Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wydział Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Instytut Architektury Krajobrazu.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wydział Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Instytut Architektury Krajobrazu."

Transkrypt

1 Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wydział Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Instytut Architektury Krajobrazu Kierunek Architektura Krajobrazu Magda Garbulińska Nr indeksu Koncepcja Ogrodu Zmysłów jako współczesnego Edenu w Dolnośląskim Centrum Dziedzictwa Kulturowo- Przyrodniczego w Wojsławicach Praca magisterska Opiekun pracy dr hab. Tomasz Nowak prof. nadzw. Wrocław, czerwiec 2008

2 2 z siostry dedykacją dla mojej

3 3 OŚWIADCZENIE OPIEKUNA PRACY Oświadczam, że niniejsza praca magisterska pt.: Koncepcja Ogrodu Zmysłów jako współczesnego Edenu w Dolnośląskim Centrum Dziedzictwa Kulturowo Przyrodniczego - autorstwa Magdy Garbulińskej została przygotowana pod moim kierunkiem w Zakładzie Kompozycji Krajobrazu i stwierdzam, że spełnia ona warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.... data... czytelny podpis opiekuna pracy OŚWIADCZENIE AUTORA PRACY Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa:... data została napisana przez mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami USTAWY z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z ubieganiem się o tytuł naukowy lub zawodowy wyższej uczelni załączona w wersji elektronicznej jest identyczna z wersją wydrukowaną.... czytelny podpis autora pracy

4 4 Koncepcja Ogrodu Zmysłów jako współczesnego Edenu w Dolnośląskim Centrum Dziedzictwa Kulturowo- Przyrodniczego w Wojsławicach Streszczenie pracy Celem niniejszej pracy magisterskiej jest stworzenie koncepcji Ogrodu Zmysłów, który będzie nawiązywał do mitycznego rajskiego ogrodu. Koncepcja ta ma stać się pretekstem do rozważenia tego, jak człowiek odbiera świat poprzez zmysły i jak można na nie oddziaływać, a także do zbadania mitu o Edenie i tego jak ewoluował w świadomości ludzkiej. Pierwszy rozdział pracy poświecony jest zagadnieniom roli, znaczenia i funkcjonowania zmysłów w życiu człowieka. Poszczególne podrozdziały prezentują charakterystykę sześciu zmysłów (wzroku, dotyku, smaku, węchu, słuchu i szóstego zmysłu), a także przybliżają zjawisko synestezji. Każdy zmysł jest przedstawiony od strony medycznej, a także w aspekcie kulturowym, bądź psychologicznym. W drugim rozdziale opisana jest historia powstania oraz wygląd Edenu, a także wizje raju w innych religiach. Ponadto przedstawiono wpływ mitu o rajskim ogrodzie na założenia ogrodowe Iranu, Japonii oraz średniowieczny hortus conclusus. Rozpatrzono także pewne interpretacje mitu rajskiego w literaturze i wynikające z nich, czasem bardzo zaskakujące, wyobrażenia na temat Edenu. Trzeci rozdział opisuje Dolnośląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowo Przyrodniczego w Wojsławicach, przytaczając historię, precyzując lokalizację oraz charakteryzując warunki fizjograficzne tego miejsca. Czwarty rozdział poświęcony jest opisowi oraz przedstawieniu koncepcji Ogrodu Zmysłów będącego współczesnym Edenem. Słowa kluczowe: 1. zmysły 2. Eden 3. raj 4. odbiór zmysłami

5 5 Spis treści: I Część opisowa: Wstęp.8 Rozdział 1. Zmysły w życiu człowieka: Rola i znaczenie zmysłów w życiu człowieka Definicja zmysłów Rozważania na temat prawdziwości świata postrzeganego zmysłami Charakterystyka zmysłów, jakimi dysponuje człowiek Dotyk Wzrok Barwa Złudzenia optyczne Słuch Smak Węch Szósty zmysł Synestezja.. 31 Rozdział 2. Eden jako pierwszy ogród: Powstanie i opis biblijnego Raju Próby umiejscowienia Raju Obraz Raju w innych religiach Historia pojęcia Próby odtworzenia Raju na ziemi w założeniach ogrodowych różnych cywilizacji Ogrody Persji Ogrody Japonii Ogrody buddyjskie Ogrody przyjemności Ogrody średniowiecza Obrazy raju w literaturze Ogród zamknięty ogród niedostępny Raj jako ogród platońskich idei Rajskie ogrody światła. 49 II Część projektowa: Rozdział 3. Dolnośląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowo- Przyrodniczego- miejsce, w

6 6 którym mógłby powstać współczesny Eden Położenie geograficzne i ogólna charakterystyka Warunki klimatyczne Rys historyczny Charakterystyka zlewni Koncepcja Programowo Przestrzenna Dolnośląskiego Centrum Kulturowo Przyrodniczego w Wojsławicach Mapa hipsometryczna terenu 56 Rozdział 4. Opis koncepcji projektowej Lokalizacja 4.2. Plan Ogrodu Zmysłów 4.3. Opis Rajskiego Sadu 4.4. Opis Tarasów Opowieści o Stworzeni Świata w kontekście Raju 4.5. Opis Tarasów Opowieści o Stworzeni Świata w kontekście Ogrodu Zmysłów Zakończenie Spis ilustracji Bibliografia Załącznik: Elektroniczna wersja pracy

7 7 Część I

8 8 Wstęp Wyobraź sobie, że podróżowałeś konno latem przez cztery dni po równinie, że dotarłeś do granicy, jaką stanowią pokryte śniegiem góry i wspiąłeś się na przełęcz; ze szczytu przełęczy ujrzałeś kolejną równinę, a w oddali, w odległości setek kilometrów, długi łańcuch gór i że przez wiele dni, a nawet tygodni musisz jechać dalej, w słońcu, pozbawiony cienia, napotykając po drodze jedynie pobielałe kości padłych zwierząt. Kiedy wreszcie znajdziesz miejsce, gdzie rosną drzewa i płynie woda nazwiesz je ogrodem.tym, za czym tęskniły twoje oczy są nie kwiaty i ich jaskrawe barwy, ale zielona grota i sadzawki, w których pluskają złote rybki i szemrzący strumień. Takie właśnie znaczenie ma słowo ogród w Persji, kraju, w którym długie powolne wędrówki karawan są faktem, a nie romantyczną nazwą. [ ] Tym, czym jest powiew wiatru wieczorem po upalnym dniu, czym jest studnia na pustyni, tym dla Persa jest ogród 1- pisała Vita Sacville-West podróżująca po Iranie w latach 20 XX wieku. Mimo różnic kulturowych, barier czasowych i geograficznych, jakie oddzielają nas Europejczyków od ludzi mieszkających na terenach Iranu, na początku XX wieku, żyjąc w XXI wieku, powinniśmy dokładnie rozumieć ich ideę ogrodu. My też jesteśmy w pewnym sensie wędrowcami, tyle, że zamiast pustyni przemierzamy betonowe dżungle i, choć architekci prześcigają się w pomysłach, jak urozmaicić nam przestrzeń, to i tak na dłuższą metę olbrzymie miasta, w których żyjemy wydają się szare i monotonne bez małych enklaw zieleni, bez wstęgi rzeki, która je przecina. Niektórzy z nas mają to szczęście posiadać własną prywatną zieloną przestrzeń. Wtedy urządzają ją wedle własnych upodobań i tworzą miniaturowy raj przy swoim domu, ale większość z nas pozbawiona jest takiej możliwości. Co więc pozostaje? Publiczne parki, ogrody, wycieczki do lasu. Człowiek jest częścią natury i, choć niewiadomo jak bardzo przekształciłby otaczająca go rzeczywistość, i tak prędzej, czy później będzie chciał do natury powrócić. Według Księgi Rodzaju, historia ludzkości zaczęła się w ogrodzie - sadzie. Pierwszy człowiek - Adam, był pierwszym ogrodnikiem i pierwszym strażnikiem ogrodu, który stworzył dla niego Bóg. Ogród ten był miejscem, w którym wszystko żyło w harmonii, gdzie nie było zła, ani nieszczęścia. Był miejscem zamkniętym, odciętym od reszty świata, w którym człowiek czuł się szczęśliwy. Dopóty, dopóki przestrzegał narzuconego mu zakazu, ale ludzka ciekawość zwyciężyła i człowiek został wygnany z Edenu, a bramy krainy 1 Cytat za: Hobhouse P., Historia ogrodów, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2005.

