, skandale, a sama sztuka przestanie byæ komukolwiek potrzebna. II Jak to opisuje Marie Luise Kaschnitz: 28 czerwca 1855 roku, w samo po³udnie, Courbet, uroczysty, w czarnym surducie, otworzy³ dwuskrzyd³owe drzwi pawilonu wzniesionego na w³asny koszt przez jego ziomka Isabeya w ogrodzie bzów na pañstwowych terenach wystawowych. Zawiera³ on czterdzieœci jego obrazów. Ogromny napis Le realisme widnia³ nad portalem. Po dziesiêæ centymów sprzedawano katalog, który pod tym samym tytu³em zapowiada³ wystawê czterdziestu i czterech rysunków z twórczoœci Gustawa Courbeta i do którego sam malarz napisa³ programowa przedmowê Wieczorem realizm by³ has³em wszystkich artystycznych knajp Pary a. Przypominam ponownie to wydarzenie sprzed 150 lat, poniewa wydaje siê, e jest to jeden z pierwszych momentów w historii sztuki, kiedy artysta œwiadomie d¹ y³ do wykorzystania, je eli tak to mo na okreœliæ, poetyki skandalu, aby zwróciæ a siebie uwagê szerszej publicznoœci. Jego intencje zosta³y, co ciekawe, natychmiast odczytane przez krytyków, dziêki czemu cale wydarzenie zyska³o nowoczesn¹ oprawê medialn¹, a nie by³o jedynie, jak to siê dzia³o dotychczas, co najwy ej dziej¹c¹ siê w w¹skim krêgu towarzyskim sensacj¹. Potwierdzaj¹ to s³owa znanego ówczesnego krytyka Champfleury, który w jednym z listów pisa³: Pocz¹wszy od roku 1848 pan Courbet mia³ przywilej zadziwiania t³umu; co roku oczekuje siê od niego niespodzianek i jak dot¹d malarz nie zawodzi swoich przyjació³ i nieprzyjació³. W roku 1848 po Kolacji w Ornans [ ] uzyska³ rzeczywisty sukces [ ]. Zawsze tak bywa przy debiucie artysty. Potem przysz³y kolejne skandale: 1 skandal Pogrzeb w Ornans (1851) 2 skandal Panny z miasteczka (1851) 3 skandal K¹pi¹ce siê (1852) 4 skandal Realizm wystawa indywidualna Zbiór rozmaitych skandali. Jak widzimy, termin skandal zosta³ tu u yty wielokrotnie, jednak nie jako okreœlenie pejoratywne, ale jako forma uznania dla malarza, którego kolejne dzie³a wywo³ywa³y sensacjê artystyczn¹ i, je eli tak mo na powiedzieæ, ideow¹. Walka o realizm w sztuce by³a bowiem walk¹ nie tylko o idea³y natury estetycznej, ale mia³a wyraÿny aspekt 80 akademia dyskurs 3.p65 80

14 polityczno-spo³eczny kojarzono j¹ z walk¹ z bur uazj¹, d¹ eniem do nieograniczonej wolnoœci i, w szerszym tle, ze zwyciêstwem materializmu nad za³o eniami idealistycznymi, stanowi¹cymi podstawê nauczania we wszystkich europejskich akademiach sztuki. Courbet, wystêpuj¹c przeciwko idealizmowi tak pisa³ w jednym ze swoich tekstów: Uwa am [ ], e malarstwo jest sztuk¹ z gruntu konkretn¹ i mo e polegaæ jedynie na przedstawianiu rzeczy realnych i istniej¹cych. Jest to jêzyk czysto fizyczny, którego s³owami s¹ wszystkie przedmioty widzialne; przedmiot abstrakcyjny, niewidzialny, nie istniej¹cy, nie nale y do dziedziny malarstwa. Musia³ wiêc wywo³aæ skandal, poniewa przeciwstawia³ siê Wielkiej Teorii Sztuki widz¹cej w dzie³ach coœ transparentnego, przenosz¹cego widza w œwiat pojêæ natury religijnej, historycznej, alegorycznej, itp. Skandal zwi¹zany z wystaw¹ z 1855 roku by³ póÿniej wielokrotnie powtarzany, poniewa kryteria oceny dzie³ sztuki ulegaj¹ zmianie w o wiele mniejszym stopniu ni sama sztuka, a bezw³ad s¹dów panuj¹cych wœród szerokiej publicznoœci jest, co mo emy zauwa yæ i dzisiaj, jeszcze wiêkszy. Takimi powtórzeniami by³ zarówno tzw. Salon Odrzuconych z roku 1863, jak i skandal zwi¹zany z pierwsz¹ wystaw¹ impresjonistów w roku Nie miejsce tutaj, aby relacjonowaæ te wielokrotnie opisywane wydarzenia artystyczne, które obecnie najczêœciej interpretuje siê z pozycji zwyciêskiej sztuki nowoczesnej, podkreœlaj¹c zaœlepienie czy wrêcz g³upotê ówczesnych krytyków, którzy nie zauwa yli od razu klasy dzie³ Maneta, Moneta, Degasa, Cézanne a i innych. Jednak ówczesne skandale dowodz¹, e oko³o po³owy XIX wieku dosz³o do wyraÿnego podzia³u na wtajemniczonych i profanów; na tych, którzy preferuj¹ nowe tendencje i tych, dla których sztuka powinna nieustannie d¹ yæ do wyimaginowanego, pojmowanego najczêœciej w duchu estetyki klasycyzuj¹cej, piêkna. Skandal zwi¹zany z realizmem, bez wzglêdu na póÿniejsze dosyæ tragiczne filiacje tego nurtu myœlenia o sztuce, by³ pierwszym skandalem nowoczesnym, poniewa w imiê wolnoœci tworzenia odrzuca³ odwieczne wzorce estetyczne, na których stra y sta³a od wieku XVII Akademia. Courbet w Manifeœcie realizmu pisa³ wprost, e artysta powinien Umieæ wyraziæ obyczaje, idee, epokê wedle swego uznania; byæ nie tylko malarzem, ale ponadto cz³owiekiem; tworzyæ sztukê yw¹. Pod tym wyznaniem z 1855 roku mog³oby siê podpisaæ wielu wspó³czesnych artystów krytycznych, odrzucaj¹cych tradycyjne, konserwatywne w ich pojêciu ideologie i estetyki. Nie chcia³abym oczywiœcie dowodziæ, e obecni skandalizuj¹cy twórcy s¹ czytelnikami akademia 81 dyskurs 3.p65 81

