Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wydział Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Instytut Architektury Krajobrazu.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wydział Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Instytut Architektury Krajobrazu."

Transkrypt

1 Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wydział Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Instytut Architektury Krajobrazu Kierunek Architektura Krajobrazu Magda Garbulińska Nr indeksu Koncepcja Ogrodu Zmysłów jako współczesnego Edenu w Dolnośląskim Centrum Dziedzictwa Kulturowo- Przyrodniczego w Wojsławicach Praca magisterska Opiekun pracy dr hab. Tomasz Nowak prof. nadzw. Wrocław, czerwiec 2008

2 2 z siostry dedykacją dla mojej

3 3 OŚWIADCZENIE OPIEKUNA PRACY Oświadczam, że niniejsza praca magisterska pt.: Koncepcja Ogrodu Zmysłów jako współczesnego Edenu w Dolnośląskim Centrum Dziedzictwa Kulturowo Przyrodniczego - autorstwa Magdy Garbulińskej została przygotowana pod moim kierunkiem w Zakładzie Kompozycji Krajobrazu i stwierdzam, że spełnia ona warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.... data... czytelny podpis opiekuna pracy OŚWIADCZENIE AUTORA PRACY Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa:... data została napisana przez mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami USTAWY z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z ubieganiem się o tytuł naukowy lub zawodowy wyższej uczelni załączona w wersji elektronicznej jest identyczna z wersją wydrukowaną.... czytelny podpis autora pracy

4 4 Koncepcja Ogrodu Zmysłów jako współczesnego Edenu w Dolnośląskim Centrum Dziedzictwa Kulturowo- Przyrodniczego w Wojsławicach Streszczenie pracy Celem niniejszej pracy magisterskiej jest stworzenie koncepcji Ogrodu Zmysłów, który będzie nawiązywał do mitycznego rajskiego ogrodu. Koncepcja ta ma stać się pretekstem do rozważenia tego, jak człowiek odbiera świat poprzez zmysły i jak można na nie oddziaływać, a także do zbadania mitu o Edenie i tego jak ewoluował w świadomości ludzkiej. Pierwszy rozdział pracy poświecony jest zagadnieniom roli, znaczenia i funkcjonowania zmysłów w życiu człowieka. Poszczególne podrozdziały prezentują charakterystykę sześciu zmysłów (wzroku, dotyku, smaku, węchu, słuchu i szóstego zmysłu), a także przybliżają zjawisko synestezji. Każdy zmysł jest przedstawiony od strony medycznej, a także w aspekcie kulturowym, bądź psychologicznym. W drugim rozdziale opisana jest historia powstania oraz wygląd Edenu, a także wizje raju w innych religiach. Ponadto przedstawiono wpływ mitu o rajskim ogrodzie na założenia ogrodowe Iranu, Japonii oraz średniowieczny hortus conclusus. Rozpatrzono także pewne interpretacje mitu rajskiego w literaturze i wynikające z nich, czasem bardzo zaskakujące, wyobrażenia na temat Edenu. Trzeci rozdział opisuje Dolnośląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowo Przyrodniczego w Wojsławicach, przytaczając historię, precyzując lokalizację oraz charakteryzując warunki fizjograficzne tego miejsca. Czwarty rozdział poświęcony jest opisowi oraz przedstawieniu koncepcji Ogrodu Zmysłów będącego współczesnym Edenem. Słowa kluczowe: 1. zmysły 2. Eden 3. raj 4. odbiór zmysłami

5 5 Spis treści: I Część opisowa: Wstęp.8 Rozdział 1. Zmysły w życiu człowieka: Rola i znaczenie zmysłów w życiu człowieka Definicja zmysłów Rozważania na temat prawdziwości świata postrzeganego zmysłami Charakterystyka zmysłów, jakimi dysponuje człowiek Dotyk Wzrok Barwa Złudzenia optyczne Słuch Smak Węch Szósty zmysł Synestezja.. 31 Rozdział 2. Eden jako pierwszy ogród: Powstanie i opis biblijnego Raju Próby umiejscowienia Raju Obraz Raju w innych religiach Historia pojęcia Próby odtworzenia Raju na ziemi w założeniach ogrodowych różnych cywilizacji Ogrody Persji Ogrody Japonii Ogrody buddyjskie Ogrody przyjemności Ogrody średniowiecza Obrazy raju w literaturze Ogród zamknięty ogród niedostępny Raj jako ogród platońskich idei Rajskie ogrody światła. 49 II Część projektowa: Rozdział 3. Dolnośląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowo- Przyrodniczego- miejsce, w

6 6 którym mógłby powstać współczesny Eden Położenie geograficzne i ogólna charakterystyka Warunki klimatyczne Rys historyczny Charakterystyka zlewni Koncepcja Programowo Przestrzenna Dolnośląskiego Centrum Kulturowo Przyrodniczego w Wojsławicach Mapa hipsometryczna terenu 56 Rozdział 4. Opis koncepcji projektowej Lokalizacja 4.2. Plan Ogrodu Zmysłów 4.3. Opis Rajskiego Sadu 4.4. Opis Tarasów Opowieści o Stworzeni Świata w kontekście Raju 4.5. Opis Tarasów Opowieści o Stworzeni Świata w kontekście Ogrodu Zmysłów Zakończenie Spis ilustracji Bibliografia Załącznik: Elektroniczna wersja pracy

7 7 Część I

8 8 Wstęp Wyobraź sobie, że podróżowałeś konno latem przez cztery dni po równinie, że dotarłeś do granicy, jaką stanowią pokryte śniegiem góry i wspiąłeś się na przełęcz; ze szczytu przełęczy ujrzałeś kolejną równinę, a w oddali, w odległości setek kilometrów, długi łańcuch gór i że przez wiele dni, a nawet tygodni musisz jechać dalej, w słońcu, pozbawiony cienia, napotykając po drodze jedynie pobielałe kości padłych zwierząt. Kiedy wreszcie znajdziesz miejsce, gdzie rosną drzewa i płynie woda nazwiesz je ogrodem.tym, za czym tęskniły twoje oczy są nie kwiaty i ich jaskrawe barwy, ale zielona grota i sadzawki, w których pluskają złote rybki i szemrzący strumień. Takie właśnie znaczenie ma słowo ogród w Persji, kraju, w którym długie powolne wędrówki karawan są faktem, a nie romantyczną nazwą. [ ] Tym, czym jest powiew wiatru wieczorem po upalnym dniu, czym jest studnia na pustyni, tym dla Persa jest ogród 1- pisała Vita Sacville-West podróżująca po Iranie w latach 20 XX wieku. Mimo różnic kulturowych, barier czasowych i geograficznych, jakie oddzielają nas Europejczyków od ludzi mieszkających na terenach Iranu, na początku XX wieku, żyjąc w XXI wieku, powinniśmy dokładnie rozumieć ich ideę ogrodu. My też jesteśmy w pewnym sensie wędrowcami, tyle, że zamiast pustyni przemierzamy betonowe dżungle i, choć architekci prześcigają się w pomysłach, jak urozmaicić nam przestrzeń, to i tak na dłuższą metę olbrzymie miasta, w których żyjemy wydają się szare i monotonne bez małych enklaw zieleni, bez wstęgi rzeki, która je przecina. Niektórzy z nas mają to szczęście posiadać własną prywatną zieloną przestrzeń. Wtedy urządzają ją wedle własnych upodobań i tworzą miniaturowy raj przy swoim domu, ale większość z nas pozbawiona jest takiej możliwości. Co więc pozostaje? Publiczne parki, ogrody, wycieczki do lasu. Człowiek jest częścią natury i, choć niewiadomo jak bardzo przekształciłby otaczająca go rzeczywistość, i tak prędzej, czy później będzie chciał do natury powrócić. Według Księgi Rodzaju, historia ludzkości zaczęła się w ogrodzie - sadzie. Pierwszy człowiek - Adam, był pierwszym ogrodnikiem i pierwszym strażnikiem ogrodu, który stworzył dla niego Bóg. Ogród ten był miejscem, w którym wszystko żyło w harmonii, gdzie nie było zła, ani nieszczęścia. Był miejscem zamkniętym, odciętym od reszty świata, w którym człowiek czuł się szczęśliwy. Dopóty, dopóki przestrzegał narzuconego mu zakazu, ale ludzka ciekawość zwyciężyła i człowiek został wygnany z Edenu, a bramy krainy 1 Cytat za: Hobhouse P., Historia ogrodów, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2005.