9 9 wiecznego szczęścia zatrzasnęły się na zawsze. Od tej pory największe pragnienie człowieka to móc tam powrócić, więc szuka raju na ziemi, bądź stara się, by trafić do niego po śmierci. Historia ogrodów także jest historią próby stworzenia raju na ziemi. Określanie ogrodów mianem raju nikogo już dziś nie dziwi. Jednak czy zdajemy sobie sprawę skąd się wzięło to porównanie? W niniejszej pracy pragnę przeanalizować historię rajskiego mitu, wyobrażenia raju w literaturze oraz przełożenie historii o pierwszym ogrodzie na projekty ogrodów perskich i japońskich. Pragnę również wykazać jak istotną rolę odgrywa oddziaływanie na zmysły w sztuce ogrodowej. Aż wreszcie łącząc ideę ogrodu- raju i ogrodu zmysłów pragnę stworzyć koncepcję przestrzeni silnie oddziałującej na zmysły, przesyconej symboliką, która, choć nie wszystkim znana jest wprost, to z pewnością działa na podświadomość. Przestrzeni, w której człowiek będzie mógł poczuć się integralną częścią natury, przypominając sobie o swoich korzeniach, lecz także przestrzenią, w której będzie widoczna ludzka ręka. Co konkretnie będzie treścią stworzonego przeze mnie ogrodu? Będzie on opowieścią o powstaniu świata, który człowiek w pewnym sensie utracił, i do którego nieustannie próbuje powrócić, opowieścią o tęsknocie za naturą, ale i opowieścią o dumie człowieka, który sam stał się kimś na miarę stwórcy, przekształcającego otaczający go krajobraz.

10 10 Tylko zmysły mogą uleczyć duszę, tak samo, jak dusza może uleczyć zmysły. Oskar Wilde Portret Doriana Gray a Rozdział 1. Zmysły w życiu człowieka 1.1. Rola i znaczenie zmysłów w życiu człowieka. Zmysłom, choć posługujemy się nimi niemalże bez przerwy, poświęcamy tak naprawdę niewiele uwagi, poza momentami, gdy odbieramy jakieś wyjątkowo silne bodźce. Nie zdajemy sobie nawet sprawy, jakie znaczenie biologiczne i kulturowe mają wrażenia wzrokowe, zapachowe czy dotykowe. W tym rozdziale zostaną przedstawione i scharakteryzowane zmysły, jakimi posługuje się człowiek Definicja zmysłów Zgodnie z definicją zamieszczoną w Encyklopedii PWN, zmysły to zdolności zwierząt i człowieka do odbioru i analizy bodźców działających na organizm. 2 Bez zmysłów funkcjonowanie człowieka byłoby niemożliwe. Pozostaje jednak pytanie, czy zmysły mogą nas zwodzić? Rozważania na temat prawdziwości świata postrzeganego zmysłami Na przełomie V i VI w p.n.e. Parmenides, grecki myśliciel, twierdził, iż nie należy ufać zmysłom, bo przekazują nam zafałszowany obraz rzeczywistości. Później pogląd ten rozpowszechniali jego uczniowie. Jednak najsłynniejszymi filozofami, którzy wątpili w prawdziwość tego, co przekazują nam zmysły byli żyjący w XVII wieku Kartezjusz i Francis Bacon. Pierwszy z nich twierdził, że ludzkie narządy zmysłowe nie źródłem wiedzy pewnej, co udowodnił w tzw. doświadczeniu z kijem. Kiedy wkładamy kij do wody, pod jej powierzchnią wydaje się zgięty. Gdy sprawdzamy kij zmysłem dotyku wydaje się prosty, więc albo oczy, albo palce (albo jedno i drugie) okłamują nas. Problem polega na tym, że nie potrafimy stwierdzić, który z tych dwóch zmysłów kłamie. Jednak teoria Kartezjusza ma pewną lukę. Jesteśmy w stanie stwierdzić, że zmysły nas okłamują jedynie wtedy, gdy później dostarczają nam prawdziwej informacji. To z kolei mogłoby 2 Wojnowski J., Wielka Encyklopedia PWN, http//encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=

11 11 prowadzić do stwierdzenia, że tak naprawdę, to nie wina zmysłów, lecz naszej interpretacji tego, co odbieramy z otoczenia. Wszystkie bodźce odbierane przez zmysły przekazywane są do mózgu i tam poddawane obróbce Bacon twierdził, że istnieją cztery rodzaje złudzeń utrudniających człowiekowi poznanie rzeczywistości i są to: - złudzenie plemienia, które zakłada, że istoty ludzkie przejawiają skłonność do antropomorficznego (człowiek posiada skłonność do przypisywania przyrodzie cech, które sam posiada), i finalistycznego pojmowania naszego świata, - złudzenie jaskini, które mówi o tym, że każdy człowiek posiada swoją własną grotę i przez jej pryzmat spostrzega rzeczywistość (mowa tu o ludzkich doświadczeniach). - złudzenie rynku, które przejawia się w tym, że ludzie współistnieją i komunikują się werbalnie, a poprzez codzienną praktykę języka poddają go deformacjom. - złudzenie teatru, które zakłada, że ilość stworzonych systemów filozoficznych odpowiada liczebnie powstałym sztukom teatralnym.3 Celem ninejszej pracy nie będzie jednak rozstrzyganie zagadnienia, czy zmysły dają nam prawdziwy czy też fałszywy obraz świata. Pragnąc zaprojektować swój ogród postaram się w pewnym sensie pozostawić poznanie rozumowe na marginesie a skupić się na poznaniu zmysłowym i wszystkich aspektach, które mu towarzyszą Charakterystyka zmysłów, jakimi dysponuje człowiek Wyróżniamy pięć zmysłów: - dotyk, - wzrok, - słuch, - smak, - węch. Choć w obecnych czasach wyodrębniliśmy także szósty zmysł i synestezję. Głównym ośrodkiem odpowiadającym za odbiór świata zmysłami jest mózg (Rys.1.) 3 Tatarkiewicz W., Historia filozofii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.

12 12 Rys.1.Schemat przedstawiający części mózgu odpowiedzialne za odbieranie poszczególnych wrażeń zmysłowych (wg.w.duch) Dziwne, że zmysł dotyku, nieskończenie mniej ceniony przez ludzi niż wzrok, w krytycznych chwilach tworzy główną, jeśli nie jedyną więź między nami a rzeczywistością. Wladimir Nabokov Lolita Dotyk Wrażenia, które określamy mianem dotyku są kombinacją sygnałów przesyłanych przez komórki reagujące na ciepło, zimno, nacisk oraz uszkodzenia. Zarówno zmysł dotyku jak i zmysł motoryczny są podstawowymi elementami definiującymi odbieranie rzeczywistości przez człowieka. Zmysł dotyku rozmieszczony jest na skórze. W ramach narządów czucia możemy wyróżnić: - narządy czucia powierzchniowego - inaczej zwane ciałkami, odbierają wrażenia dotykowe ciepła, zimna, nacisku, pieczenia, swędzenia itp. Ich rozmieszczenie jest

13 13 nierównomierne, najwięcej znajduje się na wargach, opuszkach palców i podeszwach stóp, a najmniej na skórze grzbietu. - narządy czucia głębokiego - leżą głęboko pod skórą (np. w mięśniach) i odbierają z narządów, na których się znajdują różne wrażenia (np. ból przy stanach zapalnych). Dzięki nim możemy ocenić kształt, ciężar, elastyczność czy twardość przedmiotu, który ujmujemy ręką. Dotyk jest pierwszym zmysłem, który rozwija się u człowieka. U noworodków występuje automatycznie, nim zdążą się otworzyć oczy, nim dziecko zacznie rozumieć świat. Jest również zmysłem najstarszym i najszybciej działającym. Jednak receptory dotykowe mogą być wyłączone przez monotonię powtarzających się bodźców. Dzięki temu jesteśmy w stanie normalnie funkcjonować, w przeciwnym wypadku oszalelibyśmy czując nieustannie to samo doznanie. Jedynie ciałka Paciniego, narządy Raffiniego (stawy) i Golgiego (ścięgna) nie są w stanie zmęczyć się nadmiarem bodźców. Dotyk jest jednym z najważniejszym zmysłów pomagającym poruszać się nam po świecie, co najlepiej widać na przykładzie osób niewidomych.4 Zmysł dotyku spełnia bardzo ważną funkcję obronną. W momencie, kiedy czujemy, że jakiś czynnik wywołuje ból, nasze ciało reaguje tak, aby go uniknąć. Dzisiaj wiadomo, że ból nie stanowi schematycznej odpowiedzi na bodziec, jakim jest okaleczenie naszego ciała. Samo odczuwanie bólu jest silnie uzależnione od czynników psychicznych, takich jak doświadczenia, oczekiwania, a także, nawyki, obyczaje, czy kultura. W pewnym sensie ból jest czymś, czego trzeba się nauczyć.5 Gdy otworzysz oczy wydaje ci się już, że widzisz. Johann Wolfgang Goethe Wzrok Wzrok jest to zdolność do odbierania bodźców świetlnych ze środowiska oraz ogół czynności związanych z analizą tych bodźców, czyli widzeniem. Przystosowanie oka do pełnienia tych funkcji umożliwia: rozpoznawanie kształtów, ocenianie odległości położenia obiektów od oka, rozróżnianie barw. 4 Ackerman D., Historia naturalna zmysłów, wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1994, str Dröscher V.B., Świat zmysłów, wydawnictwo Wiedza Powszechna, Monachium 1966, str