15 pism Courbeta, zastanawia jednak pewne pokrewieñstwo intencji, choæ oczywiœcie same dzie³a ró ni¹ siê radykalnie, tak jak odmienna jest sytuacja artysty obecnie i przez 150 laty. Zreszt¹, na marginesie tych rozwa añ nale y zauwa yæ, e sytuacja artysty malarza w wieku XIX by³a pod pewnymi wzglêdami korzystniejsza ni wspó³czeœnie wystawy obrazów emocjonowa³y t³umy, a ówczesne media poœwiêca³y im tyle uwagi, ile teraz poœwiêca siê bohaterom sportu czy idolom tzw. sztuki lub mo e bardziej kultury masowej. Wywo³anie skandalu by³o ³atwiejsze, poniewa popularne kryteria oceny by³y powszechnie, je eli tak mo na powiedzieæ dostêpne i zrozumia³e i dopiero twórcy-realiœci, a póÿniej zwolennicy naturalizmu zak³ócili ten uœwiêcony przez wieki tradycji estetycznej porz¹dek. D¹ enie do prawdy znalaz³o siê w opozycji do d¹ enia do idealizowanego piêkna, a trzeci element triady dobro, postawiono w bardzo trudnej sytuacji, poniewa zaczêto kojarzyæ je z dobrem spo³ecznym (przedstawienia tzw. krzywdy spo³ecznej, œrodowisk, które dot¹d nie by³y przez sztukê przestawiane), b¹dÿ z dobrem samego twórcy, steruj¹cym najczêœciej w kierunku anarchizuj¹cej, absolutnej wolnoœci. Co ciekawe, niewiele ju w tej materii od tego czasu siê zmieni³o artyœci d¹ ¹cy do skandalu w sztuce i poprzez sztukê najczêœciej mówi¹ o wolnoœci jako najwy szym kryterium dzia³ania twórczego, czêsto te przejawiaj¹ tzw. wra liwoœæ spo³eczn¹, sytuuj¹c siê po stronie uciskanych i krzywdzonych w ich pojêciu grup spo³ecznych mo e nie robotników czy ch³opów, ale na przyk³ad kobiet, homoseksualistów, ludzi odmiennych rasowo lub kulturowo. W wieku XX pojawi³ siê bowiem odmienny w stosunku do dziewiêtnastowiecznego, zaanga owany model wartoœciowania i tworzenia sztuki, ukierunkowany ju nie na dawne warstwy i klasy spo³eczne, ale na cokolwiek kosmopolityczne podzia³y,biegn¹ce w poprzek dawnych stratyfikacji. Nowe grupy, stanowi¹ce przedmiot zainteresowania artystów krytycznych i krytyki krytycznej obecne s¹ we wszystkich spo³ecznoœciach, chocia oczywiœcie mówienie o nich i ewentualne zwi¹zane z tym mówieniem skandalizowanie w sztuce mo liwe jest jedynie tam, gdzie sztuka jest czymœ autonomicznym, a artysta porusza siê w obrêbie spo³ecznoœci nowoczesnej, albo najlepiej ju ponowoczesnej, a nieposi³kuj¹cej siê tradycj¹ religijn¹ czy obyczajow¹ w sposób skrajny. Trudno jest sobie wyobraziæ skandal artystyczny wœród ortodoksyjnych spo³eczeñstw muzu³mañskich, podobnie jak nie istnia³ on w obrêbie plemion pierwotnych lub, jak o tym wczeœniej pisa³am, artystów œredniowiecznych. Zawsze jednak istnieli twórcy odbiegaj¹cy 82 akademia dyskurs 3.p65 82

16 od powszechnie uznanych norm zachowania spo³ecznego, ale nie by³ to jedynie przypadek osób zajmuj¹cych siê sztuk¹, lecz dotyka³ równie uczonych, w³adców, wynalazców, których biografie œwiadcz¹ o swoistym zwi¹zku pomiêdzy geniuszem i ob³¹kaniem. Wspomina³am ju o ksi¹ ce autorstwa C. Lombroso, w której znajdujemy dziesi¹tki przyk³adów potwierdzaj¹cych tê tezê. Jednak co ciekawe, jej autor, opisuj¹c najró niejsze aberracje zachowañ wielkich twórców, nie mówi nic o skandalach z tymi zachowaniami zwi¹zanych, poniewa by³y to najczêœciej dziwactwa czy schorzenia psychiczne dotykaj¹ce co najwy ej najbli sze otoczenie artysty lub uczonego, nie nag³aœniane i czêsto wrêcz wstydliwie ukrywane. To, e na przyk³ad Schiller w czasie tworzenia k³ad³ nogi do wody z lodem; Paisiello komponowa³ swe utwory le ¹c pod ogromnym stosem ko³der; Milton i Kartezjusz k³adli siê na kanapie pisz¹c g³ow¹ w dó³; Bousset zamyka³ siê w nieopalonym pokoju i trzyma³ na g³owie ciep³e ok³ady, a Rousseau obmyœla³ swe dzie³a na najwiêkszym s³onecznym skwarze z odkryt¹ g³ow¹ œwiadczy³o jedynie o ich wiêkszych lub mniejszych dewiacjach psychicznych, a nie o jakiejkolwiek strategii dzia³ania twórczego czy d¹ eniu do wywo³ania skandalu. Trudno jest powiedzieæ, kiedy z tego typu odmiennoœci psychicznych uczyniono przedmiot artystycznej autorefleksji i kiedy to, co od wieków stanowi³o przywilej i domenê bycia artyst¹ niekonwencjonalne formy zachowania sta³o siê tematem autotelicznej refleksji samych artystów i towarzysz¹cych im krytyków. Mo emy jedynie zauwa yæ, e w wieku XX dosz³o do bardzo istotnego przesuniêcia to, co dla Lombroso by³oby kolejnym dowodem na zwi¹zki geniuszu z ob³¹kaniem, nagle sta³o siê form¹, w du ym stopniu podbudowanego konceptualnie, dzia³ania, w którego tle oczywiœcie nie zawsze mamy do czynienia z poetyk¹ skandalu, jednak które taki skandal mo e wywo³aæ, szczególnie wœród osób niezorientowanych w autonomicznym œwiecie wspó³czesnej sztuki. Mo emy bowiem za³o yæ, e dla w³oskiego psychiatry (publikuj¹cego swe sztandarowe dzie³o w roku 1864, a wiêc blisko w czasie paryskiego Salonu Odrzuconych) ten kto uwa a, e jest kolejnym wcieleniem Albrechta Dürera i dodatkowo przez cale ycie chodzi w uszytych przez siebie spodniach lub ktoœ, kto codziennie maluje na obrazach kolejne cyfry i fotografuje siebie zawsze w tej samej pozie by³by niew¹tpliwie kolejnym potwierdzeniem tezy o zwi¹zku sztuki z szaleñstwem. Tymczasem dzisiaj ani Andrzej Dudek-Dürer, ani Roman Opa³ka nie uchodz¹ za szaleñców, podobnie jak te ich sztuka nie wywo³uje obecnie skandali obyczajowych i artystycznych. akademia 83 dyskurs 3.p65 83