9 9 wiecznego szczęścia zatrzasnęły się na zawsze. Od tej pory największe pragnienie człowieka to móc tam powrócić, więc szuka raju na ziemi, bądź stara się, by trafić do niego po śmierci. Historia ogrodów także jest historią próby stworzenia raju na ziemi. Określanie ogrodów mianem raju nikogo już dziś nie dziwi. Jednak czy zdajemy sobie sprawę skąd się wzięło to porównanie? W niniejszej pracy pragnę przeanalizować historię rajskiego mitu, wyobrażenia raju w literaturze oraz przełożenie historii o pierwszym ogrodzie na projekty ogrodów perskich i japońskich. Pragnę również wykazać jak istotną rolę odgrywa oddziaływanie na zmysły w sztuce ogrodowej. Aż wreszcie łącząc ideę ogrodu- raju i ogrodu zmysłów pragnę stworzyć koncepcję przestrzeni silnie oddziałującej na zmysły, przesyconej symboliką, która, choć nie wszystkim znana jest wprost, to z pewnością działa na podświadomość. Przestrzeni, w której człowiek będzie mógł poczuć się integralną częścią natury, przypominając sobie o swoich korzeniach, lecz także przestrzenią, w której będzie widoczna ludzka ręka. Co konkretnie będzie treścią stworzonego przeze mnie ogrodu? Będzie on opowieścią o powstaniu świata, który człowiek w pewnym sensie utracił, i do którego nieustannie próbuje powrócić, opowieścią o tęsknocie za naturą, ale i opowieścią o dumie człowieka, który sam stał się kimś na miarę stwórcy, przekształcającego otaczający go krajobraz.

10 10 Tylko zmysły mogą uleczyć duszę, tak samo, jak dusza może uleczyć zmysły. Oskar Wilde Portret Doriana Gray a Rozdział 1. Zmysły w życiu człowieka 1.1. Rola i znaczenie zmysłów w życiu człowieka. Zmysłom, choć posługujemy się nimi niemalże bez przerwy, poświęcamy tak naprawdę niewiele uwagi, poza momentami, gdy odbieramy jakieś wyjątkowo silne bodźce. Nie zdajemy sobie nawet sprawy, jakie znaczenie biologiczne i kulturowe mają wrażenia wzrokowe, zapachowe czy dotykowe. W tym rozdziale zostaną przedstawione i scharakteryzowane zmysły, jakimi posługuje się człowiek Definicja zmysłów Zgodnie z definicją zamieszczoną w Encyklopedii PWN, zmysły to zdolności zwierząt i człowieka do odbioru i analizy bodźców działających na organizm. 2 Bez zmysłów funkcjonowanie człowieka byłoby niemożliwe. Pozostaje jednak pytanie, czy zmysły mogą nas zwodzić? Rozważania na temat prawdziwości świata postrzeganego zmysłami Na przełomie V i VI w p.n.e. Parmenides, grecki myśliciel, twierdził, iż nie należy ufać zmysłom, bo przekazują nam zafałszowany obraz rzeczywistości. Później pogląd ten rozpowszechniali jego uczniowie. Jednak najsłynniejszymi filozofami, którzy wątpili w prawdziwość tego, co przekazują nam zmysły byli żyjący w XVII wieku Kartezjusz i Francis Bacon. Pierwszy z nich twierdził, że ludzkie narządy zmysłowe nie źródłem wiedzy pewnej, co udowodnił w tzw. doświadczeniu z kijem. Kiedy wkładamy kij do wody, pod jej powierzchnią wydaje się zgięty. Gdy sprawdzamy kij zmysłem dotyku wydaje się prosty, więc albo oczy, albo palce (albo jedno i drugie) okłamują nas. Problem polega na tym, że nie potrafimy stwierdzić, który z tych dwóch zmysłów kłamie. Jednak teoria Kartezjusza ma pewną lukę. Jesteśmy w stanie stwierdzić, że zmysły nas okłamują jedynie wtedy, gdy później dostarczają nam prawdziwej informacji. To z kolei mogłoby 2 Wojnowski J., Wielka Encyklopedia PWN, http//encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=

11 11 prowadzić do stwierdzenia, że tak naprawdę, to nie wina zmysłów, lecz naszej interpretacji tego, co odbieramy z otoczenia. Wszystkie bodźce odbierane przez zmysły przekazywane są do mózgu i tam poddawane obróbce Bacon twierdził, że istnieją cztery rodzaje złudzeń utrudniających człowiekowi poznanie rzeczywistości i są to: - złudzenie plemienia, które zakłada, że istoty ludzkie przejawiają skłonność do antropomorficznego (człowiek posiada skłonność do przypisywania przyrodzie cech, które sam posiada), i finalistycznego pojmowania naszego świata, - złudzenie jaskini, które mówi o tym, że każdy człowiek posiada swoją własną grotę i przez jej pryzmat spostrzega rzeczywistość (mowa tu o ludzkich doświadczeniach). - złudzenie rynku, które przejawia się w tym, że ludzie współistnieją i komunikują się werbalnie, a poprzez codzienną praktykę języka poddają go deformacjom. - złudzenie teatru, które zakłada, że ilość stworzonych systemów filozoficznych odpowiada liczebnie powstałym sztukom teatralnym.3 Celem ninejszej pracy nie będzie jednak rozstrzyganie zagadnienia, czy zmysły dają nam prawdziwy czy też fałszywy obraz świata. Pragnąc zaprojektować swój ogród postaram się w pewnym sensie pozostawić poznanie rozumowe na marginesie a skupić się na poznaniu zmysłowym i wszystkich aspektach, które mu towarzyszą Charakterystyka zmysłów, jakimi dysponuje człowiek Wyróżniamy pięć zmysłów: - dotyk, - wzrok, - słuch, - smak, - węch. Choć w obecnych czasach wyodrębniliśmy także szósty zmysł i synestezję. Głównym ośrodkiem odpowiadającym za odbiór świata zmysłami jest mózg (Rys.1.) 3 Tatarkiewicz W., Historia filozofii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.

12 12 Rys.1.Schemat przedstawiający części mózgu odpowiedzialne za odbieranie poszczególnych wrażeń zmysłowych (wg.w.duch) Dziwne, że zmysł dotyku, nieskończenie mniej ceniony przez ludzi niż wzrok, w krytycznych chwilach tworzy główną, jeśli nie jedyną więź między nami a rzeczywistością. Wladimir Nabokov Lolita Dotyk Wrażenia, które określamy mianem dotyku są kombinacją sygnałów przesyłanych przez komórki reagujące na ciepło, zimno, nacisk oraz uszkodzenia. Zarówno zmysł dotyku jak i zmysł motoryczny są podstawowymi elementami definiującymi odbieranie rzeczywistości przez człowieka. Zmysł dotyku rozmieszczony jest na skórze. W ramach narządów czucia możemy wyróżnić: - narządy czucia powierzchniowego - inaczej zwane ciałkami, odbierają wrażenia dotykowe ciepła, zimna, nacisku, pieczenia, swędzenia itp. Ich rozmieszczenie jest