14 14 Około 70% wszystkich receptorów zmysłowych mieści się w oczach. Oceniamy i rozumiemy świat głównie dzięki temu, że go widzimy. Nasze oczy są wyposażone w odrębne mechanizmy, dzięki którym wychwytujemy światło, wybieramy obiekt, precyzyjnie skupiamy się na nim i sytuujemy go w przestrzeni. Ponieważ jedne receptory odpowiedzialne są za rozpoznawanie koloru (częstotliwość fali), a inne za rozpoznawanie jasności, można wzrok uważać za dwa osobne zmysły. Trzeba zaznaczyć, że w zależności od natężenia światła istnieją różne rodzaje widzenia. Wyróżniamy: - widzenie fotopowe, czyli dzienne - praca ludzkiego oka w warunkach normalnych (przy ilości światła, która wystarcza do pełnego wykorzystania możliwości zmysłu wzroku), - widzenie mezotopowe, czyli fazę przejściową - częściowa utrata postrzegania barw, występująca w warunkach, gdy natężenie oświetlenia spada i - widzenie ekotopowe, czyli minimalny stan pracy ludzkiego oka - praca narządu wzroku w warunkach skrajnie niekorzystnych (przy znikomej ilości światła), gdy widzimy świat w skali szarości.6 Z uwagi na to, że człowiek jest kształtów stanie widzieć za równo kształtów dzień, jak i kształtów nocy, tylna cześć gałki ocznej wyścielona jest cienką błoną (siatkówką), która zawiera dwa rodzaje światłoczułych komórek: pręciki i czopki. 125 milionów cienkich pręcików tworzy czarno biały obraz, zaś trzy rodzaje czopków są wyspecjalizowane kształtów postrzeganiu kolorów: niebieskiego, czerwonego i zielonego.(rys.2.) Pomieszane czopki i pręciki sprawiają, że oko jest kształtów stanie szybko reagować na zmieniające się obrazy. Za zdolność precyzyjnego skupiania wzroku na przedmiotach w pełnym świetle dla zapewnienia ostrości widzenia odpowiada znajdujące się w środku siatkówki miejsce zwane żółta plamką. Żółta plamka jest bardzo mała, dlatego też swoja funkcję może pełnić na bardzo małej powierzchni. Przez to gałka oczna zmuszona jest do ciągłego ruchu, aby ustawiać oglądany przedmiot dokładnie naprzeciwko żółtej plamki. Kiedy natomiast oglądamy przedmioty kształtów przyćmionym świetle, czopki znajdujące się kształtów żółtej plamce są bezużyteczne, dlatego musimy patrzeć obok przedmiotu, aby go widzieć dokładnie, ponieważ przy braku pełnego oświetlenie, patrzenie na przedmiot wprost spowodowałoby, że obiekt byłby dla nas niewidzialny. 6 Tamże, str.15-25

15 15 Rys.2. Schemat budowy gałki ocznej. (wg.w.duch) Barwa To, co określamy mianem koloru, który widzimy jest w rzeczywistości kolorem, który odbija się od danej powierzchni. Toteż mówiąc, że jabłko jest czerwone, określamy kolor odbitych promieni, zaś samo jabłko mieni się wszystkimi barwami poza czerwienią. Według wynalazcy polaroidu, Erwina Landa, człowiek określa kolory na podstawie otoczenia, kształtów jakim je widzi.7 Porównujemy jeden kolor kształtów drugim, a następnie weryfikujemy naszą ocenę stosownie do pory dnia, źródła światła i obrazów zapisanych kształtów pamięci. Większość ludzi potrafi rozróżnić od 150 do 2000 kolorów, ale nie wszyscy widzą je tak samo. Świat postrzegany przez człowieka jest ubarwiany przez emocje i wspomnienia związane kształtów poszczególnymi kolorami. Istnieją trzy barwy zasadnicze, zwane inaczej głównymi: żółta (odcień cytrynowy), czerwona (odcień karminu) i niebieska (ultramaryna). Żadnej z nich nie można otrzymać z połączenia jakichkolwiek innych barw. Poprzez łączenie ze sobą barw podstawowych powstają barwy pochodne (na przykład połączenie żółtego z niebieskim daje zielony). Gdybyśmy ułożyli barwy na obwodzie koła tak, by tworzyły układ zamknięty powstałoby koło barw.(rys.3.) 7 Ackerman D., Historia naturalna zmysłów, wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1994, str

16 16 Rys.3. Koło barw Dwie barwy, które leżą naprzeciwko siebie na średnicy koła są najbardziej kontrastowe. Oko ludzkie jest w stanie wychwycić takie zestawienie barw z dużej odległości. Wszystkie znane barwy możemy podzielić na dwie grupy, w zależności od odczuć jakie w nas wywołują, a mianowicie na barwy ciepłe i zimne. Ponadto niektóre barwy wywołują reakcje pobudzające (czerwony) lub uspokajające (niebieski), czasem nawet melancholijno depresyjne (ciemny fiolet). Poszczególnym barwom przypisuje się także różne symbole (czerwony rewolucja, krew, walka, żółty ostrzeżenie, niebieski czystość, zielony bezpieczeństwo) i tak choćby w mowie kwiatów symbolizują uczucia.8 Ponadto niektóre barwy mają właściwości lecznicze. Zajmuje się nimi dziedzina zwana chromoterapią. Po raz pierwszy właściwości terapeutyczne kolorów dostrzeżono już w starożytnym Egipcie, Chinach, Indiach i Grecji Złudzenia optyczne Złudzeniami optycznymi nazywamy błędna interpretację obrazu przez mózg, która jest wynikiem kontrastu, cieni, użycia kolorów. Złudzenia wynikają z mechanizmów działania percepcji, które zazwyczaj pomagają w postrzeganiu, jednak w określonych warunkach powodują pozornie tylko prawdziwe wrażenia. Złudzenia można podzielić na pięć grup: 8 Krawsz A., Wiedza i życie, Nr 2/1998. Potęga koloru. 9 Couwenbergh J. Chromoterapia i światłoterapia. Wyd. Videograf. Chorzów 2008.

17 17 1) złudzenia deformujące kształt, wielkość długość, 2) złudzenia powodowane fizjologią układu wzrokowego, 3) złudzenia jasności i barwy, 4) figury dwuznaczne i 5) figury niemożliwe.10 Do pierwszej grupy złudzeń zaliczamy: - złudzenie ściany kawiarni (wzór na ścianie kawiarni St Michael's Hill w Bristolu, zauważone i opisane (1979) przez prof. Richarda L. Gregory i Priscillę Heard) wszystkie szare linie są do siebie równoległe (Rys.4.) Rys.4. Złudzenie ściany kawiarni - złudzenie Ponzo (Rys.5.)- Górna pozioma kreska wydaje się dłuższa niż ta leżąca niżej. Dzieje się tak dlatego, iż rysunek przypomina tor kolejowy zniekształcony przez perspektywę. Dwie ukośne linie postrzegamy, dzięki stałościom spostrzeżeniowym, jako w rzeczywistości równoległe, co z kolei sugeruje, że dwie linie poziome mają różną długość. Działa tutaj też prawo stałości oceny wielkości, według którego subiektywnie postrzegamy przedmioty leżące w różnej odległości od obserwatora i podobnego kształtu jako takie same, mimo iż na siatkówce oka przedmioty leżące dalej są mniejsze. Rys.5. Złudzenie Ponzo - spirala Frasera (Rys.6.)- złudzeniem jest to, że widzimy spiralę, 10 Gazda J., Lewiński W., Wśród kształtów i barw, Wydawnictwo Harcerskie, Warszawa 1964, str

18 18 podczas, gdy na obrazku są koncentrycznie ułożone kręgi Rys.6. Spirala Frasera - złudzenie Mullera Lycra (Rys.7.) Rys.7. Złudzenie Mullera - złudzenie Zollnera (Rys.8.) Rys.8. Złudzenie Zollnera

19 19 - złudzenie Poggendorfa (Rys.8.) rys.8. Złudzenie Poggendorfa W drugiej grupie złudzeń wyróżniamy: - wstęgę Macha (Rys.9.) Rys.9. Wstęga Macha - siatkę Hermana (Rys.10.) Rys.10. Siatka Hermana - irradiację (Rys.11.)