17 Powróæmy zatem do innych historycznych, ju dwudziestowiecznych, Ÿróde³, aby tym wyraÿniej wskazaæ na swoistoœæ wspó³czesnej poetyki artystycznego skandalu. Niew¹tpliwie, skandal jako sposób zaistnienia w sztuce, w wieku XX pierwsi wykorzystywali jak ju o tym wczeœniej wspomina³am futuryœci, poniewa skandal by³ dla nich form¹ postulowanej futuryzacji ycia. To oni pierwsi zauwa yli, e skandal jako model dzia³ania, w myœl sformu³owañ analizuj¹cego to zjawisko E. Balcerzana, polega na radykalnym zburzeniu hierarchii wartoœci utrwalonej w spo³ecznym obyczaju. Skandalista obra a wszystkich dostojnych i wa nych, akcentuj¹c przy tym wa noœæ swojej osoby [ ]. Skandal dla futurysty to bezpoœredni wyk³adnik postawy antytradycjonalistycznej. Co ciekawe, futuryœci pierwsi tak e zauwa yli czego, mam wra enie, nie dostrzegaj¹ wspó³czeœni artyœci e epatowanie widza czy czytelnika nie mo e polegaæ wy³¹cznie na burzeniu uœwiêconych, dotychczasowych systemów i zasad, poniewa to mog³oby byæ nudne, a skandal nie powinien byæ nudny i winien w sobie nieœæ element zaskoczenia. St¹d, wed³ug Balcerzana, ustawiczna koniecznoœæ odœwie ania systemu dzia³añ [ ]. Potrzeba myl¹cych wskazówek, b³êdnych tropów i kó³, zaprzeczania nie tylko innym, ale i sobie. Osobowoœæ skandalizuj¹ca winna byæ jednoczeœnie osobowoœci¹ intryguj¹c¹. Wiêcej, nieobliczaln¹! Lubiê patrzeæ jak umieraj¹ dzieci, to wyznanie m³odego Majakowskiego nie jest oczywiœcie adnym szczerym zwierzeniem, lecz wypróbowanym chwytem skandalisty. Anna³y historii ruchu futurystycznego i kubo-futurystycznego pe³ne s¹ opowieœci o prowokowanych przez twórców zwi¹zanych z tym kierunkiem skandalach natury nie tylko artystycznej, ale i obyczajowej. Wiemy te, e sami futuryœci sk³onni byli, po dokonaniu zak³adanej futuryzacji ycia, czyli wprowadzeniu doñ elementów nieprzewidywalnych, groteskowych i futurystycznych w³aœnie, b³yskawicznie siê z tych pozycji wycofaæ i powracaæ do bardziej tradycjonalnych metod tworzenia, aby zawsze o krok wyprzedzaæ cokolwiek zdezorientowan¹ w tym momencie takim obrotem sprawy publicznoœæ. Jak pisa³ w roku 1923 jeden z czo³owych polskich futurystów, Bruno Jasieñski: Sytuacja obecna przedstawia siê zupe³nie odwrotnie, ni o tym s¹dzi publicznoœæ. Ja ju futuryst¹ nie jestem, podczas gdy pañstwo wszyscy jesteœcie futurystami. Wygl¹da to na paradoks, a jednak tak jest. Porównuj¹c postawê Jasieñskiego z dzia³aniami wspó³czesnych nam skandalistów, ³atwo jest zauwa yæ, e s¹ oni, g³ównie ze wzglêdu na 84 akademia dyskurs 3.p65 84

18 taki, a nie inny utrwalony ju swój wizerunek w mediach, mniej elastyczni ni awangardziœci dzia³aj¹cy przed wybuchem II wojny œwiatowej. Trudno sobie wyobraziæ, aby Nieznalska wróci³a do tradycyjnego malarstwa, a Kozyra zajê³a siê projektowaniem pomnika Solidarnoœci, chocia wiemy przecie, e w sztuce wszystko jest mo liwe i mo e kiedyœ i Zofia Kulik namaluje martw¹ naturê, koñski ³eb lub kwiaty w wazonie. Mo emy jednak za³o yæ bez nadmiernego ryzyka, e nie bêdzie to na pewno przedstawienie werystyczne, ale zawsze w jakiœ sposób przetworzone i zmistyfikowane. Sta³o siê tak dlatego, e dla futurystów walcz¹cych o now¹ koncepcjê rzeczywistoœci, w myœl okreœlenia Heleny Zaworskiej: Zale noœæ sztuka a rzeczywistoœæ opiera³a siê na nadrzêdnej roli rzeczywistoœci. Futuryzm od rzeczywistoœci wychodzi³ i do rzeczywistoœci wraca³ podczas gdy artyœci wspó³czeœni niezbyt chêtnie pos³uguj¹ siê t¹ kategori¹, postrzegaj¹c œwiat raczej jako kosmos medialny ni empiryczny. Jak o tym pisze Andrzej Saj: To nie œwiat kieruje ku cz³owiekowi swe znaczenia, lecz odwrotnie cz³owiek rzutuje (od siebie) ku œwiatu swoje znaczenia, swoje czyste informacje, rzutuje za pomoc¹ obrazów technicznych, jako swoiste projekcje. atwo jest w zwi¹zku z tym zauwa yæ, e wspó³czesny skandalista, posi³kuj¹c siê tzw. rzeczywistoœci¹, tak naprawdê wychodzi od jej medialnego wizerunku i do tego wizerunku powraca. Wydarzenia tragiczne, okrutne, niemoralne, obsceniczne poznajemy najczêœciej przynajmniej tak dzieje siê w sztuce w formie zapoœredniczonej i w kolejnych medialnych odbiciach, a przy pozorach prawdy, autentyzmu, obiektywizmu wydarzenia te podlegaj¹ dalszej medialnej obróbce oraz transformacji. Nic nie dzieje siê wprost i bezpoœrednio, przez co ewentualny skandal w sztuce tylko poœrednio odbywa siê, w sensie sytuacyjnym, naprawdê. Dowiadujemy siê o nim najczêœciej z mediów i trwa on w nich nawet wtedy, kiedy samo konkretne wydarzenie artystyczne dawno ju siê zakoñczy³o. Mo na wiêc sobie wyobraziæ skandale artystyczne przysz³oœci jako swoist¹ nierealn¹ realnoœæ wystarczy odpowiednio rozpowszechniona informacja o nich, a niekonieczne stan¹ siê ju wydarzenia dziej¹ce siê realnie. Na razie jednak wspó³czesne skandale artystyczne maj¹ jeszcze oparcie w empirii, tak jakby epoka ponowoczesna zatrzyma³a siê w pó³ drogi, obawiaj¹c ostatecznych konsekwencji p³yn¹cych z w³asnych za³o eñ. Czytaj¹c nawet popularne opracowania omawiaj¹ce historiê dadaizmu, ³atwo jest zauwa yæ, e ten bardzo dwudziestowieczny w swej istocie, oparty na przypadkowoœci dzia³añ twórczych akademia 85 dyskurs 3.p65 85