13 13 nierównomierne, najwięcej znajduje się na wargach, opuszkach palców i podeszwach stóp, a najmniej na skórze grzbietu. - narządy czucia głębokiego - leżą głęboko pod skórą (np. w mięśniach) i odbierają z narządów, na których się znajdują różne wrażenia (np. ból przy stanach zapalnych). Dzięki nim możemy ocenić kształt, ciężar, elastyczność czy twardość przedmiotu, który ujmujemy ręką. Dotyk jest pierwszym zmysłem, który rozwija się u człowieka. U noworodków występuje automatycznie, nim zdążą się otworzyć oczy, nim dziecko zacznie rozumieć świat. Jest również zmysłem najstarszym i najszybciej działającym. Jednak receptory dotykowe mogą być wyłączone przez monotonię powtarzających się bodźców. Dzięki temu jesteśmy w stanie normalnie funkcjonować, w przeciwnym wypadku oszalelibyśmy czując nieustannie to samo doznanie. Jedynie ciałka Paciniego, narządy Raffiniego (stawy) i Golgiego (ścięgna) nie są w stanie zmęczyć się nadmiarem bodźców. Dotyk jest jednym z najważniejszym zmysłów pomagającym poruszać się nam po świecie, co najlepiej widać na przykładzie osób niewidomych.4 Zmysł dotyku spełnia bardzo ważną funkcję obronną. W momencie, kiedy czujemy, że jakiś czynnik wywołuje ból, nasze ciało reaguje tak, aby go uniknąć. Dzisiaj wiadomo, że ból nie stanowi schematycznej odpowiedzi na bodziec, jakim jest okaleczenie naszego ciała. Samo odczuwanie bólu jest silnie uzależnione od czynników psychicznych, takich jak doświadczenia, oczekiwania, a także, nawyki, obyczaje, czy kultura. W pewnym sensie ból jest czymś, czego trzeba się nauczyć.5 Gdy otworzysz oczy wydaje ci się już, że widzisz. Johann Wolfgang Goethe Wzrok Wzrok jest to zdolność do odbierania bodźców świetlnych ze środowiska oraz ogół czynności związanych z analizą tych bodźców, czyli widzeniem. Przystosowanie oka do pełnienia tych funkcji umożliwia: rozpoznawanie kształtów, ocenianie odległości położenia obiektów od oka, rozróżnianie barw. 4 Ackerman D., Historia naturalna zmysłów, wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1994, str Dröscher V.B., Świat zmysłów, wydawnictwo Wiedza Powszechna, Monachium 1966, str

14 14 Około 70% wszystkich receptorów zmysłowych mieści się w oczach. Oceniamy i rozumiemy świat głównie dzięki temu, że go widzimy. Nasze oczy są wyposażone w odrębne mechanizmy, dzięki którym wychwytujemy światło, wybieramy obiekt, precyzyjnie skupiamy się na nim i sytuujemy go w przestrzeni. Ponieważ jedne receptory odpowiedzialne są za rozpoznawanie koloru (częstotliwość fali), a inne za rozpoznawanie jasności, można wzrok uważać za dwa osobne zmysły. Trzeba zaznaczyć, że w zależności od natężenia światła istnieją różne rodzaje widzenia. Wyróżniamy: - widzenie fotopowe, czyli dzienne - praca ludzkiego oka w warunkach normalnych (przy ilości światła, która wystarcza do pełnego wykorzystania możliwości zmysłu wzroku), - widzenie mezotopowe, czyli fazę przejściową - częściowa utrata postrzegania barw, występująca w warunkach, gdy natężenie oświetlenia spada i - widzenie ekotopowe, czyli minimalny stan pracy ludzkiego oka - praca narządu wzroku w warunkach skrajnie niekorzystnych (przy znikomej ilości światła), gdy widzimy świat w skali szarości.6 Z uwagi na to, że człowiek jest kształtów stanie widzieć za równo kształtów dzień, jak i kształtów nocy, tylna cześć gałki ocznej wyścielona jest cienką błoną (siatkówką), która zawiera dwa rodzaje światłoczułych komórek: pręciki i czopki. 125 milionów cienkich pręcików tworzy czarno biały obraz, zaś trzy rodzaje czopków są wyspecjalizowane kształtów postrzeganiu kolorów: niebieskiego, czerwonego i zielonego.(rys.2.) Pomieszane czopki i pręciki sprawiają, że oko jest kształtów stanie szybko reagować na zmieniające się obrazy. Za zdolność precyzyjnego skupiania wzroku na przedmiotach w pełnym świetle dla zapewnienia ostrości widzenia odpowiada znajdujące się w środku siatkówki miejsce zwane żółta plamką. Żółta plamka jest bardzo mała, dlatego też swoja funkcję może pełnić na bardzo małej powierzchni. Przez to gałka oczna zmuszona jest do ciągłego ruchu, aby ustawiać oglądany przedmiot dokładnie naprzeciwko żółtej plamki. Kiedy natomiast oglądamy przedmioty kształtów przyćmionym świetle, czopki znajdujące się kształtów żółtej plamce są bezużyteczne, dlatego musimy patrzeć obok przedmiotu, aby go widzieć dokładnie, ponieważ przy braku pełnego oświetlenie, patrzenie na przedmiot wprost spowodowałoby, że obiekt byłby dla nas niewidzialny. 6 Tamże, str.15-25

15 15 Rys.2. Schemat budowy gałki ocznej. (wg.w.duch) Barwa To, co określamy mianem koloru, który widzimy jest w rzeczywistości kolorem, który odbija się od danej powierzchni. Toteż mówiąc, że jabłko jest czerwone, określamy kolor odbitych promieni, zaś samo jabłko mieni się wszystkimi barwami poza czerwienią. Według wynalazcy polaroidu, Erwina Landa, człowiek określa kolory na podstawie otoczenia, kształtów jakim je widzi.7 Porównujemy jeden kolor kształtów drugim, a następnie weryfikujemy naszą ocenę stosownie do pory dnia, źródła światła i obrazów zapisanych kształtów pamięci. Większość ludzi potrafi rozróżnić od 150 do 2000 kolorów, ale nie wszyscy widzą je tak samo. Świat postrzegany przez człowieka jest ubarwiany przez emocje i wspomnienia związane kształtów poszczególnymi kolorami. Istnieją trzy barwy zasadnicze, zwane inaczej głównymi: żółta (odcień cytrynowy), czerwona (odcień karminu) i niebieska (ultramaryna). Żadnej z nich nie można otrzymać z połączenia jakichkolwiek innych barw. Poprzez łączenie ze sobą barw podstawowych powstają barwy pochodne (na przykład połączenie żółtego z niebieskim daje zielony). Gdybyśmy ułożyli barwy na obwodzie koła tak, by tworzyły układ zamknięty powstałoby koło barw.(rys.3.) 7 Ackerman D., Historia naturalna zmysłów, wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1994, str

16 16 Rys.3. Koło barw Dwie barwy, które leżą naprzeciwko siebie na średnicy koła są najbardziej kontrastowe. Oko ludzkie jest w stanie wychwycić takie zestawienie barw z dużej odległości. Wszystkie znane barwy możemy podzielić na dwie grupy, w zależności od odczuć jakie w nas wywołują, a mianowicie na barwy ciepłe i zimne. Ponadto niektóre barwy wywołują reakcje pobudzające (czerwony) lub uspokajające (niebieski), czasem nawet melancholijno depresyjne (ciemny fiolet). Poszczególnym barwom przypisuje się także różne symbole (czerwony rewolucja, krew, walka, żółty ostrzeżenie, niebieski czystość, zielony bezpieczeństwo) i tak choćby w mowie kwiatów symbolizują uczucia.8 Ponadto niektóre barwy mają właściwości lecznicze. Zajmuje się nimi dziedzina zwana chromoterapią. Po raz pierwszy właściwości terapeutyczne kolorów dostrzeżono już w starożytnym Egipcie, Chinach, Indiach i Grecji Złudzenia optyczne Złudzeniami optycznymi nazywamy błędna interpretację obrazu przez mózg, która jest wynikiem kontrastu, cieni, użycia kolorów. Złudzenia wynikają z mechanizmów działania percepcji, które zazwyczaj pomagają w postrzeganiu, jednak w określonych warunkach powodują pozornie tylko prawdziwe wrażenia. Złudzenia można podzielić na pięć grup: 8 Krawsz A., Wiedza i życie, Nr 2/1998. Potęga koloru. 9 Couwenbergh J. Chromoterapia i światłoterapia. Wyd. Videograf. Chorzów 2008.