20 20 Rys.11. Irradiacja W ramach złudzeń jasności i barwy wyróżniamy: - kontrast równoczesny (Rys.12.) Rys. 12. Kontrast równoczesny. Rys.13. Kontrast następczy - kontrast następczy (Rys.13.) - efekt McCollougha. Ptak nie śpiewa dlatego, że ma coś do powiedzenia śpiewa, ponieważ zna piosenkę przysłowie chińskie Słuch Słuch jest zmysłem, który umożliwia percepcję fal dźwiękowych. Wykorzystywany jest przez organizmy żywe do komunikacji oraz rozpoznawania otoczenia. Narządy słuchu nazywa się uszami. To, co nazywamy dźwiękiem to w istocie przypływ, górowanie i odpływ fali cząsteczek powietrza, zaczynającej się wraz z ruchem jakiegokolwiek przedmiotu i rozchodzi się we wszystkich kierunkach. Fale dźwiękowe poprzez powietrze docierają do małżowiny usznej, a następnie przewodem słuchowym zewnętrznym do błony bębenkowej. Pod wpływem drgań powietrza błona porusza przylegający do niej młoteczek. Następnie drgania młoteczka przekazywane są na kowadełko i strzemiączko, za pośrednictwem okienka owalnego i w ten sposób trafiają do ucha wewnętrznego, gdzie zmieniane są na impulsy nerwowe, które nerwem słuchowym docierają do ośrodków słuchowych w korze mózgowej Ackerman D., Historia naturalna zmysłów, wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1994, str

21 21 Rys.14. Narząd słuchu (wg.w.duch) Rys.15. Budowa ucha (wg.w.duch) Ucho zewnętrzne to skomplikowany organ (Rys.14,15.) wyłapujący niektóre dźwięki i wrzucającym je od razu do kanału słuchowego, jednak niektóre dźwięki odbijają się od górnych, dolnych i bocznych ścianek muszli usznej i wpada do kanału w kilka sekund później. Dzięki temu mamy do czynienia z całą sekwencją opóźnień uzależnioną od tego, pod jakim kątem dźwięk dochodzi do ucha. Na podstawie tych opóźnień mózg jest w stanie zlokalizować źródło dźwięku. To pomaga osobom niewidomym orientować się w świecie za pomocą zmysłu słuchu, kiedy ostukują przeszkody na swojej drodze, mogą się zorientować jak daleko się one znajdują.12 Wszystko zaczyna się od drgających cząsteczek powietrza, które popychają się wzajemnie. Wywoływane przez nie fale charakteryzują się określoną częstotliwością (liczbą sprzężeń i rozprzężeń na sekundę), która odbieramy jako wysokość tonu. Im większa częstotliwość tym wyższy ton. Dźwięk przemieszcza się w powietrzu z szybkością 330 metrów na sekundę, znacznie wolniej niż światło(dlatego w czasie burzy najpierw widać błysk, a potem słychać grzmot). Dźwięki, które słyszymy, reprezentują szeroki zakres intensywności, od szumu traw poruszanych wiatrem, po wystrzał kuli armatniej. Rzadko zdarza się nam słyszeć prace organów wewnętrznych, na przykład szum płynącej krwi. Czasem, kiedy mamy zatkane uszy możemy usłyszeć bicie własnego serca. W szczytowym okresie młodości człowieka jesteśmy wstanie słyszeć dźwięki o częstotliwości od 16 do cykli na sekundę, co obejmuje około dziesięciu oktaw. Podstawowe częstotliwości głosu ludzkiego wahają się od 100 cykli dla mężczyzny do Tamże, str

22 22 cykli dla kobiety. Wraz z wiekiem postępuje zgrubienie błony bębenkowej i przestajemy słyszeć dźwięki z obu końców skali, szczególnie zaś wysokie tony. Dźwięków o niskich częstotliwościach praktycznie nie słyszymy.13 Mimo, że nasza zdolność słyszenia jest ograniczona, człowiek nauczył się poszerzać ten zasięg, na przykład lekarze, przy pomocy stetoskopu. Czy przeznaczeniem człowieka jest odrzucać dary natury? Czy urodził się po to, aby zrywać najbardziej gorzkie owoce? Dla kogo rosną te piękne kwiaty, którym bogowie pozwalają kwitnąć u stóp zwykłych śmiertelników? Radujemy Opatrzność, gdy oddajemy się rozmaitym przyjemnościom, które nam podsuwa; nasze rzeczywiste potrzeby wypływają z jej praw, a nasze pragnienia z jej inspiracji. Piero Camporesi Laboratoria zmysłów Smak Smak jest zmysłem służącym do chemicznej analizy składu pokarmu. U wielu organizmów smak, oraz drugi chemiczny zmysł węch, nie są oddzielone. U człowieka jednak mamy do czynienia z dwoma odrębnymi zmysłami, choć silnie ze sobą sprzężonymi. Mniej wykształcony zmysł bliski ma sprawdzać pożywienie w bezpośrednim kontakcie, a wysoce wrażliwy daleki zmysł może odbierać zapach ze znacznych odległości. Odczuwanie smaku pokarmów zależy bowiem nie tylko od receptorów smakowych, ale również Smaki odbieramy poprzez kubki smakowe.(rys.16.) Dorośli ludzie mają ich około , zgrupowanych według smaków, na jakie reagują, w różnych miejscach jamy ustnej. Większość kubków smakowych znajduje się na języku, pojedyncze występują na podniebieniu, w gardle i na migdałach. Wewnątrz każdego kubka smakowego znajduje się około 50 pręcikowatych komórek smakowych odpowiedzialnych za przekazywanie informacji do neuronu wysyłającego podnietę do mózgu Tamże, str Tamże, str

23 23 Rys.16. Wygląd kubków smakowych (wg.w.duch) U człowieka wyróżniamy pięć rodzajów receptorów smakowych, które mniej więcej odpowiadają ważnym grupom substancji chemicznych znajdujących się w pożywieniu. Te receptory to: słodki - odpowiadający węglowodanom, głównie cukrom prostym i dwucukrom. Największe zagęszczenie receptorów słodkiego smaku znajduje się na koniuszku języka.(rys.17.) słony - odpowiadający solom sodu i potasu, a ściślej kationom tych metali. Receptory tego smaku rozrzucone są równo po całym języku. (Rys.17.) kwaśny odpowiadający kwasom organicznym i nieorganicznym. Najwięcej receptorów smaku gorzkiego znajduje się na bokach języka. (Rys.17.) gorzki odpowiadający alkaloidom i wielu solom nieorganicznym. Najwięcej receptorów tego smaku występuje u nasady języka. (Rys.17.) umami wykrywa obecność kwasu glutaminowego, składnika większości białek, wyczuwalny jest na przykład w pomidorach Dröscher V.B., Świat zmysłów, wydawnictwo Wiedza Powszechna, Monachium 1966, str

24 24 Rys.17 Schemat rozmieszczenia narządów odpowiedzialnych za odbieranie wrażeń smakowych (wg.w.duch) Ciekawe jest to, że na języku nie ma dwóch takich miejsc, gdzie jeden smak odczuwalny byłby tak samo. Właściwie język nie przekazuje nam żadnych informacji o chemicznym charakterze dotkniętego obiektu, gdyż jedna substancja może mieć różny smak w zależności od stężenia, na przykład bromek potasu ma smak słodki przy stężeniu 0,01, gorzko słony przy stężeniu 0,04, a słony przy stężeniu 0,2. Każdy smak ma swój próg wrażliwości i tak człowiek ma najniższy próg wrażliwości na smak gorzki. Kubki wyczuwające ten smak leżą w tylnej części języka i pełnią funkcję obronną przed ześlizgnięciem się niebezpiecznej substancji do przełyku. Smak słodki wyczuwamy w rozcieńczeniu 1:200, słony w rozcieńczeniu 1:400, kwaśny 1: , gorycz zaś w proporcji 1: Ackerman D., Historia naturalna zmysłów, wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1994, str

25 25 Ponieważ smak, podobnie jak zapach, należy do zmysłów chemicznych, tak jak nie wyczujemy zapachu substancji, dopóki nie zacznie się ona ulatniać, tak nie odczujemy jej smaku, dopóki nie zacznie się rozpuszczać. W ludzkim organizmie takim rozpuszczalnikiem jest ślina. Nie ma dwóch osób, które identycznie odczuwałyby ten sam smak. Indywidualizm smakowy zaczyna się już na poziomie składu śliny, który również jest właściwy dla każdego człowieka, uzależniony od systemu odżywiania, palenia lub niepalenia, cech dziedzicznych, a nawet nastroju. W odczuwaniu smaku bardzo istotną role odgrywa węch. Zwyczaj wąchania potrawy nim ją spróbujemy, jest uzasadniony z medycznego punktu widzenia, gdyż takie zachowanie jest wystarczającym bodźcem do wydzielenia śliny, która z kolei jest niezbędna do wyczucia smaku danej potrawy. Ponieważ węch i smak mieszczą się we wspólnym kanale powietrznym, kiedy mamy coś w ustach, czujemy równocześnie zapach owej substancji, a kiedy coś wdychamy, na przykład krople na katar, czujemy w tylnej części gardła gorzki posmak. Dlatego osoby zakatarzone słabiej odczuwają smak. Zapach jest jednak wyczuwalny szybciej niż smak. Na przykład potrzeba razy więcej cząsteczek placka z wiśniami, by poczuć jego smak, niż by czuć jego zapach. Zazwyczaj jedząc coś wykonujemy około 100 ruchów żujących na minutę. Jeśli jakaś substancja pozostanie w ustach dłużej poczujemy jej bukiet zapachowy. Pełen smak potrawy obejmuje jej fakturę, zapach, temperaturę, ostrość i wiele innych cech. Właściwie każdy smak, który jesteśmy sobie w stanie wyobrazić jest wynikiem kombinacji czterech podstawowych smaków. Smak jest w silnym stopniu zmysłem stadnym. Mało osób lubi jeść samemu, bo jedzenie ma w sobie silny ładunek społeczny. Na przykład murzyni Bantu uważają, że wymienianie się jedzeniem stanowi rodzaj umowy między dwojgiem ludzi, tworząc z nich klan miski zupy. Zazwyczaj spożywamy posiłki w gronie rodzinnym. Na całym świecie ubija się interesy przy stole. Śluby kończą się ucztą, spotkania przyjaciół celebrowane są przy obiedzie, w obrzędach religijnych poświęca się pokarmy jako symbole bojaźni Bożej, hołdu i ofiary. Jeśli jakaś uroczystość ma mieć emocjonalne, symboliczne lub mistyczne znaczenie, pod ręką znajdzie się jakiś pokarm, by ją zatwierdzić, uświęcić. W każdej cywilizacji używa się pokarmów jako symboli aprobaty bądź upamiętnienia czegoś, przy czym pewnym rodzajom pożywienia przypisuje się nadnaturalną moc, inne spożywa symbolicznie, a jeszcze inne w sposób rytualny z zastrzeżeniem, że osobników tępych bądź sceptycznych, którzy zapomną receptury lub pomylą kolejność obrzędów, spotka ich pech. Dla starożytnych Egipcjan cebula była symbolem wszechświata, starożytnych uwagi na swoja