19 i absurdalnoœci œwiata kierunek artystyczny, wypracowa³ wiele spoœród wspó³czesnych nam elementów poetyki skandalu. Jak o tym pisa³ jeden z prawodawców kierunku, Hans Richter: [...] wszystko mia³o ulec rozluÿnieniu, ani jedna œrubka nie mia³a pozostaæ na swoim miejscu, otwór, w który by³a niegdyœ wkrêcona, mia³ ulec rozerwaniu; œrubka i cz³owiek w obliczu nowych funkcji, które mia³y staæ siê jasne dopiero w wyniku ca³kowitej negacji tego wszystkiego, co istnia³o dotychczas [...] A do tego momentu skandale [podkreœlenie moje N.O.], prowokacje, zniszczenie, zamieszanie. Przypadek nie jako rozszerzenie pola mo liwoœci artystycznych, lecz jako œwiadoma zasada dezorganizacji, rozprzê enia, anarchii. A wiêc w dziedzinie sztuki antysztuka (76). Czytaj¹c opisy dadaistycznych akcji, takich jak chocia by ta z 9 kwietnia 1919 roku w Zurychu, w trakcie której dosz³o do bijatyki pomiêdzy artystami i publicznoœci¹, ³atwo jest zauwa yæ specyficzne sprzê enie zwrotne pomiêdzy twórcami i widzami. Jak to wspomina Richter: Nast¹pi³a przerwa, podczas której podniecona publicznoœæ szykowa³a siê prowokacyjnie do odparcia nowych prowokacji [podkreœlenie moje N.O.], a gwa³towne wspó³uczestniczenie w pokazach uznanych przez kogoœ z jakiegoœ powodu za skandaliczne wydaje siê byæ warunkiem zaistnienia skandalu w sztuce. Nie ma tu miejsca na prywatnoœæ twórcy prowokuje po to, aby zostaæ sprowokowany, inaczej wszystko traci sens i dadaistyczno-skandalistyczny wymiar. Warto o tym przypomnieæ, poniewa ta swoista interakcja obowi¹zuje i w sztuce wspó³czesnej z tym, e obecnie bardzo czêsto rolê poœrednika wywo³uj¹cego tak naprawdê skandale bior¹ na siebie nie bezpoœredni uczestnicy wydarzeñ, ale media. Dzieje siê tak wtedy, kiedy ktoœ narusza jakieœ spo³eczne tabu, podczas gdy w mniejszym stopniu dotyczy to przemian zachodz¹cych w autonomicznie pojmowanej artystycznej formie, jak by³o jeszcze u dadaistów. (O tym naruszaniu tabu napiszê obszerniej w dalszej czêœci mojej pracy, dlatego tutaj ten proces jedynie sygnalizujê). Mam jednak wra enie, e tacy artyœci, jak na przyk³ad Kurt Schwitters, nadal mogliby liczyæ na powszechne niezrozumienie, chocia od niektórych ich dzia³añ minê³o wiele lat. Oto w roku 1925 Schwitters deklamowa³ w Poczdamie swoj¹ Pra-sonatê, jak to opisuje Richter: sycz¹c, rycz¹c i piej¹c przed zdumion¹ publicznoœci¹... Na pocz¹tku towarzystwo siedzia³o ca³kowicie skonsternowane. Ale ju po dwóch minutach ludzie otrz¹snêli siê z os³upienia... Patrzy³em z zachwytem, jak dwóch genera³ów siedz¹cych przede mn¹ zaciska z ca³ych si³ wargi, eby siê nie rozeœmiaæ... i wreszcie sta³o siê coœ, co nie 86 akademia dyskurs 3.p65 86

20 by³o ju od nich zale ne; po prostu zaczêli pêkaæ ze œmiechu, a wraz z nimi ca³a publicznoœæ, nie mog¹c wytrzymaæ narastaj¹cego ciœnienia, wybuch³a orgiastycznym chichotem. Eleganckie starsze panie i sztywni genera³owie wyli z uciechy, dusili siê, krztusili, klepali po udach. Nie wiem, jak obecnie zachowaliby siê nasi genera³owie s³uchaj¹c Schwittersa myœlê, e wykazaliby mniej zrozumienia ni ci sprzed 80 lat, którzy po wystêpie artysty gratulowali mu ze ³zami w oczach, wyra aj¹c mu swój podziw, swoj¹ wdziêcznoœæ... Coœ siê w tych ludziach rozerwa³o, coœ, czego zupe³nie siê nie spodziewali: prze yli ogromn¹ radoœæ. Skandal nios¹cy wielk¹ radoœæ to zjawisko niezbyt czêste (chyba, e myœlimy o radoœci artysty, a nie publicznoœci). Najprawdopodobniej kulminacj¹ dadaistycznych zabaw by³a ta, która mia³a miejsce w 1920 roku w Pary u w Salle Gaveau gdzie wyst¹pili Breton z rewolwerem u ka dej skroni, Eluard jako tancerka, Fraenkel jako stoliczek, Soupalt z zakasanymi rêkawami; do tego wszyscy dadaiœci mieli na g³owie rury albo garnki, co zosta³o szczegó³owo i co najwa niejsze, pochlebnie opisane w ówczesnej prasie paryskiej. Skandal ulega³ oswojeniu, stawa³ siê jednym z elementów ycia artystycznego, a epatowanie bur uazji ta ostatnia zaczê³a przyjmowaæ z wielkim zadowoleniem. Byæ mo e wtedy powsta³ ów podatny grunt na skandale ulegaj¹ce b³yskawicznie wtórnej estetyzacji i muzealizacji przekleñstwu, a mo e po ¹daniu wszelkich dwudziestowiecznych skandalistów, których dzia³ania i tak ostatecznie opisa³a historia sztuki, a wyniki tych dzia³añ przechowuj¹ z pietyzmem muzea sztuki nowoczesnej. Proces ten dotyka artystów nam wspó³czesnych, mam wra enie, nie do koñca zdaj¹cych sobie sprawê z poœwiadczonych historycznie uwarunkowañ, którzy, skandalizuj¹c, b³yskawicznie staj¹ siê uczestnikami rynku sztuki, bardzo sprawnie skandale te kupuj¹cego i sprzedaj¹cego póÿniej po wy szej cenie. Wystarczy przypomnieæ ceny osi¹gane przez dzie³a Duchampa lub Beuysa, nie mówi¹c ju o surrealistach, o których w tym momencie nale a³oby kilka s³ów wspomnieæ. Jak mo emy s¹dziæ po wydarzeniach z Salle Gaveau, przyszli surrealiœci ju na pocz¹tku lat dwudziestych natrafili na podatny grunt, aby stworzyæ swoist¹ rzeczywistoœæ wy szego rzêdu, ow¹ s³ynn¹ surrealité. I znowu nie miejsce tu na streszczanie historii surrealizmu; doœæ powiedzieæ, e surrealistom uda³o siê wychowaæ dosyæ podatn¹ na ich skandalizuj¹ce zachowania publicznoœæ, przez co ostrze ich skandali, chyba, e dotyczy³o kwestii religijnych, ulega³o b³yskawicznie stêpieniu. Sam André Breton do skandali dadaistycznych dorzuci³ akademia 87 dyskurs 3.p65 87

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

Opinie mieszkańców Lubelszczyzny o zmianach klimatu i gazie łupkowym. Raport z badania opinii publicznej

Opinie mieszkańców Lubelszczyzny o zmianach klimatu i gazie łupkowym. Raport z badania opinii publicznej Opinie mieszkańców o zmianach klimatu i gazie łupkowym Raport z badania opinii publicznej Lena Kolarska-Bobińska, członek Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii w Parlamencie Europejskim, Platforma

Bardziej szczegółowo

Regulamin. I edycji. Konkursu Teatralnego. Gdyńskie Centrum Filmowe, 28-30 września 2016 roku.