17 17 1) złudzenia deformujące kształt, wielkość długość, 2) złudzenia powodowane fizjologią układu wzrokowego, 3) złudzenia jasności i barwy, 4) figury dwuznaczne i 5) figury niemożliwe.10 Do pierwszej grupy złudzeń zaliczamy: - złudzenie ściany kawiarni (wzór na ścianie kawiarni St Michael's Hill w Bristolu, zauważone i opisane (1979) przez prof. Richarda L. Gregory i Priscillę Heard) wszystkie szare linie są do siebie równoległe (Rys.4.) Rys.4. Złudzenie ściany kawiarni - złudzenie Ponzo (Rys.5.)- Górna pozioma kreska wydaje się dłuższa niż ta leżąca niżej. Dzieje się tak dlatego, iż rysunek przypomina tor kolejowy zniekształcony przez perspektywę. Dwie ukośne linie postrzegamy, dzięki stałościom spostrzeżeniowym, jako w rzeczywistości równoległe, co z kolei sugeruje, że dwie linie poziome mają różną długość. Działa tutaj też prawo stałości oceny wielkości, według którego subiektywnie postrzegamy przedmioty leżące w różnej odległości od obserwatora i podobnego kształtu jako takie same, mimo iż na siatkówce oka przedmioty leżące dalej są mniejsze. Rys.5. Złudzenie Ponzo - spirala Frasera (Rys.6.)- złudzeniem jest to, że widzimy spiralę, 10 Gazda J., Lewiński W., Wśród kształtów i barw, Wydawnictwo Harcerskie, Warszawa 1964, str

18 18 podczas, gdy na obrazku są koncentrycznie ułożone kręgi Rys.6. Spirala Frasera - złudzenie Mullera Lycra (Rys.7.) Rys.7. Złudzenie Mullera - złudzenie Zollnera (Rys.8.) Rys.8. Złudzenie Zollnera

19 19 - złudzenie Poggendorfa (Rys.8.) rys.8. Złudzenie Poggendorfa W drugiej grupie złudzeń wyróżniamy: - wstęgę Macha (Rys.9.) Rys.9. Wstęga Macha - siatkę Hermana (Rys.10.) Rys.10. Siatka Hermana - irradiację (Rys.11.)

20 20 Rys.11. Irradiacja W ramach złudzeń jasności i barwy wyróżniamy: - kontrast równoczesny (Rys.12.) Rys. 12. Kontrast równoczesny. Rys.13. Kontrast następczy - kontrast następczy (Rys.13.) - efekt McCollougha. Ptak nie śpiewa dlatego, że ma coś do powiedzenia śpiewa, ponieważ zna piosenkę przysłowie chińskie Słuch Słuch jest zmysłem, który umożliwia percepcję fal dźwiękowych. Wykorzystywany jest przez organizmy żywe do komunikacji oraz rozpoznawania otoczenia. Narządy słuchu nazywa się uszami. To, co nazywamy dźwiękiem to w istocie przypływ, górowanie i odpływ fali cząsteczek powietrza, zaczynającej się wraz z ruchem jakiegokolwiek przedmiotu i rozchodzi się we wszystkich kierunkach. Fale dźwiękowe poprzez powietrze docierają do małżowiny usznej, a następnie przewodem słuchowym zewnętrznym do błony bębenkowej. Pod wpływem drgań powietrza błona porusza przylegający do niej młoteczek. Następnie drgania młoteczka przekazywane są na kowadełko i strzemiączko, za pośrednictwem okienka owalnego i w ten sposób trafiają do ucha wewnętrznego, gdzie zmieniane są na impulsy nerwowe, które nerwem słuchowym docierają do ośrodków słuchowych w korze mózgowej Ackerman D., Historia naturalna zmysłów, wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1994, str

21 21 Rys.14. Narząd słuchu (wg.w.duch) Rys.15. Budowa ucha (wg.w.duch) Ucho zewnętrzne to skomplikowany organ (Rys.14,15.) wyłapujący niektóre dźwięki i wrzucającym je od razu do kanału słuchowego, jednak niektóre dźwięki odbijają się od górnych, dolnych i bocznych ścianek muszli usznej i wpada do kanału w kilka sekund później. Dzięki temu mamy do czynienia z całą sekwencją opóźnień uzależnioną od tego, pod jakim kątem dźwięk dochodzi do ucha. Na podstawie tych opóźnień mózg jest w stanie zlokalizować źródło dźwięku. To pomaga osobom niewidomym orientować się w świecie za pomocą zmysłu słuchu, kiedy ostukują przeszkody na swojej drodze, mogą się zorientować jak daleko się one znajdują.12 Wszystko zaczyna się od drgających cząsteczek powietrza, które popychają się wzajemnie. Wywoływane przez nie fale charakteryzują się określoną częstotliwością (liczbą sprzężeń i rozprzężeń na sekundę), która odbieramy jako wysokość tonu. Im większa częstotliwość tym wyższy ton. Dźwięk przemieszcza się w powietrzu z szybkością 330 metrów na sekundę, znacznie wolniej niż światło(dlatego w czasie burzy najpierw widać błysk, a potem słychać grzmot). Dźwięki, które słyszymy, reprezentują szeroki zakres intensywności, od szumu traw poruszanych wiatrem, po wystrzał kuli armatniej. Rzadko zdarza się nam słyszeć prace organów wewnętrznych, na przykład szum płynącej krwi. Czasem, kiedy mamy zatkane uszy możemy usłyszeć bicie własnego serca. W szczytowym okresie młodości człowieka jesteśmy wstanie słyszeć dźwięki o częstotliwości od 16 do cykli na sekundę, co obejmuje około dziesięciu oktaw. Podstawowe częstotliwości głosu ludzkiego wahają się od 100 cykli dla mężczyzny do Tamże, str

22 22 cykli dla kobiety. Wraz z wiekiem postępuje zgrubienie błony bębenkowej i przestajemy słyszeć dźwięki z obu końców skali, szczególnie zaś wysokie tony. Dźwięków o niskich częstotliwościach praktycznie nie słyszymy.13 Mimo, że nasza zdolność słyszenia jest ograniczona, człowiek nauczył się poszerzać ten zasięg, na przykład lekarze, przy pomocy stetoskopu. Czy przeznaczeniem człowieka jest odrzucać dary natury? Czy urodził się po to, aby zrywać najbardziej gorzkie owoce? Dla kogo rosną te piękne kwiaty, którym bogowie pozwalają kwitnąć u stóp zwykłych śmiertelników? Radujemy Opatrzność, gdy oddajemy się rozmaitym przyjemnościom, które nam podsuwa; nasze rzeczywiste potrzeby wypływają z jej praw, a nasze pragnienia z jej inspiracji. Piero Camporesi Laboratoria zmysłów Smak Smak jest zmysłem służącym do chemicznej analizy składu pokarmu. U wielu organizmów smak, oraz drugi chemiczny zmysł węch, nie są oddzielone. U człowieka jednak mamy do czynienia z dwoma odrębnymi zmysłami, choć silnie ze sobą sprzężonymi. Mniej wykształcony zmysł bliski ma sprawdzać pożywienie w bezpośrednim kontakcie, a wysoce wrażliwy daleki zmysł może odbierać zapach ze znacznych odległości. Odczuwanie smaku pokarmów zależy bowiem nie tylko od receptorów smakowych, ale również Smaki odbieramy poprzez kubki smakowe.(rys.16.) Dorośli ludzie mają ich około , zgrupowanych według smaków, na jakie reagują, w różnych miejscach jamy ustnej. Większość kubków smakowych znajduje się na języku, pojedyncze występują na podniebieniu, w gardle i na migdałach. Wewnątrz każdego kubka smakowego znajduje się około 50 pręcikowatych komórek smakowych odpowiedzialnych za przekazywanie informacji do neuronu wysyłającego podnietę do mózgu Tamże, str Tamże, str