Złudzenia optyczne. . Złudzenia optyczne dzieli się na cztery kategorie:

Złudzenia optyczne. . Złudzenia optyczne dzieli się na cztery kategorie: ZŁUDZENIA OPTYCZNE Złudzenia optyczne Złudzenie optyczne - błędna interpretacja obrazu przez mózg pod wpływem kontrastu, cieni, użycia kolorów, które automatycznie wprowadzają mózg w błędny tok myślenia.

Bardziej szczegółowo

voice to see with your ears

voice to see with your ears voice to see with your ears Łukasz Trzciałkowski gr00by@mat.umk.pl 2007-10-30 Zmysł słuchu to zmysł umożliwiający odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych. Jest on wykorzystywany przez organizmy żywe do

Bardziej szczegółowo

Temat: Budowa i działanie narządu wzroku.

Temat: Budowa i działanie narządu wzroku. Temat: Budowa i działanie narządu wzroku. Oko jest narządem wzroku. Umożliwia ono rozróżnianie barw i widzenie przedmiotów znajdujących się w różnych odległościach. Oko jest umiejscowione w kostnym oczodole.

Bardziej szczegółowo

Tajemnice świata zmysłów oko.

Tajemnice świata zmysłów oko. Tajemnice świata zmysłów oko. Spis treści Narządy zmysłów Zmysły u człowieka Oko Budowa oka Model budowy siatkówki Działanie oka Kolory oczu Choroby oczu Krótkowzroczność Dalekowzroczność Astygmatyzm Akomodacja

Bardziej szczegółowo

Dźwięk i słuch. Percepcja dźwięku oraz funkcjonowanie narządu słuchu

Dźwięk i słuch. Percepcja dźwięku oraz funkcjonowanie narządu słuchu Dźwięk i słuch 1 Percepcja dźwięku oraz funkcjonowanie narządu słuchu Broszura ta jest pierwszą z serii broszur firmy WIDEX poświęconych słuchowi oraz tematom z nim związanym. Od fal dźwiękowych do słyszenia

Bardziej szczegółowo

OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU

OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU 5 Pan Bóg zasadził ogród, w którym rosły piękne drzewa i których owoce można było jeść. Umieścił też pośrodku tego ogrodu drzewo życia oraz drzewo poznania dobra i zła. Ogród

Bardziej szczegółowo

Jaki kolor widzisz? Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw dopełniających. Zastosowanie/Słowa kluczowe

Jaki kolor widzisz? Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw dopełniających. Zastosowanie/Słowa kluczowe 1 Jaki kolor widzisz? Abstrakt Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw Zastosowanie/Słowa kluczowe wzrok, zmysły, barwy, czopki, pręciki, barwy dopełniające, światło

Bardziej szczegółowo

Zmysły. Wzrok 250 000 000. Węch 40 000 000. Dotyk 2 500 000. Smak 1 000 000. Słuch 25 000. Równowaga?

Zmysły. Wzrok 250 000 000. Węch 40 000 000. Dotyk 2 500 000. Smak 1 000 000. Słuch 25 000. Równowaga? Zmysły Rodzaj zmysłu Liczba receptorów Wzrok 250 000 000 Węch 40 000 000 Dotyk 2 500 000 Smak 1 000 000 Słuch 25 000 Równowaga? Fale elektromagnetyczne Wzrok Informacje kształt zbliżony do podstawowych

Bardziej szczegółowo

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy I CO MU ZAGRAŻA Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy pozwalają np. widzieć w ciemności. Zewnętrzne

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

Percepcja jako zmysłowy odbiór bodźców Procesy percepcji Percepcja jako proces Definicja percepcji/spostrzegania Odbiór wrażeń Percepcja rejestracja

Percepcja jako zmysłowy odbiór bodźców Procesy percepcji Percepcja jako proces Definicja percepcji/spostrzegania Odbiór wrażeń Percepcja rejestracja Percepcja jako zmysłowy odbiór bodźców Wzrok Procesy percepcji wykład 5 Słuch Smak Węch Dotyk (czucie skórne) Zmysł równowagi Definicja percepcji/spostrzegania W wąskim znaczeniu odbiór wrażeń zmysłowych

Bardziej szczegółowo

Dlaczego niebo jest niebieskie?

Dlaczego niebo jest niebieskie? Dlaczego niebo jest niebieskie? Obserwując niebo, na pewno zastanawiacie się, jakie przyczyny powstawania różnych kolorów nieba, a zwłaszcza kolor błękitny. Odpowiedź na to pytanie brzmi: przyczyną błękitnego

Bardziej szczegółowo

Makijaż zasady ogólne

Makijaż zasady ogólne Makijaż Makijaż zasady ogólne -relatywizm barw, -światłocień, -perspektywa barwna, -podział kolorów, -technika monochromatyczna, -zasada kontrastu (kolory dopełniające się). relatywizm barw relatywizm

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE INSTRUKCJA Test składa się z 28 pytań. Pytania są o zróżnicowanym stopniu trudności, ale ułożone w takiej kolejności aby ułatwić Ci pracę.

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY BARWY, PIGMENTY CERAMICZNE

PODSTAWY BARWY, PIGMENTY CERAMICZNE PODSTAWY BARWY, PIGMENTY CERAMICZNE Barwa Barwą nazywamy rodzaj określonego ilościowo i jakościowo (długość fali, energia) promieniowania świetlnego. Głównym i podstawowym źródłem doznań barwnych jest

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Place zabaw i ogrody sensoryczne dostępne dla wszystkich. Dorota Moryc Prezes Okręgu Śląskiego Polskiego Związku Niewidomych

Place zabaw i ogrody sensoryczne dostępne dla wszystkich. Dorota Moryc Prezes Okręgu Śląskiego Polskiego Związku Niewidomych Place zabaw i ogrody sensoryczne dostępne dla wszystkich Dorota Moryc Prezes Okręgu Śląskiego Polskiego Związku Niewidomych Polski Związek Niewidomych Okręg Śląski Okręg Śląski jest największą w Polsce

Bardziej szczegółowo

Złudzenia optyczne - statyczne i dynamiczne

Złudzenia optyczne - statyczne i dynamiczne 2 listopada 2010 Plan prezentacji 1 Złudzenie optyczne 2 3 4 Definicja Definicja cd. Złudzenie optyczne - definicja Złudzenie optyczne jest to błędna interpretacja obrazu przez mózg pod wpływem kontrastu,

Bardziej szczegółowo

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym.

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym. KOSMICZNA ŚWIADOMOŚĆ Kiedy mowa jest o braku świadomi, przeciętny człowiek najczęściej myśli sobie: O czym oni do licha mówią? Czy ja nie jesteś świadomy? Przecież widzę, słyszę i myślę. Tak mniej więcej

Bardziej szczegółowo

Praca z tekstem, dyskusja, metody aktywne przy układaniu notatki skojarzeniowej, praca w grupach. Środki

Praca z tekstem, dyskusja, metody aktywne przy układaniu notatki skojarzeniowej, praca w grupach. Środki Izabela Hejne Krystosiak nauczyciel języka polskiego Szkoła Podstawowa nr 23 w Warszawie Temat: Widzę, słyszę, czuję i smakuję...świat. Lekcja jest jedną z pierwszych jednostek wprowadzających w klasie

Bardziej szczegółowo

Temat: Czym jest estetyka?

Temat: Czym jest estetyka? Temat: Czym jest? 1. Autor: Łukasz Nysler (IF UWr., ZSO nr 3 we Wrocławiu) 2. Czas realizacji: 90 minut. 3. Poziom edukacyjny: uczniowie gimnazjum i liceum 4. Liczba uczestników: do 20 osób. 5. Metody

Bardziej szczegółowo

Temat 6 : Stworzenie człowieka antropologia.