Regulamin. I edycji. Konkursu Teatralnego. Gdyńskie Centrum Filmowe, 28-30 września 2016 roku. Regulamin I edycji Konkursu Teatralnego Gdyńskie Centrum Filmowe, 28-30 września 2016 roku. 1. Organizator Organizatorami Festiwalu są: A) Stowarzyszenie Scena Kultury B) Miasto Gdynia 2. Miejsce oraz

Bardziej szczegółowo

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM PLANOWANIE DZIAŁAŃ Określanie drogi zawodowej to szereg różnych decyzji. Dobrze zaplanowana droga pozwala dojechać do określonego miejsca w sposób, który Ci

Bardziej szczegółowo

Skuteczne Zarządzanie Zespołem i motywacja pracowników

Skuteczne Zarządzanie Zespołem i motywacja pracowników Skuteczne Zarządzanie Zespołem i motywacja pracowników Opinie o naszych szkoleniach: Agnieszka Sz. Wrocław: Ciekawie ujęty temat, świetna atmosfera, dużo praktycznych ćwiczeń, otwartość trenera, super

Bardziej szczegółowo

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), Istota umów wzajemnych Podstawa prawna: Księga trzecia. Zobowiązania. Dział III Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych ciosów jaki może nas spotkać w związku z dugą osobą jest

Bardziej szczegółowo

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję?

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Opracowanie Grażyna Cybula Konsultant Regionalnego Ośrodka Metodyczno-Edukacyjnego Metis Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Procedury czyli zasady i kroki podejmowanych działań oparte

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 Reguła życia, to droga do świętości; jej sens można również określić jako: - systematyczna praca nad sobą - postęp duchowy - asceza chrześcijańska

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Główne wyniki badania

Główne wyniki badania 1 Nota metodologiczna Badanie Opinia publiczna na temat ubezpieczeń przeprowadzono w Centrum badania Opinii Społecznej na zlecenie Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w dniach od 13 do 17 maja 2004

Bardziej szczegółowo

Licencję Lekarską PZPN mogą uzyskać osoby spełniające następujące wymagania:

Licencję Lekarską PZPN mogą uzyskać osoby spełniające następujące wymagania: Uchwała nr III/46 z dnia 19 marca 2014 roku Zarządu Polskiego Związku Piłki Nożnej w sprawie zasad przyznawania licencji dla lekarzy pracujących w klubach Ekstraklasy, I i II ligi oraz reprezentacjach

Bardziej szczegółowo

DZIECI I ICH PRAWA. Prawa Dziecka są dla wszystkich dzieci bez wyjątku

DZIECI I ICH PRAWA. Prawa Dziecka są dla wszystkich dzieci bez wyjątku DZIECI I ICH PRAWA Prawa Dziecka są dla wszystkich dzieci bez wyjątku i jakiejkolwiek dyskryminacji, niezaleŝnie od koloru skóry, płci, języka, jakim się posługuje, urodzenia oraz religii. Zostały one

Bardziej szczegółowo

DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM

DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM Anna Golicz Wydawnictwo WAM Kraków 2010 Wydawnictwo WAM, 2010 Korekta Aleksandra Małysiak Projekt okładki, opracowanie graficzne i zdjęcia Andrzej

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

tróżka Źródło: www.fotolia.pl

tróżka Źródło: www.fotolia.pl Ogród na tarasie Wiele bylin przeżywa właśnie pełnię swego rozkwitu, ale nie jest jeszcze za późno, aby dosadzić nowe efektowne rośliny i wzbogacić swój taras niezwykłymi aranżacjami. tróżka Źródło: www.fotolia.pl

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu na hasło i logo promujące ekonomię społeczną w województwie śląskim

Regulamin konkursu na hasło i logo promujące ekonomię społeczną w województwie śląskim Regulamin konkursu na hasło i logo promujące ekonomię społeczną w województwie śląskim I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Organizatorem konkursu jest Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości

PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości Marta Pyrchała-Zarzycka www.astrosalus.pl www.kosmetyka-fitness.pl http://www.astrosalus.com/ www.sukces-biznes.pl kursy@astrosalus.pl 506-320-330

Bardziej szczegółowo

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Białystok, 19 grudzień 2012 r. Seminarium współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy REGULAMIN AKCJI PROMOCYJNEJ Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy 1. ORGANIZATOR, CZAS TRWANIA AKCJI PROMOCYJNEJ, PROGRAM AKCJI 1.1 Organizatorem akcji promocyjnej prowadzonej pod nazwą Skuteczność

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 4851/2014 Prezydenta Miasta Radomia z dnia 18 marca 2014 r.

Zarządzenie Nr 4851/2014 Prezydenta Miasta Radomia z dnia 18 marca 2014 r. Zarządzenie Nr 4851/2014 Prezydenta Miasta Radomia z dnia 18 marca 2014 r. w sprawie: przyjęcia Regulaminu przyznawania, wydawania i użytkowania Karty Rodzina Plus. Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 6a i

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych

UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych Senat, po rozpatrzeniu uchwalonej przez Sejm na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU..Pilanie dbaj¹ o zasady i zawsze segreguj¹ odpady"

REGULAMIN KONKURSU..Pilanie dbaj¹ o zasady i zawsze segreguj¹ odpady REGULAMIN KONKURSU..Pilanie dbaj¹ o zasady i zawsze segreguj¹ odpady" 1 Postanowienia ogólne ORGANIZATORZY Organizatorem konkursu jest Miejski Zak³ad Oczyszczania Wysypisko z siedzib¹ w Pile, ul. Kusociñskiego

Bardziej szczegółowo

U M O W A. zwanym w dalszej części umowy Wykonawcą

U M O W A. zwanym w dalszej części umowy Wykonawcą U M O W A zawarta w dniu pomiędzy: Miejskim Centrum Medycznym Śródmieście sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi przy ul. Próchnika 11 reprezentowaną przez: zwanym dalej Zamawiający a zwanym w dalszej części umowy

Bardziej szczegółowo

Kolorowe przytulanki

Kolorowe przytulanki Innowacja pedagogiczna. Kolorowe przytulanki Autorki : mgr Małgorzata Drozdek mgr Wioletta Szypowska Założenia ogólne: Każdy rodzaj kontaktu ze sztuką rozwija i kształtuje osobowość człowieka. Zajęcia

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Twórczości Artystycznej Dzieci i Młodzieży Miasta i Gminy Września TALENTY 2016

Prezentacja Twórczości Artystycznej Dzieci i Młodzieży Miasta i Gminy Września TALENTY 2016 Prezentacja Twórczości Artystycznej Dzieci i Młodzieży Miasta i Gminy Września TALENTY 2016 Serdecznie zapraszamy do udziału w imprezie, w zamyśle której jest spotkanie i integracja dziecięcych i młodzieżowych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR...