23 23 Rys.16. Wygląd kubków smakowych (wg.w.duch) U człowieka wyróżniamy pięć rodzajów receptorów smakowych, które mniej więcej odpowiadają ważnym grupom substancji chemicznych znajdujących się w pożywieniu. Te receptory to: słodki - odpowiadający węglowodanom, głównie cukrom prostym i dwucukrom. Największe zagęszczenie receptorów słodkiego smaku znajduje się na koniuszku języka.(rys.17.) słony - odpowiadający solom sodu i potasu, a ściślej kationom tych metali. Receptory tego smaku rozrzucone są równo po całym języku. (Rys.17.) kwaśny odpowiadający kwasom organicznym i nieorganicznym. Najwięcej receptorów smaku gorzkiego znajduje się na bokach języka. (Rys.17.) gorzki odpowiadający alkaloidom i wielu solom nieorganicznym. Najwięcej receptorów tego smaku występuje u nasady języka. (Rys.17.) umami wykrywa obecność kwasu glutaminowego, składnika większości białek, wyczuwalny jest na przykład w pomidorach Dröscher V.B., Świat zmysłów, wydawnictwo Wiedza Powszechna, Monachium 1966, str

24 24 Rys.17 Schemat rozmieszczenia narządów odpowiedzialnych za odbieranie wrażeń smakowych (wg.w.duch) Ciekawe jest to, że na języku nie ma dwóch takich miejsc, gdzie jeden smak odczuwalny byłby tak samo. Właściwie język nie przekazuje nam żadnych informacji o chemicznym charakterze dotkniętego obiektu, gdyż jedna substancja może mieć różny smak w zależności od stężenia, na przykład bromek potasu ma smak słodki przy stężeniu 0,01, gorzko słony przy stężeniu 0,04, a słony przy stężeniu 0,2. Każdy smak ma swój próg wrażliwości i tak człowiek ma najniższy próg wrażliwości na smak gorzki. Kubki wyczuwające ten smak leżą w tylnej części języka i pełnią funkcję obronną przed ześlizgnięciem się niebezpiecznej substancji do przełyku. Smak słodki wyczuwamy w rozcieńczeniu 1:200, słony w rozcieńczeniu 1:400, kwaśny 1: , gorycz zaś w proporcji 1: Ackerman D., Historia naturalna zmysłów, wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa 1994, str

25 25 Ponieważ smak, podobnie jak zapach, należy do zmysłów chemicznych, tak jak nie wyczujemy zapachu substancji, dopóki nie zacznie się ona ulatniać, tak nie odczujemy jej smaku, dopóki nie zacznie się rozpuszczać. W ludzkim organizmie takim rozpuszczalnikiem jest ślina. Nie ma dwóch osób, które identycznie odczuwałyby ten sam smak. Indywidualizm smakowy zaczyna się już na poziomie składu śliny, który również jest właściwy dla każdego człowieka, uzależniony od systemu odżywiania, palenia lub niepalenia, cech dziedzicznych, a nawet nastroju. W odczuwaniu smaku bardzo istotną role odgrywa węch. Zwyczaj wąchania potrawy nim ją spróbujemy, jest uzasadniony z medycznego punktu widzenia, gdyż takie zachowanie jest wystarczającym bodźcem do wydzielenia śliny, która z kolei jest niezbędna do wyczucia smaku danej potrawy. Ponieważ węch i smak mieszczą się we wspólnym kanale powietrznym, kiedy mamy coś w ustach, czujemy równocześnie zapach owej substancji, a kiedy coś wdychamy, na przykład krople na katar, czujemy w tylnej części gardła gorzki posmak. Dlatego osoby zakatarzone słabiej odczuwają smak. Zapach jest jednak wyczuwalny szybciej niż smak. Na przykład potrzeba razy więcej cząsteczek placka z wiśniami, by poczuć jego smak, niż by czuć jego zapach. Zazwyczaj jedząc coś wykonujemy około 100 ruchów żujących na minutę. Jeśli jakaś substancja pozostanie w ustach dłużej poczujemy jej bukiet zapachowy. Pełen smak potrawy obejmuje jej fakturę, zapach, temperaturę, ostrość i wiele innych cech. Właściwie każdy smak, który jesteśmy sobie w stanie wyobrazić jest wynikiem kombinacji czterech podstawowych smaków. Smak jest w silnym stopniu zmysłem stadnym. Mało osób lubi jeść samemu, bo jedzenie ma w sobie silny ładunek społeczny. Na przykład murzyni Bantu uważają, że wymienianie się jedzeniem stanowi rodzaj umowy między dwojgiem ludzi, tworząc z nich klan miski zupy. Zazwyczaj spożywamy posiłki w gronie rodzinnym. Na całym świecie ubija się interesy przy stole. Śluby kończą się ucztą, spotkania przyjaciół celebrowane są przy obiedzie, w obrzędach religijnych poświęca się pokarmy jako symbole bojaźni Bożej, hołdu i ofiary. Jeśli jakaś uroczystość ma mieć emocjonalne, symboliczne lub mistyczne znaczenie, pod ręką znajdzie się jakiś pokarm, by ją zatwierdzić, uświęcić. W każdej cywilizacji używa się pokarmów jako symboli aprobaty bądź upamiętnienia czegoś, przy czym pewnym rodzajom pożywienia przypisuje się nadnaturalną moc, inne spożywa symbolicznie, a jeszcze inne w sposób rytualny z zastrzeżeniem, że osobników tępych bądź sceptycznych, którzy zapomną receptury lub pomylą kolejność obrzędów, spotka ich pech. Dla starożytnych Egipcjan cebula była symbolem wszechświata, starożytnych uwagi na swoja

voice to see with your ears

voice to see with your ears voice to see with your ears Łukasz Trzciałkowski gr00by@mat.umk.pl 2007-10-30 Zmysł słuchu to zmysł umożliwiający odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych. Jest on wykorzystywany przez organizmy żywe do

Bardziej szczegółowo

Tajemnice świata zmysłów oko.

Tajemnice świata zmysłów oko. Tajemnice świata zmysłów oko. Spis treści Narządy zmysłów Zmysły u człowieka Oko Budowa oka Model budowy siatkówki Działanie oka Kolory oczu Choroby oczu Krótkowzroczność Dalekowzroczność Astygmatyzm Akomodacja

Bardziej szczegółowo

Jaki kolor widzisz? Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw dopełniających. Zastosowanie/Słowa kluczowe

Jaki kolor widzisz? Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw dopełniających. Zastosowanie/Słowa kluczowe 1 Jaki kolor widzisz? Abstrakt Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw Zastosowanie/Słowa kluczowe wzrok, zmysły, barwy, czopki, pręciki, barwy dopełniające, światło

Bardziej szczegółowo

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy I CO MU ZAGRAŻA Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy pozwalają np. widzieć w ciemności. Zewnętrzne

Bardziej szczegółowo

Zmysły. Wzrok 250 000 000. Węch 40 000 000. Dotyk 2 500 000. Smak 1 000 000. Słuch 25 000. Równowaga?

Zmysły. Wzrok 250 000 000. Węch 40 000 000. Dotyk 2 500 000. Smak 1 000 000. Słuch 25 000. Równowaga? Zmysły Rodzaj zmysłu Liczba receptorów Wzrok 250 000 000 Węch 40 000 000 Dotyk 2 500 000 Smak 1 000 000 Słuch 25 000 Równowaga? Fale elektromagnetyczne Wzrok Informacje kształt zbliżony do podstawowych

Bardziej szczegółowo

OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU

OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU 5 Pan Bóg zasadził ogród, w którym rosły piękne drzewa i których owoce można było jeść. Umieścił też pośrodku tego ogrodu drzewo życia oraz drzewo poznania dobra i zła. Ogród

Bardziej szczegółowo

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE INSTRUKCJA Test składa się z 28 pytań. Pytania są o zróżnicowanym stopniu trudności, ale ułożone w takiej kolejności aby ułatwić Ci pracę.

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

Place zabaw i ogrody sensoryczne dostępne dla wszystkich. Dorota Moryc Prezes Okręgu Śląskiego Polskiego Związku Niewidomych

Place zabaw i ogrody sensoryczne dostępne dla wszystkich. Dorota Moryc Prezes Okręgu Śląskiego Polskiego Związku Niewidomych Place zabaw i ogrody sensoryczne dostępne dla wszystkich Dorota Moryc Prezes Okręgu Śląskiego Polskiego Związku Niewidomych Polski Związek Niewidomych Okręg Śląski Okręg Śląski jest największą w Polsce

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKA KOMISJA KONKURSU PRZYRODNICZEGO

WOJEWÓDZKA KOMISJA KONKURSU PRZYRODNICZEGO WOJEWÓDZKA KOMISJA KONKURSU PRZYRODNICZEGO ZADANIA NA ETAP SZKOLNY KONKURSU PRZYRODNICZEGO W ROKU SZKOLNYM 2009/2010 Instrukcja dla uczestników Konkursu 1. Test musi być rozwiązywany samodzielnie. 2. Test

Bardziej szczegółowo

Temat 6 : Stworzenie człowieka antropologia.