Temat 6 : Stworzenie człowieka antropologia. Temat 6 : Stworzenie człowieka antropologia. Antropologia teologiczna, mówiąca o genezie człowieka, powołuje się przede wszystkim na dwa pierwsze rozdziały księgi Rodzaju, która zawiera dwa opisy stworzenia

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się :

Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się : Narządy zmysłu Arkadiusz Pikora Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się : A.Powieki B. Naczyniówkę C. Twardówkę D. Spojówkę E. Soczewkę

Bardziej szczegółowo

Analiza i interpretacja. Wykład przygotowujący do konkursu Do czterech razy sztuka! Autor: Katarzyna Mądrzycka-Adamczyk

Analiza i interpretacja. Wykład przygotowujący do konkursu Do czterech razy sztuka! Autor: Katarzyna Mądrzycka-Adamczyk Analiza i interpretacja Wykład przygotowujący do konkursu Do czterech razy sztuka! Autor: Katarzyna Mądrzycka-Adamczyk Jednofigurowa Kompozycja Zamknięta Dynamiczna Perspektywa Kolorystyka Światłocień

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Prusak Kraków Scenariusz zajęć całodziennych. Kształcenie zintegrowane kl.i

Małgorzata Prusak Kraków Scenariusz zajęć całodziennych. Kształcenie zintegrowane kl.i Małgorzata Prusak Kraków 5.01.2005. Scenariusz zajęć całodziennych. Kształcenie zintegrowane kl.i Temat bloku: Dbamy o swoje zdrowie. Temat dnia: Doskonalę swoje zmysły. Cele operacyjne: Uczeń: Metody:

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA PERFUM 1

KLASYFIKACJA PERFUM 1 KLASYFIKACJA PERFUM 1 2 Opis charakterystyki zapachu Perfumy są opisywane za pomocą muzycznej metafory, która na podstawie trzech zestawów nut tworzy harmoniczny, zapachowy akord. Nuty rozwijają się w

Bardziej szczegółowo

5.1. Powstawanie i rozchodzenie się fal mechanicznych.

5.1. Powstawanie i rozchodzenie się fal mechanicznych. 5. Fale mechaniczne 5.1. Powstawanie i rozchodzenie się fal mechanicznych. Ruch falowy jest zjawiskiem bardzo rozpowszechnionym w przyrodzie. Spotkałeś się z pewnością w życiu codziennym z takimi pojęciami

Bardziej szczegółowo

Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2

Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2 Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2 4 A oto dzieje nieba i ziemi podczas ich tworzenia, w dniu, kiedy PAN, Bóg, stworzył już ziemię i niebo, 5 ale na jej polach nie pojawił się jeszcze żaden

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKA KOMISJA KONKURSU PRZYRODNICZEGO

WOJEWÓDZKA KOMISJA KONKURSU PRZYRODNICZEGO WOJEWÓDZKA KOMISJA KONKURSU PRZYRODNICZEGO ZADANIA NA ETAP SZKOLNY KONKURSU PRZYRODNICZEGO W ROKU SZKOLNYM 2009/2010 Instrukcja dla uczestników Konkursu 1. Test musi być rozwiązywany samodzielnie. 2. Test

Bardziej szczegółowo

Słuchajmy w stereo! Dlaczego lepiej jest używać dwóch aparatów słuchowych zamiast jednego

Słuchajmy w stereo! Dlaczego lepiej jest używać dwóch aparatów słuchowych zamiast jednego Słuchajmy w stereo! 8 Dlaczego lepiej jest używać dwóch aparatów słuchowych zamiast jednego 1 Broszura ta jest ósmą z serii broszur firmy Widex poświęconych słuchowi i tematom z nim związanym 2 Słyszeć

Bardziej szczegółowo

Jak dziecko z autyzmem odbiera świat

Jak dziecko z autyzmem odbiera świat Jak dziecko z autyzmem odbiera świat mgr Jadwiga Laliczyńska KONFERENCJA SZKOLENIOWO- NAUKOWA -na rzecz pomocy dzieciom i młodziem odzieży y z autyzmem POMÓŻ MI Węgrów w 15.11.2010 r. Uszkodzenia centralnego

Bardziej szczegółowo

George Berkeley (1685-1753)

George Berkeley (1685-1753) George Berkeley (1685-1753) Biskup Dublina Bezkompromisowy naukowiec i eksperymentator Niekonwencjonalny teoretyk poznania Zwalczał ateizm Propagował idee wyższego szkolnictwa w Ameryce Podstawą badań

Bardziej szczegółowo

ZROZUMIEĆ UBYTEK SŁUCHU

ZROZUMIEĆ UBYTEK SŁUCHU ZROZUMIEĆ UBYTEK SŁUCHU Ubytek słuchu i jego pierwsze symptomy Ubytek słuchu (niedosłuch) jest zaburzeniem funkcjonowania układu słuchowego, objawiającym się ograniczeniem zdolności do słyszenia dźwięków.

Bardziej szczegółowo

[Dla specjalistów PR]

[Dla specjalistów PR] [Dla specjalistów PR] 1 Brief Jakie pojęcia związane z osobami niesłyszącymi warto znać? W jaki sposób przedstawiać niewidomych w materiałach prasowych? Za pomocą jakiej symboliki? Najlepsze sposoby na

Bardziej szczegółowo

Czy świat istnieje w umyśle?

Czy świat istnieje w umyśle? Czy świat istnieje w umyśle? W XVIII wieku żył pewien anglikański biskup irlandzkiego pochodzenia, nazwiskiem George Berkeley (1685-1753). Ten erudyta, który za cel postawił sobie zwalczanie ateizmu, studiował

Bardziej szczegółowo

II. Metoda pracy Praca z podręcznikiem i atlasem, opis, wyjaśnianie, rozmowa dydaktyczna, obserwacja, prezentacje, gra dydaktyczna, pokaz.

II. Metoda pracy Praca z podręcznikiem i atlasem, opis, wyjaśnianie, rozmowa dydaktyczna, obserwacja, prezentacje, gra dydaktyczna, pokaz. Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: a) zna funkcje narządu słuchu i równowagi; b) wie, że ucho jest narządem zmysłu odbierającym bodźce akustyczne i zmiany położenia ciała; c) zna części

Bardziej szczegółowo

Zmysł wzroku Narząd wzroku Zdolność układu nerwowego do odbierania bodźców świetlnych i przetwarzania ich w mózgu na wrażenia wzrokowe jest określana jako zmysł wzroku. Anatomiczną postacią tego zmysłu

Bardziej szczegółowo

Wobec powyższego ruch planet odbywa się ruchem spiralnym, a nie jak nam się wydaje po okręgu, gdyż wtedy mielibyśmy nieustanny rok świstaka.

Wobec powyższego ruch planet odbywa się ruchem spiralnym, a nie jak nam się wydaje po okręgu, gdyż wtedy mielibyśmy nieustanny rok świstaka. Spirala czasu Czy doświadczasz czegoś co w prosty sposób można nazwać przyspieszeniem czasu? Odczuwasz, że dni mijają coraz szybciej? Przestajesz liczyć minuty i godziny? Żyjesz raczej od tygodnia do tygodnia,

Bardziej szczegółowo

Ucieleśnione poznanie

Ucieleśnione poznanie dr Mateusz Hohol Ucieleśnione poznanie zajęcia 4: Ucieleśniona percepcja Jak zwolennik ucieleśnienia podchodzi do percepcji? Biologiczny eksternalizm (Schetz, 2014) to zespół idei w filozofii percpecji;

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład V - Filozofia Eleatów.

Filozofia, ISE, Wykład V - Filozofia Eleatów. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia Parmenidesa z Elei Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej filozofii 2 3 Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej filozofii

Bardziej szczegółowo

Z tego rozdziału dowiesz się:

Z tego rozdziału dowiesz się: Rozdział 2 Jak powstaje głos? Z tego rozdziału dowiesz się: które partie ciała biorą udział w tworzeniu głosu, jak przebiega proces wzbudzania dźwięku w krtani, w jaki sposób dźwięk staje się głoską, na

Bardziej szczegółowo

Widział, że Adam nie ma nikogo takiego jak on. Dlatego Pan Bóg powiedział: Niedobrze jest człowiekowi samemu.