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR... WZÓR - UMOWA NR... Załącznik nr 4 zawarta w dniu we Wrocławiu pomiędzy: Wrocławskim Zespołem Żłobków z siedzibą we Wrocławiu przy ul. Fabrycznej 15, 53-609 Wrocław, NIP 894 30 25 414, REGON 021545051,

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 3

Zapytanie ofertowe nr 3 I. ZAMAWIAJĄCY STUDIUM JĘZYKÓW OBCYCH M. WAWRZONEK I SPÓŁKA s.c. ul. Kopernika 2 90-509 Łódź NIP: 727-104-57-16, REGON: 470944478 Zapytanie ofertowe nr 3 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania. Prawidłowe ustawienie

Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania. Prawidłowe ustawienie Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania Przodem do kierunku jazdy? Bokiem? Tyłem? Jak ustawić wózek, aby w razie awaryjnego hamowania dziecko było jak najbardziej bezpieczne? Na te

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe dotyczy zamówienia publicznego o wartości nieprzekraczającej 30 000 euro.

Zapytanie ofertowe dotyczy zamówienia publicznego o wartości nieprzekraczającej 30 000 euro. Zaproszenie do złożenia oferty cenowej na Świadczenie usług w zakresie ochrony na terenie Pałacu Młodzieży w Warszawie w 2015 roku Zapytanie ofertowe dotyczy zamówienia publicznego o wartości nieprzekraczającej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXX/263/2014 RADY GMINY PRZODKOWO. z dnia 31 marca 2014 r.

UCHWAŁA NR XXX/263/2014 RADY GMINY PRZODKOWO. z dnia 31 marca 2014 r. UCHWAŁA NR XXX/263/2014 RADY GMINY PRZODKOWO z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie w sprawie regulaminu udzielania pomocy materialnej o charakterze socjalnym dla uczniów zamieszkałych na terenie Gminy Przodkowo.

Bardziej szczegółowo

Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok

Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok Formularz Zgłoszeniowy propozycji zadania do Szczecińskiego Budżetu Obywatelskiego na 2016 rok 1. KONTAKT DO AUTORA/AUTORÓW PROPOZYCJI ZADANIA (OBOWIĄZKOWE) UWAGA: W PRZYPADKU NIEWYRAŻENIA ZGODY PRZEZ

Bardziej szczegółowo

Telewizja publiczna z misją Opracowała: Anna Równy

Telewizja publiczna z misją Opracowała: Anna Równy Szkoła gimnazjalna Scenariusz z wykorzystaniem nowych mediów i metod aktywizujących (45 min) Telewizja publiczna z misją Opracowała: Anna Równy CC BY-NC-ND Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez

Bardziej szczegółowo

Do wygrania, oprócz własnego zdrowia, nagrody rzeczowe!!!

Do wygrania, oprócz własnego zdrowia, nagrody rzeczowe!!! Dbam o swoje piersi 15 października obchodzony jest Europejski Dzień Walki z Rakiem Piersi. Jest to dobra okazja by pomyśleć o profilaktyce raka piersi i rozpocząć regularne samobadanie piersi oraz udać

Bardziej szczegółowo

Zapisy na kursy B i C

Zapisy na kursy B i C Instytut Psychologii Uniwersytetu Gdańskiego Zapisy na kursy B i C rok akademicki 2016 / 2017 procedura i terminarz Gdańsk, 2016 Tok studiów w Instytucie Psychologii UG Poziomy nauczania i ścieżki specjalizacyjne

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU FOTOGRAFICZNEGO "RAZEM W ORSZAKU" 6 stycznia 2016

REGULAMIN KONKURSU FOTOGRAFICZNEGO RAZEM W ORSZAKU 6 stycznia 2016 REGULAMIN KONKURSU FOTOGRAFICZNEGO "RAZEM W ORSZAKU" 6 stycznia 2016 Zapraszamy chętnych do wzięcia udziału w KONKURSIE FOTOGRAFICZNYM organizowanym przez Salezjańskie Gimnazjum im. św. Dominika Savio

Bardziej szczegółowo

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Art.1. 1. Zarząd Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju, zwanego dalej Stowarzyszeniem, składa się z Prezesa, dwóch Wiceprezesów, Skarbnika, Sekretarza

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE dot. rozliczania projektu. realizowane w ramach projektu: JESTEŚMY DLA WAS Kompleksowa opieka w domu chorego.

ZAPYTANIE OFERTOWE dot. rozliczania projektu. realizowane w ramach projektu: JESTEŚMY DLA WAS Kompleksowa opieka w domu chorego. ZAPYTANIE OFERTOWE dot. rozliczania projektu Wrocław, 31-07-2014 r. realizowane w ramach projektu: JESTEŚMY DLA WAS Kompleksowa opieka w domu chorego. Zamówienie jest planowane do realizacji z wyłączeniem

Bardziej szczegółowo

ZP/6/2015 WYKONAWCA NR 1 Pytanie 1 Odpowiedź: Pytanie 2 Odpowiedź: Pytanie 3 Odpowiedź: Pytanie 4 Odpowiedź: Pytanie 5 Odpowiedź:

ZP/6/2015 WYKONAWCA NR 1 Pytanie 1 Odpowiedź: Pytanie 2 Odpowiedź: Pytanie 3 Odpowiedź: Pytanie 4 Odpowiedź: Pytanie 5 Odpowiedź: 30.04.2015 r. Działając zgodnie z treścią art. 38 ust. 1 i 2 Pzp, Zamawiający informuje, że w postępowaniu prowadzonym pod numerem ZP/6/2015, w dniu 29 kwietnia 2015 r., Wykonawcy złożyli pytania do treści

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz AQ. Imię i nazwisko:... Płeć:... Data urodzenia:... Dzisiejsza data:...

Kwestionariusz AQ. Imię i nazwisko:... Płeć:... Data urodzenia:... Dzisiejsza data:... Kwestionariusz AQ Imię i nazwisko:... Płeć:... Data urodzenia:... Dzisiejsza data:... Poniżej znajduje lista stwierdzeń. Proszę przeczytać każde stwierdzenie bardzo dokładnie i zaznaczyć, w jakim stopniu

Bardziej szczegółowo

Dlaczego warto inwestować w promocję projektu od chwili jego narodzin

Dlaczego warto inwestować w promocję projektu od chwili jego narodzin Dlaczego warto inwestować w promocję projektu od chwili jego narodzin Aneta Prymaka, Dorota Stojda Dział Informacji i Marketingu Centrum Nauki Kopernik W promocję projektu warto zainwestować w celu: znalezienia

Bardziej szczegółowo

Europejskie Centrum Edukacyjno - Kulturalne Zgorzelec - Görlitz Meetingpoint Music Messiaen

Europejskie Centrum Edukacyjno - Kulturalne Zgorzelec - Görlitz Meetingpoint Music Messiaen Europejskie Centrum Edukacyjno - Kulturalne Zgorzelec - Görlitz Meetingpoint Music Messiaen Na styku granic Polski i Niemiec, w Europamieście Zgorzelec-Görlitz, gdzie dwa narody zbliżają się do siebie,

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacyjny pracowni terapii zajęciowej prowadzonej w ramach działań Spółdzielni Socjalnej Pracownia Radości Kukułka w Nowej Soli

Regulamin organizacyjny pracowni terapii zajęciowej prowadzonej w ramach działań Spółdzielni Socjalnej Pracownia Radości Kukułka w Nowej Soli Regulamin organizacyjny pracowni terapii zajęciowej prowadzonej w ramach działań Spółdzielni Socjalnej Pracownia Radości Kukułka w Nowej Soli Rozdział I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Regulamin Organizacyjny

Bardziej szczegółowo

1.2. Konkurs odbywa się zgodnie z zasadami określonymi w niniejszym regulaminie, zwanym dalej "Regulaminem" oraz przepisami prawa polskiego.