Temat 6 : Stworzenie człowieka antropologia. Temat 6 : Stworzenie człowieka antropologia. Antropologia teologiczna, mówiąca o genezie człowieka, powołuje się przede wszystkim na dwa pierwsze rozdziały księgi Rodzaju, która zawiera dwa opisy stworzenia

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA PERFUM 1

KLASYFIKACJA PERFUM 1 KLASYFIKACJA PERFUM 1 2 Opis charakterystyki zapachu Perfumy są opisywane za pomocą muzycznej metafory, która na podstawie trzech zestawów nut tworzy harmoniczny, zapachowy akord. Nuty rozwijają się w

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się :

Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się : Narządy zmysłu Arkadiusz Pikora Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się : A.Powieki B. Naczyniówkę C. Twardówkę D. Spojówkę E. Soczewkę

Bardziej szczegółowo

Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2

Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2 Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2 4 A oto dzieje nieba i ziemi podczas ich tworzenia, w dniu, kiedy PAN, Bóg, stworzył już ziemię i niebo, 5 ale na jej polach nie pojawił się jeszcze żaden

Bardziej szczegółowo

Jak dziecko z autyzmem odbiera świat

Jak dziecko z autyzmem odbiera świat Jak dziecko z autyzmem odbiera świat mgr Jadwiga Laliczyńska KONFERENCJA SZKOLENIOWO- NAUKOWA -na rzecz pomocy dzieciom i młodziem odzieży y z autyzmem POMÓŻ MI Węgrów w 15.11.2010 r. Uszkodzenia centralnego

Bardziej szczegółowo

Zmysł wzroku Narząd wzroku Zdolność układu nerwowego do odbierania bodźców świetlnych i przetwarzania ich w mózgu na wrażenia wzrokowe jest określana jako zmysł wzroku. Anatomiczną postacią tego zmysłu

Bardziej szczegółowo

Z tego rozdziału dowiesz się:

Z tego rozdziału dowiesz się: Rozdział 2 Jak powstaje głos? Z tego rozdziału dowiesz się: które partie ciała biorą udział w tworzeniu głosu, jak przebiega proces wzbudzania dźwięku w krtani, w jaki sposób dźwięk staje się głoską, na

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA Tabela służy gromadzeniu obserwacji rozwoju widzenia dziecka w czasie codziennych zabaw wzrokowych i domowych ćwiczeń rehabilitacyjnych. Najlepiej sprawdza się system

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

George Berkeley (1685-1753)

George Berkeley (1685-1753) George Berkeley (1685-1753) Biskup Dublina Bezkompromisowy naukowiec i eksperymentator Niekonwencjonalny teoretyk poznania Zwalczał ateizm Propagował idee wyższego szkolnictwa w Ameryce Podstawą badań

Bardziej szczegółowo

OKO BUDOWA I INFORMACJE. Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x

OKO BUDOWA I INFORMACJE. Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x OKO BUDOWA I INFORMACJE Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x OCZY - narządy receptorowe umożliwiające wykrywanie kierunku padania światła i jego intensywności oraz, wraz ze wzrostem złożoności konstrukcji,

Bardziej szczegółowo

Widział, że Adam nie ma nikogo takiego jak on. Dlatego Pan Bóg powiedział: Niedobrze jest człowiekowi samemu.

Widział, że Adam nie ma nikogo takiego jak on. Dlatego Pan Bóg powiedział: Niedobrze jest człowiekowi samemu. Adam mieszkał w pięknym ogrodzie. Rosło tam wiele drzew, które dawały wspaniałe owoce: banany, jabłka i różne inne. Było tam mnóstwo zwierząt, żyjących ze sobą w zgodzie. Śpiewały ptaki, a barwne kwiaty

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Makijaż dzienny- definicja

Makijaż dzienny- definicja Makijaż Makijaż dzienny- definicja Identyfikuje się go z makijażem naturalnym, gdyż taki właśnie powinien być-subtelny i delikatny. Powinien sprawiać wrażenie niewidocznego. Podstawowym zadaniem make up

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

ZAMIERZENIA OPIEKUŃCZO WYCHOWAWCZE NA. PAŹDZIERNIK 2015r. DLA DZIECI Z GRUPY BIEDRONKI CELE GŁÓWNE:

ZAMIERZENIA OPIEKUŃCZO WYCHOWAWCZE NA. PAŹDZIERNIK 2015r. DLA DZIECI Z GRUPY BIEDRONKI CELE GŁÓWNE: ZAMIERZENIA OPIEKUŃCZO WYCHOWAWCZE NA PAŹDZIERNIK 2015r. DLA DZIECI Z GRUPY BIEDRONKI TEMATY TYGODNIA: 1. JESIEŃ W SADZIE 2. JESIEŃ NA DZIAŁCE 3. O SOBIE SAMYM 4. NASZE ZMYSŁY CELE GŁÓWNE: ROZWIJANIE UMIEJĘTNOŚCI

Bardziej szczegółowo

O czym będziemy mówić?

O czym będziemy mówić? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Człowiek w firmie czyli kto i jak tu rządzi? Sztuka zaprezentowania własnej osoby Anna Śleszyńska-Świderska Uniwersytet w Białymstoku 17 października 2013 r. EKONOMICZNY

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa.

Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego. Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa. Szkoła Główna Służby Pożarniczej Zakład Ratownictwa Technicznego i Medycznego Laboratorium Bezpieczeństwa Ratownictwa Ćwiczenie nr 3 Temat: Badanie indywidualnego pola widzenia w różnych typach masek Warszawa

Bardziej szczegółowo

Dzień dobry. Miejsce: IFE - Centrum Kształcenia Międzynarodowego PŁ, ul. Żwirki 36, sala nr 7

Dzień dobry. Miejsce: IFE - Centrum Kształcenia Międzynarodowego PŁ, ul. Żwirki 36, sala nr 7 Dzień dobry BARWA ŚWIATŁA Przemysław Tabaka e-mail: przemyslaw.tabaka@.tabaka@wp.plpl POLITECHNIKA ŁÓDZKA Instytut Elektroenergetyki Co to jest światło? Światło to promieniowanie elektromagnetyczne w zakresie

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH

ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH Ucznia... Zawiera: 1. Dane o uczniu. 2. Diagnoza lekarska. 3. Diagnoza psychologiczna. 4. Diagnoza ekologiczna. 5. Umiejętności z zakresu: a) sposobu porozumiewania

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

Efekt Dopplera. dr inż. Romuald Kędzierski

Efekt Dopplera. dr inż. Romuald Kędzierski Efekt Dopplera dr inż. Romuald Kędzierski Christian Andreas Doppler W 1843 roku opublikował swoją najważniejszą pracę O kolorowym świetle gwiazd podwójnych i niektórych innych ciałach niebieskich. Opisał

Bardziej szczegółowo

Wobec powyższego ruch planet odbywa się ruchem spiralnym, a nie jak nam się wydaje po okręgu, gdyż wtedy mielibyśmy nieustanny rok świstaka.

Wobec powyższego ruch planet odbywa się ruchem spiralnym, a nie jak nam się wydaje po okręgu, gdyż wtedy mielibyśmy nieustanny rok świstaka. Spirala czasu Czy doświadczasz czegoś co w prosty sposób można nazwać przyspieszeniem czasu? Odczuwasz, że dni mijają coraz szybciej? Przestajesz liczyć minuty i godziny? Żyjesz raczej od tygodnia do tygodnia,

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego dla uczniów szkół podstawowych województwa wielkopolskiego. ETAP REJONOWY Rok szkolny 2014/2015

Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego dla uczniów szkół podstawowych województwa wielkopolskiego. ETAP REJONOWY Rok szkolny 2014/2015 Kod ucznia Data urodzenia ucznia Dzień miesiąc rok Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego ETAP REJONOWY Rok szkolny 2014/2015 Instrukcja dla ucznia 1. Sprawdź, czy test zawiera 8 stron. Ewentualny brak stron

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE!