Widział, że Adam nie ma nikogo takiego jak on. Dlatego Pan Bóg powiedział: Niedobrze jest człowiekowi samemu. Adam mieszkał w pięknym ogrodzie. Rosło tam wiele drzew, które dawały wspaniałe owoce: banany, jabłka i różne inne. Było tam mnóstwo zwierząt, żyjących ze sobą w zgodzie. Śpiewały ptaki, a barwne kwiaty

Bardziej szczegółowo

OKO BUDOWA I INFORMACJE. Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x

OKO BUDOWA I INFORMACJE. Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x OKO BUDOWA I INFORMACJE Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x OCZY - narządy receptorowe umożliwiające wykrywanie kierunku padania światła i jego intensywności oraz, wraz ze wzrostem złożoności konstrukcji,

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Przedmowa. 2o Psychologia rozwoju człowieka 63

Wstęp. Przedmowa. 2o Psychologia rozwoju człowieka 63 Wstęp Przedmowa n 1. Cele, założenia i zastosowanie psychologii 13 1.1. Analiza zachowania i doznawania jako zadanie psychologii 14 1.2. Psychologia jako dziedzina badań 16 1.2.1. Cele badań naukowych

Bardziej szczegółowo

ZAMIERZENIA OPIEKUŃCZO WYCHOWAWCZE NA. PAŹDZIERNIK 2015r. DLA DZIECI Z GRUPY BIEDRONKI CELE GŁÓWNE:

ZAMIERZENIA OPIEKUŃCZO WYCHOWAWCZE NA. PAŹDZIERNIK 2015r. DLA DZIECI Z GRUPY BIEDRONKI CELE GŁÓWNE: ZAMIERZENIA OPIEKUŃCZO WYCHOWAWCZE NA PAŹDZIERNIK 2015r. DLA DZIECI Z GRUPY BIEDRONKI TEMATY TYGODNIA: 1. JESIEŃ W SADZIE 2. JESIEŃ NA DZIAŁCE 3. O SOBIE SAMYM 4. NASZE ZMYSŁY CELE GŁÓWNE: ROZWIJANIE UMIEJĘTNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

Sztuka tworzenia prezentacji multimedialnej

Sztuka tworzenia prezentacji multimedialnej Sztuka tworzenia prezentacji multimedialnej 1 Zasady dobrej prezentacji Zapoznaj słuchaczy z twoimi zamierzeniami Daj im szansę na rozłożenie uwagi Skup się na treści technika ma cię wspomagać, a nie przeszkadzać

Bardziej szczegółowo

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA Tabela służy gromadzeniu obserwacji rozwoju widzenia dziecka w czasie codziennych zabaw wzrokowych i domowych ćwiczeń rehabilitacyjnych. Najlepiej sprawdza się system

Bardziej szczegółowo

Praca kontrolna z biologii LO dla dorosłych semestr V

Praca kontrolna z biologii LO dla dorosłych semestr V Praca kontrolna z biologii LO dla dorosłych semestr V Poniższa praca składa się z 15 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź. Za rozwiązanie zadań

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka wewnętrzna. Podróż medytacyjna

Pielgrzymka wewnętrzna. Podróż medytacyjna Pielgrzymka wewnętrzna Podróż medytacyjna Laurence Freeman OSB Pielgrzymka wewnętrzna Podróż medytacyjna Przełożył Andrzej Ziółkowski Spis treści Koło modlitwy 9 Symbole podróży 23 Poziomy świadomości

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Dr inż. Krzysztof Petelczyc Optyka Widzenia

Dr inż. Krzysztof Petelczyc Optyka Widzenia Literatura: Dr inż. Krzysztof Petelczyc Optyka Widzenia http://webvision.med.utah.edu/book A. Valberg Light Vision Color D. Atchison, G. Smith Optics of Human eye M. Zając Optyka okularowa Plan wykładu

Bardziej szczegółowo

Raj na ziemi. Ogrody Orientu

Raj na ziemi. Ogrody Orientu Raj na ziemi Ogrody Orientu Tekst i zdjęcia: inż. Zoltan Nagy, Pracownia Grand Garden, Słowacja, www.grandgarden.sk Tłumaczenie z języka słowackiego: Łukasz Ościłowski 50 W tradycji islamskiej ogród jest

Bardziej szczegółowo

III Technikum przy Zespole Szkół Elektronicznych, Elektrycznych i Mechanicznych Ul. Słowackiego 24, Bielsko-Biała. Sylwia Krupa Kl.

III Technikum przy Zespole Szkół Elektronicznych, Elektrycznych i Mechanicznych Ul. Słowackiego 24, Bielsko-Biała. Sylwia Krupa Kl. III Technikum przy Zespole Szkół Elektronicznych, Elektrycznych i Mechanicznych Ul. Słowackiego 24, 43-300 Bielsko-Biała Sylwia Krupa Kl. 4Ti Kolor (z łac. color) jest stałą cechą farby, możemy mówić o

Bardziej szczegółowo

Pierwsza Komunia Święta... i co dalej

Pierwsza Komunia Święta... i co dalej Ewa Czerwińska ilustracje: Anna Gryglas Pierwsza Komunia Święta... i co dalej Wydawnictwo WAM Fotografia z uroczystości Boże dary dla każdego Pierwsza Komunia Święta... i co dalej Ewa Czerwińska ilustracje:

Bardziej szczegółowo

Biologiczne mechanizmy zachowania - fizjologia. zajecia 6 :

Biologiczne mechanizmy zachowania - fizjologia. zajecia 6 : Biologiczne mechanizmy zachowania - fizjologia zajecia 6 : 12.11.15 Kontakt: michaladammichalowski@gmail.com https://mmichalowskiuwr.wordpress.com/ I gr 08:30 10:00 (s. Cybulskiego; 08.10. 19.11.) II gr

Bardziej szczegółowo

MÓWIMY O TYM GŁOŚNO, ABY BYŁO CISZEJ!

MÓWIMY O TYM GŁOŚNO, ABY BYŁO CISZEJ! MÓWIMY O TYM GŁOŚNO, ABY BYŁO CISZEJ! CISZA całkowity brak dźwięków zdolnych wytworzyć wrażenia słuchowe. DŹWIĘK Dźwięki są jednym ze składników środowiska przyrodniczego człowieka. Są źródłem wielu informacji

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Makijaż dzienny- definicja

Makijaż dzienny- definicja Makijaż Makijaż dzienny- definicja Identyfikuje się go z makijażem naturalnym, gdyż taki właśnie powinien być-subtelny i delikatny. Powinien sprawiać wrażenie niewidocznego. Podstawowym zadaniem make up

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

STRES jest normalną biologiczną reakcją każdego żywego organizmu na wszelkie stawiane mu żądania. Jego brak oznacza śmierć dla jednostki.

STRES jest normalną biologiczną reakcją każdego żywego organizmu na wszelkie stawiane mu żądania. Jego brak oznacza śmierć dla jednostki. Barbara Małek STRES jest normalną biologiczną reakcją każdego żywego organizmu na wszelkie stawiane mu żądania. Jego brak oznacza śmierć dla jednostki.! NIE NALEŻY Y UNIKAĆ STRESU Dwa rodzaje reakcji na

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Struktura spostrzeżeń.

Struktura spostrzeżeń. Struktura spostrzeżeń. W psychologii klasycznej istnieją dwie grupy koncepcji opisujacych relacje pomiędzy wrażeniami, a spostrzeżeniami. Można je krótko opisać poprzez pytanie: Co jest ważniejsze - cześć

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 To jest moje ukochane narzędzie, którym posługuję się na co dzień w Fabryce Opowieści, kiedy pomagam swoim klientom - przede wszystkim przedsiębiorcom, właścicielom firm, ekspertom i trenerom - w taki

Bardziej szczegółowo

dr inŝ. Beata Sadowska

dr inŝ. Beata Sadowska dr inŝ. Beata Sadowska Złudzenie optyczne Błędna interpretacja obrazu przez mózg związana z wpływem kontrastów, kolorów i cieni, które automatycznie wprowadzają mózg w błędny tok myślenia. Złudzenie wynika

Bardziej szczegółowo

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Justyna Kupis Mózg osoby zakochanej Oczy zbierają informację o wzroście, figurze,

Bardziej szczegółowo

O argumentach sceptyckich w filozofii

O argumentach sceptyckich w filozofii O argumentach sceptyckich w filozofii - Czy cokolwiek można wiedzieć na pewno? - Czy cokolwiek można stwierdzić na pewno? Co myśli i czyni prawdziwy SCEPTYK? poddaje w wątpliwość wszelkie metody zdobywania

Bardziej szczegółowo

Boski plan zbawienia człowieka Świecki Ruch Misyjny EPIFANIA, Zbór w Poznaniu

Boski plan zbawienia człowieka Świecki Ruch Misyjny EPIFANIA, Zbór w Poznaniu Boski plan zbawienia człowieka Świecki Ruch Misyjny EPIFANIA, Zbór w Poznaniu www.epifania.pl Świecki Ruch Misyjny Epifania Świecki Ruch Misyjny "Epifania" jest międzynarodowym, niezależnym, niesekciarskim,

Bardziej szczegółowo

Człowiek stworzony do szczęścia

Człowiek stworzony do szczęścia Człowiek stworzony do szczęścia 8 1 Cele katechetyczne wymagania ogólne: ukazanie teologicznego i literackiego sensu opisu stworzenia świata z Rdz 2, 4b 10.15 25; przypomnienie nauki Bożej o szczególnej

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19)

Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19) Jak czytać i rozumieć Pismo Święte? Podstawowe zasady. (YC 14-19) Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R.