1.2. Konkurs odbywa się zgodnie z zasadami określonymi w niniejszym regulaminie, zwanym dalej Regulaminem oraz przepisami prawa polskiego. Regulamin konkursu "Bosman związany z regionem" - konkurs plastyczny 1. Postanowienia ogólne 1.1. Organizatorem konkursu pod nazwą " Bosman związany z regionem", zwanego dalej "konkursem", jest Carlsberg

Bardziej szczegółowo

Jakość oferty edukacji kulturalnej w Warszawie Raport z badania

Jakość oferty edukacji kulturalnej w Warszawie Raport z badania Jakość oferty edukacji kulturalnej w Warszawie Raport z badania Wydział Badań i Analiz Centrum Komunikacji Społecznej Urząd m.st. Warszawy Warszawa, grudzień 2014 r. Informacje o badaniu Cel badania: diagnoza

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

1 Przedmiot Umowy 1. Przedmiotem umowy jest sukcesywna dostawa: publikacji książkowych i nutowych wydanych przez. (dalej zwanych: Publikacjami).

1 Przedmiot Umowy 1. Przedmiotem umowy jest sukcesywna dostawa: publikacji książkowych i nutowych wydanych przez. (dalej zwanych: Publikacjami). WZÓR UMOWY ANALOGICZNY dla CZĘŚCI 1-10 UMOWA o wykonanie zamówienia publicznego zawarta w dniu.. w Krakowie pomiędzy: Polskim Wydawnictwem Muzycznym z siedzibą w Krakowie 31-111, al. Krasińskiego 11a wpisanym

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX / 72 / 15 RADY GMINY CHEŁMŻA. z dnia 26 sierpnia 2015 r.

UCHWAŁA NR IX / 72 / 15 RADY GMINY CHEŁMŻA. z dnia 26 sierpnia 2015 r. UCHWAŁA NR IX / 72 / 15 RADY GMINY CHEŁMŻA z dnia 26 sierpnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego programu stypendialnego dla studentów zamieszkałych na terenie Gminy Chełmża. Na podstawie art. 18 ust.

Bardziej szczegółowo

Rozdział 6. Pakowanie plecaka. 6.1 Postawienie problemu

Rozdział 6. Pakowanie plecaka. 6.1 Postawienie problemu Rozdział 6 Pakowanie plecaka 6.1 Postawienie problemu Jak zauważyliśmy, szyfry oparte na rachunku macierzowym nie są przerażająco trudne do złamania. Zdecydowanie trudniejszy jest kryptosystem oparty na

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PLASTYKA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PLASTYKA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE PLASTYKA Zakres wymagań edukacyjnych zgodny jest z nową podstawą programową dla II etapu edukacyjnego. Zawarty jest w programie nauczania plastyki w klasach

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU UTWÓR DLA GDAŃSKA. Symfonia Gdańska Dźwięki Miasta

REGULAMIN KONKURSU UTWÓR DLA GDAŃSKA. Symfonia Gdańska Dźwięki Miasta REGULAMIN KONKURSU UTWÓR DLA GDAŃSKA. Symfonia Gdańska Dźwięki Miasta Stowarzyszenie Artystyczne Lustra z siedzibą w Gdyni zwane dalej Organizatorem, ogłasza otwarty Konkurs na utwór muzyczny, który będzie

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: mgr Krystyna Golba mgr Justyna Budak

Opracowanie: mgr Krystyna Golba mgr Justyna Budak 1 Wyniki badań ankietowych nt.,,bezpieczeństwa uczniów w szkole przeprowadzone wśród pierwszoklasistów Zespołu Szkól Technicznych w Mielcu w roku szkolnym 2007/2008 Celem ankiety było zdiagnozowanie stanu

Bardziej szczegółowo

Klub Absolwenta rozwiązuje, obecnie najpoważniejsze problemy z jakimi spotykają się obecnie młodzi ludzie:

Klub Absolwenta rozwiązuje, obecnie najpoważniejsze problemy z jakimi spotykają się obecnie młodzi ludzie: Klub Absolwenta Klub Absolwenta rozwiązuje, obecnie najpoważniejsze problemy z jakimi spotykają się obecnie młodzi ludzie: Pierwszy, problem wysokiego bezrobocia wśród absolwentów uczelni wyższych (gwarancja

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU PLASTYCZNEGO pt. Świat w Tobie Odsłoń przed nami świat swojej wyobraźni

REGULAMIN KONKURSU PLASTYCZNEGO pt. Świat w Tobie Odsłoń przed nami świat swojej wyobraźni REGULAMIN KONKURSU PLASTYCZNEGO pt. Świat w Tobie Odsłoń przed nami świat swojej wyobraźni 1 Postanowienia ogólne 1. Niniejszy Regulamin określa zasady, zakres i warunki uczestnictwa w Konkursie pt.,,świat

Bardziej szczegółowo

GODNOŚĆ, HOSPICJUM, ŻYCIE. Doświadczenie hospicjum w nauczaniu etyki i filozofii

GODNOŚĆ, HOSPICJUM, ŻYCIE. Doświadczenie hospicjum w nauczaniu etyki i filozofii GODNOŚĆ, HOSPICJUM, ŻYCIE Doświadczenie hospicjum w nauczaniu etyki i filozofii Filozofowie starożytni życie i śmierć traktowali poważnie. Najwięksi z nich, tacy jak Platon, przekazali nam m.in. taką koncepcję

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

Bogdan Nogalski*, Anna Wójcik-Karpacz** Sposoby motywowania pracowników ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw

Bogdan Nogalski*, Anna Wójcik-Karpacz** Sposoby motywowania pracowników ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw Bogdan Nogalski*, Anna Wójcik-Karpacz** Sposoby motywowania pracowników ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw Artyku³ zawiera rozwa ania zwi¹zane ze sposobami motywowania pracowników w sektorze MŒP. Autorzy

Bardziej szczegółowo

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu..

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. w którym będziemy mieszkać. Coraz więcej osób, korzystających ze standardowych projektów, decyduje się nadać swojemu

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

Motywuj świadomie. Przez kompetencje.