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! CELE: 1. Przekazanie dzieciom wiedzy na temat znaczenia wody dla ludzi, zwierząt i roślin. 2. Uświadomienie dzieciom wagi picia wody. 3. Przekazanie dzieciom wiedzy na

Bardziej szczegółowo

Metody badawcze Marta Więckowska

Metody badawcze Marta Więckowska Metody badawcze Marta Więckowska Badania wizualne pozwalają zrozumieć proces postrzegania oraz obserwować jakie czynniki wpływają na postrzeganie obrazu. Czynniki wpływające na postrzeganie obrazu to:

Bardziej szczegółowo

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Justyna Kupis Mózg osoby zakochanej Oczy zbierają informację o wzroście, figurze,

Bardziej szczegółowo

Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu

Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu Nina Baryłko-Pikielna Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu Wszechnica Żywnienia 18.11.2009 Czym są zmysły chemiczne (chemorecepcyjne)? Czym różnią się od innych zmysłów? Zmysły - bodźce - receptory -

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE Diana Fydryk SKN Zdrowia Publicznego sekcja Promocja Zdrowia 13.11.2014r. ZDROWE ODŻYWIANIE SŁODYCZE Gotowe produkty spożywcze o słodkim smaku i zazwyczaj o stałej konsystencji,

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Konspekt zajęć wychowawczych. Cel główny: zapoznanie uczniów z etapami rozwoju miłości.

Konspekt zajęć wychowawczych. Cel główny: zapoznanie uczniów z etapami rozwoju miłości. Konspekt zajęć wychowawczych Temat: Miłość w trzech kolorach Cel główny: zapoznanie uczniów z etapami rozwoju miłości. Cele szczegółowe Uczeń: - definiuje etapy miłości, -weryfikuje własne przekonania

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT LEKCJI PRZYRODY W KLASIE V

KONSPEKT LEKCJI PRZYRODY W KLASIE V KONSPEKT LEKCJI PRZYRODY W KLASIE V Temat lekcji: Wszechobecna woda. Czas realizacji: 90 minut I. Cele lekcji A. Cel ogólny: Wykazanie obecności wody w glebie, powietrzu, organizmach żywych i oddechu.

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz I Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz I Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Sala Doświadczania Świata

Sala Doświadczania Świata Sala Doświadczania Świata Sala Doświadczania Świata to pomieszczenie wyposażone w odpowiednio skomponowane urządzenia stymulujące rozwój zmysłów. Celem prowadzonej terapii jest: doświadczanie świata zmysłami:

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie barwą w fotografii

Zarządzanie barwą w fotografii 1 z 6 2010-10-12 19:45 14 czerwca 2010, 07:00 Autor: Szymon Aksienionek czytano: 2689 razy Zarządzanie barwą w fotografii Mamy możliwość używania cyfrowych aparatów fotograficznych, skanerów, monitorów,

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Joanna Wieczorek

Opracowała: Joanna Wieczorek I. Starożytny Egipt odczytuje informacje ze źródła kartograficznego (zaznacza na mapie Egipt Góry, Egipt Dolny, Morze Śródziemne, Morze Czerwone, Pustynię Libijską i deltę Nilu) analizuje źródło kartograficzne

Bardziej szczegółowo

ZAMIERZENIA DYDAKTYCZNO WYCHOWAWCZE NA M-C PAŹDZIERNIK.

ZAMIERZENIA DYDAKTYCZNO WYCHOWAWCZE NA M-C PAŹDZIERNIK. ZAMIERZENIA DYDAKTYCZNO WYCHOWAWCZE NA M-C PAŹDZIERNIK. TYDZIEŃ I "JESIEŃ DAJE NAM OWOCE" - W sadzie - Jabłka, gruszki, śliwki... - Kosz z owocami - owocowe smakołyki - Wiemy dużo o owocach - Rozwijanie

Bardziej szczegółowo

Scenariusz nr 4. Autor scenariusza: Olga Lech. Blok tematyczny: Zima w przyrodzie

Scenariusz nr 4. Autor scenariusza: Olga Lech. Blok tematyczny: Zima w przyrodzie Autor scenariusza: Olga Lech Blok tematyczny: Zima w przyrodzie Scenariusz nr 4 I. Tytuł scenariusza: W górach. II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III. Edukacje (3 wiodące): polonistyczna, matematyczna,

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Centrum Misji i Ewangelizacji / www.cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Główna myśl: Pan Jezus chce być blisko każdego z nas. Tekst: Mt 3,13-17: Chrzest Jezusa Wiersz:

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich K O C H A M Y D O B R E G O B O G A Nasza Boża Rodzina Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2011 Wprowadzenie do książki Nasza Boża Rodzina Religia

Bardziej szczegółowo

Korelacje wzrokowo-słuchowe

Korelacje wzrokowo-słuchowe Korelacje wzrokowo-słuchowe Bartosz Kunka Katedra Systemów Multimedialnych Wydział Elektroniki, Telekomunikacji i Informatyki Politechnika Gdańska Synestezja a percepcja wielomodalna Synestezja pojęcie

Bardziej szczegółowo

3) Na podstawie słownika frazeologicznego wypiszcie na arkuszu papieru związki frazeologiczne związane z kolorem szarym.

3) Na podstawie słownika frazeologicznego wypiszcie na arkuszu papieru związki frazeologiczne związane z kolorem szarym. Jolanta Samojluk Scenariusz lekcji dla uczniów kl. II gimnazjum TEMAT: Koniec drogi jest tam, gdzie jej początek. Śladami Zielonego Wędrowca. CELE: Uczeń: - potrafi wyrazić własną opinię na temat przedstawienia,

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie WPROWADZENIE D zień dobry, Przyjaciele. Pragnę powitać tych wszystkich, któ rzy kroczą drogą dalszego energoinformacyjnego rozwoju oraz tych, którzy stawiają na niej dopiero pierwsze kroki. Czy gotowi

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

Październik 2015. Plan Pracy "Maluchów" Jesienne Owoce Jesienne Warzywa Skarby Jesieni Las Jesienią

Październik 2015. Plan Pracy Maluchów Jesienne Owoce Jesienne Warzywa Skarby Jesieni Las Jesienią Październik 2015 Plan Pracy "Maluchów" Temat Tygodnia Jesienne Owoce Jesienne Warzywa Skarby Jesieni Las Jesienią Dzień 1 Jesienne owoce Na straganie Żołędzie Wycieczka do lasu Dzień 2 Dzień 3 Małe czerwone

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Opracowanie: mgr Violetta Kujacińska mgr Małgorzata Lewandowska Zasady: IZ może być ustna lub pisemna, IZ pisemną przekazujemy

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

REFERAT STYLE UCZENIA SI WSZYSTKIEGO MO

REFERAT STYLE UCZENIA SI WSZYSTKIEGO MO REFERAT STYLE UCZENIA SIĘ. WSZYSTKIEGO MOŻESZ SZYBKO SIĘ NAUCZYĆ!!! Każde dziecko ma wrodzoną chęć poznawania świata, zdobywania wiedzy. Często spotykamy się z takimi sytuacjami, w których dziecko korzysta

Bardziej szczegółowo

DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY

DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY DODAJ KOLORÓW DO SWOJEJ DIETY WPROWADZENIE DO PREZENTACJI Carl Rehnborg i Nutrilite historia Wyzwania związane ze zdrowym sposobem odżywiania się Pokoloruj swoją dietę Zdrowy

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją

Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją CZĘŚĆ A CZŁOWIEK Pytania badawcze: Różne sposoby widzenia świata materiał dla ucznia, wersja z instrukcją Czy obraz świata jaki rejestrujemy naszym okiem jest zgodny z rzeczywistością? Jaki obraz otoczenia

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D.

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D. OPTYKA - ĆWICZENIA 1. Promień światła padł na zwierciadło tak, że odbił się od niego tworząc z powierzchnią zwierciadła kąt 30 o. Jaki był kąt padania promienia na zwierciadło? A. 15 o B. 30 o C. 60 o

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych.