Bardziej szczegółowo

Efekt Dopplera. dr inż. Romuald Kędzierski

Efekt Dopplera. dr inż. Romuald Kędzierski Efekt Dopplera dr inż. Romuald Kędzierski Christian Andreas Doppler W 1843 roku opublikował swoją najważniejszą pracę O kolorowym świetle gwiazd podwójnych i niektórych innych ciałach niebieskich. Opisał

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego dla uczniów szkół podstawowych województwa wielkopolskiego. ETAP REJONOWY Rok szkolny 2014/2015

Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego dla uczniów szkół podstawowych województwa wielkopolskiego. ETAP REJONOWY Rok szkolny 2014/2015 Kod ucznia Data urodzenia ucznia Dzień miesiąc rok Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego ETAP REJONOWY Rok szkolny 2014/2015 Instrukcja dla ucznia 1. Sprawdź, czy test zawiera 8 stron. Ewentualny brak stron

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENY OPISOWEJ W NAUCZANIU ZINTEGROWANYM EDUKACJA SPOŁECZNO - PRZYRODNICZA KLASA III

KRYTERIA OCENY OPISOWEJ W NAUCZANIU ZINTEGROWANYM EDUKACJA SPOŁECZNO - PRZYRODNICZA KLASA III KRYTERIA OCENY OPISOWEJ W NAUCZANIU ZINTEGROWANYM EDUKACJA SPOŁECZNO - PRZYRODNICZA KLASA III OCENA WSPANIALE WYMAGANIA EDUKACYJNE Uczeń - wymienia i pokazuje na mapie nazwy państw sąsiadujących z Polską;

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 1 WYMAGANIA EUKACYJNE NA POSCZEGÓLNE STOPNIE Z PLASTYKI W KLASIE IV

ZAŁĄCZNIK NR 1 WYMAGANIA EUKACYJNE NA POSCZEGÓLNE STOPNIE Z PLASTYKI W KLASIE IV ZAŁĄCZNIK NR 1 WYMAGANIA EUKACYJNE NA POSCZEGÓLNE STOPNIE Z PLASTYKI W KLASIE IV Opracowanie: Andrzej Murzydło 1) Na ocenę dopuszczającą z plastyki, uczeń: wymienia miejsca, w których można zobaczyć dzieła

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa.

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa. Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa Ćwiczenie nr 3 Temat: Badanie indywidualnego pola widzenia w różnych typach masek Warszawa

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE!

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! CELE: 1. Przekazanie dzieciom wiedzy na temat znaczenia wody dla ludzi, zwierząt i roślin. 2. Uświadomienie dzieciom wagi picia wody. 3. Przekazanie dzieciom wiedzy na

Bardziej szczegółowo

Metody badawcze Marta Więckowska

Metody badawcze Marta Więckowska Metody badawcze Marta Więckowska Badania wizualne pozwalają zrozumieć proces postrzegania oraz obserwować jakie czynniki wpływają na postrzeganie obrazu. Czynniki wpływające na postrzeganie obrazu to:

Bardziej szczegółowo

Drgania i fale sprężyste. 1/24

Drgania i fale sprężyste. 1/24 Drgania i fale sprężyste. 1/24 Ruch drgający Każdy z tych ruchów: - Zachodzi tam i z powrotem po tym samym torze. - Powtarza się w równych odstępach czasu. 2/24 Ruch drgający W rzeczywistości: - Jest coraz

Bardziej szczegółowo

Wizja teorii ewolucji człowieka Karola Darwina. SP Klasa VI, temat 3

Wizja teorii ewolucji człowieka Karola Darwina. SP Klasa VI, temat 3 Wizja teorii ewolucji człowieka Karola Darwina Wizja biblijnego stworzenia Adama według Michała Anioła Grupa 1 i 2 Z pewnością każdy z nas zastanawiał się, jak powstał człowiek. Czy to Bóg go stworzył,

Bardziej szczegółowo

Sala Doświadczania Świata

Sala Doświadczania Świata Sala Doświadczania Świata Sala Doświadczania Świata to pomieszczenie wyposażone w odpowiednio skomponowane urządzenia stymulujące rozwój zmysłów. Celem prowadzonej terapii jest: doświadczanie świata zmysłami:

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU. Skąd biorą się kolory?.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU. Skąd biorą się kolory?. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU Skąd biorą się kolory?. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy.

Bardziej szczegółowo

Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu

Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu Nina Baryłko-Pikielna Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu Wszechnica Żywnienia 18.11.2009 Czym są zmysły chemiczne (chemorecepcyjne)? Czym różnią się od innych zmysłów? Zmysły - bodźce - receptory -

Bardziej szczegółowo

Termin s t e r e o t y p pochodzi z języka greckiego, gdzie stereós oznacza stężały, twardy, Stereotyp

Termin s t e r e o t y p pochodzi z języka greckiego, gdzie stereós oznacza stężały, twardy, Stereotyp 1.4.2 Stereotypy Stereotypy Termin s t e r e o t y p pochodzi z języka greckiego, gdzie stereós oznacza stężały, twardy, a typos wzorzec, odcisk. Początkowo pojęciem tym określano kopię pierwotnej formy

Bardziej szczegółowo

Chińskie, japońskie znaki

Chińskie, japońskie znaki Chińskie, japońskie znaki Podstawowe znaki chińskie czy japońskie to dla Europejczyka czysta magia. Dzieje się tak dlatego, że ucząc się tego typu znaków, opieramy się na czymś, co nie pozwala nam pamiętać.

Bardziej szczegółowo

O czym będziemy mówić?

O czym będziemy mówić? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Człowiek w firmie czyli kto i jak tu rządzi? Sztuka zaprezentowania własnej osoby Anna Śleszyńska-Świderska Uniwersytet w Białymstoku 17 października 2013 r. EKONOMICZNY

Bardziej szczegółowo

Pseudaria. Autor: Laura Robińska

Pseudaria. Autor: Laura Robińska Pseudaria Autor: Laura Robińska Co to Pseudaria? Euklides, wielki grecki matematyk, jest autorem znanego dzieła Elementy. Oprócz tego napisał także inne dzieło, Pseudaria. Składało się ono z różnych błędnych

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE Diana Fydryk SKN Zdrowia Publicznego sekcja Promocja Zdrowia 13.11.2014r. ZDROWE ODŻYWIANIE SŁODYCZE Gotowe produkty spożywcze o słodkim smaku i zazwyczaj o stałej konsystencji,

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY WYCHOWAWCZO DYDAKTYCZNEJ NA MIESIĄC PAŹDZIERNIK 2016 r. W GRUPIE 4 LATKÓW BIEDRONKI

PLAN PRACY WYCHOWAWCZO DYDAKTYCZNEJ NA MIESIĄC PAŹDZIERNIK 2016 r. W GRUPIE 4 LATKÓW BIEDRONKI PLAN PRACY WYCHOWAWCZO DYDAKTYCZNEJ NA MIESIĄC PAŹDZIERNIK 2016 r. W RUPIE 4 LATKÓW BIEDRONKI Tematyka: 1. Jesień w sadzie 2. Dary ogrodu 3. Nasze rodziny 4. Domowi ulubieńcy Treści programowe Data Temat

Bardziej szczegółowo

Dzień dobry. Miejsce: IFE - Centrum Kształcenia Międzynarodowego PŁ, ul. Żwirki 36, sala nr 7

Dzień dobry. Miejsce: IFE - Centrum Kształcenia Międzynarodowego PŁ, ul. Żwirki 36, sala nr 7 Dzień dobry BARWA ŚWIATŁA Przemysław Tabaka e-mail: przemyslaw.tabaka@.tabaka@wp.plpl POLITECHNIKA ŁÓDZKA Instytut Elektroenergetyki Co to jest światło? Światło to promieniowanie elektromagnetyczne w zakresie

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT LEKCJI PRZYRODY W KLASIE V

KONSPEKT LEKCJI PRZYRODY W KLASIE V KONSPEKT LEKCJI PRZYRODY W KLASIE V Temat lekcji: Wszechobecna woda. Czas realizacji: 90 minut I. Cele lekcji A. Cel ogólny: Wykazanie obecności wody w glebie, powietrzu, organizmach żywych i oddechu.

Bardziej szczegółowo

Edukacja społeczno- przyrodnicza

Edukacja społeczno- przyrodnicza Edukacja społeczno- przyrodnicza KLASA I KLASA II KLASA III I półrocze I półrocze I półrocze Wie, jak należy zachowywać się w stosunku do dorosłych i rówieśników (formy grzecznościowe); rozumie potrzebę

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Centrum Misji i Ewangelizacji / www.cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Główna myśl: Pan Jezus chce być blisko każdego z nas. Tekst: Mt 3,13-17: Chrzest Jezusa Wiersz:

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji języka polskiego dla klasy III gimnazjum

Scenariusz lekcji języka polskiego dla klasy III gimnazjum Scenariusz lekcji języka polskiego dla klasy III gimnazjum Temat: Świat na strychu tworzymy opis świata wewnętrznego Myszki. Cel główny: Próba interpretacji i analizy tekstu literackiego Cele operacyjne:

Bardziej szczegółowo