Motywuj świadomie. Przez kompetencje. styczeń 2015 Motywuj świadomie. Przez kompetencje. Jak wykorzystać gamifikację i analitykę HR do lepszego zarządzania zasobami ludzkimi w organizacji? 2 Jak skutecznie motywować? Pracownik, który nie ma

Bardziej szczegółowo

Niezależnie od rodzaju materiału dźwiękowego ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej:

Niezależnie od rodzaju materiału dźwiękowego ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej: W czasie przeprowadzonego w czerwcu 2012 roku etapu praktycznego egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie asystent operatora dźwięku zastosowano sześć zadań. Rozwiązanie każdego z zadań

Bardziej szczegółowo

Do Rzecznika Praw Obywatelskich wpływają skargi od studentów kwestionujące

Do Rzecznika Praw Obywatelskich wpływają skargi od studentów kwestionujące RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena LIPOWICZ RPO-686330-I/11/ST/KJ 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pani Barbara Kudrycka Minister Nauki

Bardziej szczegółowo

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE. Rozdział I

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE. Rozdział I STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE Rozdział I Postanowienia Ogólne. 1. Stowarzyszenie nosi nazwę Polskie Stowarzyszenie Dyrektorów Szpitali w Krakowie w dalszej części określone

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu. Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu Regulamin Zarządu Stowarzyszenia Przyjazna Dolina Raby Art.1. 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 4/2014/2015 Rady Pedagogicznej Zespołu szkół im. Władysława Reymonta w Lipiej Górze z dnia 27 sierpnia 2014 roku

Uchwała nr 4/2014/2015 Rady Pedagogicznej Zespołu szkół im. Władysława Reymonta w Lipiej Górze z dnia 27 sierpnia 2014 roku ZSLG.0160.22.2014 Uchwała nr 4/2014/2015 Rady Pedagogicznej Zespołu szkół im. Władysława Reymonta w Lipiej Górze z dnia 27 sierpnia 2014 roku W sprawie: zmian w Statucie Szkoły Na podstawie art.50 ust.

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju sieci dróg rowerowych w Łodzi w latach 2015-2020+

Strategia rozwoju sieci dróg rowerowych w Łodzi w latach 2015-2020+ Strategia rozwoju sieci dróg rowerowych w Łodzi w latach 2015-2020+ Projekt: wersja β do konsultacji społecznych Opracowanie: Zarząd Dróg i Transportu w Łodzi Ul. Piotrkowska 175 90-447 Łódź Spis treści

Bardziej szczegółowo

UMOWA PARTNERSKA. z siedzibą w ( - ) przy, wpisanym do prowadzonego przez pod numerem, reprezentowanym przez: - i - Przedmiot umowy

UMOWA PARTNERSKA. z siedzibą w ( - ) przy, wpisanym do prowadzonego przez pod numerem, reprezentowanym przez: - i - Przedmiot umowy UMOWA PARTNERSKA zawarta w Warszawie w dniu r. pomiędzy: Izbą Gospodarki Elektronicznej z siedzibą w Warszawie (00-640) przy ul. Mokotowskiej 1, wpisanej do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych

Bardziej szczegółowo

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie Załącznik Nr 11 do Uchwały Nr XX/136/2012 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 25 września 2012 r. STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie ROZDZIAŁ I NAZWA I OBSZAR SOŁECTWA 1. Samorząd

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 18/2009 WÓJTA GMINY KOŁCZYGŁOWY z dnia 4 maja 2009 r.

ZARZĄDZENIE Nr 18/2009 WÓJTA GMINY KOŁCZYGŁOWY z dnia 4 maja 2009 r. ZARZĄDZENIE Nr 18/2009 WÓJTA GMINY KOŁCZYGŁOWY z dnia 4 maja 2009 r. w sprawie ustalenia Regulaminu Wynagradzania Pracowników w Urzędzie Gminy w Kołczygłowach Na podstawie art. 39 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

UMOWA zawarta w dniu.. 2012 r. w Gostyniu. pomiędzy:

UMOWA zawarta w dniu.. 2012 r. w Gostyniu. pomiędzy: Załącznik nr 2 do SIWZ UMOWA zawarta w dniu.. 2012 r. w Gostyniu pomiędzy:., z siedzibą w (..- ), przy ul.. reprezentowanym przy zawieraniu umowy przez:. na podstawie pełnomocnictwa Nr z dnia stanowiącego

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXII / 242 / 04 Rady Miejskiej Turku z dnia 21 grudnia 2004 roku

Uchwała Nr XXII / 242 / 04 Rady Miejskiej Turku z dnia 21 grudnia 2004 roku Informacja dotycząca Stypendiów Burmistrza Miasta Turku za wyniki w nauce, stypendia za osiągnięcia sportowe oraz stypendia za osiągnięcia w dziedzinie kultury i działalności artystycznej. Urząd Miejski

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Mów dziecku, że jest mądre, że umie, że potrafi... W szkole nie tylko wiedza ma być nowoczesna, ale również jej nauczanie

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA III Ocena dopuszczająca -Wie, dlaczego należy odprawiać I piątki miesiąca. -Wie, że słowo Boże głoszone

Bardziej szczegółowo

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS Dzia³anie nauczyciela, w tym równie katechety, jest œciœle

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php? 1 z 6 2013-10-03 14:58 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?id=221 Szczecin: Usługa zorganizowania szkolenia specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

Ogłoszenie o zwołaniu Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia IDM Spółka Akcyjna w upadłości układowej z siedzibą w Krakowie na dzień 30 czerwca 2015 roku

Ogłoszenie o zwołaniu Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia IDM Spółka Akcyjna w upadłości układowej z siedzibą w Krakowie na dzień 30 czerwca 2015 roku Ogłoszenie o zwołaniu Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia IDM Spółka Akcyjna w upadłości układowej z siedzibą w Krakowie na dzień 30 czerwca 2015 roku Zarząd Spółki IDM Spółka Akcyjna w upadłości układowej

Bardziej szczegółowo

WZÓR UMOWY DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO na realizację szkoleń w ramach projektu Patrz przed siebie, mierz wysoko UMOWA NR.

WZÓR UMOWY DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO na realizację szkoleń w ramach projektu Patrz przed siebie, mierz wysoko UMOWA NR. Załącznik nr 6 do SIWZ WZÓR UMOWY DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO na realizację szkoleń w ramach projektu Patrz przed siebie, mierz wysoko UMOWA NR. Zawarta w dniu..... roku w. POMIĘDZY:. reprezentowaną

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu na najlepszego studenta i na najlepsze koło naukowe Województwa Pomorskiego o nagrodę Czerwonej Róży 2016

Regulamin Konkursu na najlepszego studenta i na najlepsze koło naukowe Województwa Pomorskiego o nagrodę Czerwonej Róży 2016 Regulamin Konkursu na najlepszego studenta i na najlepsze koło naukowe Województwa Pomorskiego o nagrodę Czerwonej Róży 2016 1 Postanowienia ogólne 1. Organizatorem konkursu jest Stowarzyszenie Czerwonej

Bardziej szczegółowo

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Przekaż swoją opinię Unii Europejskiej! Projekt dofinansowany w ramach programu Europa dla Obywateli Unii Europejskiej POWITANIE Dlaczego dobrze, że tu jestem?

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU. z dnia 27.06.2005roku

UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU. z dnia 27.06.2005roku i Strona znajduje się w archiwum. Data publikacji : 30.06.2005 Uchwała nr 660 Druk Nr 687 UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU z dnia 27.06.2005roku w sprawie: przyjęcia Regulaminu przyznawania

Bardziej szczegółowo