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Termin integracja sensoryczna po raz pierwszy został użyty przez Ch. Sherringtona w 1902 roku w Anglii. Nowe znaczenie temu terminowi

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji języka polskiego dla klasy III gimnazjum

Scenariusz lekcji języka polskiego dla klasy III gimnazjum Scenariusz lekcji języka polskiego dla klasy III gimnazjum Temat: Świat na strychu tworzymy opis świata wewnętrznego Myszki. Cel główny: Próba interpretacji i analizy tekstu literackiego Cele operacyjne:

Bardziej szczegółowo

1. Roland rycerz średniowieczny

1. Roland rycerz średniowieczny 1. Roland rycerz średniowieczny Uczeń: Uczeń: a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości zna fragmenty tekstu Pieśni o Rolandzie, zna podstawowe wiadomości o zwyczajach i tradycjach rycerzy średniowiecznych, rozumie

Bardziej szczegółowo

Równania miłości. autor: Tomasz Grębski

Równania miłości. autor: Tomasz Grębski Równania miłości autor: Tomasz Grębski Tytuł pewnie trochę dziwnie brzmi, bo czy miłość da się opisać równaniem? Symbolem miłości jest niewątpliwie Serce, a zatem spróbujmy opisać kształt serca równaniem

Bardziej szczegółowo

Pokonaj Stres darmowy kurs internetowy

Pokonaj Stres darmowy kurs internetowy Pokonaj Stres darmowy kurs internetowy www.pokonajstres.eu 15 najskuteczniejszych sposobów na radzenie sobie ze stresem Lekcja 4 Jak łatwo pozbyć się stresu w naturalny sposób? (nawet jeśli uważasz, że

Bardziej szczegółowo

Dodatek 1. C f. A x. h 1 ( 2) y h x. powrót. xyf

Dodatek 1. C f. A x. h 1 ( 2) y h x. powrót. xyf B Dodatek C f h A x D y E G h Z podobieństwa trójkątów ABD i DEG wynika z h x a z trójkątów DC i EG ' ' h h y ' ' to P ( ) h h h y f to ( 2) y h x y x y f ( ) i ( 2) otrzymamy to yf xy xf f f y f h f yf

Bardziej szczegółowo

Szyfry kody - scenariusz działania

Szyfry kody - scenariusz działania Szyfry kody - scenariusz działania Adresaci: dzieci od 6 roku życia Czas trwania ćwiczenia: ok 1,5 godz. Materiały: Specjalnie przygotowane arkusze grubego papieru, o wyraźnie wydłużonym kształcie 15x40

Bardziej szczegółowo

Skuteczna prezentacja PowerPoint. Opracowanie: Anna Walkowiak

Skuteczna prezentacja PowerPoint. Opracowanie: Anna Walkowiak Skuteczna prezentacja PowerPoint Opracowanie: Anna Walkowiak Pomoce wizualne Pomoc wizualna jest dobra gdy: treść i obraz pomocy wizualnej są łatwo zrozumiałe, jest ona czytelna, przekazuje pojedynczą

Bardziej szczegółowo

(1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad

(1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad (1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód. (3) I rzekł Bóg: Niech stanie się światłość.

Bardziej szczegółowo

Związki aromatyczne potocznie (pachnące) i naukowo (spełniające regułę Hückla)

Związki aromatyczne potocznie (pachnące) i naukowo (spełniające regułę Hückla) Związki aromatyczne potocznie (pachnące) i naukowo (spełniające regułę Hückla) Beata Chmiel, Marta Garbacik, Maria Karwacka, Ewa Siemianowska, 1. Cele dydaktyczne Uczeń: planuje i organizuje własną pracę,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA SPIS TREŚ CI Wprowadzenie... 5 Przedmowa Rufina... 45 KSIĘGA PIERWSZA Przedmowa... 51 ROZDZIAŁ I. O Bogu... 58 (1 3. Bóg Istota niecielesna. 4 7. Bóg jest duchem. 8 9. Bóg jest niepodzielny.) Fragmenty

Bardziej szczegółowo

Dziecko z Zespołem Aspergera w szkole

Dziecko z Zespołem Aspergera w szkole Dziecko z Zespołem Aspergera w szkole Upośledzenie interakcji społecznych Kłopoty z komunikacją i porozumiewaniem się Szczególne zainteresowania/natręctwa Powtarzające się zachowania, brak elastyczności

Bardziej szczegółowo

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza Pozycja Seksualna oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza pozycja seksualna. Daje zarówno tobie jak i partnerce maksymalne przeżycia. - do stosowania jeśli chcesz mieć

Bardziej szczegółowo

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 INSTRUKCJA Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące pewnych cech, zachowań, umiejętności i zdolności,

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO PORADY MAŁEJ EWUNI DUŻEJ EWIE. Dziecko jest mądrzejsze niż myślisz. Ewa Danuta Białek

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO PORADY MAŁEJ EWUNI DUŻEJ EWIE. Dziecko jest mądrzejsze niż myślisz. Ewa Danuta Białek 1 WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZTUKA ŻYCIA W ŚWIECIE PORADY MAŁEJ EWUNI DUŻEJ EWIE Dziecko jest mądrzejsze niż myślisz Ewa Danuta Białek 1 2 Ewa Danuta Białek PORADY MAŁEJ EWUNI DUŻEJ EWIE

Bardziej szczegółowo

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia W lesie. W jesiennym lesie. Zagadnienia z podstawy programowej

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia W lesie. W jesiennym lesie. Zagadnienia z podstawy programowej SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat JESIENNE OBSERWACJE. JESIEŃ W PRZYRODZIE. tygodniowy Temat dnia W lesie. W jesiennym lesie. Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe. Odpowiada także za zmył równowagi (błędnik).

w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe. Odpowiada także za zmył równowagi (błędnik). Ucho narząd słuchu występujący jedynie u kręgowców. Najbardziej złożone i rozwinięte uszy występują u ssaków. Ucho odbiera fale dźwiękowe, przekształca je w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe.

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu.

Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu. Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu. Kinezjologia Edukacyjna, której twórcą jest dr Paul Dennison, jest metodą wspierania naturalnego rozwoju człowieka, bez względu na jego wiek, poprzez ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ A 18 pkt. 3. Które z poniższych brył A, B, C, D przedstawiają bryłę zaznaczoną kolorem szarym?

CZĘŚĆ A 18 pkt. 3. Które z poniższych brył A, B, C, D przedstawiają bryłę zaznaczoną kolorem szarym? WYDZIAŁ ARCHITEKTURY POLITECHNIKI GDAŃSKIEJ T E S T K W A L I F I K A C Y J N Y Z P R E D Y S P O Z Y C J I D O Z A W O D U A R C H I T E K T A GDAŃSK, 6 CZERWCA 2009, CZAS TRWANIA TESTU (CZĘŚĆ A + B +

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZE ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE

SCENARIUSZE ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE 83 S t r o n a VI. SCENARIUSZE ZAJĘĆ W CENTRUM NAUKI KOPERNIK W WARSZAWIE 1.Temat zajęć: Projekt: Ta co nigdy nie znika? Energia. Temat: Jak powstaje tornado? Jak powstaje fontanna wodna w szkle? 2. Czas

Bardziej szczegółowo

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wprowadzenie......5 Rozdział I: Rodzaje uzależnień...... 7 Uzależnienia od substancji......8 Uzależnienia od czynności i zachowań.... 12 Cechy wspólne uzależnień.... 26 Rozdział II: Przyczyny

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Grupa: Elektrotechnika, sem 3, wersja z dn. 03.11.2015 Technika Świetlna Laboratorium

Grupa: Elektrotechnika, sem 3, wersja z dn. 03.11.2015 Technika Świetlna Laboratorium 6-965 Poznań tel. (-61) 6652688 fax (-61) 6652389 Grupa: Elektrotechnika, sem 3, wersja z dn. 3.11.2 Technika Świetlna Laboratorium Ćwiczenie nr 3 Temat: BADANIE POLA WIDZENIA Opracowanie wykonano na podstawie:

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo